Bản Thể Học
Hành Trình Của
Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?
(Từ Hy Lạp Cổ
Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)
Phần 18 — Sự Phân Hóa Của Bản Thể Học Thế Kỷ
XX
Từ một hệ thống lớn đến nhiều dòng chảy song
song
1. Bối cảnh tan rã của một
hệ thống
Nhìn lại lịch sử
triết học phương Tây từ Parmenides đến Hegel, có thể nhận ra một tham vọng
xuyên suốt, dù nội dung và phương pháp của từng triết gia khác nhau rất xa:
không dừng lại ở việc giải thích từng lĩnh vực riêng lẻ của kinh nghiệm, mà tìm
kiếm nền tảng và cấu trúc căn bản của thực tại như một toàn thể. Câu hỏi vì thế
không chỉ là những sự vật là gì — tức câu hỏi về từng Seiendes, từng
hữu thể cụ thể — mà còn là một câu hỏi ở một bình diện khác và sâu hơn: Hữu
thể (Sein) — tức bản thân việc là-có, không phải một hữu thể
riêng lẻ nào — có nghĩa gì?
Từ đây nảy sinh một
vấn đề căn bản: việc là-có của những hữu thể (Seiendes) cần được
hiểu như thế nào? Nói cách khác, làm thế nào để hiểu mối liên hệ giữa những gì là-có
— từng sự vật, từng con người cụ thể — với Sein, tức chính việc
"là-có"? Sein có phải là một thứ được chia sẻ bởi mọi hữu thể,
như thể mỗi sự vật đều mang trong mình một phần của Hữu thể? Hay Sein
không phải một thứ mà những hữu thể "có", mà là cách chúng ta đặt câu
hỏi về việc một hữu thể là-có? Chính ở đây, câu hỏi về từng hữu thể chuyển
thành câu hỏi về ý nghĩa của việc là-có nói chung. Đồng thời, còn một
câu hỏi rộng hơn: liệu có thể tìm được một nền tảng (Grund) hay một
nguyên lý (Prinzip) đủ sức liên kết tự nhiên, con người, nhận thức, đạo
đức và lịch sử hay không? [1]
Từ Parmenides,
Plato và Aristotle đến Descartes, Spinoza, Leibniz, Kant và cuối cùng là Hegel,
triết học nhiều lần trở lại với những câu hỏi ấy và ngày càng tìm cách trình
bày chúng trong một cấu trúc có hệ thống: liệu có thể xây dựng một hệ thống (System)
trong đó những lĩnh vực khác nhau của thực tại không chỉ được đặt cạnh nhau, mà
được liên kết bởi những nguyên lý nền tảng và được hiểu trong quan hệ với một
toàn thể thống nhất? Chính tham vọng về tính thống nhất có nguyên tắc ấy là một
trong những động lực sâu xa của siêu hình học phương Tây.
Hegel đưa tham vọng
ấy đến một trong những hình thức hoàn chỉnh nhất. Trong hệ thống của ông, Lôgíc
học, triết học tự nhiên và triết học tinh thần không đứng thành những miền tri
thức tách rời; sự vận động của Khái niệm (Begriff) được cho là có thể giải
thích sự hình thành của thực tại từ những quy định trừu tượng nhất của Hữu thể
đến tự nhiên, tinh thần, lịch sử và đời sống xã hội. Hệ thống Hegel vì thế
không chỉ là một học thuyết về một lĩnh vực của thực tại — nó là nỗ lực đưa
toàn bộ thực tại vào một cấu trúc giải thích duy nhất.
