Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (06)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

TIẾT IV.

Những Nghi Vấn Liên Quan Đến Những Hoạt Động Của Khả Năng Nhận thức

 

PHẦN II.

 

E 5.10, SBN 47-8

Không gì tự do hơn trí tưởng tượng của con người; và dù nó không thể vượt quá kho chứa những ý niệm ban đầu, vốn được những giác quan bên trong và bên ngoài cung cấp, nó có một năng lực vô hạn trong việc pha trộn, kết hợp, tách rời và phân chia những ý niệm ấy thành đủ mọi loại hư cấu và ảo tưởng. Nó có thể dựng lên một chuỗi sự kiện, với tất cả vẻ ngoài của thực tại, gán cho chúng một thời gian và địa điểm cụ thể, hình dung chúng như đang hiện hữu, và tự vẽ ra một bức tranh về chúng với mọi chi tiết, thuộc về bất kỳ sự kiện lịch sử nào vốn nó tin tưởng với sự chắc chắn cao nhất. Vậy thì, sự khác biệt giữa một hư cấu như thế và tin tưởng nằm ở đâu? Nó không chỉ nằm ở bất kỳ ý niệm riêng biệt nào gắn liền với một cách hình dung buộc chúng ta phải chấp nhận, và lại vắng mặt trong mọi hư cấu chúng ta biết.

Vì não thức có quyền chi phối tất cả những ý niệm của nó, nó có thể tự ý gắn ý niệm cụ thể này vào bất kỳ hư cấu nào, và do đó có thể tin vào bất cứ gì nó muốn; sự này trái ngược với những gì chúng ta quan sát được trong kinh nghiệm hằng ngày. Trong trí tưởng tượng, chúng ta có thể ghép một đầu người vào thân một con ngựa [1]; nhưng không trong khả năng của chúng ta để tin rằng rằng một con vật như thế đã thực sự từng hiện hữu. [2]

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (05)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

TIẾT V.

Giải Pháp Hoài Nghị Cho Những Nghị Vấn Này.

 

PHẦN I.

E 5.1, SBN 40-1

Say mê triết học, cũng như say mê tôn giáo, [1] dường như dễ mắc phải bất cập này: dù nó hướng đến việc sửa đổi hành vi ứng xử và loại trừ những thói hư tật xấu của chúng ta, [2] nhưng nếu thực hành thiếu thận trọng, nó có thể chỉ phục vụ vào việc giúp phát triển một thiên hướng, và đẩy não thức, với quyết tâm mạnh mẽ hơn, nghiêng hẳn về phía vốn đã bị tiên kiến và tính khí tự nhiên lôi kéo quá mạnh.

Chắc chắn rằng, trong khi chúng ta khao khát đạt đến sự kiên định cao thượng của một bậc hiền giả triết học, và nỗ lực để gói gọn mọi thú vui của chúng ta hoàn toàn vào bên trong tâm trí của mình, cuối cùng, chúng ta có thể khiến triết học của chúng ta trở nên giống như triết học của Epictetus và những nhà Khắc kỷ khác [3] — chỉ là một tư tưởng vị kỷ tinh tế hơn, và dùng lý trí để tự buông bỏ mọi đức hạnh, cũng như vui thú xã hội. [4]

Trong khi chúng ta chăm chú nghiên cứu sự phù phiếm của đời người, và hướng tất cả những suy nghĩ của chúng ta về bản chất vừa trống rỗng vừa phù du của giàu sang và danh vọng, có lẽ, trong thời gian đó, chúng ta chỉ tâng bốc bản tính lười biếng tự nhiên của chúng ta, vốn ghét sự xô bồ của thế gian và sự vất vả của làm lụng nhọc nhằn—tìm một cái cớ của lý trí, để bản thân được phóng túng trọn vẹn và không kiềm chế.

Tuy nhiên, có một phái triết học dường như ít vướng phải bất cập này, bởi nó không hùa theo bất kỳ đam mê bất thường nào trong não thức con người, cũng không thể trà trộn với bất kỳ xúc cảm hay thiên hướng nào; và đó là triết học Học viện (Academic) hay triết học Hoài nghi (Sceptical). [5] Những người trong phái học viện luôn nói về sự hoài nghi và việc tạm ngưng phán đoán, về nguy hại của những quyết định vội vàng, về việc giới hạn những điều tra của khả năng nhận thức vào những phạm vi rất hẹp, và về việc từ bỏ mọi suy đoán nằm ngoài giới hạn của đời sống và thực tiễn thường ngày.

Do đó, không gì có thể đối lập với triết học này hơn là sự lười biếng thụ động của não thức, sự kiêu ngạo nóng nảy, những tham vọng hão huyền và sự nhẹ dạ mê tín của nó. Triết học này làm tiêu tan mọi đam mê, ngoại trừ đam mê sự thật; nhưng đam mê đó thì chưa bao giờ, cũng không thể nào được đẩy lên một mức độ quá cao. Thế nên, thật đáng ngạc nhiên khi triết học này—vốn hầu như luôn vô hại và vô tội—lại trở thành đối tượng của biết bao chỉ trích và phỉ báng vô căn cứ.

Thế nhưng, có lẽ chính đặc điểm khiến triết học này trở nên vô hại lại là thứ chủ yếu đẩy nó ra trước sự căm ghét và phẫn nộ của công chúng. Vì không tâng bốc bất kỳ đam mê bất thường nào, nó thu hút được rất ít người ủng hộ; vì chống lại quá nhiều thói hư tật xấu và sự ngu xuẩn, nó tự chuốc lấy vô số kẻ thù — những kẻ dán nhãn nó là phóng đãng, báng bổ và phi tôn giáo.

Machiavelli - Người Cầm Quyền Đứng Đầu (04)

Người Cầm Quyền Đứng Đầu

(Il Principe)

Niccolò Machiavelli

 

( ← . tiếp theo )

Chương IX

Về Lãnh Địa Dân Sự

 

Nhưng, chuyển sang phương sách khác, khi một công dân bình thường trở thành người cầm quyền đứng đầu của quê hương mình, không phải bằng tội ác hay sự tàn bạo không thể dung thứ, nhưng với sự ủng hộ của đồng bào (điều có thể gọi là lãnh địa với chính thể dân sự; để đạt được điều này không nhất thiết phải dựa hoàn toàn vào bản lĩnh hay hoàn toàn vào vận may, nhưng đúng hơn là một sự khôn khéo được vận may trợ giúp)  — tôi cho rằng người ta đạt đến ngôi vị cầm quyền đứng đầu này hoặc nhờ sự ủng hộ của dân chúng, hoặc nhờ sự ủng hộ của giới quyền quý. Bởi trong mỗi thành phố luôn tồn tại hai khuynh hướng khác nhau (humors), bắt nguồn từ việc: dân chúng không muốn bị giới quyền quý thống trị và áp bức, trong khi giới quyền quý lại khao khát thống trị và áp bức dân chúng. Từ hai ham muốn đối nghịch này, trong thành phố sẽ nảy sinh một trong ba kết cục: hoặc là một lãnh địa dân sự với người cầm quyền đứng đầu, hoặc là một nhà nước cộng hòa [1], hoặc là sự hỗn loạn.[2]

Machiavelli — IL PRINCIPE (03)

Người Cầm Quyền Đứng Đầu

(Il Principe)

Niccolò Machiavelli

 

( ← .. tiếp theo )

Chương VI

Về những Lãnh Địa Mới Được Chiếm Hữu Bằng Quân Lực Và Bản Lĩnh Chính Trị Riêng

 

Không ai nên ngạc nhiên nếu, khi bàn về những chế độ cầm quyền hoàn toàn mới cả về người cầm quyền đứng đầu lẫn về nhà nước, tôi đưa ra những tấm gương vĩ đại nhất. Bởi vì con người hầu như luôn đi trên những con đường đã được người khác mở ra và trong hành động của mình thường tiến hành bằng cách noi theo; nhưng họ không thể hoàn toàn giữ đúng con đường của người khác, cũng không thể đạt tới bản lĩnh chính trị của những người mà họ noi theo. Vì thế một người khôn ngoan phải luôn bước vào những con đường mà những vĩ nhân đã đi qua và noi theo những người xuất sắc nhất; để nếu bản lĩnh chính trị của mình không đạt tới tầm cao ấy, thì ít ra cũng còn phảng phất dư hương của nó. ^[1] Người ấy nên làm như những cung thủ khôn ngoan: khi vị trí họ định bắn có vẻ quá xa và họ biết sức mạnh của cung mình tới đâu, họ sẽ nhắm cao hơn vị trí dự định, không phải để mũi tên bay tới độ cao ấy, mà nhờ việc nhắm cao như vậy mà thực hiện được kế hoạch của mình.

Machiavelli — IL PRINCIPE (02)

Người Cầm Quyền Đứng Đầu

(Il Principe)

Niccolò Machiavelli

 

( ← ... tiếp theo )

Chương I

Về Những Lãnh Địa

 

Có bao nhiêu loại lãnh địa và chúng đã giành được bằng những cách nào ^[1]

 

Tất cả những nhà nước, ^[2] tất cả những lãnh thổ đã từng và đang nắm quyền thống trị con người đều là những nhà nước cộng hòa, hoặc những lãnh địa.

 

Những lãnh địa có thể là thừa kế – tức là dòng dõi ^[3] của những chúa tể đã làm người cầm quyền đứng đầu trong thời gian dài – hoặc chúng là là mới.