Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (17)

Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 

9. Derrida: Giải Cấu Trúc Và Sự Bất Ổn Của Nền Tảng

 

9.1. Giới thiệu: Thân thế và hành trình trí thức

 

Jacques Derrida sinh ngày 15/7/1930 tại El Biar (gần Alger) trong một gia đình Jews Sephardi đã sống ở Algérie qua nhiều thế hệ. Gia đình ông nhận quốc tịch Pháp từ năm 1870 theo Sắc lệnh Crémieux. Năm 1942, chính quyền Vichy áp đặt hạn ngạch sắc tộc đối với học sinh Jews tại Algérie thuộc Pháp và đuổi học Derrida. Khi cộng đồng Jews tự mở trường riêng để đón những học sinh bị đuổi, Derrida từ chối vào học vì không muốn tự nhốt mình trong một danh tính bị cô lập; thay vào đó, ông tự ý bỏ học suốt một năm. Kinh nghiệm bị gạt ra bên lề thời thơ ấu này trở thành nguồn gốc sâu xa định hình mối quan tâm suốt đời của Derrida: những phần tử bị đẩy ra ngoài lề, tuy nằm bên trong một hệ thống nhưng chưa bao giờ thực sự thuộc về trung tâm.

Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (16)

 Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 

8. Levinas: Tha Nhân Và Giới Hạn Của Bản Thể Luận

 

8.1. Từ hiện tượng học đến vấn đề tha nhân

Emmanuel Levinas sinh năm 1906 tại Kaunas, Litva, trong một gia đình Jews. Năm 1923, ông sang Strasbourg học triết học. Tại đây, ông kết bạn với Maurice Blanchot, người sau này trở thành một trong những người bạn và người đối thoại trí thức gần gũi nhất của ông. Năm 1928–1929, Levinas đến Freiburg, tham dự những khóa giảng cuối cùng của Edmund Husserl và những bài giảng của Martin Heidegger. Khi ấy, Sein und Zeit (Hữu thể và Thời gian) vừa xuất bản năm 1927 và đang tạo ra một chuyển biến lớn trong triết học châu Âu.

Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (15)

Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 

6. Merleau-Ponty: Thân Xác, Tri Giác Và Thế Giới Sống

 

Nếu Sartre đặt trọng tâm vào tự do, lựa chọn và khoảng cách giữa hiện hữu và bản chất, còn Camus đặt câu hỏi về phi lý và phản kháng, thì Maurice Merleau-Ponty (1908–1961) đưa hiện tượng học và bản thể luận hiện sinh sang một hướng khác: từ thân xác và tri giác. Với ông, không thể hiểu con người bằng cách trước hết xem con người như một ý thức rồi mới tìm cách giải thích mối quan hệ giữa ý thức ấy với thế giới. Con người ngay từ đầu đã hiện diện trong thế giới bằng một thân xác biết cảm nhận, biết chuyển động, biết định hướng và biết đáp ứng. Vì thế, vấn đề không còn chỉ là “con người hiện hữu như thế nào?”, mà sâu hơn là: hiện hữu của con người được cấu thành trong quan hệ sống động nào giữa thân xác, tri giác và thế giới?

Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (14)

Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 

Phần 18 — Sự Phân Hóa Của Bản Thể Học Thế Kỷ XX (tiếp)

5.3. Camus: Phi Lý, Phản Kháng Và Ý Nghĩa Của Hiện Hữu

 

Nếu Sartre đặt tự do vào trung tâm của bản thể luận hiện sinh, Albert Camus (1913–1960) đi theo một hướng khác. Ông không bắt đầu bằng câu hỏi con người có bản chất gì, cũng không xây dựng một bản thể luận về pour-soi. Ông bắt đầu từ một kinh nghiệm rất gần với đời sống: con người muốn hiểu đời mình có ý nghĩa gì, nhưng thế giới không trả lời. [1]

 

Chúng ta thức dậy, đi làm, học tập, yêu thương, lập kế hoạch cho tương lai. Nhưng rồi một ngày, chúng ta nhận ra mình sẽ chết. Những câu hỏi vốn bị cuộc sống thường ngày che khuất bỗng trở lại: Vì sao chúng ta sống? Vì sao phải chịu đau khổ? Vì sao người tốt vẫn gặp bất hạnh? Có phải đằng sau đời sống này có một ý nghĩa nào đó hay không? Con người muốn có một câu trả lời, nhưng thế giới vẫn im lặng.

 

Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (13)

Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 

 

Phần 18 — Sự Phân Hóa Của Bản Thể Học Thế Kỷ XX

Từ Một Hệ Thống Lớn Đến Nhiều Dòng Chảy Song Song

 

5.2. Sartre: hiện hữu có trước bản chất — từ tự do bản thể luận đến tự do trong lịch sử

 

Jean-Paul Sartre (1905–1980) là một trong những triết gia trung tâm của hiện sinh Pháp thế kỷ XX. Từ L’Être et le Néant (Hữu thể và Hư vô, 1943) đến L’Existentialisme est un humanisme (Thuyết hiện sinh là một thuyết nhân bản, 1946), Sartre đặt ý thức, tự do, lựa chọn, hành động và tha nhân vào trung tâm của một bản thể luận hiện tượng học. Về sau, đặc biệt trong Questions de méthode (Những vấn đề về phương pháp, 1960) và Critique de la raison dialectique (Phê phán lý tính biện chứng, 1960), ông mở rộng vấn đề ấy sang lịch sử và xã hội, tìm cách suy nghĩ mối quan hệ giữa tự do cá nhân với những điều kiện vật chất, giai cấp và tập thể. ^[1]