(A Dissertation on the Passions)
David Hume
MỘT LUẬN VĂN VỀ NHỮNG ĐAM MÊ
PHẦN IV
[ P 4.1, Bea 21 ]
1. Lý thuyết hiện nay về những đam mê (passions) ở
đây phụ thuộc hoàn toàn vào mối liên hệ hai chiều giữa cảm thức (sentiments) và
ý niệm (ideas), cũng như sự hỗ trợ qua lại mà các mối liên hệ này mang lại cho
nhau. Vì vậy, sẽ không sai nếu minh họa những nguyên lý này bằng thêm một vài
ví dụ.
(A Dissertation on the Passions)
David Hume
MỘT LUẬN VĂN VỀ NHỮNG ĐAM MÊ
PHẦN III.
[ P 3.1, Bea 18 ]
1. Khi rà soát lại tất cả những nguyên nhân sản sinh ra cảm
xúc (passion) tự về hào hay về tự ti (humility), người ta sẽ dễ
dàng nhận thấy rằng: chính hoàn cảnh đó, nếu được chuyển dịch từ bản thân chúng
ta sang một người khác, sẽ biến người đó thành đối tượng của tình yêu hay lòng
thù hận, sự kính trọng hay sự khinh miệt. Đức hạnh, tài năng, vẻ đẹp, gia thế,
sự giàu có và quyền lực của người khác sẽ khơi dậy những cảm thức (sentiments)
thuận lợi dành cho họ; còn thói xấu, sự ngu muội, hình thể khiếm khuyết, nghèo
khó và sự hèn hạ của họ lại khởi động những cảm thức trái ngược. Ràng buộc hai
chiều giữa những ấn tượng và những ý niệm vẫn vận hành trên những cảm xúc yêu
và ghét này, tương tự như đối với những cảm xúc tự hào và tự ti trước đó. Bất cứ
điều gì mang lại một sự dễ chịu hay nỗi khổ sở (pleasure or pain) biệt lập,
và có tương quan hoặc kết nối với một người khác, đều biến người đó thành đối
tượng cho tình cảm (affection) hay sự ghê tởm của chúng ta.
(A Dissertation on the Passions)
David Hume
MỘT LUẬN VĂN VỀ NHỮNG ĐAM MÊ
PHẦN II.
[ P 2.1, Bea 7 ]
1. Bên cạnh những cảm xúc (passions) đã nhắc đến ở
trên, vốn nảy sinh từ việc theo đuổi trực tiếp tốt lành (good) và né
tránh tai họa (evil), còn có những cảm xúc khác mang bản chất phức tạp
hơn, hàm chứa nhiều hơn một góc nhìn hay sự cân nhắc. Do đó, Tự hào (Pride)
là một sự hài lòng nhất định ở bản thân nhờ vào một thành tựu hay vật sở hữu
nào đó mà chúng ta được hưởng; ngược lại, Tự ti (Humility) [1] là
sự không hài lòng với bản thân do một khiếm khuyết hay sự yếu đuối nào đó.
Bên kia Thiện và Ác
Khúc dạo đầu cho một Triết Lý của Ngày Mai
(Jenseits
von Gut und Böse - Vorspiel einer Philosophie der Zukunft)
Friedrich Nietzsche.
Bên kia Thiện và Ác
Từ Những Đinh Núi Cao. Khúc Hát Sau Chính Ngọ
(Aus hohen Bergen. Nachgesang)
Ôi giờ giữa đời — chính ngọ!
Khoảnh khắc trang nghiêm của ánh sáng!
Ôi khu vườn mùa hè!
Một thứ hạnh phúc không yên: đứng, dò tìm, chờ đợi.
Ta chờ những người bạn — ngày đêm sẵn sàng.
Các bạn ở đâu? Đến đi! Đã đến lúc rồi!
Chẳng phải vì các bạn mà hôm nay sông băng xám kia
được phủ đầy hoa hồng sao? [1]
Con suối đang tìm các bạn.
Gió và mây hôm nay cũng được kéo lên cao hơn,
vào tận nền xanh thẳm — chỉ để nhìn các bạn,
từ tầm nhìn xa nhất của loài chim. [2]
Trên đỉnh cao nhất, bàn tiệc đã được dọn cho các bạn.
Ai sống gần các vì sao như thế?
Ai chạm gần những vực thẳm xa lạnh nhất?
Vương quốc của ta — còn vương quốc nào vươn xa hơn?
Mật ngọt của ta — ai đã nếm?
Khúc dạo đầu cho một Triết Lý của
Ngày Mai
(Jenseits von Gut und Böse - Vorspiel
einer Philosophie der Zukunft)
Friedrich Nietzsche.
Chương Sáu
Chúng Ta, Những Học Giả
(Sechstes Hauptstück: wir Gelehrten) [1]
204.
Với nguy cơ rằng
ngay ở đây việc luân lý hóa lại lộ ra đúng cái mà nó vẫn luôn là — tức, theo
Balzac, một kiểu montrer ses plaies (phô bày những vết thương của mình)
không chút e dè [2] —
tôi muốn dám đứng lên chống lại một sự đảo lộn thứ bậc không thích đáng và tai
hại, hiện đang âm thầm hình thành giữa khoa học và triết học, gần như không ai
nhận thấy và với một lương tâm hoàn toàn thanh thản.[3]
Theo tôi, người
ta phải có quyền lên tiếng về một vấn đề cao hơn thuộc về thứ bậc như thế từ
chính kinh nghiệm của mình — mà kinh nghiệm, nếu hỏi tôi, hầu như luôn là kinh
nghiệm cay đắng — để khỏi nói về nó như kẻ mù nói về màu sắc, hay như phụ nữ và
nghệ sĩ nói chống lại khoa học (“Ôi, thứ khoa học đáng ghét ấy!” — bản năng và
lòng tự ái bị tổn thương của họ than thở — “nó lúc nào cũng nhìn thấu những gì ẩn
phía sau!”). [4]