Machiavelli — IL PRINCIPE (01)

NGƯỜI CẦM QUYỀN ĐỨNG ĐẦU

(IL PRINCIPE)

Niccolò Machiavelli

 

Harvey C. Mansfield dịch và giới thiệu

Bản in thứ hai

 

NxB đại học Chicago

 

 

 

Lời Phi Lộ

 

Chính trị học không phải lĩnh vực tôi am tường, nhưng những cuộc chiến tranh tàn khốc đang đốt cháy thế giới đã đẩy tôi đến tập sách này. Từ chiến tranh ủy nhiệm Nga–Mỹ ở Ukraine — dư âm kéo dài của Chiến tranh Lạnh — đến chiến tranh sắc tộc tôn giáo (Zionism) dẫn tới thảm kịch diệt chủng ở Gaza. Từ tham vọng của dự án “Greater Israel” với chiến lược “Balkan hóa” nhắm triệt hạ quyền dân tộc tự quyết của những Palestine, Lebanon, Syria, Iraq, Yemen đến Iran, khiến Trung Đông chìm trong biển lửa. Đồng thời, Realpolitik của giới “Neocon” Mỹ tiếp tục siết chặt những yết hầu địa chính trị ở Mỹ Latinh, nơi Panama, Venezuela, Cuba lần lượt rơi vào vòng vây hãm.

Tôi tìm đến Machiavelli để học nhìn thẳng vào thực tại trần trụi: Chính trị — đặc biệt của thế giới phương Tây đế quốc và thực dân cũ mới— không phải nơi vun trồng hay truyền bá những ảo tưởng dân chủ tự do. Thế giới hôm nay vẫn lập lại bi kịch Chiến tranh Peloponnesian, giữa Athens và Sparta, Thucydides từng viết: “Kẻ mạnh làm những gì họ có thể và kẻ yếu phải chịu những gì họ đành chịu”. Đó là tuyên ngôn cô đọng của Chủ thuyết Hiện thực Chính trị (Political Realism) về một đấu trường sắt máu của quyền lực thuần túy. Với Machiavelli, mục tiêu tối thượng của người nắm quyền lãnh đạo chính trị — trước đến nay ở phương Tây — là bảo tồn và mở rộng quyền lực nhà nước, không phải phục vụ những giá trị đạo đức con người dù ở đâu.

Người cầm quyền đứng đầu không được phép hão huyền; họ phải đặt lợi ích và sự bành trướng của đế quốc lên trên hết. “Lẽ phải thuộc về kẻ mạnh” không phải lời nói ngoa, mà là quy luật vận hành tàn nhẫn: Kẻ chiến thắng định hình lịch sử bằng sức mạnh quân sự, bằng kỹ thuật tuyên truyền — “đạo quân thứ năm” nhằm “nhào nặn sự đồng thuận” (manufacturing of consent) — một sự thao túng dư luận tinh vi — một mạng lưới lũng đoạn trùng điệp — thiên la địa võng —  để áp đặt trật tự bá quyền, chia rẽ và khuất phục những dân tộc nhỏ yếu. Machiavelli không cổ vũ sự tàn ác; ông chỉ mô tả — một cách lạnh lùng — cách thế giới (trong đó chúng ta là nạn nhân) thực sự vận hành.

 

Người Dịch Bản Tiếng Việt

Mar/01/2026

 

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (04)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

TIẾT IV.

Những Nghi Ngờ Mang Tính Hoài Nghi Liên Quan Đến Những Hoạt Động Của Trí Tuệ

 

PHẦN I.

E 4. 1, SBN 25

TẤT CẢ những đối tượng của lý trí hay sự tìm hiểu của con người có thể tự nhiên chia thành hai loại, cụ thể là, Những Tương quan Của Những Ý Niệm và Những Sự Kiện Thực Tế. Thuộc loại thứ nhất là những khoa học như Hình học, Đại số học và Số học; và vắn tắt, tất cả những khẳng định, vốn chắc chắn. hoặc bằng trực giác hoặc bằng chứng minh. Rằng bình phương của cạnh huyền thì bằng bình phương của hai cạnh góc vuông, là một mệnh đề, vốn diễn tả một tương quan giữa những số lượng này. Rằng ba lần năm bằng một nửa của ba mươi, diễn tả một tương quan giữa những con số này. Những mệnh đề thuộc loại này đều được tìm thấy chỉ bằng hoạt động của suy nghĩ, không tùy thuộc trên những gì hiện hữu ở bất kỳ nơi nào trong vũ trụ. Dù chưa bao giờ có một hình tròn hay một tam giác trong tự nhiên, nhưng những sự thật, đã được Euclid chứng minh, sẽ mãi mãi giữ vững tính chắc chắn và hiển nhiên của chúng. ^[1]

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (03)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

TIẾT II.

Về Nguồn Gốc Của Những Ý Tưởng.

 

E 2.1, SBN 17

Mọi người đều sẽ dễ dàng nhìn nhận, rằng có một khác biệt đáng kể giữa những tri giác của não thức, khi một người cảm thấy đau vì quá nóng, hay dễ chịu vì ấm vừa phải, và khi người này sau đó nhớ lại cảm giác này qua ký ức, hay hình dung nó bằng tưởng tượng của người này. Những khả năng này có thể bắt chước hay sao chép những cảm nhận giác quan; nhưng chúng không bao giờ hoàn toàn đạt đến cường độ và sự sống động của cảm giác nguyên thủy. Nhiều nhất chúng ta có thể nói về chúng, ngay cả khi chúng hoạt động với cường độ lớn nhất, là chúng tái hiện đối tượng của chúng một cách sống động đến mức chúng ta gần như có thể nói rằng chúng ta cảm nhận hay nhìn thấy nó: Nhưng trừ khi não thức bị rối loạn bởi bệnh tật hay điên cuồng, chúng không bao giờ có thể đạt đến mức độ sinh động đến nỗi chúng hoàn toàn không thể phân biệt được với những tri giác thật. Tất cả những màu sắc rực rỡ của thi ca, dù lộng lẫy đến đâu, cũng không bao giờ vẽ nên những vật thể tự nhiên theo cách khiến mô tả nhầm lẫn được với một cảnh quan thực sự. Ý tưởng sống động nhất vẫn vẫn thua kém cảm giác trơ nhạt nhất.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (02)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

E 1. 3, SBN 6-7

Chắc chắn rằng triết học dễ hiểu và hiển nhiên sẽ luôn luôn được đa số loài người ưa chuộng hơn triết học chặt chẽ và trừu tượng; và được nhiều người tán thành, không chỉ vì dễ chịu hơn nhưng còn hữu ích hơn triết học kia. Nó đi vào đời sống thường ngày hơn; nó uốn nắn trái tim và tình cảm; và bằng việc chạm đến những nguyên lý thúc đẩy con người, cải thiện hành vi của họ và đưa họ đến gần hơn với khuôn mẫu toàn hảo vốn nó mô tả. Ngược lại, triết học trừu tượng khó hiểu, vốn xây dựng trên một lối suy luận chỉ phù hợp với lý thuyết, không thể áp dụng vào công việc hay hành động thực tiễn, sẽ biến mất khi nhà triết học rời khỏi bóng tối suy tưởng, bước vào ánh sáng thực tại; những nguyên lý của nó cũng khó duy trì được ảnh hưởng nào đối với hành vi và cách ứng xử của chúng ta. Những rung động của trái tim, những xao động của những tình cảm, [1] và sự mãnh liệt của những tình cảm gắn bó [2] của chúng ta, làm tan mất tất cả những kết luận của triết học trừu tượng, và hạ nhà triết học uyên thâm xuống ngang hàng với chỉ một người bình dân tầm thường

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (01)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

 

 

Ghi Chú Của Người Biên Tập

 

Những gì hiện được biết như Enquiry đầu tiên của Hume đã được Andrew Millar, một nhà xuất bản sách nổi tiếng ở phố The Strand, London, xuất bản lần đầu tiên, vào năm 1748, dưới nhan đề Philosophical Essays Concerning Human Understanding. / Những Luận Văn Triết Học Về Khả năng nhận thức của con người. Nó được mô tả trong My Own Life / Đời Tôi như là một bản viết lại của “phần đầu tiên” của A Treatise of Human Nature / Một Chuyên Luận Về Bản Chất Con Người (1739-40), dù nó không giới hạn ở những đề tài từ Treatise Quyển 1: Tiết 8 dài “ Of Liberty and Necessity / Về tự do và sự tất yếu” viết lại Treatise 2. 3. 1-2 (và kết hợp T 1. 3. 12. 5 thành E 8. 13), trong khi Tiết 11 và 12, Miracles / về Phép lạ và Design Argument / Luận chứng thiết kế, trước không có. Có lẽ tốt nhất nên coi nó như một bản trình bày cốt lõi – và một số ứng dụng nổi bật hơn – của nhận thức học về quy nạp và siêu hình học về nhân quả của Hume: trái tim của triết học lý thuyết của ông. Vậy nên, nó trình bày chi tiết những gì vốn phần Tóm tắt đã mô tả là “Luận điểm chính” của Treatise, đồng thời bổ sung một trọng tâm rõ ràng vào những đề tài tôn giáo (những nội dung vốn Hume đã xóa bỏ khỏi Treatise như lý do thận trọng). Dù ngắn hơn nhiều so với Treatise, và bỏ qua hầu hết những chi tiết về tâm lý học liên tưởng (thí dụ như những thảo luận về tin tưởng, xác suất và thế giới bên ngoài), Enquiry mở rộng những thảo luận triết học trung tâm về suy luận quy nạp (Tiết 4), ý chí tự do (Tiết 8) và thuyết hoài nghi (Tiết 12), đồng thời trau chuốt đáng kể cách giải quyết tương quan nhân quả (Tiết 7). Do đó, đây là nguồn không thể thiếu cho nhận thức học và siêu hình học của Hume, dù hầu hết những học giả có khuynh hướng bỏ qua yêu cầu của chính Hume – được nêu trong “Thông báo” năm 1775 – rằng Enquiry nên được coi (cùng với những tác phẩm khác trong bản in cuối cùng của Essays và Treatise Tập 2) như phát biểu chính thức, gần nhất với “những tình cảm và nguyên lý triết học” trưởng thành của ông, do đó thay thế cho Treatise.