Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (03)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

TIẾT II.

Về Nguồn Gốc Của Những Ý Tưởng.

 

E 2. 1, SBN 17

Mọi người đều sẽ dễ dàng nhìn nhận, rằng có một khác biệt đáng kể giữa những tri giác của não thức, khi một người cảm thấy đau đớn vì nhiệt độ quá nóng, hay dễ chịu vì nhiệt độ ấm áp vừa phải, và sau đó khi người này nhớ lại cảm giác ấy bằng ký ức, hay hình dung ra nó bằng tưởng tượng. Những khả năng này có thể bắt chước hay sao chép những tri giác của giác quan; nhưng chúng không bao giờ hoàn toàn đạt được sức mạnh và sự sống động của cảm giác gốc. Điều cao nhất chúng ta có thể nói về chúng, ngay cả khi chúng hoạt động với sức mạnh lớn nhất, chỉ là chúng tái hiện đối tượng của chúng một cách sống động đến mức chúng ta gần như có thể nói rằng chúng ta cảm nhận hay nhìn thấy chúng: Nhưng trừ khi não thức bị rối loạn bởi bệnh tật hay điên cuồng, chúng không bao giờ có thể đạt đến mức độ sinh động đến nỗi chúng hoàn toàn không thể phân biệt được với những tri giác thật. Tất cả những màu sắc rực rỡ của thi ca, dù lộng lẫy đến đâu, cũng không bao giờ vẽ nên những vật thể tự nhiên theo cách khiến mô tả được nhầm lẫn với một cảnh quan thực sự. Ý nghĩ sống động nhất vẫn vẫn thua kém cảm giác trơ nhạt nhất

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (02)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

E 1. 4, SBN 7

Cũng phải thú nhận rằng danh tiếng bền vững và chính đáng nhất thường thuộc về triết học dễ tiếp cận, trong khi những nhà lý luận trừu tượng cho đến nay dường như chỉ có được danh tiếng nhất thời, nhờ sự ngẫu hứng hay thiếu hiểu biết của thời đại họ sống, nhưng không thể duy trì tiếng tăm trước sự đánh giá công bằng của hậu thế. Một nhà triết học uyên thâm dễ dàng mắc sai lầm trong những lý luận tinh vi của ông; và một sai lầm sẽ tất yếu sinh ra sai lầm khác, khi tiếp tục đẩy logic của ông đi xa hơn mà không ngần ngại chấp nhận bất kỳ kết luận nào, dù kết luận đó có vẻ lạ lùng hay mâu thuẫn với quan điểm phổ thông. Nhưng một triết gia, người chỉ muốn trình bày phán đoán thực tiễn dựa trên khiến thức thông thường của loài người bằng những sắc màu đẹp đẽ và thu hút hơn, nếu vô tình mắc sai lầm, thì sẽ không đi xa hơn; nhưng bằng cách khơi lại sự thẩm định từ phán đoán thực tiễn dựa trên khiến thức thông thường của loài người và những cảm xúc tự nhiên của não thức, từ đó trở về con đường đúng đắn, và tự bảo vệ khỏi những ảo tưởng nguy hiểm. Danh tiếng của Cicero hiện vẫn nở rộ; nhưng danh tiếng của Aristotle đã hoàn toàn phai nhạt. La Bruyère vượt qua eo biển, và tiếng tăm vãn còn; nhưng vinh quang của Malebranche chỉ giới hạn trong dân tộc và thời đại của ông. Và có lẽ, người ta sẽ đọc Addison một cách thích thú, khi Locke hoàn toàn bị lãng quên.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (01)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

 

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

 

Ghi Chú Của Người Biên Tập

 

Những gì hiện được biết như Enquiry đầu tiên của Hume đã được Andrew Millar, một nhà xuất bản sách nổi tiếng ở phố The Strand, London, xuất bản lần đầu tiên, vào năm 1748, dưới nhan đề Philosophical Essays Concerning Human Understanding. / Những Luận Văn Triết Học Về Khả năng Hiểu Biết Của Con Người. Nó được mô tả trong My Own Life / Đời Tôi như là một bản viết lại của “phần đầu tiên” của A Treatise of Human Nature / Một Chuyên Luận Về Bản Chất Con Người (1739-40), dù nó không giới hạn ở những chủ đề từ Treatise Quyển 1: Tiết 8 dài “ Of Liberty and Necessity / Về tự do và sự tất yếu” viết lại Treatise 2. 3. 1-2 (và kết hợp T 1. 3. 12. 5 thành E 8. 13), trong khi Tiết 11 và 12, Miracles / về Phép lạ và Design Argument / Luận chứng thiết kế, trước không có. Có lẽ tốt nhất nên coi nó như một bản trình bày cốt lõi – và một số ứng dụng nổi bật hơn – của nhận thức học về quy nạp và siêu hình học về nhân quả của Hume: trái tim của triết học lý thuyết của ông. Vậy nên, nó trình bày chi tiết những gì vốn phần Tóm tắt đã mô tả là “Luận điểm chính” của Treatise, đồng thời bổ sung một trọng tâm rõ ràng vào những đề tài tôn giáo (những nội dung vốn Hume đã xóa bỏ khỏi Treatise như lý do thận trọng). Dù ngắn hơn nhiều so với Treatise, và bỏ qua hầu hết những chi tiết về tâm lý học liên tưởng (thí dụ như những thảo luận về tin tưởng, xác suất và thế giới bên ngoài), Enquiry mở rộng những thảo luận triết học trung tâm về suy luận quy nạp (Tiết 4), ý chí tự do (Tiết 8) và thuyết hoài nghi (Tiết 12), đồng thời trau chuốt đáng kể cách giải quyết tương quan nhân quả (Tiết 7). Do đó, đây là nguồn không thể thiếu cho nhận thức học và siêu hình học của Hume, dù hầu hết những học giả có khuynh hướng bỏ qua yêu cầu của chính Hume – được nêu trong “Thông báo” năm 1775 – rằng Enquiry nên được coi (cùng với những tác phẩm khác trong bản in cuối cùng của Essays và Treatise Tập 2) như phát biểu chính thức, gần nhất với “những tình cảm và nguyên lý triết học” trưởng thành của ông, do đó thay thế cho Treatise.

Hume – Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ (03)

Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ

(Of the Standard of Taste)

David Hume

( ← ... tiếp theo )

 

 

ST 25, Mil 242

Nhưng nếu chúng chúng ta xem xét vấn đề một cách thấu đáo, đây là những câu hỏi về sự kiện thực tế, chứ không phải về tình cảm. Việc một cá nhân cụ thể có sở hữu cảm quan tốt, một trí tưởng tượng tinh tế, và sự tự do khỏi tiên kiến hay không, có thể thường xuyên gây ra tranh luận, đòi hỏi sự thảo luận và tìm tòi kỹ lưỡng. Thế nhưng, tất cả loài người sẽ đồng ý rằng một mẫu người như vậy là quý giá và đáng trọng. Khi những nghi ngờ này nảy sinh, con người cũng chỉ có thể làm như cách họ đối diện với những vấn đề gây tranh luận khác thuộc về trí năng: họ phải đưa ra những lập luận tốt nhất mà trí sáng tạo của mình gợi mở; họ phải thừa nhận rằng có tồn tại một tiêu chuẩn thực sự và mang tính quyết định ở đâu đó – cụ thể là sự tồn tại thực và những sự kiện thực tế; và họ phải bao dung với những người có quan điểm khác biệt khi cùng viện dẫn tiêu chuẩn này. Đối với mục đích hiện tại của chúng ta, bấy nhiêu đây là đủ: chúng chúng ta đã chứng minh được rằng thị hiếu của mọi cá nhân không hề ngang hàng nhau; và rằng sẽ luôn có một số người – dù việc chỉ đích danh họ là ai có khó khăn đến mức nào – vẫn sẽ được tình cảm phổ quát của loài người thừa nhận là có ưu thế vượt trội hơn những người khác.

 

Hume – Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ (02)

Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ

(Of the Standard of Taste)

David Hume

( ← ... tiếp theo )

 

 

 

ST 9, Mil 231-2

Rõ ràng là không có quy luật nào của sáng tác được xác lập bằng suy luận tiên nghiệm (a priori), hay có thể được coi là những kết luận trừu tượng của trí tuệ hiểu biết, từ việc so sánh những tương quan và những quan hệ giữa những ý niệm vốn vĩnh cửu và bất biến. Nền tảng của những quy luật này cũng giống như nền tảng của mọi ngành khoa học thực hành khác: đó là kinh nghiệm. Chúng chẳng qua là những quan sát tổng quát về những gì đã được tìm thấy phổ quát là làm hài lòng ở mọi quốc gia và mọi thời đại. Nhiều cái đẹp của thi ca và của thuật hùng biện thực chất được xây dựng trên hư cấu và giả tưởng, trên ngoa dụ, ẩn dụ, và lạm dụng hay bóp méo ý nghĩa tự nhiên của những từ ngữ. Việc kìm hãm sự bay bổng của trí tưởng tượng và thu ép mọi diễn đạt phải tuân theo sự thực và chính xác của hình học sẽ là đi ngược lại nhất với những quy luật phê bình; bởi vì nó sẽ tạo ra một tác phẩm mà theo kinh nghiệm phổ quát, là nhạt nhẽo và khó chịu nhất. Tuy nhiên, dù thi ca không bao giờ tuân phục sự thực chính xác, nó vẫn phải chịu sự giới hạn bởi những quy luật nghệ thuật vốn tác giả khám phá nhờ thiên tài hay nhờ quan sát. Nếu một vài tác giả bất cẩn hay phóng túng vẫn làm hài lòng người đọc, thì họ làm hài lòng không phải nhờ những vi phạm quy luật hay trật tự ấy, nhưng là bất chấp chúng: họ sở hữu những cái đẹp khác, vốn phù hợp với những tiêu chuẩn phê bình đúng đắn; sức mạnh của những cái đẹp ấy đủ để vượt qua sự chỉ trích và mang lại cho não thức một sự thỏa mãn vượt trội hơn sự khó chịu do những khuyết điểm gây ra. Ariosto làm chúng chúng ta hài lòng; nhưng không phải bằng những hư cấu quái dị và phi lý, hay bằng sự pha trộn kỳ quái giữa văn phong nghiêm trang và hài hước, bằng sự thiếu mạch lạc trong cốt truyện, hay bằng việc liên tục làm đứt quãng dòng kể. Ông quyến rũ chúng chúng ta bằng sức mạnh và sự trong sáng trong diễn đạt, bằng sự nhạy bén và đa dạng trong sáng tạo, và bằng những mô tả tự nhiên về những cung bậc cảm xúc, đặc biệt là sự vui tươi và tình tứ. Và dù những sai sót của ông có thể làm giảm sự hài lòng của chúng ta, chúng không thể tiêu diệt nó hoàn toàn. Nếu thích thú của chúng chúng ta thực sự nảy sinh từ chính những phần bị coi là lầm lỗi đó, thì đó cũng không phải là lý lẽ để chống lại phê bình tổng quát; nó chỉ là lý lẽ chống lại những quy luật phê bình cụ thể nào đó vốn thiết lập những chi tiết đó là lầm lỗi và coi chúng là đáng chê trách trên mặt rộng lớn hơn. Nếu chúng thực sự mang lại thích thú, chúng không thể là những lầm lỗi; bất kể thích thú chúng tạo ra có bất ngờ và khó giải thích đến đâu. [1]