Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (10)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

TIẾT VIII.

Về Tự Do và Tất Yếu

 

PHẦN I.

E 8.1, SBN 80-1

Có thể kỳ vọng một cách hợp lý rằng, với những câu hỏi đã được thảo luận và tranh luận hết sức sôi nổi kể từ buổi đầu của khoa học và triết học, ít nhất ý nghĩa của tất cả những từ ngữ lẽ ra phải được những bên tranh chấp thống nhất với nhau; và rằng những điều tra của chúng ta, trong tiến trình hai nghìn năm, đáng lẽ đã có thể chuyển từ tranh luận về từ ngữ sang bản chất thực sự và đích thực của vấn đề tranh luận.

Bởi lẽ, việc đưa ra những định nghĩa chính xác cho những từ ngữ được dùng trong lý luận có vẻ dễ dàng đến nhường nào — và biến những định nghĩa ấy, chứ không phải chỉ là âm thanh của từ ngữ, thành đối tượng của mọi suy xét và khảo sát về sau? Thế nhưng nếu nhìn nhận vấn đề kỹ hơn, chúng ta có thể rút ra một kết luận hoàn toàn ngược lại.

Chỉ từ thực tế rằng một tranh luận đã kéo dài từ lâu mà vẫn chưa ngã ngũ, chúng ta có thể suy ra rằng có sự mơ hồ nào đó trong cách diễn đạt, và rằng những bên tranh chấp đang gán những ý nghĩa khác nhau cho cùng một từ ngữ. Vì khả năng nhận thức của con người vốn được xem là giống nhau về căn bản ở mỗi người — bằng không, việc cùng nhau lý luận hay tranh luận sẽ chẳng có ý nghĩa gì cả. Không thể nào, nếu mọi người gán cùng một ý nghĩa cho những từ ngữ của họ, mà họ lại có thể duy trì những quan điểm trái ngược về cùng một vấn đề trong suốt thời gian dài như vậy — nhất là khi họ đã trình bày lập trường của họ và mỗi bên đều ra sức tìm kiếm những luận cứ có thể giúp họ thắng thế đối phương.

Đành rằng, nếu người ta cố tranh luận về những vấn đề hoàn toàn vượt ngoài tầm với của khả năng nhận thức con người — chẳng hạn như những câu hỏi về nguồn gốc của những thế giới, hay về cơ cấu vận hành của hệ thống nhận thức hoặc cõi của những thực thể siêu hình — thì có lẽ họ sẽ mãi loay hoay trong những tranh chấp vô bổ nhưng không bao giờ đi đến bất kỳ một kết luận dứt khoát nào. Nhưng nếu câu hỏi liên quan với bất kỳ đề tài nào của đời sống và kinh nghiệm thông thường, thì người ta sẽ nghĩ rằng, không gì có thể khiến cuộc tranh luận kéo dài mãi không ngã ngũ như vậy, ngoại trừ một số cách diễn đạt mơ hồ, những gì khiến những bên đối lập vẫn giữ khoảng cách và ngăn họ chạm tới quan điểm của nhau và đi thẳng vào vấn đề.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (09)

 Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

 

 

PHẦN II.

E 7.26, SBN 73-4

Nhưng để nhanh chóng đi đến một kết luận cho lập luận này, vốn đã kéo quá dài: Chúng ta đã tìm kiếm vô vọng một ý niệm về quyền năng hay sự liên kết tất yếu, trong tất cả những nguồn gốc vốn chúng ta có thể giả định rằng nó được suy ra từ đó. Có vẻ như, trong những trường hợp riêng lẻ của những hoạt động của những vật thể, dù có kỹ lưỡng đến cùng cực, chúng ta không bao giờ có thể tìm ra được bất cứ gì khác ngoài việc sự kiện này nối tiếp sự kiện kia; chứ không thể thấu hiểu được bất kỳ lực hay quyền năng nào qua đó nguyên nhân hoạt động cũng như bất kỳ sự liên kết nào giữa nguyên nhân và kết quả giả định của nó.

Khó khăn tương tự cũng xảy ra khi chúng ta suy ngẫm về tác động của não thức lên cơ thể: chúng ta quan sát thấy chuyển động của cơ thể xảy ra theo sau ý muốn của não thức nhưng không thể quan sát hay hình dung được sự ràng buộc nào liên kết chuyển động và ý muốn, hoặc năng lực nào mà nhờ đó não thức tạo ra hiệu quả này.Thẩm quyền của ý chí với những năng và những ý niệm của chính nó cũng không dễ hiểu rõ thêm được một chút nào: Như vậy, xét trên toàn bộ, dường như không có bất kỳ trường hợp nào trong tự nhiên thể hiện một sự liên kết mà chúng ta có thể thấu hiểu được. Tất cả những sự kiện dường như hoàn toàn rời rạc và tách biệt. Một sự kiện này xảy ra sau một sự kiện khác, nhưng chúng ta không bao giờ có thể quan sát được bất kỳ mối dây ràng buộc nào giữa chúng. Chúng dường như chỉ được kết hợp với nhau, chứ không hề có sự liên kết tất yếu. Và vì chúng ta không thể có bất kỳ ý niệm nào về một gì đó chưa từng xuất hiện trước giác quan bên ngoài hoặc cảm giác bên trong của chúng ta, kết luận tất yếu phải là: chúng ta không có bất kỳ ý niệm nào về sự liên kết hoặc quyền năng, và những từ ngữ này hoàn toàn không có ý nghĩa gì khi được đem dùng trong lý luận triết học hay đời sống thường ngày.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (08)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

TIẾT VII.

Về Ý Niệm Về Sự Liên Kết Tất Yếu.

 

PHẦN I.

E 7.1, SBN 60

Lợi thế của những khoa học toán học lớn hơn những khoa học đạo đức gồm trong điều này, đó là những ý niệm của toán học, với tính cách có thể cảm nhận trực tiếp, luôn rõ ràng và xác định; sự khác biệt nhỏ nhất giữa chúng cũng có thể nhận biết được ngay lập tức, và cùng một từ ngữ luôn biểu đạt cùng một khái niệm nhưng không có sự mơ hồ hay sai lệch. Một hình bầu dục không bao giờ nhầm với một hình tròn, cũng như một đường hyperbola không bao giờ nhầm với một hình ellipsis. Những tam giác cân và tam giác thường đều được phân định bằng những đường biên chính xác hơn là giữa cái ác và cái thiện, giữa cái đúng và cái sai. Nếu bất kỳ từ ngữ nào được định nghĩa trong hình học, não thức sẽ dễ dàng tự thay thế định nghĩa đó cho từ ngữ vốn được định nghĩa trong mọi trường hợp. Hay ngay cả khi không có định nghĩa nào được đem dùng, bản thân đối tượng đó vẫn có thể được đưa ra trước giác quan, và nhờ đó được lĩnh hội một cách vững chắc và rõ ràng.

Nhưng những cảm xúc tinh tế hơn của não thức, những hoạt động của khả năng nhận thức, những xao động khác loại của tình cảm, dù thực sự riêng biệt, lại dễ dàng trốn thoát chúng ta khi được xem xét bằng suy ngẫm; và chúng ta cũng không có năng lực để nhớ lại đối tượng ban đầu, mỗi khi có dịp hoặc nhu cầu để suy ngẫm về nó. Bằng cách này, sự mơ hồ dần dần được đưa vào lý luận của chúng ta : những đối tượng tương tự dễ dàng được coi là giống nhau: Và kết luận cuối cùng trở nên sai lệch rất xa so với những tiền đề.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (07)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

TIẾT VI.

Về Xác Suất [10].

 

E 6.1, SBN 56

MẶC DÙ không có gì như là Sự Ngẫu Nhiên trong thế giới; sự thiếu hiểu biết” của chúng ta về nguyên nhân thực của sự kiện bất kỳ nào cũng cùng có ảnh hưởng đến khả năng hiểu biết và sinh ra một loại tin tưởng hay ý kiến tương tự..

 

E 6.2, SBN 56-7

Chắc chắn có một xác suất, nảy sinh từ một vượt trội của sự ngẫu nhiên ở bất kỳ phía nào; và theo như sự vượt trội này tăng lên và vượt quá những ngẫu nhiên đối lập, thì xác suất nhận được một sự tăng lên tương ứng, và lại càng sinh ra một mức độ tin tưởng hay chấp thuận cao hơn nữa cho phía vốn chúng ta nhận thấy sự vượt trội.

Nếu một con xúc xắc được đánh dấu bằng một hình vẽ hay số những đốm trên bốn mặt, và bằng một hình hay số những đốm khác trên hai mặt còn lại thì khả năng xảy ra xuất hiện trường hợp thứ nhất sẽ cao hơn trường hợp thứ hai; tuy nhiên, nếu nó có một nghìn mặt được đánh dấu theo cùng một cách, và chỉ có một mặt khác biệt, thì xác suất sẽ cao hơn nhiều, và tin tưởng hay mong đợi của chúng ta về sự kiện đó sẽ vững vàng và chắc chắn hơn.

Tiến trình suy nghĩ hay lý luận này có vẻ tầm thường và hiển nhiên; nhưng với những người xem xét nó một cách kỹ lưỡng hơn, có lẽ nó sẽ mang lại chất liệu cho sự suy ngẫm kỳ thú.

Machiavelli - Người Cầm Quyền Đứng Đầu (06)

Người Cầm Quyền Đứng Đầu

(Il Principe)

Niccolò Machiavelli

( ← . tiếp theo )

 

Chương XXI

Người Cầm Quyền Đứng Đầu Nên Làm Gì Để Được Kính Trọng

 

Không gì làm cho một người cầm quyền đứng đầu được kính trọng bằng việc thực hiện những công cuộc lớn lao và nêu những tấm gương hiếm có về bản thân. Trong thời đại của chúng ta, chúng ta có Ferdinand xứ Aragon, vua Tây Ban Nha hiện tại. Người ta có thể gọi ông là một người cầm quyền đứng đầu gần như mới, vì từ chỗ là một ông vua yếu, ông đã trở thành người đứng đầu trong thế giới Kitô nhờ danh tiếng lẫy lừng và thành tích xuất chúng; và nếu xét kỹ những hành động của ông, ngài ^[1] sẽ thấy tất cả đều rất lớn lao, và một số chúng là phi thường.

 

Vào thời điểm bắt đầu triều đại, ông đã tấn công Granada, và công cuộc đó chính là nền móng cho nhà nước của ông. Trước hết, ông tiến hành nó một cách ung dung, không lo bị cản trở; ông khiến tâm trí những quý tộc Castile bị cuốn vào cuộc chiến ấy, để họ không nghĩ đến việc thay đổi trật tự. Trong khi đó, ông thu được danh tiếng và củng cố quyền lực đối với họ mà họ không nhận ra.^[2]  Ông đã có thể duy trì quân đội bằng tiền của Hội nhà thờ Catô và dân chúng, và nhờ cuộc chiến kéo dài đó, ông đã đặt nền móng cho quân đội của chính mình, những gì vốn sau này mang lại danh dự cho ông.