Bản Thể Học
Hành Trình Của
Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?
(Từ Hy Lạp Cổ
Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)
15
Quine: Có Những Gì Hiện
Hữu?
Sau Carnap, câu hỏi về
hiện hữu tiếp tục được tranh luận trong triết học phân tích, nhưng Willard Van
Orman Quine (1908–2000) [1] đưa vấn đề này sang một hướng khác. Ông không tìm cách
xây dựng một danh sách có sẵn về tất cả những gì thế giới chứa đựng (hay hiện hữu),
cũng không xem bản thể học như một lĩnh vực có thể tách rời khỏi khoa học và
ngôn ngữ. Thay vào đó, Quine muốn làm rõ cơ sở để chúng ta xác định một lý thuyết
đang thừa nhận những gì là hiện hữu. Nói cách khác, ông đặt câu hỏi: khi chấp
nhận một lý thuyết là đúng, chúng ta đồng thời phải thừa nhận sự hiện hữu của
những đối tượng nào?
Quine bàn đến vấn đề
này trong nhiều công trình, đặc biệt là bài On What There Is (1948), sau
đó tiếp tục phát triển những quan điểm liên quan trong From a Logical Point
of View (1953), Word and Object (1960), Ontological Relativity
and Other Essays (1969) và những tác phẩm khác. Ông quan tâm đến quan hệ giữa
ngôn ngữ, logic và những lý thuyết mà chúng ta dùng để giải thích thế giới.
Theo ông, muốn biết một lý thuyết thừa nhận những gì là hiện hữu, chúng ta
không thể chỉ nhìn vào những danh từ hoặc tên riêng xuất hiện trong lý thuyết.
Chúng ta phải phân tích cấu trúc logic của những phát biểu trong lý thuyết ấy
và xác định những đối tượng mà cấu trúc đó đòi hỏi phải có.
Trong bài On What
There Is, Quine bắt đầu bằng câu hỏi rất ngắn: “Có những gì?” (“What is
there?”). Ông nhận xét rằng câu hỏi này thoạt nhìn có vẻ đơn giản đến mức
ai cũng có thể trả lời: “Tất cả mọi sự vật việc.” Nhưng câu trả lời ấy chỉ nhắc
lại rằng những gì hiện hữu thì hiện hữu. Bất đồng thực sự xuất hiện khi chúng
ta phải xác định những đối tượng nào thuộc về phạm vi những gì hiện hữu. Chẳng
hạn, chúng ta có nên thừa nhận số, tập hợp, thuộc tính và những đối tượng trừu
tượng hay không? Chúng ta có thể nói đến những đối tượng không hiện hữu, chẳng
hạn như Pegasus, mà không cần khẳng định rằng chúng thực sự hiện hữu hay không?
[2]
Những câu hỏi ấy dẫn
Quine đến một vấn đề căn bản: làm thế nào xác định một lý thuyết phải thừa nhận
những gì là hiện hữu? Ông không trả lời bằng cách liệt kê những tên gọi mà lý
thuyết sử dụng. Ông tìm câu trả lời trong cấu trúc logic của lý thuyết, đặc biệt
là những biến số được lượng hóa. Từ đó, Quine đưa ra tiêu
chuẩn nổi tiếng: “Hiện hữu là làm giá trị cho một biến số” (“To be is to be
the value of a variable.”). Tiêu chuẩn này sẽ được giải thích cụ thể trong
những phần dưới đây.
15.1. On What There Is: Quine đặt lại câu
hỏi về hiện hữu
Trong bài On What There Is (1948), [3] Quine bắt đầu bằng câu hỏi: “Có những gì?”
(“What is there?”). Câu trả lời thoạt nghe rất đơn giản: những gì hiện hữu
thì hiện hữu. Nhưng câu hỏi trở nên khó khăn khi chúng ta nói về những đối tượng
không hiện hữu. Chẳng hạn, chúng ta có thể nói: “Pegasus không hiện hữu.” Tuy
nhiên, khi nói câu này, dường như chúng ta vẫn đang nói về Pegasus. Tên gọi
“Pegasus” xuất hiện trong câu như thể nó chỉ đến một đối tượng nào đó. Từ đây nảy
sinh một vấn đề: nếu chúng ta có thể nói về Pegasus, liệu chúng ta có buộc phải
thừa nhận rằng Pegasus hiện hữu theo một nghĩa nào đó hay không?
Quine minh họa khó khăn này bằng một nhân vật mà ông gọi
là McX. McX cho rằng nếu Pegasus không hiện hữu thì khi dùng tên “Pegasus”,
chúng ta không nói về bất cứ thứ gì. Nhưng nếu tên gọi ấy không chỉ đến đối tượng
nào, câu “Pegasus không hiện hữu” dường như cũng không có nghĩa, bởi chính câu
này đã nói đến Pegasus. McX dựa vào lập luận ấy để kết luận rằng Pegasus phải
hiện hữu theo một nghĩa nào đó. Ông muốn chứng minh rằng chúng ta không thể phủ
nhận sự hiện hữu của Pegasus mà không tự mâu thuẫn.
Quine nhận ra trong lập luận này một phiên bản của nghịch
lý cổ xưa về cái không hiện hữu: nếu cái không hiện hữu hoàn toàn không có, vậy
chúng ta đang nói đến cái gì khi khẳng định rằng nó không hiện hữu? Ông gọi lối
lập luận rối rắm ấy là “bộ râu của Plato” (“Plato’s beard”) [4]
và nhận xét rằng trong lịch sử triết học, nó nhiều lần làm cùn lưỡi dao cạo của
Occam. Hình ảnh này diễn tả sự phức tạp không cần thiết mà lối lập luận trên tạo
ra: chỉ vì chúng ta có thể nói về một đối tượng, người ta lại cho rằng phải có
một cách nào đó để đối tượng ấy hiện hữu.
McX không thể tự thuyết phục mình rằng có một con ngựa
có cánh bằng xương bằng thịt đang sống ở một nơi nào đó trong không-thời gian.
Vì thế, ông đưa ra một cách giải thích khác: Pegasus hiện hữu như một ý niệm
trong não thức con người. Theo cách giải thích này, tuy không có con ngựa có
cánh ngoài thế giới, vẫn có một ý niệm về Pegasus trong đầu người ta; do đó,
McX có thể nói rằng Pegasus hiện hữu ít nhất như một đối tượng tinh thần.
Quine cho rằng cách trả lời này đã đánh tráo đối tượng
đang được bàn đến. Chúng ta có thể thừa nhận rằng trong não thức con người có một
ý niệm về Pegasus, nhưng ý niệm ấy không phải là Pegasus. Khi nói “Pegasus
không hiện hữu”, chúng ta không phủ nhận sự hiện hữu của ý niệm về Pegasus.
Quine minh họa sự khác biệt này bằng ví dụ về đền Parthenon: ngôi đền Parthenon
và ý niệm về đền Parthenon không phải là một. [5] Ngôi đền có thể hiện hữu bên ngoài não thức,
còn ý niệm về ngôi đền hiện hữu như một nội dung tư tưởng. Việc ý niệm về
Pegasus hiện hữu không chứng minh rằng bản thân Pegasus cũng hiện hữu.
Vấn đề sâu xa trong lập
luận của McX nằm ở giả định rằng muốn nói về một đối tượng thì phải có một đối
tượng tương ứng với tên gọi được sử dụng. Theo giả định này, mỗi tên gọi có
nghĩa đều phải chỉ đến một đối tượng nào đó. Nếu không có đối tượng tương ứng,
chúng ta dường như không thể hiểu câu chứa tên gọi ấy. Chính giả định này khiến
McX cho rằng phải thừa nhận Pegasus hiện hữu mới có thể nói rằng Pegasus không
hiện hữu.
Quine muốn bác bỏ
cách suy nghĩ ấy. Ông cho rằng chúng ta có thể sử dụng những biểu thức có vẻ
như tên gọi mà không cần giả định rằng những đối tượng được gọi tên đều hiện hữu.
Để giải thích khả năng này, ông nhắc đến lý thuyết mô tả của Bertrand Russell.
Lý thuyết ấy cho thấy một số cụm từ có hình thức như tên gọi thực ra không cần
được xem là tên của những đối tượng có sẵn; chúng có thể được phân tích thành
những thành phần logic nằm trong toàn bộ câu chứa chúng.
Bertrand Russell
trình bày lý thuyết mô tả (theory of descriptions) trong bài On
Denoting, đăng trên tạp chí Mind, tập 14, số 56, tháng 10 năm 1905,
tr. 479–493. [6] Russell khảo sát những cụm từ có chức năng mô tả, chẳng
hạn “the present King of France” (vị vua hiện tại của nước Pháp), “the author
of Waverley” (tác giả của Waverley) hoặc “the round square cupola on
Berkeley College” (mái vòm tròn và vuông của Berkeley College). Những cụm từ
này có vẻ như gọi tên một đối tượng xác định. Nhưng Russell chỉ ra rằng chúng
ta không nhất thiết phải xem chúng là những tên gọi trực tiếp chỉ đến những đối
tượng hiện hữu. Thay vào đó, chúng ta có thể phân tích toàn bộ câu chứa những cụm
từ ấy thành một cấu trúc logic.
Chẳng hạn, câu “Vị
vua hiện tại của nước Pháp hói đầu” có vẻ như nói về một người đã được xác định
trước, rồi gán cho người ấy thuộc tính hói đầu. Nhưng theo Russell, câu này thực
ra bao hàm ba điều kiện: phải có ít nhất một người hiện là vua nước Pháp; chỉ
có một người thỏa mãn điều kiện ấy; và người duy nhất đó phải hói đầu. Như vậy,
câu này chỉ đúng nếu cả ba điều kiện đều được thỏa mãn. Nếu hiện nay không có
vua nước Pháp, câu ấy sai vì không có người nào thỏa mãn điều kiện thứ nhất.
Chúng ta không cần giả định rằng có một vị vua không hiện hữu nào đó để hiểu
câu này.
Điểm quan trọng trong
cách phân tích của Russell là cụm từ “vị vua hiện tại của nước Pháp” không cần
phải tự mình chỉ đến một đối tượng. Russell phân tích toàn bộ câu chứa cụm từ ấy,
chứ không tìm một đối tượng tương ứng với cụm từ rồi mới giải thích câu. Ông
xem cụm từ mô tả như một ký hiệu không hoàn chỉnh: ý nghĩa và chức năng logic của
nó chỉ được xác định trong câu mà nó xuất hiện. Nhờ vậy, chúng ta có thể hiểu một
câu có chứa cụm từ mô tả ngay cả khi không có đối tượng nào thỏa mãn phần mô tả
ấy.
Cần lưu ý rằng lý
thuyết của Russell trực tiếp áp dụng cho những cụm từ mô tả xác định, chứ không
phải mọi tên riêng đều là những cụm từ mô tả. Quine không đơn giản khẳng định rằng
tên riêng “Pegasus” có thể được thay thế bằng cụm từ “con ngựa có cánh trong thần
thoại Hy Lạp” rồi áp dụng nguyên xi lý thuyết của Russell. Điều ông rút ra từ
Russell là một bài học rộng hơn: chúng ta có thể phân tích lại toàn bộ câu để
loại bỏ sự lệ thuộc vào những biểu thức có vẻ như tên gọi, thay vì mặc nhiên giả
định rằng mỗi biểu thức ấy phải tương ứng với một đối tượng hiện hữu.
Quine diễn đạt ý tưởng này bằng một câu rất quan trọng:
“Whatever we say with the help of names can be said in a language which shuns
names altogether.” Có thể dịch: “Những gì chúng ta nói nhờ sử dụng tên gọi đều
có thể được diễn đạt bằng một ngôn ngữ hoàn toàn không dùng tên gọi.” [7] Điều này có nghĩa là chúng ta không nhất
thiết phải giữ nguyên những tên gọi trong một phân tích logic. Chúng ta có thể
diễn đạt lại nội dung của câu bằng những cấu trúc logic khác, trong đó những đối
tượng được nói đến không còn xuất hiện dưới hình thức những tên riêng.
Nhờ cách tiếp cận ấy,
Quine bác bỏ suy luận của McX. Việc chúng ta sử dụng tên “Pegasus” trong câu
“Pegasus không hiện hữu” không buộc chúng ta phải thừa nhận có một con ngựa có
cánh mang tên Pegasus. Câu nói vẫn có thể có nghĩa mà không cần đưa Pegasus vào
danh sách những đối tượng hiện hữu. Nói cách khác, nói đến một đối tượng không
đồng nghĩa với thừa nhận đối tượng ấy là hiện hữu. Chúng ta phải phân tích cấu
trúc logic của phát biểu, chứ không thể chỉ nhìn vào tên gọi xuất hiện trong
câu.
Từ đây, vấn đề của
Quine vượt ra ngoài trường hợp những nhân vật thần thoại. Nếu hình thức ngữ
pháp bên ngoài không cho biết chắc chắn một tên gọi có tương ứng với đối tượng
hiện hữu hay không, thì chúng ta cũng không thể chỉ dựa vào những danh từ và
tên riêng xuất hiện trong một lý thuyết để xác định lý thuyết ấy thừa nhận những
gì là hiện hữu. Một lý thuyết có thể sử dụng tên gọi mà không phải thừa nhận đối
tượng tương ứng; ngược lại, lý thuyết có thể khẳng định sự hiện hữu của những đối
tượng mà nó không gọi tên trực tiếp.
Vì thế, câu hỏi Quine
đặt ra không còn chỉ là: “Tên gọi này chỉ đến đối tượng nào?” Ông muốn biết:
“Khi được diễn đạt đầy đủ về mặt logic, một lý thuyết phải thừa nhận những đối
tượng nào để những phát biểu của nó có thể đúng?” Đây là bước chuyển quan trọng
từ việc khảo sát từng tên gọi riêng lẻ sang việc phân tích toàn bộ cấu trúc
logic của lý thuyết.
Chẳng hạn, một lý
thuyết vật lý có thể sử dụng thuật ngữ “electron” trong nhiều phát biểu. Nhưng
chỉ riêng sự xuất hiện của thuật ngữ ấy chưa đủ để xác định lý thuyết có thừa
nhận electron là hiện hữu hay không. Chúng ta phải xem những phát biểu của lý
thuyết, khi được diễn đạt bằng logic, có khẳng định sự hiện hữu của những đối
tượng phải là electron hay không. Nếu cấu trúc logic của lý thuyết buộc những biến
số được lượng hóa phải nhận những electron làm giá trị, thì lý thuyết ấy thừa
nhận sự hiện hữu của electron. Nếu có thể phân tích lại những phát biểu ấy mà
không cần lượng hóa trên electron, thì việc sử dụng thuật ngữ “electron” tự nó
chưa đủ để chứng minh lý thuyết thừa nhận những đối tượng ấy là hiện hữu.
Như vậy, Quine chuyển
trọng tâm từ tên gọi sang cấu trúc logic. Muốn biết một lý thuyết thừa nhận những
gì là hiện hữu, chúng ta phải xác định những biến số được lượng hóa trong lý
thuyết ấy có thể nhận những đối tượng nào làm giá trị. Đây chính là cơ sở dẫn
ông đến tiêu chuẩn nổi tiếng: “Hiện hữu là làm giá trị cho một biến số.” Tiêu
chuẩn này không chỉ giúp giải quyết khó khăn do trường hợp Pegasus đặt ra, mà
còn cung cấp một cách phân tích có hệ thống để xác định những gì một lý thuyết
thừa nhận là hiện hữu.
15.2. Một lý thuyết
phải thừa nhận những gì là hiện hữu?
Quine phân biệt hai
việc thường bị nhầm lẫn: nói đến một đối tượng và thừa nhận đối tượng ấy là hiện
hữu. Chúng ta có thể nói đến một đối tượng mà không phải thừa nhận rằng đối tượng
ấy hiện hữu. Chẳng hạn, câu “Pegasus không hiện hữu” nói đến Pegasus, nhưng
không khẳng định rằng có một con ngựa có cánh mang tên Pegasus. Tên gọi
“Pegasus” xuất hiện trong câu không đủ để chứng minh rằng có một đối tượng hiện
hữu tương ứng.
Ngược lại, một lý
thuyết có thể thừa nhận sự hiện hữu của những đối tượng mà nó không gọi tên
riêng lẻ. Chẳng hạn, câu “Có ít nhất một số nguyên tố lớn hơn 100” không nêu
tên bất kỳ số nguyên tố cụ thể nào. Tuy nhiên, câu này vẫn khẳng định rằng có
ít nhất một số thỏa mãn hai điều kiện: đó là số nguyên tố và lớn hơn 100. Nếu một
lý thuyết khẳng định câu ấy, lý thuyết phải thừa nhận sự hiện hữu của những số
nguyên tố lớn hơn 100. Như vậy, tên gọi không quyết định một lý thuyết thừa nhận
những gì là hiện hữu; một phát biểu không có tên riêng vẫn có thể đòi hỏi sự hiện
hữu của những đối tượng nhất định.
Sự khác biệt ấy cho
thấy chúng ta phải phân biệt hình thức ngữ pháp bên ngoài với cấu trúc logic của
một phát biểu. Trong ngôn ngữ thông thường, danh từ thường xuất hiện ở vị trí
chủ ngữ, khiến chúng ta dễ nghĩ rằng mỗi danh từ đều chỉ đến một đối tượng.
Nhưng hình thức ngữ pháp không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác cấu trúc
logic. Một biểu thức có thể trông giống như tên gọi mà không cần có đối tượng
tương ứng; ngược lại, một câu không chứa tên riêng vẫn có thể khẳng định rằng
có những đối tượng thuộc một loại nhất định. Vì thế, muốn xác định một lý thuyết
phải thừa nhận những gì là hiện hữu, chúng ta phải phân tích cấu trúc logic của
những phát biểu trong lý thuyết ấy.
Quine đặc biệt chú ý
đến những biến số được lượng hóa. Trong logic, những biến số thường được ký hiệu
bằng những chữ cái như x, y hoặc z. Mỗi biến số có thể nhận những đối tượng
khác nhau làm giá trị. Nhưng chỉ sự xuất hiện của một biến số trong biểu thức
chưa đủ để xác định lý thuyết đang thừa nhận đối tượng nào. Điều quan trọng là
biến số ấy có được lượng hóa hay không, nghĩa là nó có nằm trong phạm vi tác động
của một lượng từ logic hay không.
Có hai lượng từ cơ bản
cần phân biệt:
Lượng từ tồn tại, ký hiệu ∃, có nghĩa là
“có ít nhất một”;
Lượng từ phổ quát, ký hiệu ∀, có nghĩa là “với
mọi” hoặc “đối với tất cả”.
Khi một biến số nằm
trong phạm vi tác động của một trong những lượng từ này, nó được gọi là biến số
bị ràng buộc hay biến số được lượng hóa. Chính những biến số được lượng hóa mới
có vai trò quyết định trong việc xác định những đối tượng mà một lý thuyết phải
thừa nhận là hiện hữu.
Chẳng hạn, câu “Có ít
nhất một số nguyên tố lớn hơn 100” có thể được viết bằng ký hiệu logic như sau:
∃x (x là số nguyên tố và x > 100)
Trong biểu thức này:
∃x có nghĩa là “có ít nhất một giá trị của x”.
Phần còn lại nêu hai
điều kiện mà giá trị ấy phải thỏa mãn: x phải là số nguyên tố và x phải lớn hơn
100.
Nói cách khác, biểu
thức khẳng định rằng có ít nhất một đối tượng thuộc phạm vi những số đang được
xét, đồng thời đối tượng ấy vừa là số nguyên tố vừa lớn hơn 100.
Điểm đáng chú ý là
câu trên không nêu tên một số nguyên tố cụ thể nào. Tuy nhiên, lượng từ tồn tại
∃x vẫn khẳng định rằng phải có ít nhất một số thỏa mãn những
điều kiện đã nêu. Nếu lý thuyết khẳng định mệnh đề này, lý thuyết phải thừa nhận
sự hiện hữu của ít nhất một số nguyên tố lớn hơn 100. Đó là lý do Quine xem những
biến số được lượng hóa là dấu hiệu cho biết một lý thuyết phải thừa nhận những
đối tượng nào.
Quine diễn đạt tiêu chuẩn này bằng câu: “To be is to
be the value of a variable.” Có thể dịch: “Hiện hữu là làm giá trị cho một
biến số.” Nhưng cần hiểu chính xác rằng ông đang nói đến những biến số được
lượng hóa, chứ không phải bất cứ biến số nào xuất hiện trong một biểu thức. Một
đối tượng được xem là thuộc phạm vi những gì lý thuyết thừa nhận khi lý thuyết
phải tính đối tượng ấy vào số những giá trị mà những biến số được lượng hóa có
thể nhận, nếu những phát biểu của lý thuyết muốn đúng.
Nói cách khác, khi một lý thuyết khẳng định “Có ít nhất
một đối tượng thỏa mãn điều kiện F”, lý thuyết ấy đã khẳng định sự hiện hữu của
ít nhất một đối tượng có thuộc tính F. Cấu trúc logic của câu buộc chúng ta phải
thừa nhận một đối tượng làm giá trị cho biến số x. Nếu không có đối tượng nào
thỏa mãn điều kiện F, phát biểu ấy không thể đúng. Vì thế, lượng từ tồn tại
không chỉ là một cách diễn đạt; nó cho biết lý thuyết đang đòi hỏi phải có những
đối tượng nào.
Quine còn đưa ra một ví dụ khác để làm rõ sự khác biệt
giữa đối tượng và thuộc tính. Ông xét câu “Một số con chó có màu trắng” (“Some
dogs are white”). Câu này có thể được diễn đạt lại như sau: có ít nhất một
đối tượng là chó và đối tượng ấy có màu trắng. Để câu này đúng, phạm vi những đối
tượng mà biến số được lượng hóa có thể nhận làm giá trị phải bao gồm những con
chó màu trắng. Nhưng chúng ta không cần đưa “tính chó” hay “tính trắng” vào phạm
vi những đối tượng ấy. Nói cách khác, việc khẳng định có những con chó màu trắng
không buộc chúng ta phải thừa nhận “tính chó” và “tính trắng” là những thực thể
riêng biệt, tồn tại bên cạnh những con chó cụ thể.
Ví dụ này có ý nghĩa quan trọng vì trong ngôn ngữ
thông thường, chúng ta thường dùng danh từ để gọi tên sự vật và dùng tính từ để
mô tả thuộc tính của sự vật. Nhưng không phải danh từ hoặc tính từ nào cũng
tương ứng với một đối tượng mà lý thuyết phải thừa nhận là hiện hữu. Trong câu
“Một số con chó có màu trắng”, những con chó là những đối tượng mà phát biểu
đòi hỏi phải có; còn “là chó” và “có màu trắng” là những điều kiện dùng để xác
định những đối tượng ấy. Chúng ta không cần biến những thuộc tính này thành những
thực thể riêng biệt mới có thể hiểu câu nói.
Qua ví dụ ấy, Quine cho thấy việc phân tích logic giúp
chúng ta tránh đưa vào bản thể học những đối tượng không cần thiết. Một lý thuyết
có thể nói rằng một số sự vật có cùng một thuộc tính mà không cần thừa nhận thuộc
tính ấy như một thực thể độc lập. Điều quyết định không phải là lý thuyết sử dụng
những danh từ hay tính từ nào, mà là cấu trúc logic của lý thuyết có buộc chúng
ta phải lượng hóa trên những đối tượng tương ứng hay không.
Như vậy, tiêu chuẩn “Hiện hữu là làm giá trị cho một
biến số” giúp chúng ta phân biệt hai trường hợp. Một mặt, tên “Pegasus” có thể
xuất hiện trong câu mà không buộc chúng ta phải thừa nhận một con ngựa có cánh
hiện hữu. Mặt khác, câu “Có ít nhất một số nguyên tố lớn hơn 100” không nêu tên
riêng của số nào, nhưng vẫn buộc chúng ta phải thừa nhận sự hiện hữu của những
số thỏa mãn điều kiện ấy. Trong trường hợp thứ nhất, sự xuất hiện của tên gọi
không kéo theo sự hiện hữu của đối tượng tương ứng; trong trường hợp thứ hai,
chính lượng từ tồn tại cho thấy lý thuyết phải thừa nhận sự hiện hữu của những
đối tượng được nói đến.
Tuy nhiên, Quine cũng lưu ý rằng tiêu chuẩn này không
tự nó trả lời câu hỏi cuối cùng: thế giới thực sự có những gì? Tiêu chuẩn ấy
trước hết giúp chúng ta xác định một phát biểu hoặc một lý thuyết đang thừa nhận
những đối tượng nào. Quine viết rằng chúng ta khảo sát những biến số được lượng
hóa “not in order to know what there is, but in order to know what a given
remark or doctrine [...] says there is” — không phải để biết thế giới thực sự
có những gì, mà để biết một phát biểu hay một học thuyết nhất định khẳng định
có những gì. [8]
Sự phân biệt này rất
quan trọng. Tiêu chuẩn của Quine không chứng minh rằng số, tập hợp, electron
hay bất kỳ loại đối tượng nào thực sự hiện hữu. Nó cho chúng ta một phương pháp
để xác định một lý thuyết phải thừa nhận những đối tượng nào nếu chúng ta chấp
nhận lý thuyết ấy là đúng. Sau khi xác định được những giả định hiện hữu của lý
thuyết, chúng ta vẫn phải xem xét liệu có lý do chính đáng để chấp nhận lý thuyết
đó hay không. Nói cách khác, phân tích logic cho biết một lý thuyết đòi hỏi phải
có những gì; còn việc chấp nhận hay bác bỏ những đòi hỏi ấy phụ thuộc vào quá
trình đánh giá lý thuyết.
Từ đây, câu hỏi “Có
những gì hiện hữu?” được đặt lại theo một cách chặt chẽ hơn. Chúng ta không thể
trả lời bằng cách đếm những tên riêng, danh từ hoặc thuật ngữ xuất hiện trong
ngôn ngữ. Chúng ta phải phân tích cấu trúc logic của những phát biểu và xác định
những đối tượng mà những biến số được lượng hóa phải nhận làm giá trị để những
phát biểu ấy có thể đúng. Chính những đối tượng ấy cho biết một lý thuyết phải
thừa nhận những gì là hiện hữu.
Đóng góp quan trọng của
Quine vì thế không chỉ nằm ở một câu nói nổi tiếng về biến số. Ông đã đưa ra một
tiêu chuẩn logic để làm rõ những giả định hiện hữu ẩn trong ngôn ngữ của những lý
thuyết. Nhờ tiêu chuẩn này, chúng ta có thể phân biệt việc nói đến một đối tượng
với việc thừa nhận đối tượng ấy là hiện hữu; phân biệt một đối tượng với thuộc
tính dùng để mô tả nó; và xác định những đối tượng mà một lý thuyết phải thừa
nhận nếu muốn những phát biểu của lý thuyết có thể đúng. [9]
Lê Dọn Bàn tổng hợp –
bản nháp thứ hai
(Sep/2026)
(Còn tiếp. . . →)
http://chuyendaudau.
blogspot. com/
http://chuyendaudau.
wordpress. com
[1] Willard Van Orman Quine (1908–2000) là một trong những
triết gia phân tích nổi bật của thế kỷ XX. Ông sinh ngày 25 tháng 6 năm 1908 tại
Akron, Ohio; học toán tại Oberlin College và nhận bằng tiến sĩ triết học tại
Harvard năm 1932 dưới sự hướng dẫn của Alfred North Whitehead, đồng tác giả của
Principia Mathematica với Bertrand Russell. Sau thời gian nghiên cứu ở
châu Âu năm 1932–1933, Quine gặp những thành viên của Nhóm Vienna, đặc biệt là
Rudolf Carnap, và làm việc với Alfred Tarski tại Warsaw. Những cuộc gặp này có ảnh
hưởng sâu sắc đến sự nghiệp triết học của ông.
Sự nghiệp của Quine
có thể chia đại thể thành bốn giai đoạn. Giai đoạn đầu, từ thập niên 1930 đến
giữa thập niên 1940, ông tập trung chủ yếu vào logic học và lý thuyết tập hợp. Công
trình New Foundations (NF) năm 1937 và Mathematical Logic (1940)
thuộc giai đoạn này. Giai đoạn thứ hai, từ sau Thế chiến II đến đầu thập niên
1950, Quine mở rộng mối quan tâm sang những vấn đề triết học của logic và chủ
nghĩa duy nghiệm. Bài "Two Dogmas of Empiricism" (1951) là công trình
tiêu biểu, trong đó ông phê phán sự phân biệt giữa mệnh đề phân tích và mệnh đề
tổng hợp, đồng thời đặt vấn đề với quan niệm cho rằng những mệnh đề riêng lẻ có
thể được kiểm nghiệm độc lập bằng kinh nghiệm.
Giai đoạn thứ ba, từ giữa thập niên 1950 đến cuối thập
niên 1960, Quine phát triển những quan điểm của mình về ngôn ngữ, quy chiếu,
tri thức và bản thể học. From a Logical Point of View (1953), Word
and Object (1960), Set Theory and Its Logic (1963) và Ontological
Relativity and Other Essays (1969) là những công trình tiêu biểu. Trong
giai đoạn này, Quine gắn chặt câu hỏi "Có những gì hiện hữu?" với cấu
trúc logic của một lý thuyết. On What There Is (1948) là bài luận đặc biệt
quan trọng về vấn đề này, với tiêu chuẩn nổi tiếng: "Hiện hữu nghĩa là trở
thành giá trị của một biến số." ("To be is to be the value of a
variable.") Giai đoạn cuối, từ thập niên 1970 đến cuối đời, ông tiếp tục
phát triển quan điểm duy nhiên của mình và khảo sát những vấn đề về ngôn ngữ,
quy chiếu, tri thức, khoa học và bản thể học qua những công trình như The
Roots of Reference (1974), Theories and Things (1981), Pursuit of
Truth (1990) và From Stimulus to Science (1995).
Quine gắn bó với Harvard gần như suốt sự nghiệp. Ông bắt
đầu giảng dạy tại đây năm 1936, trở thành giáo sư năm 1948 và giữ chức Edgar
Pierce Professor of Philosophy từ năm 1956 cho đến khi nghỉ hưu năm 1978. Trong
Thế chiến II, ông phục vụ trong Hải quân Hoa Kỳ, tham gia công việc giải mã và
phân tích những thông điệp được mã hóa của hạm đội tàu ngầm Đức. Sau chiến
tranh, ông trở lại Harvard, tiếp tục nghiên cứu và giảng dạy, đồng thời có ảnh
hưởng đến nhiều thế hệ nhà logic học và triết gia. Ông nhận nhiều bằng danh dự
và giải thưởng quốc tế, trong đó có Rolf Schock Prize in Logic and Philosophy
năm 1993 và Kyoto Prize năm 1996. Quine qua đời ngày 25 tháng 12 năm 2000 tại
Boston, thọ 92 tuổi
[2] Những
công trình triết học quan trọng của Willard Van Orman Quine:
On What There
Is (1948) [Về những gì hiện hữu] là một trong những
bài luận quan trọng nhất của Quine về bản thể học. Bài viết được công bố trên tạp
chí The Review of Metaphysics, tập 2, năm 1948. Quine đặt lại câu hỏi
truyền thống của triết học: Có những gì hiện hữu? Ông bắt đầu bằng việc xem xét
những khó khăn nảy sinh khi chúng ta nói đến những đối tượng không hiện hữu, chẳng
hạn những nhân vật hư cấu hoặc những đối tượng không có trong thế giới thực.
Qua đó, ông phân biệt việc nói đến một đối tượng với việc thừa nhận rằng đối tượng
ấy hiện hữu. Quine cho rằng chúng ta có thể sử dụng một biểu thức để nói về một
đối tượng mà không nhất thiết phải thừa nhận sự hiện hữu của đối tượng đó. Từ
phân tích này, ông đưa ra tiêu chuẩn nổi tiếng: To be is to be the value of
a variable (Hiện hữu là trở thành giá trị của một biến số). Theo tiêu chuẩn
ấy, muốn xác định một lý thuyết thừa nhận những gì hiện hữu, chúng ta phải phân
tích cấu trúc logic của lý thuyết và xem những biến số bị ràng buộc trong những
mệnh đề của nó có thể nhận những giá trị nào. Bài luận này đặt nền móng cho
cách tiếp cận của Quine đối với vấn đề hiện hữu và có ảnh hưởng sâu rộng đến những
cuộc tranh luận về bản thể học trong triết học phân tích.
From a Logical
Point of View (1953) [Từ quan điểm logic học] là tập hợp chín
bài luận được Quine viết trong những năm trước đó, tập trung vào những vấn đề về
logic, ngôn ngữ, ý nghĩa và triết học khoa học. Ngoài On What There Is,
tập sách còn có bài Two Dogmas of Empiricism (1951), một trong những
công trình có ảnh hưởng lớn nhất của Quine. Trong bài viết này, ông phê phán
hai quan niệm nền tảng của chủ nghĩa duy nghiệm truyền thống: sự phân biệt tuyệt
đối giữa mệnh đề phân tích và mệnh đề tổng hợp, và quan niệm cho rằng mỗi mệnh
đề riêng lẻ có thể được kiểm nghiệm độc lập bằng kinh nghiệm. Quine cho rằng những
mệnh đề trong một lý thuyết liên kết với nhau thành một hệ thống; vì vậy, kinh
nghiệm không kiểm nghiệm từng mệnh đề một cách biệt lập mà tác động đến toàn bộ
hệ thống tri thức. Tập sách cũng trình bày những quan điểm của ông về ý nghĩa,
sự đồng nhất, quy chiếu và vai trò của logic trong việc phân tích ngôn ngữ.
Công trình này đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong triết học phân tích, đặc
biệt đối với chủ nghĩa duy nghiệm và triết học ngôn ngữ.
Word and
Object (1960) [Từ ngữ và đối tượng] là một trong những
tác phẩm lớn và có ảnh hưởng nhất của Quine về triết học ngôn ngữ. Trong cuốn
sách này, ông khảo sát cách con người học ngôn ngữ, cách những từ ngữ gắn với
những đối tượng trong thế giới và cách chúng ta xác định ý nghĩa của những phát
ngôn. Quine sử dụng tình huống giả định về một nhà ngôn ngữ học tiếp xúc với một
cộng đồng chưa từng biết đến ngôn ngữ của mình. Nhà nghiên cứu phải dựa vào những
phản ứng của người bản ngữ trước những kích thích từ môi trường để tìm hiểu và
diễn giải ngôn ngữ ấy. Qua tình huống này, Quine phát triển luận điểm nổi tiếng
về tính bất định của sự phiên dịch (indeterminacy of translation): những
cách phiên dịch khác nhau vẫn có thể phù hợp với toàn bộ bằng chứng quan sát được,
mà không nhất thiết có một cách phiên dịch duy nhất đúng hơn tất cả những cách
còn lại. Ông cũng khảo sát quan hệ giữa ngôn ngữ, sự quy chiếu, kinh nghiệm và
những đối tượng mà chúng ta cho là hiện hữu. Tác phẩm này mở rộng đáng kể những
vấn đề đã được đặt ra trong On What There Is, đồng thời góp phần hình
thành một cách tiếp cận mới đối với triết học ngôn ngữ và nhận thức luận.
Ontological
Relativity and Other Essays (1969) [Tính tương đối bản thể học và những bài luận
khác] là tập hợp những bài viết quan trọng của Quine về bản thể học, ngôn
ngữ, tri thức và phương pháp nghiên cứu khoa học. Bài luận trung tâm, Ontological
Relativity (1968), bắt nguồn từ loạt bài giảng John Dewey mà Quine trình
bày tại Đại học Columbia năm 1968. Trong bài viết này, ông tiếp tục phát triển
luận điểm cho rằng việc xác định một biểu thức ngôn ngữ quy chiếu đến đối tượng
nào không thể tách rời khỏi toàn bộ hệ thống ngôn ngữ và cách diễn giải mà
chúng ta đang sử dụng. Nói cách khác, chúng ta không thể luôn luôn xác định một
đối tượng mà không dựa vào một hệ thống quy chiếu nhất định. Quine còn khảo sát
những hệ quả của quan điểm này đối với việc hiểu ngôn ngữ, xác định đối tượng
và xây dựng những lý thuyết khoa học. Tập sách cho thấy ông không chỉ quan tâm
đến câu hỏi một lý thuyết thừa nhận những gì hiện hữu, mà còn đặt vấn đề về
cách chúng ta xác định và diễn giải những đối tượng được nói đến trong những lý
thuyết ấy. Đây là một trong những công trình quan trọng giúp hoàn chỉnh quan điểm
của Quine về quan hệ giữa ngôn ngữ, tri thức và hiện hữu.
Nhìn chung, bốn
công trình này thể hiện sự phát triển liên tục trong tư tưởng của Quine. On
What There Is đặt ra tiêu chuẩn để xác định một lý thuyết thừa nhận những
gì hiện hữu; From a Logical Point of View mở rộng vấn đề sang logic, ý
nghĩa và nền tảng của tri thức khoa học; Word and Object khảo sát cách
ngôn ngữ hình thành và quy chiếu đến thế giới; còn Ontological Relativity
and Other Essays đi sâu vào tính tương đối của sự quy chiếu và những hệ quả
của nó đối với bản thể học. Qua những công trình ấy, Quine từng bước xây dựng một
quan điểm triết học trong đó logic, ngôn ngữ, kinh nghiệm và khoa học liên kết
chặt chẽ với nhau khi con người tìm cách hiểu thế giới và xác định những gì hiện
hữu.
[3] Quine
công bố bài luận lần đầu trên The Review of Metaphysics, tập 2, số 5,
tháng 9 năm 1948, tr. 21–38. Năm
1953, ông đưa bài luận vào tuyển tập From a Logical Point of View: Nine
Logico-Philosophical Essays, tr. 1–19. Trong bài viết, Quine khảo sát cách
xác định những gì một lý thuyết phải thừa nhận là hiện hữu. Ông cho rằng không
thể chỉ căn cứ vào những tên gọi xuất hiện trong câu để kết luận rằng có những
đối tượng tương ứng. Thay vào đó, phải phân tích cấu trúc logic của lý thuyết,
đặc biệt là những biến số được lượng hóa và những đối tượng mà những biến số ấy
phải nhận làm giá trị. Từ đó, ông đưa ra tiêu chuẩn nổi tiếng: “Hiện hữu là làm
giá trị cho một biến số” (“To be is to be the value of a variable.”).
Bài luận có ảnh hưởng lớn đối với bản thể học phân tích thế kỷ XX vì nó gắn việc
xác định những gì một lý thuyết thừa nhận là hiện hữu với phân tích logic, thay
vì chỉ dựa vào hình thức ngữ pháp của ngôn ngữ.
[4] Quine viết: “This tangled doctrine
might be nicknamed Plato’s beard; historically it has proved tough, frequently
dulling the edge of Occam’s razor.” Có thể dịch: “Có thể đặt biệt danh cho
học thuyết rối rắm này là ‘bộ râu của Plato’; trong lịch sử, nó đã tỏ ra rất
khó gỡ, nhiều lần làm cùn lưỡi dao cạo của Occam.” “Bộ râu của Plato” là cách
Quine gọi lập luận cho rằng cái không hiện hữu vẫn phải hiện hữu theo một nghĩa
nào đó, bởi nếu hoàn toàn không có thì chúng ta không thể nói đến nó hoặc phủ
nhận sự hiện hữu của nó. “Lưỡi dao cạo của Occam” là nguyên tắc phương pháp luận
khuyên chúng ta không nên đưa vào một lý thuyết những giả định hoặc thực thể không
cần thiết. Quine cho rằng lập luận của McX làm cùn nguyên tắc này vì nó buộc
chúng ta phải thừa nhận những đối tượng không hiện hữu chỉ để giải thích cách
chúng ta nói về chúng.
[5] Quine phân biệt Pegasus với ý niệm về
Pegasus bằng cách so sánh với đền Parthenon và ý niệm về đền Parthenon.
Parthenon là ngôi đền nổi tiếng ở Athens, Hy Lạp; ý niệm về Parthenon là nội
dung tư tưởng trong não thức con người. Hai thứ này không phải là một. Tương tự,
việc con người có ý niệm về Pegasus không chứng minh rằng Pegasus hiện hữu.
Quine thậm chí tạm chấp nhận rằng có thể có một thực thể tinh thần tương ứng với
ý niệm về Pegasus, nhưng nhấn mạnh rằng thực thể tinh thần ấy không phải là đối
tượng mà người ta muốn nói đến khi phủ nhận sự hiện hữu của Pegasus.
[6]
Bertrand Russell, “On Denoting,” Mind, n.s. 14, no. 56 (October 1905),
pp. 479–493. Trong bài viết này, Russell trình bày lý thuyết miêu tả, theo đó
những cụm từ như “the present King of France” có thể được phân tích thành cấu
trúc logic gồm điều kiện hiện hữu, điều kiện duy nhất và điều kiện quy thuộc một
thuộc tính. Cụm từ miêu tả không nhất thiết phải tự mình chỉ đến một đối tượng;
chức năng logic của nó được xác định trong toàn bộ câu chứa nó. Quine nhắc đến
lý thuyết này để cho thấy chúng ta có thể sử dụng những biểu thức có vẻ như tên
gọi mà không phải thừa nhận rằng những đối tượng được gọi tên đều hiện hữu.
Xem thêm chi tiết – bài viết của tôi – Russell – “Về việc chỉ định trong ngôn ngữ
thông thường” – trên blog này:
https://chuyendaudau.blogspot.com/2026/09/russell-ve-viec-chi-inh.html
[7] Nguyên văn Quine: “Whatever we
say with the help of names can be said in a language which shuns names
altogether.” Câu này thể hiện một hệ quả quan trọng của phương pháp phân
tích logic: chúng ta có thể diễn đạt nội dung của những phát biểu có chứa tên gọi
bằng một ngôn ngữ không sử dụng tên gọi, nhờ đó tránh giả định rằng mỗi tên gọi
đều phải tương ứng với một đối tượng hiện hữu. Quine tiếp tục giải thích rằng một
đối tượng chỉ được xem là giả định hiện hữu khi nó phải thuộc phạm vi những đối
tượng mà những biến số được lượng hóa có thể nhận làm giá trị để một phát biểu
trở thành đúng.
[8] Quine viết: “We look to bound
variables in connection with ontology not in order to know what there is, but
in order to know what a given remark or doctrine [...] says there is.” Có
thể dịch: “Chúng ta xem xét những biến số bị ràng buộc trong mối liên hệ với bản
thể học không phải để biết thế giới có những gì, mà để biết một phát biểu hay một
học thuyết nhất định khẳng định có những gì.” Câu này làm rõ giới hạn của tiêu
chuẩn Quine: tiêu chuẩn biến số được lượng hóa giúp xác định những giả định hiện
hữu của một lý thuyết
[9] [7]
Quine tiếp tục và phát triển chương trình triết học của Bertrand Russell. Mối
liên hệ giữa hai nhà triết học không chỉ nằm ở việc Quine sử dụng lý thuyết
miêu tả của Russell trong On Denoting (1905), mà còn ở một quan niệm
chung về phương pháp triết học: muốn giải quyết những vấn đề tưởng như thuộc về
bản chất của thế giới, trước hết phải phân tích chính xác ngôn ngữ và cấu trúc
logic của những phát biểu dùng để bàn về thế giới. Cả Russell lẫn Quine đều cho
rằng hình thức ngữ pháp bên ngoài có thể che khuất cấu trúc logic thực sự của một
câu. Vì thế, triết học không nên chỉ dựa vào cách một câu được diễn đạt trong
ngôn ngữ thông thường, mà phải tìm hiểu câu ấy khẳng định điều gì, những điều
kiện nào khiến câu ấy đúng, và nó đòi hỏi chúng ta phải thừa nhận những đối tượng
nào. Quine từng nghiên cứu sâu logic của Russell và Whitehead trong luận án tiến
sĩ, đồng thời tiếp nhận từ Russell tinh thần xây dựng triết học trên cơ sở
logic và khoa học. Tuy nhiên, Quine không chỉ tiếp tục công việc của Russell;
ông còn biến đổi và mở rộng chương trình ấy theo hướng tự nhiên luận khoa học của
riêng mình.
Để hiểu rõ mối
liên hệ này, cần trở lại với đóng góp của Russell trong On Denoting. Trước
khi Russell công bố bài viết năm 1905, nhiều nhà triết học cho rằng những cụm từ
có chức năng chỉ định hoặc miêu tả trong một câu phải tương ứng với những đối
tượng nào đó. Nếu một cụm từ có nghĩa nhưng không có đối tượng tương ứng, người
ta phải tìm một cách giải thích khác để bảo đảm rằng cụm từ ấy vẫn có đối tượng
làm chỗ dựa. Chính quan niệm này dẫn đến những khó khăn khi bàn về những cụm từ
như “ngọn núi bằng vàng”, “vị vua hiện tại của nước Pháp” hoặc “hình vuông
tròn”. Nếu cứ cho rằng mỗi cụm từ có nghĩa đều phải chỉ đến một đối tượng,
chúng ta dường như phải thừa nhận cả những đối tượng không hiện hữu, thậm chí
những đối tượng mang những thuộc tính mâu thuẫn nhau.
Russell giải
quyết khó khăn ấy bằng cách thay đổi cách phân tích câu. Ông không xem những cụm
từ miêu tả như “vị vua hiện tại của nước Pháp” là những tên gọi trực tiếp của một
đối tượng. Thay vào đó, ông phân tích toàn bộ câu chứa cụm từ ấy thành những mệnh
đề có cấu trúc logic rõ ràng. Chẳng hạn, câu “Vị vua hiện tại của nước Pháp hói
đầu” bao hàm ba khẳng định: có ít nhất một người hiện là vua nước Pháp; chỉ có
một người thỏa mãn điều kiện ấy; và người duy nhất đó hói đầu. Nếu không có vị
vua nào của nước Pháp, điều kiện hiện hữu không được thỏa mãn, nên câu trên là
sai. Chúng ta không cần giả định rằng có một vị vua không hiện hữu nào đó để giải
thích câu nói.
Như vậy, đóng
góp quan trọng của Russell là chỉ ra rằng một cụm từ có vẻ như chỉ đến một đối
tượng không nhất thiết phải tự mình biểu thị một đối tượng. Chức năng logic của
cụm từ ấy được xác định trong toàn bộ câu chứa nó. Ông còn phân tích những cụm
từ như “một người”, “một vài người”, “mọi người” và “người hiện tại của nước
Pháp” bằng những cấu trúc logic khác nhau. Qua đó, Russell cho thấy những phát
biểu có hình thức ngữ pháp gần giống nhau có thể có cấu trúc logic khác nhau;
ngược lại, những câu có hình thức ngữ pháp khác nhau đôi khi có thể được phân
tích theo những cấu trúc logic tương tự. Phân tích logic vì thế giúp chúng ta
tránh nhầm lẫn giữa hình thức ngôn ngữ và nội dung thực sự mà một phát biểu khẳng
định.
Lý thuyết miêu
tả còn giúp Russell giải quyết một vấn đề quan trọng khác: làm thế nào chúng ta
có thể nói có nghĩa về những đối tượng không hiện hữu? Khi nói “Vị vua hiện tại
của nước Pháp không hiện hữu”, chúng ta không cần giả định trước rằng có một vị
vua nào đó rồi mới phủ nhận sự hiện hữu của người ấy. Chúng ta chỉ cần phủ nhận
rằng có một người duy nhất thỏa mãn điều kiện làm vua nước Pháp ở thời điểm
đang xét. Cách phân tích này giúp Russell tránh quan niệm cho rằng những đối tượng
không hiện hữu vẫn phải hiện hữu theo một cách nào đó. Nó cũng giúp phân biệt
hai cách đọc có cấu trúc logic khác nhau: phủ nhận rằng có một đối tượng thỏa
mãn mô tả, và khẳng định về một đối tượng đã được giả định là hiện hữu rằng đối
tượng ấy không hiện hữu. Sự khác biệt nằm ở phạm vi tác động của lượng từ và từ
phủ định.
Tuy nhiên, On
Denoting không chỉ là một công trình về ngôn ngữ. Russell còn quan tâm đến
vấn đề nhận thức: làm thế nào chúng ta có thể biết về những đối tượng mà mình
không trực tiếp tiếp xúc hoặc tri giác? Ông phân biệt nhận thức bằng tiếp xúc
trực tiếp (knowledge by acquaintance) với nhận thức bằng miêu tả (knowledge
by description). Chúng ta có thể trực tiếp nhận biết một số đối tượng qua
tri giác hoặc kinh nghiệm của mình; nhưng nhiều đối tượng khác, chẳng hạn khối
tâm của hệ Mặt Trời tại một thời điểm nhất định, chúng ta chỉ biết thông qua những
miêu tả và suy luận. Chúng ta có thể biết những sự kiện về một đối tượng mà
không trực tiếp tiếp xúc với đối tượng ấy. Russell cho rằng ngôn ngữ miêu tả và
lý thuyết về denoting giúp giải thích khả năng nhận thức này: tư duy có thể vượt
ra ngoài những gì chúng ta trực tiếp nhận biết, bởi chúng ta có thể nói và suy
nghĩ về những đối tượng thông qua những cụm từ miêu tả.
Đây là điểm
cho thấy lý thuyết miêu tả của Russell có ý nghĩa đồng thời đối với ba lĩnh vực:
logic, ngữ nghĩa học và nhận thức luận. Về logic, nó cung cấp phương pháp phân
tích những câu có chứa cụm từ miêu tả thành cấu trúc lượng hóa. Về ngữ nghĩa học,
nó giải thích vì sao một câu vẫn có thể có nghĩa dù cụm từ miêu tả trong câu
không chỉ đến đối tượng nào. Về nhận thức luận, nó làm rõ cách con người có thể
biết về những đối tượng không trực tiếp được nhận biết. Về bản thể học, nó giúp
tránh phải thừa nhận những đối tượng không hiện hữu chỉ vì ngôn ngữ có thể nói
đến chúng.
Quine kế thừa
phương pháp ấy và đưa nó đi xa hơn. Trong On What There Is, ông vận dụng
bài học của Russell để bác bỏ suy luận rằng mỗi tên gọi có nghĩa đều phải tương
ứng với một đối tượng hiện hữu. Nhưng ông không dừng lại ở việc phân tích những
cụm từ miêu tả riêng lẻ. Ông chuyển sang xem xét toàn bộ cấu trúc logic của một
lý thuyết để xác định những đối tượng mà lý thuyết ấy phải thừa nhận. Nếu
Russell cho thấy một cụm từ miêu tả có thể được phân tích mà không cần giả định
một đối tượng tương ứng, Quine sử dụng logic lượng hóa để xác định rõ hơn những
đối tượng mà một lý thuyết thực sự đòi hỏi phải có. Từ đó, ông phát triển tiêu
chuẩn: “Hiện hữu là làm giá trị cho một biến số.” Theo Quine, muốn biết một lý
thuyết thừa nhận những gì là hiện hữu, phải xem những biến số được lượng hóa
trong lý thuyết ấy có thể nhận những đối tượng nào làm giá trị.
Đây là bước mở
rộng quan trọng. Russell dùng phân tích logic để giải quyết những khó khăn do
những cụm từ miêu tả gây ra; Quine dùng phân tích logic để xác định những giả định
hiện hữu của cả một hệ thống lý thuyết. Russell giúp chúng ta hiểu tại sao việc
sử dụng một cụm từ không nhất thiết đòi hỏi phải có một đối tượng tương ứng.
Quine tiếp tục đặt câu hỏi: khi loại bỏ những biểu thức có thể gây nhầm lẫn và
diễn đạt lại lý thuyết bằng một cấu trúc logic rõ ràng, những đối tượng nào vẫn
phải được thừa nhận để lý thuyết có thể đúng? Nhờ đó, vấn đề bản thể học không
còn phụ thuộc chủ yếu vào những tên gọi trong ngôn ngữ thông thường, mà được
xác định qua những biến số được lượng hóa trong lý thuyết.
Ảnh hưởng của
Russell đối với Quine còn thể hiện trong cách Quine nhìn nhận vai trò của logic
và khoa học đối với triết học. Tuy nhiên, ở đây cũng có một khác biệt quan trọng.
Russell vẫn tìm cách xây dựng một nền tảng nhận thức luận có thể giải thích và
biện minh cho tri thức của chúng ta, đặc biệt thông qua sự phân biệt giữa nhận
thức bằng tiếp xúc trực tiếp và nhận thức bằng miêu tả. Quine lại không tin rằng
triết học có thể đứng bên ngoài khoa học để tìm một nền tảng chắc chắn hơn rồi
dùng nền tảng ấy chứng minh tính hợp lệ của toàn bộ tri thức khoa học. Trong
bài Epistemology Naturalized (1969), ông đề nghị thay đổi cách đặt vấn đề:
thay vì cố gắng suy diễn toàn bộ tri thức về thế giới từ những dữ liệu cảm giác
được xem là chắc chắn hơn, chúng ta nên khảo sát bằng phương pháp khoa học cách
con người hình thành tri thức từ những kích thích giác quan và cách bằng chứng
kinh nghiệm hỗ trợ những lý thuyết khoa học. Quine gọi hướng tiếp cận này là nhận
thức luận tự nhiên hóa (naturalized epistemology).
Theo Quine, nhận
thức luận phải được nghiên cứu trong mối liên hệ với tâm lý học và khoa học thực
nghiệm. Ông diễn đạt quan điểm ấy bằng nhận định rằng nhận thức luận, hoặc một
lĩnh vực gần với nó, trở thành một bộ phận của tâm lý học và do đó thuộc khoa học
tự nhiên. Điều này không có nghĩa là Quine phủ nhận vai trò của bằng chứng hoặc
lý trí. Ông muốn nghiên cứu bằng cách nào con người đi từ những kích thích giác
quan đến những niềm tin, phán đoán và lý thuyết về thế giới; đồng thời tìm hiểu
quan hệ giữa bằng chứng kinh nghiệm và những khẳng định mà khoa học đưa ra. Như
vậy, nhận thức luận không còn giữ vị trí của một ngành triết học đứng bên ngoài
khoa học để xây dựng nền tảng cho khoa học, mà trở thành một phần của chính hoạt
động nghiên cứu khoa học về con người và tri thức.
Trong bản thể
học, Quine cũng thực hiện một bước chuyển tương tự. Ông không tìm cách xác định
những gì hiện hữu bằng suy luận siêu hình học tách rời khoa học. Theo quan điểm
tự nhiên luận của ông, chúng ta phải xem xét những lý thuyết khoa học tốt nhất
hiện có và phân tích những đối tượng mà những lý thuyết ấy đòi hỏi phải thừa nhận.
Một lý thuyết vật lý có thể đòi hỏi sự hiện hữu của những hạt cơ bản; toán học
có thể đòi hỏi sự hiện hữu của những số hoặc tập hợp. Những đối tượng ấy được
đưa vào phạm vi bản thể học không phải vì chúng có tên gọi trong ngôn ngữ, mà
vì cấu trúc logic của lý thuyết đòi hỏi những biến số được lượng hóa phải nhận
chúng làm giá trị. Tuy nhiên, tiêu chuẩn này chỉ cho biết lý thuyết đang thừa
nhận những gì; việc có nên chấp nhận lý thuyết và những giả định hiện hữu của
nó hay không vẫn phải được đánh giá bằng bằng chứng, sức giải thích và tính nhất
quán của toàn bộ lý thuyết.
Cần lưu ý rằng
On Denoting không phải là một lý thuyết không gặp tranh luận. Năm 1950,
P. F. Strawson công bố bài On Referring, trong đó ông phản đối cách
Russell phân tích những câu có chứa miêu tả xác định. Theo Strawson, khi một
người nói “Vị vua hiện tại của nước Pháp hói đầu”, người ấy thường mặc nhiên giả
định rằng có một vị vua hiện tại của nước Pháp. Nếu giả định ấy không đúng, câu
nói trong ngữ cảnh thông thường không nhất thiết phải được xem là sai; vấn đề
có thể nằm ở chỗ người nói đã không xác định được đối tượng mà mình muốn nói đến.
Strawson vì thế nhấn mạnh sự khác biệt giữa ý nghĩa của một câu theo cấu trúc
logic và hành động sử dụng câu ấy trong một tình huống giao tiếp cụ thể. Nói
cách khác, ông cho rằng Russell chú trọng quá nhiều đến điều kiện đúng sai của
câu mà chưa giải thích đầy đủ những giả định ngầm và hoàn cảnh sử dụng ngôn ngữ.
Năm 1966,
Keith Donnellan tiếp tục đặt vấn đề bằng cách phân biệt hai cách sử dụng miêu tả
xác định: cách dùng quy thuộc (attributive use) và cách dùng quy chiếu (referential
use). Khi dùng theo cách quy thuộc, người nói muốn nói đến bất cứ ai thỏa
mãn miêu tả đã nêu. Khi dùng theo cách quy chiếu, người nói sử dụng miêu tả để
giúp người nghe nhận ra một người cụ thể mà mình đang muốn nói đến, ngay cả khi
người ấy không thực sự thỏa mãn miêu tả. Chẳng hạn, khi thấy một người đang cầm
con dao dính máu và nói “Kẻ giết Smith thật điên rồ”, người nói có thể muốn nói
đến chính người đang cầm dao, dù sau này hóa ra người ấy không phải kẻ giết
Smith. Donnellan cho rằng cách phân tích của Russell giải thích tốt cách dùng
quy thuộc, nhưng chưa giải thích đầy đủ cách dùng quy chiếu.
Saul Kripke
sau đó bảo vệ Russell trước một phần phê phán của Donnellan. Kripke cho rằng sự
khác biệt giữa cách dùng quy thuộc và cách dùng quy chiếu không nhất thiết buộc
chúng ta phải sửa đổi điều kiện đúng sai theo cấu trúc logic mà Russell đưa ra.
Trong một số trường hợp, người nói có thể sử dụng một câu có cấu trúc logic
theo Russell nhưng đồng thời truyền đạt thêm một ý định quy chiếu nhờ ngữ cảnh
giao tiếp. Như vậy, sự khác biệt mà Donnellan phát hiện có thể thuộc về cách
người nói sử dụng câu và điều người nghe suy ra, chứ không nhất thiết thuộc về
ý nghĩa ngữ nghĩa của câu theo nghĩa chặt chẽ. Tranh luận giữa Russell,
Strawson, Donnellan và Kripke vì thế không đơn giản là một bên đúng và bên kia
sai; nó làm rõ những vấn đề khác nhau mà một lý thuyết về miêu tả phải giải
thích: cấu trúc logic, điều kiện đúng sai, giả định ngầm, ý định của người nói
và vai trò của ngữ cảnh.
Một khó khăn
khác thường được gọi là vấn đề miêu tả không đầy đủ (incomplete descriptions).
Trong giao tiếp thông thường, khi nói “cánh cửa đã mở” hoặc “chiếc bàn đã phủ đầy
sách”, người nói không có ý khẳng định rằng chỉ có một cánh cửa hay một chiếc
bàn duy nhất trong toàn thế giới. Người nghe dựa vào hoàn cảnh để xác định cánh
cửa hoặc chiếc bàn đang được nói đến. Nhưng nếu áp dụng máy móc cách phân tích
của Russell, cụm từ “chiếc bàn” có thể bị hiểu như đòi hỏi phải có đúng một chiếc
bàn thỏa mãn mô tả trong toàn bộ phạm vi đang xét. Điều này cho thấy những miêu
tả trong ngôn ngữ thông thường thường dựa vào một phạm vi ngữ cảnh hẹp hơn, hoặc
cần thêm những thông tin mà câu nói không diễn đạt đầy đủ. Vì vậy, lý thuyết
miêu tả phải giải thích cách ngữ cảnh giới hạn phạm vi của đối tượng được nói đến.
Những phê phán
ấy không làm mất đi giá trị của On Denoting. Chúng cho thấy Russell đã đặt
ra một phương pháp phân tích có sức ảnh hưởng lâu dài, nhưng việc áp dụng
phương pháp ấy vào ngôn ngữ tự nhiên cần tính đến nhiều yếu tố hơn: ngữ cảnh, ý
định của người nói, giả định ngầm và cách người nghe xác định đối tượng. Cho đến
nay, những nhà triết học và ngôn ngữ học vẫn tranh luận liệu miêu tả xác định
nên được phân tích chủ yếu như biểu thức lượng hóa, biểu thức quy chiếu hay cấu
trúc có sự đóng góp của cả ngữ nghĩa lẫn ngữ dụng. Vì thế, lịch sử tiếp nhận On
Denoting không chỉ là lịch sử của một lý thuyết được chấp nhận hoặc bác bỏ,
mà còn là lịch sử của những vấn đề mà Russell đã làm sáng tỏ và những vấn đề mà
những thế hệ sau tiếp tục phát triển.
Nhìn tổng thể,
Russell và Quine có quan hệ kế thừa nhưng không đồng nhất. Russell dùng logic để
làm sáng tỏ cấu trúc của những phát biểu, giải quyết vấn đề quy chiếu và mở rộng
phạm vi nhận thức vượt ra ngoài những gì con người trực tiếp tiếp xúc. Quine kế
thừa tinh thần phân tích ấy, nhưng mở rộng nó thành một chương trình triết học
bao quát hơn: dùng logic để xác định những giả định hiện hữu của những lý thuyết,
dùng khoa học để nghiên cứu quá trình hình thành tri thức, và không tách triết
học khỏi hoạt động khoa học. Nếu Russell góp phần đặt nền móng cho triết học
phân tích bằng phương pháp phân tích logic, thì Quine đã góp phần định hình
giai đoạn phát triển tiếp theo của triết học phân tích bằng cách gắn logic, nhận
thức luận và bản thể học với chủ nghĩa tự nhiên khoa học. Chính vì vậy, Quine
có thể được xem là người tiếp tục một phần quan trọng trong chương trình của
Russell, đồng thời cũng là người đã biến đổi chương trình ấy theo những hướng mới.
