Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (04)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

TIẾT IV.

Những Nghi Vấn Liên Quan Đến Những Hoạt Động Của Khả Năng Nhận thức

PHẦN I.

 

E 4. 1, SBN 25

TẤT CẢ những đối tượng của lý trí hay sự tìm hiểu của con người có thể tự nhiên chia thành hai loại, cụ thể là, Những Quan Hệ Của Những Ý Niệm và Những Sự Kiện Thực Tế. Thuộc loại thứ nhất là những khoa học như Hình học, Đại số học và Số học; và tóm lại, tất cả những khẳng định, vốn chắc chắn. hay bằng trực giác hay bằng chứng minh. Rằng bình phương của cạnh huyền bằng tổng số bình phương của hai cạnh [góc vuông], là một mệnh đề, vốn diễn đạt một tương quan giữa những số lượng này. Rằng ba lần năm bằng một nửa của ba mươi, diễn đạt một tương quan giữa những con số này. Những mệnh đề thuộc loại này đều được tìm thấy chỉ bằng hoạt động của suy nghĩ, không tùy thuộc trên những gì hiện hữu ở bất kỳ nơi đâu trong vũ trụ. Dù chưa bao giờ có một hình tròn hay một tam giác trong tự nhiên, nhưng những sự thật, đã được Euclid chứng minh, sẽ mãi mãi giữ vững tính chắc chắn và hiển nhiên của chúng. [1]

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (03)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

TIẾT II.

Về Nguồn Gốc Của Những Ý Niệm.

 

E 2.1, SBN 17

Mọi người đều sẽ dễ dàng nhìn nhận, rằng có một khác biệt đáng kể giữa những tri giác của não thức, khi một người cảm thấy đau của sức nóng quá mức hay dễ chịu của hơi ấm vừa phải, so với người này sau đó nhớ lại cảm giác đó trong trí nhớ hay mường tượng ra nó bằng tưởng tượng. Những khả năng này có thể bắt chước hay sao chép lại tri giác của giác quan; nhưng chúng không bao giờ có thể đạt tới trọn vẹn sức mạnh và độ sống động của cảm xúc nguyên gốc. Nhiều nhất chúng ta có thể nói về chúng, ngay cả khi chúng hoạt động mạnh mẽ nhất, là chúng tái hiện đối tượng của chúng một cách sinh động đến mức chúng ta gần như có thể nói rằng chúng ta tri giác hay nhìn thấy nó: Thế nhưng, trừ khi não thức bị rối loạn bởi bệnh tật hay điên rồ, chúng không bao giờ có thể đạt tới một cao độ sống động khiến những tri giác này trở nên hoàn toàn không thể phân biệt được. Tất cả những màu sắc của thi ca, dù lộng lẫy đến đâu, cũng không bao giờ có thể vẽ được những đối tượng tự nhiên theo một cách thức làm cho mô tả được coi là một cảnh quan thực sự. Ý nghĩ sống động nhất vẫn vẫn thua kém cảm giác trơ nhạt nhất.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (02)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

 

TIẾT I.

Về Những Loại Triết Học Khác Nhau

 

E 1.1, SBN 5-6

Triết học đạo đức, ^[1] hay khoa học về bản chất con người, có thể được nghiên cứu theo hai cách khác nhau; mỗi cách đều có giá trị riêng của nó và đều có thể góp phần vào việc khơi dậy hứng thú tìm hiểu, giáo dục và cải thiện con người.

Cách thứ nhất nhìn con người chủ yếu như một sinh vật sinh ra để hành động, và xem những hành vi của họ chịu ảnh hưởng của thị hiếu và tình cảm; theo đuổi đối tượng này và tránh đối tượng khác, tùy theo giá trị mà những đối tượng ấy dường như có được, và tùy theo ánh sáng mà chúng hiện ra trước mắt họ. Vì đức hạnh, trong tất cả những đối tượng, thường được coi là quý giá nhất, nên loại triết gia này tô điểm nó bằng những màu sắc đáng yêu nhất; mượn mọi trợ giúp từ thi ca và hùng biện, và trình bày đề tài một cách dễ hiểu và hiển nhiên, sao cho phù hợp nhất với trí tưởng tượng và có sức thu hút đối với tình cảm.

Họ chọn lọc những quan sát và ví dụ nổi bật nhất từ đời sống thường ngày; đặt những nhân cách đối lập trong một sự tương phản thích hợp; và lôi cuốn chúng ta vào con đường đức hạnh bằng những viễn cảnh của vinh quang và hạnh phúc, đồng thời hướng dẫn bước chân của chúng ta trên con đường ấy bằng những lời răn dạy vững chắc nhất cùng những tấm gương rạng rỡ nhất.

Họ làm cho chúng ta nhận ra sự khác biệt giữa tội lỗi và đức hạnh; họ kích thích và điều chỉnh những tình cảm của chúng ta ; và vì vậy, họ cho rằng nếu có thể hướng trái tim chúng ta đến tình yêu đối với sự chính trực và danh dự chân chính, thì họ đã hoàn toàn đạt được mục đích của mọi công sức của họ.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (01)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

Ghi chú của Người Biên tập

 

Tác phẩm hiện nay được biết đến như Enquiry / Điều Tra thứ nhất của Hume, được Andrew Millar, một nhà xuất bản sách nổi tiếng ở phố The Strand, London, xuất bản lần đầu tiên, vào năm 1748, với nhan đề Philosophical Essays Concerning Human Understanding (Những Tiểu luận Triết học về Khả Năng Nhận thức của Con người).

Trong tác phẩm My Own Life (Đời Tôi), Hume mô tả quyển sách này như một bản viết lại “phần thứ nhất” của A Treatise of Human Nature /Một Chuyên Luận về Bản chất Con người, 1739–40), mặc dù nó không chỉ giới hạn ở những đề tài của Quyển I của Chuyên Luận. Chẳng hạn, Mục 8 dài “Of Liberty and Necessity” (Về Tự do và Tất yếu) là sự cải biên những phần 2. 3. 1–2 của Chuyên Luận (đồng thời kết hợp đoạn T 1. 3. 12. 5 thành E 8. 13); trong khi Mục 11 và 12, bàn về Phép lạ và Luận chứng Thiết kế, trước đó lại không có trong Chuyên Luận.

Hume – Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ (03)

Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ

(Of the Standard of Taste)

David Hume

( ← ... tiếp theo )

 

 

ST 25, Mil 242

Nhưng nếu chúng ta xem xét vấn đề một cách thấu đáo, đây là những câu hỏi về sự thực khách quan, nhưng không phải về cảm nhận. Việc một cá nhân cụ thể có sở hữu cảm quan tốt, một trí tưởng tượng tinh tế, và sự tự do thoát khỏi tiên kiến hay không, có thể thường xuyên gây ra tranh luận, đòi hỏi sự thảo luận và tìm tòi kỹ lưỡng. Thế nhưng, tất cả loài người sẽ đồng ý rằng một mẫu người như vậy là quý giá và đáng trọng. Khi những nghi ngờ này nảy sinh, con người cũng chỉ có thể làm như cách họ đối diện với những vấn đề tranh luận khác thuộc về trí năng: họ phải đưa ra những lập luận tốt nhất mà trí sáng tạo của mình gợi mở; họ phải thừa nhận rằng có hiện hữu một tiêu chuẩn thực sự và mang tính quyết định ở đâu đó – cụ thể là sự hiện hữu thực tế và sự thực khách quan; và họ phải bao dung với những người có quan điểm khác biệt khi cùng tìm đến tiêu chuẩn này. Đối với mục đích hiện tại của chúng ta, bấy nhiêu đây là đủ: chúng ta đã chứng minh được rằng thị hiếu của tất cả những cá nhân không hề ngang bằng nhau; và rằng sẽ luôn có một số người – dù việc chỉ đích danh họ là ai có khó khăn đến mức nào – vẫn sẽ được cảm nhận phổ quát của loài người công nhận là có ưu thế vượt trội hơn những người khác.

Hume – Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ (02)

Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ

(Of the Standard of Taste)

David Hume

( ← ... tiếp theo )

 

 

 

ST 9, Mil 231-2

Rõ ràng là không có quy luật nào của việc sáng tác được xác lập bằng những suy luận tiên nghiệm, hay có thể coi chúng là những kết luận trừu tượng của trí tuệ hiểu biết rút ra từ việc so sánh những thói quen và mối liên hệ giữa những ý tưởng vốn vĩnh cửu và bất biến. Nền tảng của những quy luật này cũng giống như nền tảng của tất cả những ngành khoa học thực hành, đó là kinh nghiệm; chúng chẳng qua chỉ là những quan sát tổng quát về những gì mà con người ở tất cả những quốc gia và tất cả những thời đại đều thấy là đem lại sự hài lòng. Nhiều cái đẹp của thi ca và ngay cả của thuật hùng biện được xây dựng dựa trên sự sai lệch và hư cấu, dựa trên những phép ngoa dụ, ẩn dụ, và việc dùng sai hay làm biến dạng những từ ngữ khỏi nghĩa tự nhiên của chúng. Nếu chúng ta kìm hãm những sự bay bổng của trí tưởng tượng và ép tất cả những cách diễn đạt phải tuân theo sự chính xác và sự thực hình học, thì đó sẽ là điều đi ngược lại nhất với những quy luật phê bình; bởi vì việc đó sẽ tạo ra một tác phẩm mà theo kinh nghiệm phổ quát, con người thấy là vô vị và khó chịu nhất. Nhưng dù thi ca không bao giờ có thể phục tùng sự thực chính xác, nó vẫn phải chịu sự ràng buộc của những quy luật nghệ thuật mà tác giả tìm ra nhờ vào thiên tài hay sự quan sát. Nếu một vài người viết cẩu thả hay tùy tiện làm người đọc hài lòng, họ không làm được điều đó nhờ việc vi phạm quy luật hay trật tự, nhưng là bất chấp những vi phạm này: Họ đã sở hữu những cái đẹp khác phù hợp với sự phê bình xác đáng; và sức mạnh của những cái đẹp này đã có thể lấn át những lời chê bai, đồng thời đem lại cho tâm trí một sự thỏa mãn cao hơn cả nỗi chán ghét nảy sinh từ những khiếm khuyết.

Ariosto làm chúng ta hài lòng; nhưng không phải bằng những hư cấu quái dị và phi lý, hay bằng sự pha trộn kỳ quái giữa văn phong nghiêm trang và hài hước, bằng sự thiếu mạch lạc trong cốt truyện, hay bằng việc liên tục làm đứt quãng dòng kể. Ông quyến rũ chúng ta bằng sức mạnh và sự trong sáng trong diễn đạt, bằng sự nhạy bén và đa dạng trong sáng tạo, và bằng những mô tả tự nhiên về những cung bậc cảm xúc, đặc biệt là sự vui tươi và tình tứ. Và dù những sai sót của ông có thể làm giảm sự hài lòng của chúng ta, chúng không thể tiêu diệt nó hoàn toàn. Nếu thích thú của chúng ta thực sự nảy sinh từ chính những phần bị coi là lầm lỗi đó, thì đó cũng không phải là lý lẽ để chống lại phê bình tổng quát; nó chỉ là lý lẽ chống lại những quy luật phê bình cụ thể nào đó vốn thiết lập những chi tiết đó là lầm lỗi và coi chúng là đáng chê trách trên mặt rộng lớn hơn. Nếu chúng thực sự mang lại thích thú, chúng không thể là những lầm lỗi; bất kể thích thú chúng tạo ra có bất ngờ và khó giải thích đến đâu. [1]

Hume – Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ (01)

Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ

(Of the Standard of Taste)

David Hume

 

Dẫn nhập

 

Of the Standard of Taste (1757) của David Hume (1711-1776) đóng vai trò như một thăm dò khơi động suy nghĩ trong những chiều chủ quan của những phán đoán thẩm mỹ. Bài tiểu luận của Hume đi sâu vào lĩnh vực tinh tế phức tạp của việc xác định những gì được coi là Đẹp hay có tính Thẩm Mỹ trong những lĩnh vực nghệ thuật và văn học. Nhận thức được sự đa dạng vốn có trong thị hiếu về cái Đẹp trong mỗi cá nhân và văn hóa, Hume nêu câu hỏi quan trọng là liệu có hiện hữu một tiêu chuẩn phổ quát để thẩm định giá trị mỹ thuật trong những sáng tạo nghệ thuật hay không.

Hume – Một Điều Tra Về Những Nguyên Lý của Đạo Đức (16)

Một Điều Tra Về Những Nguyên Lý của Đạo Đức

(An Enquiry Concerning the Principles of Morals)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

MỘT ĐỐI THOẠI.

 

M D.1, SBN 324

Người bạn của tôi, Palamedes, một người vốn ham thích xê dịch trong tư tưởng cũng giống như trong đời thực, người đã đi khắp mọi nơi trên thế giới trí tuệ và vật chất bằng cả học tập và du lịch, gần đây đã khiến tôi ngạc nhiên khi kể về một quốc gia vốn anh nói với tôi rằng anh đã dành phần lớn cuộc đời mình ở đó và thấy rằng nhìn chung, đó là một dân tộc vô cùng văn minh và thông minh.

Hume – Một Điều Tra Về Những Nguyên Lý của Đạo Đức (15)

Một Điều Tra Về Những Nguyên Lý của Đạo Đức

(An Enquiry Concerning the Principles of Morals)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

PHỤ LỤC IV.

Về Một Số Tranh Luận về Từ Ngữ

 

M App4.1, SBN 312-3

KHÔNG GÌ thường xuyên hơn việc những triết gia xâm lấn vào lĩnh vực của những nhà ngữ pháp; và dấn thân vào những tranh luận về từ ngữ, trong khi họ tưởng tượng rằng đang giải quyết những tranh luận quan trọng có ý nghĩa sâu xa và đáng quan tâm nhất. Để tránh những tranh cãi phù phiếm và kéo dài vô tận, tôi đã cố gắng trình bày mục tiêu nghiên cứu hiện tại của chúng ta một cách hết sức thận trọng; và đưa ra chỉ đơn giản là thu thập, một mặt, một danh sách những phẩm tính tâm lý và đạo đức là đối tượng của yêu mến hay sự kính trọng, và tạo một phần của giá trị cá nhân, và mặt khác, một danh mục những phẩm tính, là đối tượng của sự chỉ trích hay chê trách, và làm giảm đi nhân cách của người sở hữu chúng; kèm theo một số suy ngẫm về nguồn gốc của những cảm xúc khen ngợi hay chê trách này. Trong mọi trường hợp, khi có thể nảy sinh chút do dự nhỏ nhất, tôi tránh dùng những thuật ngữ đức hạnh và thói hư tật xấu; vì một số phẩm tính đó, vốn tôi xếp vào nhóm đối tượng của khen ngợi, được gọi, trong tiếng Anh, là những tài năng, thay vì những đức hạnh; vì một số phẩm tính đáng chê trách hay đáng lên án thường được gọi là khuyết điểm, thay vì tật xấu. Có lẽ giờ đây người ta sẽ mong đợi rằng, trước khi kết thúc điều tra về đạo đức này, chúng ta nên phân biệt một cách chính xác giữa hai bên; nên xác định ranh giới rõ ràng giữa những đức hạnh và tài năng, giữa những thói hư tật xấu và khuyết điểm; đồng thời giải thích lý do và nguồn gốc của sự phân biệt ấy. Nhưng để tự miễn trừ khỏi công việc này – vốn rốt cuộc chỉ là một nghiên cứu về ngữ pháp mà thôi – tôi sẽ bổ sung bốn suy ngẫm sau đây, trong đó chứa đựng tất cả những gì tôi định nói về chủ đề hiện tại

Hume – Một Điều Tra Về Những Nguyên Lý của Đạo Đức (14)

Một Điều Tra Về Những Nguyên Lý của Đạo Đức

(An Enquiry Concerning the Principles of Morals)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

PHỤ LỤC III.

Một Số Cân Nhắc Thêm Về Công Lý.

 

M App3.1, SBN 303

Ý định của Phụ lục này là đem cho một vài giải thích cụ thể hơn vầ nguồn gốc và bản chất của Công Lý, và để nêu rõ thêm một số khác biệt giữa công lý và những đức hạnh khác.

 

M App3.2, SBN 303-4

Những đức hạnh xã hội của tình nhân đạo và lòng từ thiện phát huy tác dụng của chúng ngay lập tức, qua một khuynh hướng hay bản năng trực tiếp, vốn chủ yếu hướng thẳng tới một đối tượng cụ thể, khơi dậy cảm xúc, và không bao hàm bất kỳ kế hoạch hay hệ thống lý thuyết nào, cũng không mưu cầu những kết quả phát sinh từ sự hưởng ứng hay học tập theo gương những người khác. Cha mẹ vội vã chạy đến cứu giúp con mình; được thúc đẩy bởi sự đồng cảm tự nhiên, điều này thôi thúc họ, và không có thì giờ nào để nghĩ xem trong hoàn cảnh tương tự, những người khác trên đời này cảm thấy thế nào hay hành động ra sao. Một người hào hiệp vui vẻ nắm lấy cơ hội giúp đỡ người bạn, đơn giản vì ngay lúc ấy người này hoàn toàn nằm dưới sự chi phối của những tình cảm từ thiện; người này chẳng hề bận tâm liệu trong vũ trụ này trước đây có ai từng hành động vì động cơ cao quý như vậy hay không, và sau này có ai sẽ noi theo hay không. Trong tất cả những trường hợp này, những tình cảm xã hội chỉ hướng về một đối tượng cá nhân duy nhất và chỉ theo đuổi sự an toàn hay hạnh phúc của riêng người được yêu thương và quý trọng. Với điều này chúng mãn nguyện;; trong điều này, chúng đã an lòng. Và bởi lẽ điều thiện phát sinh từ ảnh hưởng lành mạnh của chúng vốn tự thân nó đã hoàn thiện và trọn vẹn, nên nó cũng khơi dậy tình cảm đạo đức tán thành, vốn không cần suy ngẫm về những hậu quả xa hơn, và không cần bất kỳ cái nhìn mở rộng nào về sự đồng tình hay bắt chước của những thành viên khác trong xã hội. Ngược lại, nếu người bạn hào hiệp hay người yêu nước vô vụ lợi ấy là người duy nhất trên đời thực hành lòng từ thiện, thì điều này càng làm giá trị của người này tăng lên trong mắt chúng ta; và kết hợp lời lời ngợi khen về sự hiếm có và mới lạ với những giá trị cao quý khác của người này.