Qua tiểu luận này, Hume muốn cho thấy rằng thị hiếu mỗi
người mỗi khác không có nghĩa là mọi đánh giá đều đúng như nhau. Vẻ đẹp được cảm
nhận bằng cảm thức (sentiment) của từng người, nhưng con người có chung
bản tính, nên cũng có những khả năng cảm nhận và phán đoán chung. Nhờ đó, chúng
ta có căn cứ để phân biệt một đánh giá có cơ sở với một đánh giá hời hợt hoặc
sai lệch. Theo Hume, căn cứ đáng tin cậy nhất để xác lập tiêu chuẩn ấy là sự đồng
thuận lâu bền của những người phê bình đích thực (true judges) – những
người có đủ năng lực cảm nhận và phán đoán – chứ không phải ý kiến nhất thời của
số đông. Từ lập luận của Hume, có thể rút ra ba bài học chính:
1. Tôn trọng sự khác biệt về thị hiếu, nhưng không xem
mọi đánh giá đều ngang nhau.
Mỗi người cảm nhận vẻ đẹp theo cách riêng, tùy thuộc
vào tính khí, tuổi tác, kinh nghiệm và hoàn cảnh sống. Hume cho rằng có những
khác biệt bắt nguồn từ khuynh hướng tự nhiên của mỗi người và không nhất thiết
có bên đúng, bên sai. Người trẻ thường dễ xúc động trước thơ tình và những tình
cảm dịu dàng; người lớn tuổi có thể thích những suy tư chín chắn, triết lý hơn.
Người thích lối văn ngắn gọn, mạnh mẽ có thể không thích lối văn phong phú, dồi
dào và hài hòa. Chúng ta không thể buộc tất cả mọi người phải yêu thích cùng một
tác phẩm, cũng không thể lấy sở thích riêng để áp đặt lên người khác.
Nhưng không phải mọi khác biệt trong đánh giá đều vô hại.
Người thiếu kiến thức, kinh nghiệm hoặc khả năng cảm nhận tinh tế có thể bỏ sót
những giá trị mà người khác nhận ra. Hume ví điều này với người đang sốt nếm thức
ăn thấy đắng, hoặc người bị vàng da nhìn mọi vật thành màu vàng: tình trạng của
người cảm nhận có thể làm sai lệch cảm thức của họ. Cũng vậy, người cho rằng
thơ Ogilby ngang tài thơ Milton không chỉ đang bộc lộ một sở thích khác biệt,
mà còn đưa ra một phán đoán thiếu căn cứ. Vì thế, cần phân biệt giữa quyền có sở
thích riêng và năng lực đưa ra một phán đoán đáng tin cậy về giá trị nghệ thuật.
2. Muốn có thị hiếu tốt, phải học hỏi và rèn luyện khả
năng thưởng thức.
Thị hiếu không chỉ là sở thích tự nhiên hay cảm xúc nhất
thời. Hume nêu năm phẩm chất cần có ở một người phê bình đích thực: cảm thức
tinh tế (delicacy), sự rèn luyện qua thực hành (practice), kinh
nghiệm so sánh (comparison), óc phán đoán sáng suốt (good sense)
và sự tự do khỏi thành kiến (freedom from prejudice).
Muốn cảm nhận sâu sắc một tác phẩm, người thưởng thức
cần tiếp xúc với nhiều tác phẩm, đọc và xem nhiều lần, tích lũy kinh nghiệm, đặt
những tác phẩm bên cạnh nhau để so sánh, đồng thời rèn luyện khả năng nhận ra
những nét đẹp và khiếm khuyết tinh tế. Hume kể chuyện hai người bà con của
Sancho trong Don Quixote: một người nhận ra trong rượu có vị da, người
kia nhận ra vị sắt. Họ bị chê cười, cho đến khi thùng rượu cạn và người ta tìm
thấy ở đáy một chiếc chìa khóa sắt có buộc một mẩu da. Chi tiết ấy chứng minh rằng
cả hai đã nhận ra đúng những vị rất nhẹ mà người khác không cảm thấy. Câu chuyện
cho thấy người có cảm giác tinh tế có thể nhận ra những khác biệt nhỏ mà người
khác bỏ qua. Trong nghệ thuật cũng vậy, người có thị hiếu tinh tế có thể nhận
ra những nét đẹp hoặc khiếm khuyết mà người thưởng thức ít kinh nghiệm chưa thấy
được.
Người phê bình còn cần có óc phán đoán sáng suốt, hiểu
mối liên hệ giữa những phần của tác phẩm, mục đích mà tác phẩm hướng tới và
cách những phương tiện nghệ thuật phục vụ mục đích ấy. Họ cũng phải biết đặt
mình vào góc nhìn và hoàn cảnh mà tác phẩm đòi hỏi, thay vì chỉ đánh giá theo sở
thích hoặc lợi ích riêng, đồng thời gạt bỏ những thành kiến có thể làm sai lệch
phán đoán. Nói cách khác, thưởng thức nghệ thuật không chỉ là cảm thấy thích
hay không thích, mà còn là học cách nhận ra vì sao một tác phẩm có giá trị và
giá trị ấy được thể hiện ở đâu.
3. Đặt tác phẩm vào hoàn cảnh của nó, nhưng không bỏ
qua những khiếm khuyết thực sự.
Khi đánh giá tác phẩm thuộc một thời đại hoặc một dân
tộc khác, chúng ta cần hiểu phong tục, quan niệm và hoàn cảnh đã tạo nên tác phẩm
ấy. Không nên lấy thói quen và chuẩn mực của thời đại mình để phán xét tất cả
những gì thuộc về quá khứ. Chẳng hạn, trong thơ Homer có hình ảnh những công
chúa đi lấy nước và những vị vua tự nấu ăn. Những tập quán ấy có thể xa lạ với
chúng ta, nhưng không vì thế mà làm giảm giá trị của tác phẩm. Nếu bắt văn
chương cổ phải tuân theo phong tục hiện tại, chúng ta sẽ không thể thưởng thức
phần lớn những tác phẩm của quá khứ.
Tuy vậy, cần phân biệt sự khác biệt do phong tục với
những khiếm khuyết thực sự về đạo đức. Hume phân biệt những sai lầm về mặt suy
đoán, chẳng hạn những quan niệm triết học và tôn giáo đã lỗi thời, với những
sai lầm liên quan đến đạo đức. Những sai lầm về mặt suy đoán, nhất là trong
lĩnh vực tôn giáo, thường có thể được tha thứ trong một tác phẩm nghệ thuật;
chúng ta không nên chỉ dựa vào những quan niệm thần học thô sơ hay tinh vi để
đánh giá mức độ văn minh của một thời đại. Nhưng khi những quan niệm ấy khiến
tác giả ca ngợi điều xấu như đức hạnh, đề cao sự tàn nhẫn hoặc biến lòng thù
ghét người khác tín ngưỡng thành lòng nhiệt thành đáng khen, thì chúng trở
thành những khiếm khuyết nghiêm trọng. Hume lấy một số vở bi kịch của Racine
làm ví dụ: lòng cuồng tín và sự thù ghét những người theo hình thức thờ phụng
khác được trình bày như một dạng chủ nghĩa anh hùng thiêng liêng. Dù có thể
thông cảm với tác giả vì quan niệm của thời đại ông, chúng ta không vì thế mà
phải tán thưởng những tình cảm và hành vi đáng chê trách. Sự tán thưởng của
khán giả đương thời cũng không đủ để biến những điều ấy thành đức hạnh.
Ý chính
Chúng ta có thể tôn trọng sự khác biệt về thị hiếu mà
không phải cho rằng mọi đánh giá đều ngang nhau. Chúng ta có thể hiểu và thông
cảm với những khác biệt do tính khí, thời đại và phong tục mà không phải chấp
nhận tất cả những quan niệm và hành vi của quá khứ. Muốn đánh giá nghệ thuật một
cách công bằng, chúng ta cần có cảm thức tinh tế, hiểu biết và óc phán đoán; cần
biết đặt mình vào hoàn cảnh của người khác, nhưng vẫn giữ được khả năng phân biệt
điều đáng trân trọng với điều đáng phê phán.
Đó cũng là bài học rộng hơn về cách chúng ta nhìn nhận
nghệ thuật và con người: đừng lấy sở thích của mình làm thước đo cho tất cả mọi
người, nhưng cũng đừng vì tôn trọng sự khác biệt mà từ bỏ việc suy xét và đánh
giá.
BÀI LUẬN XXIII
Về Chuẩn Mực Của Thị
Hiếu
ST 1, Mil 226–7
Sự khác biệt lớn lao
về thị hiếu cũng như
về ý kiến giữa con người trên khắp thế giới là điều quá hiển nhiên, đến nỗi
không ai có thể không nhận thấy. Ngay cả những người có hiểu biết hạn hẹp nhất
cũng có thể nhận ra sự khác biệt về thị hiếu trong phạm vi giao tiếp nhỏ hẹp của
mình, ngay cả khi họ được nuôi dạy trong cùng một chế độ chính trị và từ thuở
nhỏ đã tiếp nhận cùng những thành kiến. Nhưng những ai có thể đưa mắt nhìn ra
những dân tộc xa xôi và những thời đại cách biệt còn ngạc nhiên hơn nữa trước sự
bất nhất và đối lập sâu sắc ấy. Chúng ta thường gọi bất cứ điều gì khác xa thị
hiếu và cách cảm nhận của chúng ta là man rợ. ;
nhưng chẳng bao lâu sau, chúng ta lại thấy người khác dùng chính lời chê bai ấy
để đáp trả chúng ta. Cuối cùng, ngay cả sự kiêu ngạo và tự mãn lớn nhất cũng phải
chững lại khi nhận thấy rằng người ở mọi phía đều quả quyết không kém gì nhau;
và giữa cuộc tranh chấp về cảm thức ấy, mỗi bên đều ngần ngại không dám khẳng định
chắc chắn rằng phán đoán của mình đúng.
ST 2, Mil 227
Cũng như sự khác biệt
về thị hiếu này hiển nhiên ngay cả đối với những người chỉ tìm hiểu hời hợt nhất,
khi xem xét kỹ, chúng ta sẽ thấy rằng trên thực tế, sự khác biệt ấy còn lớn hơn
nhiều so với vẻ bề ngoài. Cảm thức của con người thường khác nhau khi đánh giá
cái đẹp và cái xấu thuộc mọi loại, ngay cả khi những lời bàn luận chung của họ
dường như giống nhau. Trong mọi ngôn ngữ đều có những từ dùng để chê trách và
những từ dùng để khen ngợi; và tất cả những người cùng nói một thứ tiếng tất phải
đồng ý với nhau về cách sử dụng những từ ấy. Mọi người đều nhất trí ca ngợi sự
tao nhã, tính thích đáng, sự giản dị và sức sống trong văn chương; đồng thời
chê trách lối văn khoa trương rỗng tuếch, sự kiểu cách gượng ép, sự lạnh lẽo và
vẻ rực rỡ giả tạo. Nhưng khi những nhà phê bình đi vào những trường hợp cụ thể,
sự nhất trí bề ngoài ấy liền tan biến; và người ta nhận ra rằng họ đã gán cho
những cách diễn đạt ấy những ý nghĩa rất khác nhau.
Trong mọi vấn đề thuộc
ý kiến và khoa học, tình hình lại trái ngược: sự khác biệt giữa con người thường
nằm ở những điều tổng quát hơn là ở những trường hợp cụ thể; và trên thực tế, sự
khác biệt ấy ít hơn vẻ bề ngoài. Việc giải thích những thuật ngữ thường chấm dứt
cuộc tranh luận; và những người tranh luận ngạc nhiên khi nhận ra rằng họ đã
cãi vã với nhau, trong khi xét đến cùng, họ lại đồng ý với nhau trong phán
đoán.
ST 3, Mil 227–8
Những người xem nền tảng
của đạo đức nằm ở cảm thức nhiều hơn là ở lý trí thường có khuynh hướng xếp những
vấn đề đạo đức vào nhận xét vừa nêu, và cho rằng trong mọi vấn đề liên quan đến
cách ứng xử và lối sống, sự khác biệt giữa con người trên thực tế còn lớn hơn vẻ
bề ngoài. Quả thật, điều hiển nhiên là những nhà văn thuộc mọi dân tộc và mọi
thời đại đều nhất trí ca ngợi công bằng, lòng nhân đạo, sự cao thượng, tính thận
trọng và lòng chân thật; đồng thời chê trách những phẩm chất trái ngược với
chúng. Ngay cả những nhà thơ và những tác giả khác, dù tác phẩm của họ chủ yếu
nhằm làm vui trí tưởng tượng, cũng đều được thấy là truyền dạy cùng những lời
răn dạy về đạo đức, từ Homer cho đến Fénelon, và dành lời khen, tiếng chê cho
cùng những đức hạnh và thói xấu. Sự nhất trí rộng lớn này thường được giải
thích là do ảnh hưởng của lý trí thông thường: trong tất cả những trường hợp ấy,
lý trí khiến mọi người có những cảm thức tương tự nhau và ngăn ngừa những cuộc
tranh cãi vốn thường xảy ra trong những ngành khoa học trừu tượng.
Xét trong chừng mực sự nhất trí ấy là có thật, chúng ta có thể chấp nhận lời giải
thích này là thỏa đáng. Nhưng chúng ta cũng phải thừa nhận rằng một phần của sự
hòa hợp bề ngoài trong những vấn đề đạo đức có thể được giải thích từ chính bản
chất của ngôn ngữ. Từ đức hạnh, cùng những từ tương đương trong mọi ngôn ngữ, vốn
hàm ý sự khen ngợi, cũng như từ thói xấu hàm ý sự chê trách. Không ai có thể
gán lời chê trách cho một từ mà theo cách hiểu thông thường vốn mang nghĩa tốt
đẹp, hoặc dành lời khen ngợi cho một từ mà cách dùng của ngôn ngữ đòi hỏi phải
chê trách, nếu không muốn phạm phải một sự sai trái hiển nhiên và thô thiển nhất.
Những lời răn dạy tổng quát của Homer, khi ông đưa ra những lời như thế, sẽ
không bao giờ bị tranh cãi; nhưng rõ ràng là khi khắc họa những tính cách cụ thể,
khi mô tả lòng anh hùng ở Achilles và sự khôn ngoan ở Ulysses, ông đã pha trộn
vào nhân vật thứ nhất mức độ hung bạo lớn hơn nhiều, và vào nhân vật thứ hai sự
xảo quyệt cùng thói gian trá nhiều hơn mức Fénelon có thể chấp nhận. Ulysses
khôn ngoan trong thơ ca Hy Lạp dường như thích thú với những lời nói dối và những
chuyện bịa đặt, và thường sử dụng chúng ngay cả khi không cần thiết, thậm chí
chẳng đem lại lợi ích gì. Trái lại, người con trai thận trọng hơn của ông trong
trường ca của nhà thơ Pháp lại sẵn sàng đặt mình vào những hiểm nguy cùng cực,
thay vì đi chệch dù chỉ một chút khỏi con đường ngay thẳng nhất của sự thật và
lòng chân thật.
ST 4, Mil 229
Những người ngưỡng mộ
và đi theo Kinh Qur'an thường nhấn mạnh đến những lời răn dạy đạo đức cao đẹp
được xen kẽ trong tác phẩm hoang đường và phi lý ấy. Nhưng có thể cho rằng những
từ tiếng Ả Rập tương ứng với những từ tiếng Anh như công bằng, chính nghĩa, tiết
độ, hiền hòa và lòng bác ái, do được dùng thường xuyên trong ngôn ngữ ấy, hẳn
luôn được hiểu theo nghĩa tốt đẹp. Nếu dùng bất cứ tính từ nào khác ngoài những
từ biểu thị sự khen ngợi và tán thành để nói về chúng, thì đó hẳn là dấu hiệu của
sự thiếu hiểu biết nghiêm trọng, không phải về đạo đức mà về ngôn ngữ. Nhưng nếu
muốn biết liệu vị tiên tri tự xưng ấy có thực sự đạt được một cảm thức đúng đắn
về đạo đức hay không, chúng ta hãy xem xét những câu chuyện ông kể; chẳng bao
lâu, chúng ta sẽ thấy ông dành lời khen ngợi cho những hành vi phản bội, vô
nhân đạo, tàn ác, báo thù và cuồng tín, vốn hoàn toàn không thể dung hòa với một
xã hội văn minh. Ở đó, dường
như không có một quy tắc đúng sai nhất quán nào được tuân theo; mỗi hành động
chỉ bị chê trách hoặc được ca ngợi tùy theo việc nó có lợi hay có hại cho những
tín đồ Muslim chân chính.
Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ hai
(Dec/2023 – Oct/2026)
(Còn tiếp... →)
http://chuyendaudau.blogspot.com/
http://chuyendaudau.wordpress.com
Những chú thích để trong [ …] lấy từ nguyên bản
Những chú thích khác (với
sai lầm nếu có) là của tôi. Mục đích là mong giúp những người đọc, không chuyên
môn, hiểu được ý ‘nôm na’ của tác giả.
Taste (thị
hiếu): Trong tiểu luận này, Hume dùng từ taste để chỉ khả năng cảm nhận
và đánh giá cái đẹp, cái xấu trong những tác phẩm nghệ thuật. Cần phân biệt thị
hiếu với sở thích: sở thích chỉ điều một người ưa thích hoặc không
ưa thích, còn thị hiếu cho thấy người ấy có thể cảm nhận và nhận ra những phẩm
chất của một tác phẩm tinh tế đến đâu. Thị hiếu biểu hiện qua cảm thức (sentiment)
yêu thích hoặc không yêu thích, hài lòng hoặc không hài lòng khi chúng ta tiếp
xúc với một tác phẩm nghệ thuật. Theo nghĩa này, thị hiếu khác với lý trí (reason):
lý trí hoạt động thông qua suy luận, còn thị hiếu dựa trên cảm thức do tác phẩm
khơi dậy. Tuy nhiên, khả năng cảm nhận và đánh giá ấy không giống nhau ở mọi
người. Có người nhận ra những nét đẹp nhỏ bé, kín đáo mà người khác bỏ qua; có
người nhờ thường xuyên thực hành và so sánh những tác phẩm mà thị hiếu ngày
càng trở nên tinh tế; nhưng cũng có người để thành kiến chi phối nên không thể
đánh giá tác phẩm một cách đúng đắn. Từ đó, Hume đặt ra câu hỏi: liệu có thể
tìm được một chuẩn mực chung để phân biệt những phán đoán thẩm mỹ đáng tin cậy
với những phán đoán kém xác đáng hay không?
Trong nguyên văn là “barbarous” – man rợ,
gốc tiếng Greek (barbarous / βάρβαρος). Nay hiểu là lạc hậu, không hay thiếu văn minh. Ngữ nguyên : dùng để
chỉ những người không nói tiếng Greek. Người Greek, coi ngôn ngữ và văn hóa của
họ vượt trội hơn, coi những người không phải người Greek, nói những ngôn ngữ có
âm thanh không rõ ràng hoặc khó hiểu, mà họ gọi là “bar-bar”.
Khi quan sát những dân tộc và thời đại khác nhau, chúng
ta nhận thấy con người có những thị hiếu và cách cảm nhận rất khác nhau. Tuy vậy,
mỗi người đều tin chắc vào phán đoán của mình không kém gì người khác. Người
này cho rằng thị hiếu của mình là đúng đắn, nhưng người thuộc một nền văn hóa
khác cũng quả quyết như vậy về thị hiếu của họ. Vì thế, không ai có thể chỉ dựa
vào sự tin chắc của bản thân để cho rằng phán đoán của mình đúng hơn phán đoán
của người khác. Khi thấy những người ở mọi phía đều quả quyết như nhau, chúng
ta khó tránh khỏi sự dè dặt: liệu phán đoán của chính mình có thực sự đúng hay
không? Giữa cuộc tranh chấp về cảm thức ấy, mỗi bên đều ngần ngại không dám khẳng
định chắc chắn rằng mình đúng. Điều này không có nghĩa là mọi phán đoán về cái
đẹp đều đúng như nhau, hay không thể có một chuẩn mực chung cho thị hiếu. Hume
chỉ muốn cho thấy rằng sự tin chắc của mỗi người vào cảm nhận riêng không đủ để
chứng minh phán đoán của mình là đúng đắn. Vấn đề đặt ra là phải tìm được cơ sở
để phân biệt những phán đoán đáng tin cậy với những phán đoán kém xác đáng, bất
chấp sự khác biệt về thị hiếu giữa con người và những thời đại.
Homer (khoảng thế kỷ VIII TCN) là nhà thơ Hy Lạp cổ đại,
thường được xem là tác giả của hai trường ca Iliad và Odyssey.
Hai tác phẩm này kể về cuộc chiến thành Troy và những chuyến phiêu lưu của người
anh hùng Odysseus (Ulysses), đồng thời khắc họa nhiều phẩm chất như lòng dũng cảm,
sự khôn ngoan, danh dự và lòng trung thành.
François de Salignac
de La Mothe-Fénelon (1651–1715), thường gọi là Fénelon, là nhà văn và giáo sĩ
người Pháp. Tác phẩm nổi tiếng của ông, Les Aventures de Télémaque (Những
cuộc phiêu lưu của Télémaque, 1699), là một trường ca văn xuôi kể về hành trình
của Télémaque, con trai của Ulysses, đi tìm cha. Qua câu chuyện này, Fénelon đề
cao những đức tính như lòng nhân hậu, sự tiết độ, tính chính trực và sự trung
thực.
Khi đặt Homer bên cạnh
Fénelon, Hume muốn cho thấy rằng dù những nhà văn ở những thời đại khác nhau đều
ca ngợi những đức hạnh tương tự trong lời răn dạy tổng quát, cách họ khắc họa
nhân vật và đánh giá hành vi cụ thể lại có thể rất khác nhau. Chẳng hạn,
Ulysses của Homer thường dùng mưu mẹo và lời nói dối, trong khi Télémaque của
Fénelon luôn giữ lòng trung thực, ngay cả khi điều đó khiến chàng gặp nguy hiểm.
Hume đặt hai cách khắc họa nhân vật của Homer và Fénelon
bên cạnh nhau để cho thấy sự khác biệt giữa những lời răn dạy đạo đức tổng quát
và cách đánh giá những hành vi cụ thể. Trong hai trường ca Iliad và Odyssey,
Homer ca ngợi lòng anh hùng của Achilles và sự khôn ngoan của Ulysses
(Odysseus), nhưng những phẩm chất ấy lại đi kèm với sự hung bạo ở Achilles và
thói xảo quyệt, gian trá ở Ulysses. Đặc biệt, Ulysses thường dùng lời nói dối
và chuyện bịa đặt ngay cả khi không thật sự cần thiết hoặc không đem lại lợi
ích gì. Trái lại, trong Những cuộc phiêu lưu của Télémaque, Fénelon xây
dựng Télémaque, con trai của Ulysses, như một hình mẫu đạo đức khác hẳn: chàng
coi trọng sự thật và lòng chân thật đến mức sẵn sàng đối mặt với hiểm nguy thay
vì nói dối. Qua sự đối chiếu này, Hume cho thấy người ta có thể dễ dàng đồng ý
với những lời khuyên chung như phải sống công bằng, can đảm và chân thật, nhưng
lại bất đồng khi đánh giá những nhân vật và hành vi cụ thể. Điều được Homer xem
là biểu hiện của sự khôn ngoan nơi Ulysses chưa chắc đã được Fénelon chấp nhận
về mặt đạo đức.
Hume muốn phân biệt giữa việc dùng những từ ngữ đạo đức
tốt đẹp và việc thực sự có một cảm thức đúng đắn về đạo đức. Một người có thể
nói nhiều về công bằng, tiết độ, lòng nhân từ hay bác ái, nhưng điều đó chưa chứng
tỏ người ấy biết đánh giá đúng sai trong những hành vi cụ thể. Vì vậy, Hume đề
nghị không chỉ căn cứ vào những lời răn dạy trong Kinh Qur’an, mà phải xem xét
những câu chuyện và hành động được kể lại trong đó được khen ngợi hay chê trách
như thế nào. Theo nhận xét của ông, vị tiên tri dành lời khen cho cả những hành
vi phản bội, tàn nhẫn, báo thù và cuồng tín, miễn là chúng có lợi cho những tín
đồ Muslim. Hume cho rằng cách đánh giá ấy không dựa trên một quy tắc đạo đức nhất
quán, có thể áp dụng cho mọi người, mà lấy lợi ích của một cộng đồng riêng làm
thước đo. Chính vì thế, ông xem những hành vi ấy là không thể dung hòa với đời
sống của một xã hội văn minh. Qua ví dụ này, Hume muốn cho thấy rằng sự nhất
trí trong những lời răn dạy đạo đức tổng quát có thể chỉ là bề ngoài: muốn biết
một người thực sự có cảm thức đạo đức ra sao, chúng ta phải xem người ấy đánh
giá những hành vi cụ thể như thế nào.
A.
