Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (03)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

TIẾT II.

Về Nguồn Gốc Của Những Ý Tưởng.

 

E 2. 1, SBN 17

Mọi người đều sẽ dễ dàng nhìn nhận, rằng có một khác biệt đáng kể giữa những tri giác của não thức, khi một người cảm thấy đau đớn vì nhiệt độ quá nóng, hay dễ chịu vì nhiệt độ ấm áp vừa phải, và sau đó khi người này nhớ lại cảm giác ấy bằng ký ức, hay hình dung ra nó bằng tưởng tượng. Những khả năng này có thể bắt chước hay sao chép những tri giác của giác quan; nhưng chúng không bao giờ hoàn toàn đạt được sức mạnh và sự sống động của cảm giác gốc. Điều cao nhất chúng ta có thể nói về chúng, ngay cả khi chúng hoạt động với sức mạnh lớn nhất, chỉ là chúng tái hiện đối tượng của chúng một cách sống động đến mức chúng ta gần như có thể nói rằng chúng ta cảm nhận hay nhìn thấy chúng: Nhưng trừ khi não thức bị rối loạn bởi bệnh tật hay điên cuồng, chúng không bao giờ có thể đạt đến mức độ sinh động đến nỗi chúng hoàn toàn không thể phân biệt được với những tri giác thật. Tất cả những màu sắc rực rỡ của thi ca, dù lộng lẫy đến đâu, cũng không bao giờ vẽ nên những vật thể tự nhiên theo cách khiến mô tả được nhầm lẫn với một cảnh quan thực sự. Ý nghĩ sống động nhất vẫn vẫn thua kém cảm giác trơ nhạt nhất

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (02)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

E 1. 4, SBN 7

Cũng phải thú nhận rằng danh tiếng bền vững và chính đáng nhất thường thuộc về triết học dễ tiếp cận, trong khi những nhà lý luận trừu tượng cho đến nay dường như chỉ có được danh tiếng nhất thời, nhờ sự ngẫu hứng hay thiếu hiểu biết của thời đại họ sống, nhưng không thể duy trì tiếng tăm trước sự đánh giá công bằng của hậu thế. Một nhà triết học uyên thâm dễ dàng mắc sai lầm trong những lý luận tinh vi của ông; và một sai lầm sẽ tất yếu sinh ra sai lầm khác, khi tiếp tục đẩy logic của ông đi xa hơn mà không ngần ngại chấp nhận bất kỳ kết luận nào, dù kết luận đó có vẻ lạ lùng hay mâu thuẫn với quan điểm phổ thông. Nhưng một triết gia, người chỉ muốn trình bày phán đoán thực tiễn dựa trên khiến thức thông thường của loài người bằng những sắc màu đẹp đẽ và thu hút hơn, nếu vô tình mắc sai lầm, thì sẽ không đi xa hơn; nhưng bằng cách khơi lại sự thẩm định từ phán đoán thực tiễn dựa trên khiến thức thông thường của loài người và những cảm xúc tự nhiên của não thức, từ đó trở về con đường đúng đắn, và tự bảo vệ khỏi những ảo tưởng nguy hiểm. Danh tiếng của Cicero hiện vẫn nở rộ; nhưng danh tiếng của Aristotle đã hoàn toàn phai nhạt. La Bruyère vượt qua eo biển, và tiếng tăm vãn còn; nhưng vinh quang của Malebranche chỉ giới hạn trong dân tộc và thời đại của ông. Và có lẽ, người ta sẽ đọc Addison một cách thích thú, khi Locke hoàn toàn bị lãng quên.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (01)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

 

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

 

Ghi Chú Của Người Biên Tập

 

Những gì hiện được biết như Enquiry đầu tiên của Hume đã được Andrew Millar, một nhà xuất bản sách nổi tiếng ở phố The Strand, London, xuất bản lần đầu tiên, vào năm 1748, dưới nhan đề Philosophical Essays Concerning Human Understanding. / Những Luận Văn Triết Học Về Khả năng Hiểu Biết Của Con Người. Nó được mô tả trong My Own Life / Đời Tôi như là một bản viết lại của “phần đầu tiên” của A Treatise of Human Nature / Một Chuyên Luận Về Bản Chất Con Người (1739-40), dù nó không giới hạn ở những chủ đề từ Treatise Quyển 1: Tiết 8 dài “ Of Liberty and Necessity / Về tự do và sự tất yếu” viết lại Treatise 2. 3. 1-2 (và kết hợp T 1. 3. 12. 5 thành E 8. 13), trong khi Tiết 11 và 12, Miracles / về Phép lạ và Design Argument / Luận chứng thiết kế, trước không có. Có lẽ tốt nhất nên coi nó như một bản trình bày cốt lõi – và một số ứng dụng nổi bật hơn – của nhận thức học về quy nạp và siêu hình học về nhân quả của Hume: trái tim của triết học lý thuyết của ông. Vậy nên, nó trình bày chi tiết những gì vốn phần Tóm tắt đã mô tả là “Luận điểm chính” của Treatise, đồng thời bổ sung một trọng tâm rõ ràng vào những đề tài tôn giáo (những nội dung vốn Hume đã xóa bỏ khỏi Treatise như lý do thận trọng). Dù ngắn hơn nhiều so với Treatise, và bỏ qua hầu hết những chi tiết về tâm lý học liên tưởng (thí dụ như những thảo luận về tin tưởng, xác suất và thế giới bên ngoài), Enquiry mở rộng những thảo luận triết học trung tâm về suy luận quy nạp (Tiết 4), ý chí tự do (Tiết 8) và thuyết hoài nghi (Tiết 12), đồng thời trau chuốt đáng kể cách giải quyết tương quan nhân quả (Tiết 7). Do đó, đây là nguồn không thể thiếu cho nhận thức học và siêu hình học của Hume, dù hầu hết những học giả có khuynh hướng bỏ qua yêu cầu của chính Hume – được nêu trong “Thông báo” năm 1775 – rằng Enquiry nên được coi (cùng với những tác phẩm khác trong bản in cuối cùng của Essays và Treatise Tập 2) như phát biểu chính thức, gần nhất với “những tình cảm và nguyên lý triết học” trưởng thành của ông, do đó thay thế cho Treatise.

Hume – Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ (03)

Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ

(Of the Standard of Taste)

David Hume

( ← ... tiếp theo )

 

 

ST 25, Mil 242

Nhưng nếu chúng chúng ta xem xét vấn đề một cách thấu đáo, đây là những câu hỏi về sự kiện thực tế, chứ không phải về tình cảm. Việc một cá nhân cụ thể có sở hữu cảm quan tốt, một trí tưởng tượng tinh tế, và sự tự do khỏi tiên kiến hay không, có thể thường xuyên gây ra tranh luận, đòi hỏi sự thảo luận và tìm tòi kỹ lưỡng. Thế nhưng, tất cả loài người sẽ đồng ý rằng một mẫu người như vậy là quý giá và đáng trọng. Khi những nghi ngờ này nảy sinh, con người cũng chỉ có thể làm như cách họ đối diện với những vấn đề gây tranh luận khác thuộc về trí năng: họ phải đưa ra những lập luận tốt nhất mà trí sáng tạo của mình gợi mở; họ phải thừa nhận rằng có tồn tại một tiêu chuẩn thực sự và mang tính quyết định ở đâu đó – cụ thể là sự tồn tại thực và những sự kiện thực tế; và họ phải bao dung với những người có quan điểm khác biệt khi cùng viện dẫn tiêu chuẩn này. Đối với mục đích hiện tại của chúng ta, bấy nhiêu đây là đủ: chúng chúng ta đã chứng minh được rằng thị hiếu của mọi cá nhân không hề ngang hàng nhau; và rằng sẽ luôn có một số người – dù việc chỉ đích danh họ là ai có khó khăn đến mức nào – vẫn sẽ được tình cảm phổ quát của loài người thừa nhận là có ưu thế vượt trội hơn những người khác.

 

Hume – Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ (02)

Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ

(Of the Standard of Taste)

David Hume

( ← ... tiếp theo )

 

 

 

ST 9, Mil 231-2

Rõ ràng là không có quy luật nào của sáng tác được xác lập bằng suy luận tiên nghiệm (a priori), hay có thể được coi là những kết luận trừu tượng của trí tuệ hiểu biết, từ việc so sánh những tương quan và những quan hệ giữa những ý niệm vốn vĩnh cửu và bất biến. Nền tảng của những quy luật này cũng giống như nền tảng của mọi ngành khoa học thực hành khác: đó là kinh nghiệm. Chúng chẳng qua là những quan sát tổng quát về những gì đã được tìm thấy phổ quát là làm hài lòng ở mọi quốc gia và mọi thời đại. Nhiều cái đẹp của thi ca và của thuật hùng biện thực chất được xây dựng trên hư cấu và giả tưởng, trên ngoa dụ, ẩn dụ, và lạm dụng hay bóp méo ý nghĩa tự nhiên của những từ ngữ. Việc kìm hãm sự bay bổng của trí tưởng tượng và thu ép mọi diễn đạt phải tuân theo sự thực và chính xác của hình học sẽ là đi ngược lại nhất với những quy luật phê bình; bởi vì nó sẽ tạo ra một tác phẩm mà theo kinh nghiệm phổ quát, là nhạt nhẽo và khó chịu nhất. Tuy nhiên, dù thi ca không bao giờ tuân phục sự thực chính xác, nó vẫn phải chịu sự giới hạn bởi những quy luật nghệ thuật vốn tác giả khám phá nhờ thiên tài hay nhờ quan sát. Nếu một vài tác giả bất cẩn hay phóng túng vẫn làm hài lòng người đọc, thì họ làm hài lòng không phải nhờ những vi phạm quy luật hay trật tự ấy, nhưng là bất chấp chúng: họ sở hữu những cái đẹp khác, vốn phù hợp với những tiêu chuẩn phê bình đúng đắn; sức mạnh của những cái đẹp ấy đủ để vượt qua sự chỉ trích và mang lại cho não thức một sự thỏa mãn vượt trội hơn sự khó chịu do những khuyết điểm gây ra. Ariosto làm chúng chúng ta hài lòng; nhưng không phải bằng những hư cấu quái dị và phi lý, hay bằng sự pha trộn kỳ quái giữa văn phong nghiêm trang và hài hước, bằng sự thiếu mạch lạc trong cốt truyện, hay bằng việc liên tục làm đứt quãng dòng kể. Ông quyến rũ chúng chúng ta bằng sức mạnh và sự trong sáng trong diễn đạt, bằng sự nhạy bén và đa dạng trong sáng tạo, và bằng những mô tả tự nhiên về những cung bậc cảm xúc, đặc biệt là sự vui tươi và tình tứ. Và dù những sai sót của ông có thể làm giảm sự hài lòng của chúng ta, chúng không thể tiêu diệt nó hoàn toàn. Nếu thích thú của chúng chúng ta thực sự nảy sinh từ chính những phần bị coi là lầm lỗi đó, thì đó cũng không phải là lý lẽ để chống lại phê bình tổng quát; nó chỉ là lý lẽ chống lại những quy luật phê bình cụ thể nào đó vốn thiết lập những chi tiết đó là lầm lỗi và coi chúng là đáng chê trách trên mặt rộng lớn hơn. Nếu chúng thực sự mang lại thích thú, chúng không thể là những lầm lỗi; bất kể thích thú chúng tạo ra có bất ngờ và khó giải thích đến đâu. [1]

Hume – Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ (01)

Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ

(Of the Standard of Taste)

David Hume

 

Dẫn nhập

 

Of the Standard of Taste (1757) của David Hume (1711-1776) đóng vai trò như một thăm dò khơi động suy nghĩ trong những chiều chủ quan của những phán đoán thẩm mỹ. Bài tiểu luận của Hume đi sâu vào lĩnh vực tinh tế phức tạp của việc xác định những gì được coi là Đẹp hay có tính Thẩm Mỹ trong những lĩnh vực nghệ thuật và văn học. Nhận thức được sự đa dạng vốn có trong thị hiếu về cái Đẹp trong mỗi cá nhân và văn hóa, Hume nêu câu hỏi quan trọng là liệu có tồn tại một tiêu chuẩn phổ quát để thẩm định giá trị mỹ thuật trong những sáng tạo nghệ thuật hay không.

 

Điều tra triết học này thách thức một quan niệm phổ thông về một tiêu chuẩn khách quan, như có thể áp dụng phổ quát cho thị hiếu thẩm mỹ, sau khi thúc giục người đọc trực diện với sự tương đối nằm chìm trong những phán đoán thẩm mỹ. Hume khéo léo dùng ngôn ngữ dễ tiếp cận và thu hút chú ý của người đọc, mời gọi người đọc suy ngẫm về tác động hỗ tương phức tạp của những yếu tố hình thành nhận thức đa dạng của chúng chúng ta về cái Đẹp và giá trị mỹ thuật.

Hume – Một Điều Tra Về Những Nguyên Lý của Đạo Đức (16)

Một Điều Tra Về Những Nguyên Lý của Đạo Đức

(An Enquiry Concerning the Principles of Morals)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

MỘT ĐỐI THOẠI.

 

M D.1, SBN 324

Người bạn của tôi, Palamedes, một người vốn ham thích xê dịch trong tư tưởng cũng giống như trong đời thực, người đã đi khắp mọi nơi trên thế giới trí tuệ và vật chất bằng cả học tập và du lịch, gần đây đã khiến tôi ngạc nhiên khi kể về một quốc gia vốn anh nói với tôi rằng anh đã dành phần lớn cuộc đời mình ở đó và thấy rằng nhìn chung, đó là một dân tộc vô cùng văn minh và thông minh.

Hume – Một Điều Tra Về Những Nguyên Lý của Đạo Đức (15)

Một Điều Tra Về Những Nguyên Lý của Đạo Đức

(An Enquiry Concerning the Principles of Morals)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

PHỤ LỤC IV.

Về Một Số Tranh Luận về Từ Ngữ

 

M App4.1, SBN 312-3

KHÔNG GÌ thường xuyên hơn việc những triết gia xâm lấn vào lĩnh vực của những nhà ngữ pháp; và dấn thân vào những tranh luận về từ ngữ, trong khi họ tưởng tượng rằng đang giải quyết những tranh luận quan trọng có ý nghĩa sâu xa và đáng quan tâm nhất. Để tránh những tranh cãi phù phiếm và kéo dài vô tận, tôi đã cố gắng trình bày mục tiêu nghiên cứu hiện tại của chúng ta một cách hết sức thận trọng; và đưa ra chỉ đơn giản là thu thập, một mặt, một danh sách những phẩm tính tâm lý và đạo đức là đối tượng của yêu mến hay sự kính trọng, và tạo một phần của giá trị cá nhân, và mặt khác, một danh mục những phẩm tính, là đối tượng của sự chỉ trích hay chê trách, và làm giảm đi nhân cách của người sở hữu chúng; kèm theo một số suy ngẫm về nguồn gốc của những cảm xúc khen ngợi hay chê trách này. Trong mọi trường hợp, khi có thể nảy sinh chút do dự nhỏ nhất, tôi tránh dùng những thuật ngữ đức hạnh và thói hư tật xấu; vì một số phẩm tính đó, vốn tôi xếp vào nhóm đối tượng của khen ngợi, được gọi, trong tiếng Anh, là những tài năng, thay vì những đức hạnh; vì một số phẩm tính đáng chê trách hay đáng lên án thường được gọi là khuyết điểm, thay vì tật xấu. Có lẽ giờ đây người ta sẽ mong đợi rằng, trước khi kết thúc điều tra về đạo đức này, chúng ta nên phân biệt một cách chính xác giữa hai bên; nên xác định ranh giới rõ ràng giữa những đức hạnh và tài năng, giữa những thói hư tật xấu và khuyết điểm; đồng thời giải thích lý do và nguồn gốc của sự phân biệt ấy. Nhưng để tự miễn trừ khỏi công việc này – vốn rốt cuộc chỉ là một nghiên cứu về ngữ pháp mà thôi – tôi sẽ bổ sung bốn suy ngẫm sau đây, trong đó chứa đựng tất cả những gì tôi định nói về chủ đề hiện tại

Hume – Một Điều Tra Về Những Nguyên Lý của Đạo Đức (14)

Một Điều Tra Về Những Nguyên Lý của Đạo Đức

(An Enquiry Concerning the Principles of Morals)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

PHỤ LỤC III.

Một Số Cân Nhắc Thêm Về Công Lý.

 

M App3.1, SBN 303

Ý định của Phụ lục này là đem cho một vài giải thích cụ thể hơn vầ nguồn gốc và bản chất của Công Lý, và để nêu rõ thêm một số khác biệt giữa công lý và những đức hạnh khác.

 

M App3.2, SBN 303-4

Những đức hạnh xã hội của tình nhân đạo và lòng từ thiện phát huy tác dụng của chúng ngay lập tức, qua một khuynh hướng hay bản năng trực tiếp, vốn chủ yếu hướng thẳng tới một đối tượng cụ thể, khơi dậy cảm xúc, và không bao hàm bất kỳ kế hoạch hay hệ thống lý thuyết nào, cũng không mưu cầu những kết quả phát sinh từ sự hưởng ứng hay học tập theo gương những người khác. Cha mẹ vội vã chạy đến cứu giúp con mình; được thúc đẩy bởi sự đồng cảm tự nhiên, điều này thôi thúc họ, và không có thì giờ nào để nghĩ xem trong hoàn cảnh tương tự, những người khác trên đời này cảm thấy thế nào hay hành động ra sao. Một người hào hiệp vui vẻ nắm lấy cơ hội giúp đỡ người bạn, đơn giản vì ngay lúc ấy người này hoàn toàn nằm dưới sự chi phối của những tình cảm từ thiện; người này chẳng hề bận tâm liệu trong vũ trụ này trước đây có ai từng hành động vì động cơ cao quý như vậy hay không, và sau này có ai sẽ noi theo hay không. Trong tất cả những trường hợp này, những tình cảm xã hội chỉ hướng về một đối tượng cá nhân duy nhất và chỉ theo đuổi sự an toàn hay hạnh phúc của riêng người được yêu thương và quý trọng. Với điều này chúng mãn nguyện;; trong điều này, chúng đã an lòng. Và bởi lẽ điều thiện phát sinh từ ảnh hưởng lành mạnh của chúng vốn tự thân nó đã hoàn thiện và trọn vẹn, nên nó cũng khơi dậy tình cảm đạo đức tán thành, vốn không cần suy ngẫm về những hậu quả xa hơn, và không cần bất kỳ cái nhìn mở rộng nào về sự đồng tình hay bắt chước của những thành viên khác trong xã hội. Ngược lại, nếu người bạn hào hiệp hay người yêu nước vô vụ lợi ấy là người duy nhất trên đời thực hành lòng từ thiện, thì điều này càng làm giá trị của người này tăng lên trong mắt chúng ta; và kết hợp lời lời ngợi khen về sự hiếm có và mới lạ với những giá trị cao quý khác của người này.