(Kỳ Nhị)
( 感遇 其二 )
Trần Tử Ngang
Nguyên tác :
蘭若生春夏，
芊蔚何青青。
幽獨空林色，
朱蕤冒紫莖。
遲遲白日晚，
嫋嫋秋風生。
歲華盡搖落，
芳意竟何成？
Phiên âm & Dịch Nghĩa
蘭若生春夏 (Lan nhược sinh xuân hạ) [1]
Cỏ lan cỏ nhược mọc vào mùa xuân và mùa hạ.
芊蔚何青青 (Thiên úy
hà thanh thanh) [2]
Xum xuê rậm rạp, sắc xanh tươi mơn mởn xiết bao!
幽獨空林色 (U độc
không lâm sắc) [3]
Một mình lặng lẽ chốn rừng không, tự mình mang lại sắc màu cho nơi vắng vẻ.
朱蕤冒紫莖 (Chu nhuy
mạo tử hành) [4]
Bông hoa đỏ thắm phủ lên trên những cành màu tím.
遲遲白日晚 (Trì trì bạch
nhật vãn) [5]
Thong thả mặt trời khuất bóng, chiều muộn buông xuống.
嫋嫋秋風生 (Niệu niệu
thu phong sinh) [6]
Hiu hắt ngọn gió thu nổi lên.
歲華盡搖落 (Tuế hoa tận
dao lạc) [7]
Năm tháng trôi qua, hoa
lá rồi sẽ tất cả rụng rơi hết.
芳意竟何成 (Phương ý cánh hà thành) [8]
Tấm lòng thơm trong cuối cùng có thành được gì không?
Trần Tử Ngang – 陳子昂 [9]
Bản dịch — tạm gọi
là thơ !
Cảm Ngộ
(Bài 2) [10]
Cỏ lan cỏ nhược mọc trong mùa
xuân mùa hạ
Xum xuê rậm rạp, xanh tươi mơn
mởn xiết bao!
Một mình lặng lẽ đem sắc màu cho
rừng vắng
Hoa đỏ nở rộ, rủ xuống phủ lên
thân tím
Thong thả mặt trời khuất bóng,
chiều muộn buông xuống.
Ngọn gió thu hiu hắt, đã nhẹ
nhàng thổi tới
Năm tận, tháng cùng hết mùa, hoa lá rụng rơi
Tấm lòng thơm trong cuối cùng
thành được gì không?
Trần Tử Ngang
Ý & Lời
1.
Phương ý cánh hà thành
Phương ý cánh hà thành — là tiếng kêu thầm lặng — đâu đó thốt lên — khác giọng nhưng xa
gần một ý — có lần — lâu lắm một đời và xa lắm một thời — có lẽ tôi đã chạnh lòng
— không giữ được, thổn thức :
“hoa thơm trong vườn cũ, hương
về đâu chiều nay”
Sáng nay — bất chợt một đóa lan
cuối — chưa rụng — vẫn còn lại trên ngọn cuống dài — đơn độc lẻ loi trong những
tia nắng sáng đầu một ngày vào thu — trên thành của sổ — gợi nhớ Trần Tử Ngang —
nhớ những hoa cỏ đâu đó trong rừng vắng vẫn âm thầm dâng hương sắc — như nhớ về
biết bao những gì nay quên rất nhiều và cỏn rất ít.
Nhớ sắc hương của sự cô độc:
cái đẹp cao khiết của lan và nhược. Dù ở chốn rừng sâu không người qua lại (“u
độc không lâm sắc”), lan vẫn giữ trọn vẻ đẹp, thân tím hoa đỏ rực rỡ. Như hình ảnh
kẻ sĩ giữ phẩm giá, mai một tài năng ẩn dật trong cô liêu.
Nhớ bi kịch của những lỡ
làng: Thời gian vẫn trôi, nắng
chiều muộn màng vẫn xuống, rồi đêm tối buông và gió lạnh đầu thu bắt đầu thổi
nhẹ, tất cả trước một viễn cảnh tàn rơi, khi vẫn chưa kịp dâng trọn hương thơm
cho đời, sắc màu cho ngày. Câu hỏi cuối bài “Phương ý cánh hà thành?” (Ý thơm này rốt cuộc có thành được gì không?) — là tiếng lòng thoảng thốt — tiếng của
bi kịch của những lỡ làng sẽ âm vang mãi với thời gian và những muộn
màng — những vô danh thầm lặng giữa đời và người
2.
Thác Vật Ngôn Chí
Thi pháp “thác vật ngôn chí”
trong thơ của Trần Tử Ngang được ca ngợi là một trong những nghệ thuật cốt lõi
và kinh điển nhất của thi pháp truyền thống Á Đông. Xét dưới nhãn quan lý luận
văn học, Thi pháp này không đơn thuần là việc mượn hình ảnh ẩn dụ để giãi bày
tâm sự, mà thực chất là một hệ thống chuyển dịch ngữ nghĩa tinh vi, nối liền thế
giới tự nhiên khách quan với nội tâm thâm sâu và ý hệ xã hội của chủ thể trữ
tình. Về mặt ngữ nghĩa, “thác” là sự ký thác, ủy thác; “vật” là khách thể tự
nhiên như cỏ cây, hoa lá; “ngôn” là biểu đạt; còn “chí” chính là ý chí, hoài
bão chính trị, phẩm hạnh đạo đức và nhân sinh quan của người văn nhân quân tử.
Qua lăng kính này, “thác vật ngôn chí” thực chất là một quá trình song hành giữa
“chủ quan hóa khách thể” và “khách thể hóa chủ quan”. Nhà thơ hoàn toàn từ bỏ mục
đích tả thực hay tái hiện thiên nhiên, mà chủ động biến vạn vật thành một hệ thống
ký hiệu thẩm mỹ đặc thù, mang đậm dấu ấn tư tưởng cá nhân.
Trong Cảm ngộ (bài số 2)
, Thi pháp này thể hiện qua cấu trúc song hành giữa sinh mệnh của vật và bi kịch
của người. Cỏ lan, cỏ nhược mang hương thơm thanh khiết, u tịch, vượt lên mọi
loài thảo mộc tầm thường nơi núi rừng. Hương ấy ví cho bậc quân tử — tài năng hơn
người, cốt cách thanh cao, lý tưởng cao cả. Khi thời gian chuyển vần, “tuế hoa
tận” (hoa theo năm mà tàn), “thu phong phát” (gió thu thổi lên) làm hoa rụng ,
hương phai — đó cũng là ẩn dụ cho thời thế tàn nhẫn. Thời gian vô tình đẩy người
tài hoa ra ngoài lề lịch sử, những tài hoa không được triều đình trọng dụng.
Rồi hương thảo dao lạc,
dẫn tới câu hỏi day dứt: “Phương ý cánh hà thành?” (Ý “thơm” rốt cuộc
thành được gì?) [11]. Câu
hỏi về hoa tàn soi chiếu bi kịch của kẻ “hoài tài bất ngộ” — chí hướng mai một,
hoài bão cứu đời tan vỡ.Trần Tử Ngang đã chuyển dịch trọn vẹn từ hình ảnh ngọn
cỏ sang lòng người chỉ qua một chữ “cánh” (竟). Nếu chỉ tả cảnh hoa rụng theo mùa, bài thơ sẽ chỉ dừng lại ở việc vịnh
cảnh thông thường. Nhưng khi cất tiếng hỏi “Một tấm lòng trong cuối cùng có
thành được gì không?”, nhà thơ như đang muốn đòi một câu trả lời về ý nghĩa của
đời người. Nhành cỏ tàn đi rồi xuân sau lại mọc, tự nhiên vốn vô tư và không có
nỗi đau. Nhưng con người thì khác, đời người ngắn ngủi, một khi già đi và hoài
bão bị chôn vùi thì sẽ mất đi mãi mãi. Câu hỏi ấy, thực chất là lời Trần Tử
Ngang tự vấn chính mình: đã giữ một tấm lòng trong sạch, một lý tưởng cao đẹp
suốt bao năm qua, để rồi cuối cùng khi đời xế bóng, đã làm được gì? [12]
LDB đọc và dịch
Sep/2026
[1]
蘭 (Lan): Trong văn học cổ đại (từ thời Khuất Nguyên đến
đời Đường), chữ “Lan” không chỉ loài hoa phong lan ký sinh trên thân cây ngày
nay. Đây là loài cỏ mần tưới hoặc trạch lan — một loại cây thân thảo mọc sát đất,
có lá mọc đối và tỏa ra mùi hương ngát khi vò nát hoặc phơi khô. Người xưa xếp
loài cỏ thơm này vào nhóm “Hương thảo”.若
(Nhược): Tên đầy đủ là Đỗ nhược (杜若). Đây là loài cây thân thảo mọc hoang dại dải đất
hoang vu, ưa nơi ẩm ướt, bìa rừng vắng. Cây có hoa nhỏ, dáng đẹp và mùi hương
thơm ngát. Trong thơ văn cổ, cỏ lan và cỏ nhược thường đi đôi , biểu
trưng cho những loài cỏ thơm tự xanh tươi, tự tỏa hương rồi tự tàn lụi theo mùa
màng như không mong cầu chú ý của thế gian.生
(Sinh): Sinh trưởng, nảy nở, mọc lên.春 (Xuân) / 夏
(Hạ): Mùa xuân và mùa hạ, khoảng thời gian thời tiết ấm áp giúp cây cỏ tràn đầy
sinh khí để phát triển mạnh mẽ nhất.
[2] 芊蔚 (Thiên úy): Từ láy tả dáng vẻ cây cỏ mọc dày um tùm, rậm
rạp và tràn đầy sức sống bám sát mặt đất. 何 (Hà): Sao mà, xiết
bao (từ dùng để bày tỏ sự ngỡ ngàng, cảm thán trước vẻ đẹp của cảnh vật). 青青
(Thanh thanh): Sắc xanh mướt, tươi màu của cây cỏ đầy sức sống
[3] 幽 (U): Nơi sâu kín, vắng lặng và ít người qua lại.獨 (Độc): Lặng lẽ một
mình, trơ trọi giữa không gian.空 (Không): Chốn vắng vẻ, trống trải. Ở đây ý nói khu rừng không một bóng người, hoàn toàn yên ắng.林 (Lâm): Khu rừng.色 (Sắc): Màu sắc,
dáng vẻ tự nhiên vốn có của cây cỏ.
[4] 朱 (Châu): Sắc đỏ thắm.蕤 (Nhuy): Chùm hoa nhỏ
nở rộ rủ xuống, lay động trong gió.冒 (Mạo): Phủ lên, trùm lên, che khuất.紫 (Tử): Màu tím thẫm.莖 (Hành): Thân cây,
cành cây.(Ý cả câu: Những chùm hoa búp đỏ thắm nở rộ, rủ xuống phủ lên những
chiếc cành màu tím thẫm).
[5] 遲遲 (Trì trì): Dáng vẻ chầm chậm, lững lờ trôi qua của thời
gian.白日 (Bạch nhật): Ban ngày, mặt trời lúc trời còn sáng rõ.晚 (Vãn): Muộn, xế chiều,
lúc bóng tối sắp buông xuống.(Ý cả câu: Ban ngày chầm chậm trôi qua, bóng mặt
trời dần xế về chiều muộn).
[6] 嫋嫋 (Niệu niệu): Hiu hắt, nhẹ nhàng thổi qua (mô tả dáng ngọn
gió thu lung lay, chớm lạnh).秋風 (Thu phong): Ngọn gió mùa thu.生 (Sinh): Nổi lên,
sinh ra, thổi tới.(Ý cả câu: Hiu hắt ngọn gió thu nổi lên).
[7] 歲 (Tuế): năm, thời gian. 華 (Hoa): hoa trên
cây; cũng chỉ phần tinh túy, tươi đẹp nhất. 盡 (Tẫn/Kiệt): hết sạch,
toàn bộ. 搖 (Dao): lay động, lung lay. 落 (Lạc): rụng xuống,
rơi rụng. 歲華: hoa theo mùa. → Chỉ loài hoa nở một lần trong năm, rồi
tàn. 歲華盡搖落: hoa theo mùa hết thảy đều lay động, rụng rơi.
[8] 芳 (Phương): Thơm tho, thanh khiết, cao quý. 意 (Ý): Ý nguyện, chí
hướng, tấm lòng (“Phương ý” vừa là hương thơm của hoa, vừa là hoài bão cao đẹp
của người quân tử). 竟 (Cánh): Rốt cuộc, cuối cùng, đến tột cùng. 何 (Hà): Cái gì, thế
nào. 成 (Thành): Thành tựu, nên việc, hoàn thành.
[9] Trần Tử Ngang - 陳子昂 (661–702), tự Bá Ngọc
(伯玉), quê Xạ Hồng (Tứ Xuyên, Trung Hoa). Sinh trong gia đình khá giả,
cha làm quan nhỏ. Thời trẻ ham học, văn hay, khí phách
hiên ngang, không chịu khuất phục cường quyền. Năm 24 tuổi (684), ông đỗ
tiến sĩ, làm quan trong triều
Đường, giữ chức Hữu Thập Di (右拾遺 — chức quan chuyên can gián vua), nên đời sau thường gọi
ông là “Trần Thập Di” (陳拾遺). Có tài, có chí lớn nhưng tính thẳng thắn, không chịu luồn cúi, nhiều lần dâng sớ can
gián mà vua không nghe, lại thường xung đột với quyền thần nên bị giáng chức
nhiều lần, cuối cùng từ quan về quê. Năm 702, bị quan địa phương hãm hại, bắt giam và qua đời trong ngục, khi mới 41 tuổi.
Ông để lại khoảng 120 bài thơ, nổi bật nhất là chùm Cảm
ngộ (38 bài) — nỗi hoài tài bất ngộ, bất mãn thời thế — cùng bài Đăng U Châu
Đài Ca. Thơ ông hùng hồn, tráng kiện, mở đường cho thơ Đường phát triển rực
rỡ; ông được xem là thi nhân tiên phong của thời Thịnh Đường, khôi phục lối thơ
có sức nặng, có khí phách, phản đối lối thơ
chỉ đẹp câu chữ mà rỗng tình ý của thời Lục Triều, ảnh hưởng sâu xa đến Lý Bạch,
Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị. Đời sau còn xếp ông cùng chín danh sĩ khác (trong đó có Lý Bạch,
Vương Duy) vào nhóm tôn
xưng “Tiên Tông Thập Hữu” (仙宗十友) — tuy các thành viên sống ở những thời điểm không trùng
nhau, chưa từng là bạn cùng thời quen biết nhau.
Bài Đăng U Châu Đài Ca (登幽州臺歌) :
前不見古人 (Tiền bất kiến cổ nhân) — Phía trước, chẳng thấy được
người xưa. 後不見來者 (Hậu bất kiến lai giả) — Phía sau, chẳng thấy được người
sau. 念天地之悠悠 (Niệm thiên địa chi du du) — Ngẫm nghĩ trời đất mênh
mông, vời vợi vô cùng. 獨愴然而涕下 (Độc sảng nhiên nhi thế hạ) — Một mình đau xót, lệ tuôn
rơi. Vỏn vẹn 22 chữ nhưng dựng nên một cấu trúc rất chặt: hai câu đầu mở trục
thời gian, câu ba mở trục không gian, câu cuối đặt con người cô độc vào giữa
cái mênh mông ấy. Hai câu đầu nhìn dọc theo thời gian (trước–sau) — con người đứng
giữa dòng ấy, sinh chẳng gặp thời, cũng không kịp đợi đến ngày mai tươi sáng hơn; đó không còn là nỗi buồn riêng một người, mà mang dáng dấp một nỗi cô
đơn thấm đẫm chiều sâu lịch sử. Câu ba trải rộng theo không gian (cao–rộng,
xa–gần) — như đưa mắt nhìn xa dần, từ chuyện một đời người ra đến cả càn khôn,
đặt con người vào giữa nền trời đất vô cùng để làm nổi lên cái nhỏ bé, mong
manh của một kiếp người.
Giọt lệ bi thương rơi cuối bài là một tất yếu: không tri
kỷ trong thời gian vô tận; nhỏ bé tựa cát bụi trong không gian vô biên. Cô đơn,
vì vậy, không còn là riêng của Trần Tử Ngang, nhưng thành một câu hỏi về thân phận
con người trước vô cùng — 22 chữ cô đọng một nỗi cô đơn lớn tày trời đất.
Giọt lệ ở câu cuối là kết quả tất yếu: không gặp được tri
kỷ trong thời gian vô tận; và con người chỉ như hạt bụi trong không gian vô
biên. Cô đơn, vì vậy, không là riêng của Trần Tử Ngang, nhưng trở thành câu hỏi
về thân phận con người trước vô cùng — và tất cả gói trong 22 chữ ngắn ngủi một
cô đơn vô biên vô cùng đến vậy.
[10] Bản chữ Hán chùm Cảm ngộ (感遇三十八首) lấy
từ trang cá nhân của
Trần Tử Ngang trên Gushiwen. Bản
chữ Hán bài Đăng U Châu đài ca lấy
từ Đường Thi Tam
Bách Thủ trên Gushiwen (古诗文网).
Chùm thơ Cảm ngộ (感遇) của
Trần Tử Ngang có tổng cộng 38 bài Ngũ ngôn cổ phong (thường được gọi là Cảm
ngộ thi tam thập bát thủ - 感遇詩三十八首). Sáng tác trải dài qua nhiều giai đoạn trong đời nhà
thơ, chùm thơ vừa là một tập nhật ký tinh thần ghi lại đau thương vì bất lực trước
thời cuộc của một trí thức, có tài nhưng không gặp thời (hoài tài bất ngộ), cũng
là bức tranh phê phán sâu xa chính trường thối nát thời Sơ Đường. Mang đậm suy
tưởng triết học và cảm thức hiện sinh, Cảm ngộ khôi phục lại phong cốt cứng
cỏi, mộc mạc của văn học đời Kiến An (建安文學 tên gọi của một
giai đoạn văn học rực rỡ và đặc biệt quan trọng trong lịch sử Trung Hoa, diễn
ra vào khoảng cuối thời Đông
Hán đến đầu thời Tào Ngụy (thời kỳ Tam Quốc),
đồng thời kế thừa mạch nguồn “Hương thảo Mỹ nhân” từ Khuất Nguyên, mở một con
đường phát triển mới cho Đường thi.
[11] Câu thơ 「芳意竟何成？」 nằm ở vị trí kết thúc bài Cảm ngộ（感遇） thứ
hai trong chùm thơ nổi tiếng của Trần Tử Ngang（陳子昂）.
Đây không chỉ là lời kết của một bài thơ tả hoa, mà là tiếng thở dài sâu lắng,
cô đọng toàn bộ cảm xúc và tư tưởng của nhà thơ.
Về nghĩa chữ, 「芳」 chỉ sự thơm tho, đẹp
đẽ, cao quý; 「意」 là ý nguyện, chí hướng, tấm lòng. 「芳意」 vì
thế không đơn thuần là “ý thơm” của loài hoa, mà là chí hướng cao đẹp, tấm lòng
thanh khiết, nguyện vọng tốt đẹp. 「竟」 mang nghĩa rốt cuộc,
cuối cùng; 「何成」 là thành được gì, thành tựu được điều gì. Toàn câu vì vậy
có thể hiểu là: “Chí hướng cao đẹp rốt cuộc thành được gì?” hoặc “Ý thơm cuối
cùng thành tựu được điều gì?”
Trong mạch toàn bài, câu thơ này đóng vai trò điểm nhấn cảm
xúc mạnh nhất. Bài thơ mở đầu bằng hình ảnh lan và nhược — hai loài hương thảo
từng được ca ngợi trong Sở từ — sinh trưởng vào xuân hè, cành lá xanh
tươi, u tịch độc đáo đến mức làm lu mờ cả sắc màu của rừng, hoa đỏ thòng xuống
phủ lên thân tím. Thế nhưng thời gian trôi qua, ban ngày dần muộn, gió thu nổi
lên, hoa theo mùa lần lượt lay động rụng rơi. Đến câu kết, nhà thơ không chỉ tiếc
nuối sự tàn phai của hoa, mà đặt ra câu hỏi day dứt: hoa đã tàn hết, vậy chí hướng
cao đẹp của nó rốt cuộc thành được gì?
Đây chính là thủ pháp thác vật ngôn chí điển hình. Lan
nhược là hình ảnh tự ví của nhà thơ — tài hoa, thanh cao, có chí lớn. Sự tàn rụng
theo mùa tượng trưng cho tài năng và chí hướng bị mai một theo thời gian, không
được trọng dụng, không tìm được chỗ đứng. Câu hỏi 「芳意竟何成？」 vì
thế không còn là câu hỏi thông thường, mà là tiếng thở dài bất lực, buồn bã,
pha chút phẫn uất: “Ta có chí hướng cao đẹp như thế, vậy mà cuối cùng thành được
gì đây?”
Trong thơ Đường, cảm thức này không phải là duy nhất. Trần
Tử Ngang kế thừa truyền thống hương thảo mỹ nhân（香草美人） từ
Ly Tao（離騷） của Khuất Nguyên（屈原）,
và cách thức cảm hoài thời thế của Nguyễn Tịch（阮籍）
trong Vịnh hoài（詠懷）. Sau ông, Trương Cửu Linh（張九齡）
cũng viết chùm Cảm ngộ（感遇）, trong đó nhiều bài cũng mượn lan, hương thảo để nói về
sự cô độc và chí hướng không được biết đến. Cảm thức “hoa tàn — chí không thành”
còn vang vọng trong nhiều sáng tác về đề tài hoài tài bất ngộ của các
nhà thơ đời sau, dù cách diễn đạt khác nhau. Điểm đặc sắc của câu thơ Trần Tử
Ngang chính là sự cô đọng và sức nặng của chữ 「竟」 — một tiếng hỏi ngắn ngủi mà chứa tụ cả nỗi đau của kẻ có
tài không được dùng, có chí không được thi thố. Có thể nói, 「芳意竟何成？」
không chỉ là câu kết của một bài thơ, mà là tiếng lòng của một thế hệ sĩ nhân
thời sơ Đường: có tài, có chí, nhưng trước dòng thời gian và hoàn cảnh, rốt cuộc
chỉ còn lại câu hỏi day dứt về sự thành tựu của chính mình.
[12] Không hề quen biết nhau, chưa từng nghe tên nhau, nhưng
có những giọng nói cách xa nhau cả nghìn năm,
đôi khi vẫn cùng cúi xuống một đóa hoa, lá cỏ
như cùng hỏi một câu hỏi.
Ở nước Anh, năm 1751, Thomas Gray đứng giữa một nghĩa
trang làng quê, viết xuống: “Full many a flower is born to blush
unseen, / And waste its sweetness on the desert air” — biết bao đóa hoa đã nở
trong thẹn thùng như không cho ai biết, để
hương tan vào trời không. Ông
nghĩ đến “some mute inglorious Milton” — một nhà thơ âm thầm không tên, biết đâu tài
hoa như Milton, đang nằm im dưới nấm mồ không bia, chẳng ai còn biết đến. Đó chẳng phải là cùng một cành lan, lá cỏ dù khác một góc
trời, cùng một ý “hoài tài bất ngộ” như Trần Tử Ngang, một nghìn năm trước đó, ở một phương trời khác hay sao? Hai người chưa từng đọc
nhau, nhưng tâm hồn họ như đã cùng
nhìn xuống một cánh hoa.
Aristotle sẽ không để yên cho câu hỏi cuối trôi qua dễ
dàng như vậy. Người theo phái Khắc Kỷ có thể tự nhủ rằng: tỏa hương là đủ rồi, mong đâu
nhận biết. Nhưng Aristotle lắc đầu — ông nói, một tấm lòng cao đẹp nhưng chưa từng
được đem ra dùng, chưa một lần được
thể hiện giữa đời, thì vẫn còn dang dở, như một khúc nhạc chưa tấu hết. Câu
“phương ý cánh hà thành?”
mang đúng nỗi lòng ấy: nhưng nhìn hoa có
hương thơm càng khiến Trần Tử
Ngang không nguôi — ông thầm tiếc, một tấm lòng trong sáng nhưng không được dịp đem giúp đời,
không được làm được một gì đó
cho đời, không cam lòng ẩn nhẫn để những ý đẹp thơm mãi nằm im, giữ phẩm giá thanh cao một mình trong đêm tối thời gian.
Còn Heidegger sẽ hướng về ngọn gió thu đang thổi trong
bài thơ — như báo hiệu tàn phai đang đến gần — mà nói: chính vì biết ngày
tàn không còn xa, con người mới rung động, câu hỏi hiện sinh mới trở lại day dứt:
đời mình rốt cuộc để lại được gì. Câu hỏi ấy không cất lên giữa mùa xuân, khi
cây cỏ đầy sinh lực xanh tươi — nó chỉ thốt lên thành lời cùng tiếng gió thu vừa nổi, khi
hoa lá đã bắt đầu rụng rơi.
Phải đứng bên bờ vực của những gì sắp mất, con người mới thấy rõ mình đã sống được gì, và vẫn còn chưa sống được gì.
