Tuesday, November 17, 2026

Plato – Phaedrus (04)

PHAEDRUS

 (Φαῖδρος)

Plato (Πλάτων)

(khoảng 427–347 TCN))

( ← ... tiếptheo )

 

 

 

PHAEDRUS

 

[258a–261a]

 

SOCRATES: Phaedrus, ông không hiểu thành ngữ “Khúc quanh Êm đềm” (Pleasant Bend): thoạt đầu, thành ngữ này dùng để chỉ khúc quanh dài của sông Nile [1]. Hơn nữa, ngoài khúc quanh ấy ra, ông còn không hiểu rằng những chính khách đầy tham vọng nhất đều yêu thích việc soạn diễn văn và mong muốn những văn bản do mình viết được lưu truyền. Thật vậy, mỗi khi soạn xong một bài diễn văn, họ vui mừng đến mức, khi được mọi người khen ngợi, họ còn ghi thêm vào đầu văn bản danh sách những người ngưỡng mộ mình ở khắp nơi.

 

PHAEDRUS: Ý ông là gì? Tôi không hiểu.

Sunday, November 15, 2026

Plato – Phaedrus (03)


PHAEDRUS

 (Φαῖδρος)

Plato (Πλάτων)

(khoảng 427–347 TCN))

( ← ... tiếptheo )

 

 

 

 

PHAEDRUS

[241d–242b]

 

PHAEDRUS: Nhưng tôi tưởng ông mới chỉ nói được một nửa. Tôi nghĩ ông sắp trình bày một bài diễn văn dài tương tự về người không yêu, nêu ra những ưu điểm của người ấy và lập luận rằng chúng ta nên ban ân huệ cho người ấy hơn là cho người đang yêu. Vậy tại sao ông lại dừng ở đây, Socrates?

 

SOCRATES: Ông không nhận thấy sao, ông bạn thân mến, rằng trong khi phê phán người đang yêu, tôi đã chuyển từ thơ trữ tình sang thơ sử thi rồi hay sao? Ông nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra với tôi nếu tôi bắt đầu ca ngợi người không yêu, tức người đối lập với người đang yêu? Chẳng lẽ ông không nhận ra rằng những nữ thần Nymph mà ông đã khéo léo khiến tôi phải đối diện sẽ hoàn toàn chiếm lấy tôi hay sao? Vì vậy, thay vì tiếp tục, tôi chỉ xin nói ngắn gọn rằng mỗi khuyết điểm mà chúng ta đã quy cho người đang yêu đều có một ưu điểm đối lập, [1] và người không yêu có được ưu điểm ấy. Cần gì phải trình bày một bài diễn văn dài dòng? Nói về cả hai người đến đây là đủ rồi. Như vậy, câu chuyện của tôi sẽ kết thúc đúng lúc, và tôi có thể băng qua sông rồi rời khỏi đây trước khi ông khiến tôi làm một chuyện còn tệ hại hơn.[2]

Friday, November 13, 2026

Plato – Phaedrus (02)


PHAEDRUS

 (Φαῖδρος)

Plato (Πλάτων)

(khoảng 427–347 TCN))

( ← ... tiếp theo )

 

 

PHAEDRUS


PHAEDRUS: Vậy xin ông hãy lắng nghe:

[230e–234c] — [ Bài diễn văn của Lysias ]  [1]

 

“Ông đã biết rõ hoàn cảnh của tôi. Tôi đã nói với ông rằng, theo ý kiến tôi, chúng ta sẽ được lợi biết bao nếu chuyện này thành công. Dù sao đi nữa, tôi không nghĩ mình nên đánh mất cơ hội đạt được điều mình mong muốn chỉ vì tôi không yêu ông.

Thursday, November 12, 2026

Plato – Phaedrus (01)


PHAEDRUS

 (Φαῖδρος)

Plato (Πλάτων)

(khoảng 427–347 TCN))

 




PHAEDRUS

DẪN NHẬP CỦA BẢN TIẾNG VIỆT

 

A. Khái quát về Phaedrus

1. Những chủ đề chính của tác phẩm


Phaedrus là một trong những đàm thoại phong phú và có ý nghĩa triết học sâu xa của Plato. Tác phẩm bàn về nhiều vấn đề: tình yêu, bản chất và sự bất tử của hồn, Cái Đẹp, sự hồi tưởng, nghệ thuật hùng biện và chữ viết. Thoạt nhìn, những vấn đề này có vẻ không liên quan trực tiếp với nhau. Nhưng trong toàn bộ đàm thoại, chúng được nối kết quanh một câu hỏi chung: hồn người có thể nhận biết chân lý và được dẫn dắt đến chân lý bằng cách nào?

Wednesday, November 11, 2026

Hume – Một Chuyên Luận Về Bản Chất Con Người (19)


Một Chuyên Luận Về Bản Chất Con Người

(A Treatise of Human Nature)

David Hume

( ← ... tiếp theo )

 



QUYỂN 1 

PHẦN  4 – MỤC VII.

Kết Luận Của Quyển Sách.

 

T 1.4.7.1, SBN 263–264

Nhưng trước khi dấn bước vào những vực sâu mênh mông [1] của triết học đang mở ra trước mắt, tôi thấy mình muốn dừng lại một lát ở vị trí hiện tại và suy ngẫm về chuyến hải hành mà tôi đã bắt đầu, chuyến hải hành chắc chắn đòi hỏi sự khéo léo và nỗ lực bền bỉ ở mức cao nhất [2] mới có thể đưa đến một kết cục tốt đẹp.

 

Tôi thấy mình chẳng khác nào một người, sau khi đã va phải nhiều bãi cạn và suýt nữa đắm tàu khi vượt qua một eo biển hẹp, vẫn cả gan ra khơi trên chính con tàu cũ kỹ, dột nát và dãi dầu sóng gió ấy; thậm chí, tham vọng của người đó còn đi xa đến mức nghĩ rằng mình có thể đi vòng quanh thế giới trong những hoàn cảnh bất lợi như vậy.

Tuesday, November 10, 2026

Schopenhauer – Khái quát triết học Arthur Schopenhauer (04)

 

Khái Quát Triết Học Arthur Schopenhauer

 

( ← ... tiếp theo )

 




Phần 9 — Quan điểm về Phụ nữ, Tính dục và Tình yêu

 

Trong triết học Schopenhauer, tình yêu tính dục và ham muốn sinh sản không chỉ thuộc về đời sống riêng tư của mỗi cá nhân. Ông xem chúng là những biểu hiện đặc biệt mạnh mẽ của Ý dục muốn sống (Wille zum Leben), tức khuynh hướng căn bản khiến mọi sinh vật muốn tồn tại, sinh trưởng và tiếp tục sự sống. Từ cách nhìn ấy, ông giải thích tình yêu, sự hấp dẫn giữa hai người và việc lựa chọn bạn đời như những hiện tượng có liên hệ với sự tiếp nối của loài người.

Monday, November 9, 2026

Schopenhauer – Khái quát triết học Arthur Schopenhauer (03)


Khái Quát Triết Học Arthur Schopenhauer

 

( ← ... tiếp theo )

 



Phần 6 — Kinh nghiệm thẩm mỹ và sự giải thoát tạm thời khỏi Ý dục

 

Chủ thể thuần túy của nhận thức thẩm mỹ

Trong triết học Schopenhauer, kinh nghiệm thẩm mỹ giữ một vị trí đặc biệt vì nó mở ra khả năng tạm thời thoát khỏi sự chi phối của Ý dục. Cần hiểu rõ tính chất tạm thời này: trong khoảnh khắc chiêm ngắm thẩm mỹ, con người có thể thoát khỏi sự thôi thúc của những ham muốn và lợi ích cá nhân, nhưng sự thoát khỏi ấy không trở thành một trạng thái bền vững. Khi trở lại đời sống thông thường, con người vẫn tiếp tục chịu sự chi phối của Ý dục.

Sunday, November 8, 2026

Schopenhauer – Khái quát triết học Arthur Schopenhauer (02)


Khái Quát Triết Học Arthur Schopenhauer

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

 


Phần 3 — Những Thể Dạng của Plato và những mức độ khách thể hóa

 

Giữa Ý dục tự thân và thế giới gồm vô số sự vật, hiện tượng và cá thể riêng biệt, Schopenhauer dành một vị trí đặc biệt cho những Thể Dạng của Plato (Platonische Ideen). Ông tiếp nhận khái niệm này từ triết học Plato, nhưng đặt nó vào một hệ thống siêu hình học khác. Trong hệ thống ấy, những Thể Dạng không phải là những ý tưởng do con người nghĩ ra, cũng không phải những khái niệm trừu tượng được hình thành bằng cách so sánh nhiều sự vật riêng lẻ. Chúng là những hình thức nguyên thủy, phổ quát và bất biến, qua đó Ý dục khách thể hóa trong thế giới.

Friday, November 6, 2026

Schopenhauer – Khái quát triết học Arthur Schopenhauer

 Khái quát triết học Arthur Schopenhauer

 






Khái quát triết học Arthur Schopenhauer

Mục lục

Thế giới như là Ý dục và Biểu tượng (The World as Will and Representation) – Nguyên lý Lý Căn cứ Đầy đủ (Der Satz vom zureichenden Grunde) – Những Thể dạng của Plato và những Mức độ Khách thể hóa (The Platonic Ideas and Grades of Objectification) – Bản chất của Khổ đau Con người và Thuyết bi quan (The Nature of Human Suffering and Pessimism) – Ảo tưởng về Cá thể và Maya (The Illusion of Individuality and Maya) – Nghệ thuật và Kinh nghiệm Thẩm mỹ (Art and Aesthetic Experience) – Đạo đức học và Lòng trắc ẩn (Ethics and Compassion) – Sự Phủ định Ý dục muốn sống (The Denial of the Will to Live) – Quan điểm về Phụ nữ, Tính dục và Tình yêu (Views on Women, Sexuality and Love) – Cái chết, Tự sát và Tính Bất hoại của Hữu thể (Death, Suicide and the Indestructibility of Being) – Tôn giáo, đạo Phật và đạo Kitô (Religion, Buddhism, and Christianity) – Tri thức, Khoa học và Tri thức Kinh nghiệm (Knowledge, Science, and Empirical Understanding) – Thiên tài, Tài năng và Năng lực Trí tuệ (Genius, Talent, and Intellectual Capability) – Triết học Chính trị và Phê phán Xã hội (Political Philosophy and Social Critique) – Ảnh hưởng và Di sản (Influence and Legacy)

 

Phần 1 — Thế giới như là Ý dục và Biểu tượng

 

Toàn bộ triết học của Arthur Schopenhauer [1] đặt nền trên sự phân biệt giữa hai phương diện căn bản của thực tại: thế giới như là Biểu tượng (Die Welt als Vorstellung) và thế giới như là Ý dục (Die Welt als Wille). Đây không phải là hai thế giới tồn tại tách biệt, cũng không phải hai thực tại độc lập, mà là hai phương diện của cùng một thế giới, được nhận biết từ hai góc độ khác nhau. Một mặt, thế giới xuất hiện trước chủ thể nhận thức dưới hình thức những đối tượng nhận thức. Đó là thế giới như là Biểu tượng: thế giới trong chừng mực nó được nhận thức và xuất hiện trước một chủ thể. Mặt khác, khi tìm hiểu bản chất tự thân của thực tại, Schopenhauer cho rằng nền tảng sâu xa của thế giới là Ý dục: một sự thúc đẩy mù quáng, không có mục đích cuối cùng và không ngừng biểu hiện qua muôn vàn hình thức trong tự nhiên và đời sống.

Saturday, October 31, 2026

Schopenhauer - Càng Nhiều Thông Tin, Càng Ít Suy Nghĩ


Càng Nhiều Thông Tin, Càng Ít Suy Nghĩ

Schopenhauer

 







Càng thu thập nhiều dữ liệu, con người càng có nguy cơ đánh mất khả năng tự suy nghĩ và tự đưa ra nhận định. Nhận xét này thoạt nghe có vẻ trái ngược với tin tưởng phổ biến của thời đại chúng ta. Trong nhiều năm qua, chúng ta vẫn thường cho rằng càng tiếp cận nhiều thông tin, chúng ta càng có cơ sở để suy luận chính xác. Chúng ta cũng tin rằng việc không ngừng tìm kiếm và tiếp nhận thông tin sẽ giúp phát triển năng lực tư duy. Theo cách nghĩ ấy, người đọc nhiều nhất, nghiên cứu nhiều nhất và nắm giữ nhiều thông tin nhất hẳn phải là người có khả năng nhận định đáng tin cậy nhất.

Friday, October 30, 2026

Schopenhauer - Khi sự ngu dốt thống trị thế giới hiện đại

Cuộc nổi dậy của những kẻ ngu dốt: Khi sự ngu dốt thống trị thế giới hiện đại.

 

(theo Schopenhauer)







 

Kẻ ngu không còn là người lạc lõng trong xã hội nữa. Hắn đã trở thành mẫu người mà nhiều người muốn noi theo. Những nền văn minh trước đây dựng tượng đài để tôn vinh trí tuệ và sự khôn ngoan, còn chúng ta ngày nay dường như lại dựng bàn thờ cho sự tầm thường. Cuộc nổi dậy này không phải là cuộc đấu tranh của những người bị áp bức chống lại kẻ áp bức, mà là sự vùng lên của những kẻ ngu dốt chống lại tri thức. Và điều đáng sợ nhất là họ đã thắng.

Saturday, September 26, 2026

Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (28)

Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 




15

Quine: Có Những Gì Hiện Hữu?

 

Sau Carnap, câu hỏi về hiện hữu tiếp tục được tranh luận trong triết học phân tích, nhưng Willard Van Orman Quine (1908–2000) [1] đưa vấn đề này sang một hướng khác. Ông không tìm cách xây dựng một danh sách có sẵn về tất cả những gì thế giới chứa đựng (hay hiện hữu), cũng không xem bản thể học như một lĩnh vực có thể tách rời khỏi khoa học và ngôn ngữ. Thay vào đó, Quine muốn làm rõ cơ sở để chúng ta xác định một lý thuyết đang thừa nhận những gì là hiện hữu. Nói cách khác, ông đặt câu hỏi: khi chấp nhận một lý thuyết là đúng, chúng ta đồng thời phải thừa nhận sự hiện hữu của những đối tượng nào?

Friday, September 25, 2026

Russell — Về việc chỉ định trong ngôn ngữ thông thường (02)

Về việc chỉ định trong ngôn ngữ thông thường

(On Denoting)

Bertrand Russell

( ← ... tiếp theo )

 

                           

 

 

Luận Chứng Bản Thể Học và Thuyết Mô Tả Xác Định của Russell

 

A

Bertrand Russell công bố On Denoting trên Mind vào tháng 10 năm 1905. Bài viết này về sau trở thành một trong những văn bản quan trọng của triết học phân tích thế kỷ XX. Frank Ramsey từng gọi lý thuyết về mô tả của Russell là “một mô hình cho triết học” (a paradigm of philosophy). Đóng góp quan trọng nhất của bài viết nằm ở sự phân biệt giữa hình thức ngữ pháp bề mặt của một câu và hình thức lôgic của mệnh đề mà câu ấy biểu đạt. Từ sự phân biệt này, Russell xây dựng lý thuyết về những cụm từ chỉ định, đặc biệt là lý thuyết về mô tả xác định. Một cụm từ có dạng giống như tên của một đối tượng trong câu nói thông thường không nhất thiết phải là tên của một đối tượng. Khi được phân tích về mặt lôgic, nó có thể được biểu diễn bằng một mệnh đề phức hợp chứa lượng từ, biến và quan hệ đồng nhất.

Wednesday, September 23, 2026

Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (27)


Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 

 



14. Carnap: Từ Phân Tích Ngôn Ngữ Khoa Học Đến Khuôn Khổ Bản Thể Học

 

14.1. Carnap: phân tích ngôn ngữ khoa học

 

Trong Nhóm Vienna (Phần 13), Rudolf Carnap quan tâm nhiều nhất đến một câu hỏi ngày càng rõ: nếu triết học thôi xây dựng một siêu hình học về thực tại, thì nó làm gì với những khái niệm mà khoa học dùng để nói về thực tại? [1]

Monday, September 21, 2026

Russell — Về việc chỉ định trong ngôn ngữ thông thường (01)

Về việc chỉ định trong ngôn ngữ thông thường

(On Denoting)

Bertrand Russell

 

 





Giới thiệu của người dịch

Lý thuyết về việc chỉ định của Bertrand Russell

 

1.

Bài Viết và Vấn Đề

 

Năm 1905, Bertrand Russell công bố bài viết “On Denoting”. Đây là một trong những bài viết có ảnh hưởng sâu rộng đối với sự hình thành và phát triển của triết học phân tích trong thế kỷ XX. Bài viết đặt ra một câu hỏi tưởng như rất đơn giản nhưng dẫn đến những vấn đề quan trọng về lôgic và ngôn ngữ: khi một câu có vẻ như đang nói về một đối tượng, chúng ta có nhất thiết phải giả định rằng trong câu ấy có một biểu thức thực sự chỉ định đối tượng đó hay không?

Friday, September 18, 2026

Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (26)

Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 

 



 

23. Nhóm Vienna: Phê phán siêu hình học và sự chuyển đổi của câu hỏi bản thể học.

 

Nếu Wittgenstein đặt câu hỏi về giới hạn của những gì có thể nói một cách có nghĩa, thì Nhóm Vienna đưa câu hỏi ấy vào một thảo luận rộng hơn về khoa học, lôgíc, kinh nghiệm và ngôn ngữ.

 

Nhóm Vienna — Wiener Kreis — không xuất hiện ngay từ đầu như một trường phái với một học thuyết hoàn chỉnh. Nhóm hình thành dần trong những năm 1920, trên nền tảng của những cuộc tranh luận triết học và khoa học đã diễn ra từ trước. Những người tham gia cũng không hoàn toàn có cùng quan điểm. Họ gặp nhau để thảo luận những vấn đề chung, nhưng cách hiểu và cách giải quyết từng vấn đề vẫn tiếp tục thay đổi.

Wednesday, September 16, 2026

Parfit — Lý Do Và Con Người

Lý Do Và Con Người

(Reasons And Persons)

Derek Parfit

 

Clarendon Press – Oxford



 

Giới thiệu Tổng Quát

 

Reasons and Persons

 

Xuất bản năm 1984, Reasons and Persons của Derek Parfit là một công trình quan trọng của đạo đức học thời nay. Sách bắt đầu từ những câu hỏi về lý do hành động — không chỉ “chúng ta nên làm gì?” mà còn “vì sao chúng ta có lý do để làm việc ấy?” — nhưng để trả lời, Parfit phải đi sâu vào một vấn đề nền tảng hơn: một người là gì, và yếu tố nào khiến người ở thời điểm này vẫn là cùng một người với người ở thời điểm khác? Câu hỏi này quan trọng vì chúng ta thường cho rằng lợi ích của chính mình có một vị trí riêng: chúng ta có lý do mạnh để lo cho mình của ngày mai, chỉ vì người ấy là mình. Nhưng nếu sự đồng nhất giữa một người ở hai thời điểm không có nền tảng sâu xa như chúng ta vẫn nghĩ, thì cách chúng ta hiểu lý do hành động cũng phải xem lại. Từ đó, sách dẫn tới những vấn đề rộng hơn: bản sắc cá nhân, sự hợp lý trong hành động, và trách nhiệm của chúng ta với những người sẽ sống trong tương lai.

Tuesday, September 15, 2026

Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (25)

Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 


22  Wittgenstein: Từ cấu trúc của thế giới đến cách dùng ngôn ngữ trong đời sống

 

Giai đoạn bốn — Bản thể học của những gì đứng vững

 

On Certainty (Bàn về sự chắc chắn) [1] được Wittgenstein viết trong những năm 1949–1951 và được xuất bản sau khi ông qua đời, năm 1969. Quyển sách bắt đầu từ một vấn đề rất gần với sinh hoạt thường ngày nhưng càng suy nghĩ càng trở nên khó: khi chúng ta nói rằng mình biết một việc, nghi ngờ một việc, hoặc có bằng chứng cho một việc, chúng ta đang dựa vào đâu để làm như vậy?

Monday, September 14, 2026

Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (24)

Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 



 

22. Wittgenstein: Từ cấu trúc của thế giới đến cách dùng ngôn ngữ trong đời sống

Giai Đoạn 3: Siêu Hình Học Như Một Vấn Đề Của Ngôn Ngữ

 

Những Khảo Sát Triết Học (Philosophical Investigations), xuất bản sau khi Wittgenstein qua đời, năm 1953 [1]

 

22.3.1 — Trò chơi ngôn ngữ

 

Sau Tractatus, Wittgenstein dần nhận ra rằng chính một giả định quan trọng trong tác phẩm này cần được xem xét lại. Giả định ấy liên quan đến câu hỏi: một câu có nghĩa bằng cách nào? Trong Tractatus, Wittgenstein cho rằng một câu có nghĩa vì nó có thể nói cho chúng ta biết một gì có thể xảy ra trong thực tại (a possibility). Nói đầy đủ hơn theo thuật ngữ của tác phẩm, câu có nghĩa có thể mô tả một tình trạng sự việc có thể xảy ra (a possible state of affairs).

 

Hãy lấy một ví dụ rất đơn giản: “Cửa đóng.” Khi nói câu này, chúng ta đang nói rằng cửa đang ở trong một tình trạng nhất định: nó đóng. Nhưng cửa cũng có thể mở. Vì vậy, “cửa đóng” là một gì có thể xảy ra, chứ chưa phải là điều chắc chắn đang xảy ra.