Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (25)

Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 

 

12. Wittgenstein Và Bản Thể Học

Giai Đoạn 3: Siêu Hình Học Như Một Vấn Đề Của Ngôn Ngữ

Những Khảo Sát Triết Học (Philosophical Investigations), xuất bản sau khi Wittgenstein qua đời, năm 1953 [1]

3.1 — Trò chơi ngôn ngữ

Sau Tractatus, Wittgenstein dần nhận ra rằng chính một giả định quan trọng trong tác phẩm này cần được xem xét lại. Giả định ấy liên quan đến câu hỏi: một câu có nghĩa bằng cách nào? Trong Tractatus, Wittgenstein cho rằng một câu có nghĩa vì nó có thể nói cho chúng ta biết một gì có thể xảy ra trong thực tại (a possibility). Nói đầy đủ hơn theo thuật ngữ của tác phẩm, câu có nghĩa có thể mô tả một tình trạng sự việc có thể xảy ra (a possible state of affairs).

Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (24)

Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 

12. Wittgenstein Và Bản Thể Học

Giai Đoạn 2: Những Giới Hạn Của Siêu Hình Học

 

Bước chuyển — vẫn trong phạm vi Tractatus

Ở giai đoạn này, vấn đề không còn chỉ là thế giới gồm những gì, mà chuyển sang một câu hỏi khó hơn: ngôn ngữ có thể nói về thế giới đến đâu, và tại đâu ngôn ngữ chạm tới giới hạn của chính nó?Trong phần trước, Tractatus đã xây  dựng một quan niệm rất chặt chẽ về mệnh đề. Một mệnh đề có nghĩa khi nó vẽ ra một khả năng về cách sự vật có thể kết hợp với nhau, tức mô tả một tình trạng sự việc có thể xảy ra (possible state of affairs). Chẳng hạn, câu “con mèo nằm trên tấm thảm” có nghĩa vì chúng ta có thể hình dung một tình trạng trong đó con mèo nằm trên tấm thảm; đồng thời, chúng ta cũng có thể hình dung tình trạng ấy không xảy ra. Mệnh đề vì thế có thể đúng hoặc sai tùy theo thực tại có phù hợp với khả năng mà nó mô tả hay không.

Wittgenstein - Tractatus Logico-Philosophicus (01)

Tractatus Logico-Philosophicus

Luận thuyết Lôgic–Triết học

 

Ludwig Wittgenstein

 

Lời người dịch bản tiếng Viêt:

1.

Tôi tạm dịch Tractatus Logico-Philosophicus như một phụ đính cho phần viết về Wittgenstein. Vì trong phần đó có những nhận định trực tiếp về Wittgenstein, tôi muốn người đọc có dịp đọc thêm chính tác phẩm đang được bàn đến. Bản dịch này không nhằm đi sâu hay giải thích đầy đủ những vấn đề của Tractatus, mà chỉ giúp người đọc có một cái nhìn khái quát về nội dung tác phẩm và, ít nhất phần nào, đọc trực tiếp Wittgenstein trước khi đi vào những phân tích chi tiết hơn.

Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (23)

Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 

12. Wittgenstein Và Bản Thể Học

 

Giai đoạn 1: Cấu trúc của thực tại: Tractatus Logico-Philosophicus (1921)

(tiếp theo)

1.3 — Sự phản chiếu lôgíc: Thuyết hình ảnh về ý nghĩa

 

Một mệnh đề có thể nói về thế giới bằng cách nào? Hãy bắt đầu với một câu rất đơn giản: “Con mèo nằm trên cái thảm.” Khi nghe câu này hoặc đọc những chữ ấy trên giấy, chúng ta không cho rằng câu nói đang nói về chính những âm thanh hay những chữ viết.

 

Chúng ta hiểu rằng câu nói đang mô tả một sự việc: có một con mèo và nó đang ở trên một cái thảm. Nếu câu ấy đúng, trong thế giới phải có một sự việc tương ứng với những gì câu nói mô tả: con mèo và cái thảm phải ở trong quan hệ được câu nói xác định. Như vậy, câu nói không phải là sự việc mà nó nói đến. Câu nói là một cấu trúc ngôn ngữ dùng để trình bày một sự việc trong thế giới.

Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (22)

Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

12. Wittgenstein Và Bản Thể Học

 

Ludwig Wittgenstein (1889–1951) không xây dựng một hệ thống nhằm xác định và mô tả những gì hiện hữu như Russell đã làm. Ông đặt ra một vấn đề khác: một mệnh đề có thể nói một cách có ý nghĩa về thực tại trong những điều kiện nào? Từ câu hỏi ấy, ông xây dựng trong Tractatus Logico-Philosophicus một quan niệm về quan hệ giữa mệnh đề, lôgích và thực tại, rồi về sau từ bỏ chính khuôn khổ ấy khi nhận ra rằng nó không thể giải thích đầy đủ những hoạt động đa dạng của ngôn ngữ. ^[1]

 

Triết học của ông đặt ra hai câu hỏi nối tiếp nhau.

 

Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (18)

Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 

Phần 19 — Từ sự phân hóa đến hai con đường trở lại câu hỏi về hiện hữu

 

Sau Husserl và Heidegger, câu hỏi về hiện hữu không biến mất khỏi triết học thế kỷ XX. những triết gia tiếp tục đặt câu hỏi ấy nhưng đi theo những hướng khác nhau.

 

Một hướng tiếp tục từ hiện tượng học và Heidegger. những triết gia trong hướng này quan tâm đến cách con người hiện hữu trong đời sống cụ thể: con người hiện hữu bằng thân xác ra sao, sống trong thế giới như thế nào, sống trong lịch sử ra sao, gặp người khác như thế nào và ngôn ngữ tham gia vào việc con người hiểu thế giới ra sao. Sartre, Camus, Merleau-Ponty, Gadamer, Levinas và Derrida phát triển những hướng khác nhau từ dòng này.

Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (12)

Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 

Phần 18 — Sự Phân Hóa Của Bản Thể Học Thế Kỷ XX

Từ Một Hệ Thống Lớn Đến Nhiều Dòng Chảy Song Song

 

4. Sự phân hóa của bản thể học thế kỷ XX: từ một hướng phát triển chung đến nhiều dòng tư tưởng

 

Sau Husserl và Heidegger, bản thể học thế kỷ XX bước vào một giai đoạn phân hóa sâu xa. Sự phân hóa này không đơn giản bắt nguồn từ việc xuất hiện nhiều triết gia với những quan điểm khác nhau. Điểm thay đổi căn bản nằm ở chính cách đặt câu hỏi về Hữu thể. Mô hình cổ điển trong đó triết học tìm kiếm một nền tảng chung rồi từ đó xây dựng một hệ thống giải thích toàn bộ thực tại ngày càng khó duy trì. Những biến đổi của khoa học, quan niệm về chủ thể và kinh nghiệm, ý thức mới về lịch sử và ngôn ngữ, cùng những khủng hoảng của xã hội châu Âu buộc triết học phải đặt lại câu hỏi: muốn nói về thực tại, phải bắt đầu từ đâu, và bản thể học có thể được xây dựng theo cách nào?

Ludwig Wittgenstein: Philosopher

Ludwig Wittgenstein: Philosopher

Daniel Dennett

(Times - Monday, Mar. 29, 1999)

Ông bắt đầu với cố gắng qui giảm tất cả (nền tảng) toán học vào lôgích, và đã chấm dứt với tìm thấy hầu hết (nội dung) của siêu hình học là vô nghĩa. Sau đây là tóm lược ngắn gọn của Daniel Dennett về cuộc đời và triết lý của Wittgenstien

Daniel Dennett nói về Ludwig Wittgenstein

Nếu bạn thích nhìn những nhà triết gia nhăn nhó – và có ai mà lại không? – hãy nêu câu hỏi hóc búa này:

Giả sử như ông có thể hoặc là:

1. Giải quyết một vấn đề triết học trọng đại với thuyết phục thật chắc chắn đến nỗi không gì còn lại để nói nữa (nhờ ông, phần của lĩnh vực khép cửa vĩnh viễn, và tên ông thành một chú thích lịch sử); hoặc
2. Viết một quyến sách gây xửng sốt trêu ngươi và hết sức tranh cãi đến mức nó nằm trong thư mục những sách phải đọc cho hàng thế kỷ tới đây

Ông chọn điều nào?

Lugwig Wittgenstein - Tractatus Logico-Philosophicus (trích)

Lugwig Wittgenstein
Tractatus Logico-Philosophicus 
(trích)

1.

Trong bài giảng thứ 2 của Kiến thức của Chúng ta về Thế giới Bên ngoài,

Tôi phải có một chú thích – đưa đến Wittgenstein.

Có một vài đoạn, trong đó Russell đương nói về liên hệ giữa thực tại và tư tưởng, nếu tư tưởng là triết lý, yếu tính của nó là lôgích. Thế nên những sai lầm, hay thiếu xót trong lôgích (như quá khứ) đưa đến ngộ nhận về thực tại, sai lầm về bản thể, không nhận thực được thế giới.

Wittgenstein, đi thêm một bước nữa, liều lĩnh xác định sự tương hệ giữa ngôn ngữ và thực tại.