Bertrand Russell - Những Vấn đề của Triết học (8)

Những Vấn đề của Triết học

(tiếp theo)

The Problems of Philosophy

Bertrand Russell

Chương XIV. Những Giới hạn của Kiến thức Triết học

Cho đến giờ, trong tất cả những gì chúng ta đã nói liên hệ đến triết học, chúng ta họa hiếm mới đã chạm đến nhiều những nội dung vốn chiếm một không gian lớn lao trong những biên soạn của hầu hết những triết gia. Hầu hết những triết gia – hay, với ước lượng nào đi nữa, rất đông đảo - tự xưng là có khả năng có thể dùng lý luận siêu hình tiên nghiệm, chứng minh được những thứ như là những tín điều nền tảng của tôn giáo, tính duy lý thiết yếu của vũ trụ, tính-ảo của vật chất, tính không-thực của tất cả xấu-ác, và tiếp tục tiếp nữa như thế. Không có thể nghi ngờ rằng hy vọng tìm thấy lý do để tin tưởng những thứ như-thế là những-thế, đã vẫn là nguồn cảm hứng chính yếu cho nhiều sinh viên dành trọn đời theo đuổi môn triết học. Hy vọng này, tôi tin rằng, là vô vọng. Đã xem ra rằng siêu hình học sẽ không đạt được kiến thức về vũ trụ như một toàn bộ, và rằng những chứng minh đã đề xuất – dựa trên nền tảng của những luật lôgích, những thứ như thế và như thế phải hiện hữu, và những thứ như thế và như thế khác không thể - chúng không có khả năng sống sót nổi sau một nghiên cứu phê phán thật nghiêm cẩn. Trong chương này, chúng ta sẽ vắn tắt suy xét loại đường lối, trong đó những lý luận như thế đã được gắng thử, với một cái nhìn nhằm khám phá xem không biết chúng ta có thể hy vọng rằng nó có thể có giá trị vững chắc hay không.

Bertrand Russell - Những Vấn đề của Triết học (7)

Những Vấn đề của Triết học

(tiếp theo)

The Problems of Philosophy

Bertrand Russell

Chương XI. Về Kiến thức Trực giác

Có một ấn tượng phổ thông rằng tất cả những gì mà chúng ta tin tưởng đã phải có khả năng có bằng chứng, hay ít nhất là được cho thấy rất khả hữu. Phần đông cảm thấy với một tin tưởng không có lý do nào có thể trưng dẫn, là một tin tưởng vô lý. Trong chủ yếu, cái nhìn này là đúng. Hầu hết tất cả những tin tưởng thông thường của chúng ta – chúng hoặc là được suy diễn, hay có khả năng có thể được suy diễn từ những tin tưởng khác – những tin tưởng khác này có thể được xem là đem cho chúng lý do. Như một thông lệ, lý do đã bị quên đi, hoặc ngay cả đã chưa từng có mặt một cách hữu thức trong trí não chúng ta. Rất ít người trong chúng ta đã từng tự hỏi mình, thí dụ, có lý do gì để giả sử là những thức ăn chúng ta vừa mới ăn sẽ không hoá ra là chất độc. Tuy vậy, chúng ta cảm thấy, khi bị thử thách, rằng một lý do hoàn toàn tốt đẹp có thể được tìm thấy, ngay cả khi chúng ta không sẵn sàng với nó vào lúc này. Và chúng ta thường thường là chính đáng trong tin tưởng này.

Bertrand Russell - Những Vấn đề của Triết học (6)

Những Vấn đề của Triết học

(tiếp theo)

The Problems of Philosophy

Bertrand Russell

Chương IX. Thế giới những Phổ quát

Ở cuối chương trước, chúng ta đã thấy những thực thể loại như những quan hệ xuất hiện ra như có một sinh tồn, trong một vài cách thức nào đó khác biệt với của những đối tượng vật lý, và cũng khác biệt với của não thức và với của dữ liệu-giác quan. Trong chương này, chúng ta phải suy xét cái gì là bản chất của cái thứ sinh tồn này, và cũng nữa, những đối tượng nào có đó mà có thứ sinh tồn này. Chúng ta sẽ bắt đầu với câu hỏi sau.

Văn minh và những Bất mãn từ nó

Văn minh và những Bất mãn từ nó

Sigmund Freud (1856 – 1939)

Civilization and Its Discontents (1930)

Lời người dịch

Trong Future of an Illusion (1927) Freud phê phán các tổ chức tôn giáo độc thần Abraham là một lường gạt tập thể, một huyễn tưởng của nhân loại (a mass “delusion” - từ R. Dawkins dùng lại trong tác phẩm gần đây rất nổi tiếng của ông The God delusion). Đến năm 1930, tác phẩm này - Civilization and Its Discontents ra đời sau khi châu Âu vừa chấm dứt một cuộc chiến kinh hoàng, trong đó tất cả sức mạnh của khoa học kỹ thuật đã đem dùng để tàn sát con người – thế chiến thứ I.

Đây là một tác phẩm tuy ngắn nhưng rất quan trọng và chính yếu của tư tưởng Freud, cũng là tác phẩm nay đã thành cổ điển và phổ thông nhất của ông. Những mâu thuẫn cá nhân nội tại trong não thức, trước đây ông đã tiên phong dùng kỹ thuật phân tâm để hiển lộ những ego và id, ẩn dấu dưới đáy vô thức - tên ông gọi - nay ông phóng chiếu ra xã hội phương Tây, để thấy văn minh con người xây dựng cũng chính là một không gian tranh chấp, một đấu trường giữa cá nhân và tập thể. Văn minh có một giá con người phải trả, đó là phải chịu những bất mãn nó đem theo cùng với những bước “tiến bộ” của nó.

Chủ đề của Freud là văn minh đến nay do con người dựng nên ở phương Tây, không nhất thiết phục vụ con người. Theo ông chính văn minh tự nó là nguồn của những bất mãn, những không hạnh phúc của những con người tự gọi mình là văn minh. Con người bị câu thúc đến dồn nén thành điên rồ, ông cảnh cáo - thế nên văn minh cũng có thể trở nên điên rồ, vì cả hai đã phát triển song song. Nhìn con người như luôn luôn tìm thỏa mãn những bản năng tự nhiên dù bản chất là ích kỷ và tham lam ham hố, và văn minh như những động lực xã hội ngăn cấm, kiểm soát hay đè nén chúng, nên trong xã hội phương Tây, luôn thường trực một ám ảnh quen thuộc về phạm cấm, về tội lỗi.

Và ám ảnh này – có thể dùng để giải thích sự có mặt dai dẳng và phi lý của đạo Kitô.

Tôi chọn dịch bản văn này – trong chiều hướng đó.

Trân trọng

Lê Dọn Bàn

Bertrand Russell - Những Vấn đề của Triết học (5)

Những Vấn đề của Triết học

(tiếp theo)

The Problems of Philosophy

Bertrand Russell

Chương VIII. Sự Khả hữu của Kiến thức Tiên nghiệm

Immanuel Kant thường được xem như triết gia lớn nhất của triết học hiện đại. Mặc dù sống trải qua Cuộc Chiến Bảy Năm [1] và Cách mạng Pháp, ông không bao giờ từng gián đoạn công việc giảng dạy triết học ở Königsberg, vùng đông nước Prussia [2]. Đóng góp độc đáo nhất của ông là sáng kiến ông mệnh danh triết học “phê phán”, đó là, sau khi giả định như là một dữ liệu, là có kiến thức thuộc nhiều loại khác biệt, đã thăm dò xem cách nào những kiến thức như thế đi đến thành khả hữu, và đã diễn dịch, từ trả lời của thăm dò này, nhiều kết quả siêu hình về phần bản chất của thế giới.. Cũng có thể được là nghi ngờ không biết những kết quả này có giá trị hay không. Nhưng Kant chắc chắn xứng đáng được khen ngợi về hai điều: thứ nhất, vì đã nhận thức rằng chúng ta có kiến thức tiên nghiệm, chúng vốn không thuần túy “phân tích”, i.e. hiểu như thể rằng đối nghịch với nó sẽ là tự-mâu thuẫn, và thứ nhì, vì đã làm thành hiển nhiên sự quan trọng triết học của tri thức luận.