Timaeus
(Τίμαιος)
Plato
TRÌNH BÀY CỦA TIMAEUS: SỰ HÌNH THÀNH VŨ TRỤ
[26d–27c]
[Critias chuẩn bị kể lại câu chuyện
của Solon]
CRITIAS: Tôi đã nói tất cả những điều này, Socrates, để
chuẩn bị kể lại câu chuyện của Solon ngay bây giờ.
Tôi sẽ không chỉ trình bày những nét chính, mà còn kể lại
từng chi tiết, từng điều một, đúng như những gì tôi đã nghe. Chúng ta sẽ chuyển
những công dân và polis mà hôm qua ông đã mô tả theo lối huyền thoại sang lĩnh
vực sự thật, rồi đặt họ trước mắt chúng ta như thể đó chính là Athens thời cổ đại.
Chúng ta sẽ nói rằng những công dân mà ông đã hình dung ra chính là những người
mà vị tư tế đã nhắc đến, tức những tổ tiên có thật của chúng ta. Sự tương ứng
giữa hai bên sẽ hoàn toàn trọn vẹn, và bài ca của chúng ta sẽ hòa điệu, nếu
chúng ta khẳng định rằng những công dân trong câu chuyện tưởng tượng của ông
chính là những người thực sự đã sống vào thời ấy.
Chúng ta sẽ cùng nhau chia sẻ công việc này, và tất cả đều
cố gắng hết sức để thực hiện cho xứng đáng nhiệm vụ mà ông đã giao. Socrates,
ông nghĩ thế nào? Bài diễn văn này có thể đảm đương nhiệm vụ ấy không, hay
chúng ta nên tìm một bài diễn văn khác thay thế?
[27c–27d]
[Socrates chấp thuận bài diễn
văn]
SOCRATES: Chúng ta còn có thể mong muốn bài diễn văn nào
khác hơn bài này nữa, Critias? Chúng ta đang ở giữa dịp cử hành lễ hội của nữ
thần, và bài diễn văn này thực sự rất phù hợp với dịp ấy. Vì thế, không thể có
điều gì thích hợp hơn. Hơn nữa, việc đây không phải là một câu chuyện bịa đặt,
mà là một bản tường thuật về những sự kiện có thật, cũng không phải chuyện nhỏ.[1] Nếu để những người này ra về, chúng ta còn có thể tìm
đâu ra những người khác để cùng cử hành lễ hội? Chúng ta không còn lựa chọn nào
khác. Vậy ông hãy tiếp tục bài diễn văn của mình đi, và chúc ông may mắn! Đến
lượt tôi ngồi lại lắng nghe những bài diễn văn của các ông, như một sự đáp lễ
cho bài diễn văn hôm qua của tôi.
[27d–28a]
[Timaeus được giao trình bày về
vũ trụ]
CRITIAS: Được thôi, Socrates. Ông nghĩ thế nào về kế hoạch
mà chúng tôi đã sắp xếp để làm món quà tiếp đãi ông? Chúng tôi cho rằng, vì
Timaeus là một chuyên gia về thiên văn học và đã dành phần lớn công sức nghiên
cứu bản tính của vũ trụ, nên ông ấy sẽ nói trước tiên, bắt đầu từ nguồn gốc của
vũ trụ và kết thúc bằng bản tính của con người.
Sau đó, khi đã nắm được lời trình bày của Timaeus về sự
hình thành con người, cũng như lời trình bày của ông về cách thức một số người
trong số họ được hưởng một nền giáo dục ưu tú, tôi sẽ tiếp tục. Dựa theo lời
thuật của Solon và những quy định trong luật pháp của ông ấy, tôi sẽ đưa những
người ấy ra trước chúng ta và giới thiệu họ như những công dân của polis cổ đại
của chúng ta — chính là những người Athens thời xưa mà bản tường thuật trong những
văn bản thiêng liêng đã cứu khỏi sự lãng quên. Từ đó trở đi, tôi sẽ nói về họ
như những công dân Athens có thật.
SOCRATES: Có vẻ như để đáp lại bài diễn văn của tôi, tôi
sẽ nhận được cả một bữa tiệc diễn văn đầy đủ và thịnh soạn. Được rồi, Timaeus,
xem ra đến lượt ông trở thành người diễn thuyết tiếp theo. Sao ông không cầu khẩn
những vị thần, như chúng ta vẫn thường làm?
[27d–28b]
[hai loại hiện hữu: những gì luôn
hiện hữu và những gì sinh thành]
TIMAEUS: Tôi sẽ làm như vậy, Socrates. Chắc chắn bất cứ
người nào có chút lý trí đều luôn cầu khẩn một vị thần trước khi bắt đầu bất kỳ
công việc nào, bất kể công việc ấy quan trọng đến đâu. Trong trường hợp của
chúng ta, chúng ta sắp trình bày về vũ trụ — về việc nó đã sinh thành hay vốn
không có sự sinh thành [2] —
và vì vậy, nếu không muốn hoàn toàn lạc hướng, chúng ta không còn cách nào khác
ngoài việc cầu khẩn những vị thần nam và nữ, đồng thời trên hết mọi điều, cầu
xin họ chấp thuận tất cả những gì chúng ta sắp nói, để chính chúng ta cũng có
thể trình bày một cách thích đáng. Vậy, đó sẽ là lời khẩn cầu của chúng ta gửi
đến những vị thần; còn đối với chính mình, chúng ta phải cầu mong sao cho ông
có thể tiếp thu dễ dàng nhất, và tôi có thể trình bày vấn đề trước mắt theo
cách truyền đạt ý định của mình một cách tốt nhất.
Theo tôi, trước hết chúng ta phải bắt đầu bằng cách phân
biệt như sau: Những gì luôn hiện hữu mà không trải qua sự sinh thành, và những
gì sinh thành nhưng không bao giờ thực sự hiện hữu? Loại thứ nhất được nắm bắt
bằng sự hiểu biết, tức bằng một lời giải thích dựa trên lý trí; nó luôn bất biến.
Loại thứ hai được nắm bắt bằng quan niệm, tức bằng sự cảm nhận của giác quan
không đi kèm với suy luận; nó sinh thành rồi tiêu tan, nhưng không bao giờ thực
sự hiện hữu.
Giờ đây, tất cả những gì sinh thành [3] đều
tất yếu phải sinh thành do tác động của một nguyên nhân nào đó, bởi không thể
có bất cứ thứ gì sinh thành mà không có nguyên nhân. Vì vậy, bất cứ khi nào người
tạo tác [4]
nhìn vào những gì luôn bất biến, rồi lấy một vật thuộc loại ấy làm mẫu để tạo
ra hình dạng và tính chất của tác phẩm mình, thì tất yếu mọi thứ được người ấy
hoàn thành theo cách đó đều đẹp đẽ. Nhưng nếu người ấy nhìn vào một vật đã sinh
thành và lấy một vật thuộc loại ấy làm mẫu, thì tác phẩm của người ấy sẽ thiếu
vẻ đẹp.
[28b–29d]
[Vũ trụ được tạo tác theo mẫu
vĩnh cửu]
Còn về toàn thể vũ trụ hay trật tự thế giới (kosmos)
— chúng ta cứ gọi nó bằng tên nào thích hợp nhất tùy theo ngữ cảnh — trước hết,
chúng ta cần xem xét một câu hỏi. Đây là loại câu hỏi cần được đặt ra ngay từ đầu
khi khảo sát bất kỳ vấn đề nào: Vũ trụ đã luôn hiện hữu từ trước đến nay, hay
nó đã sinh thành và bắt đầu hiện hữu từ một nguồn gốc nào đó? Hay nói cách
khác, nó vốn không có nguồn gốc, hay đã có một nguồn gốc từ đó nó sinh thành?
Vũ trụ đã sinh thành. Bởi nó có thể nhìn thấy, có thể chạm
vào và có thân thể; mà tất cả những gì thuộc loại ấy đều có thể được cảm nhận bằng
giác quan. Như chúng ta đã chứng minh, những gì có thể cảm nhận bằng giác quan
được nắm bắt bằng quan niệm, tức bằng sự cảm nhận của giác quan. Vì thế, chúng
là những thứ sinh thành, những thứ được tạo ra. Hơn nữa, chúng ta khẳng định rằng
bất cứ thứ gì sinh thành đều tất yếu phải sinh thành do tác động của một nguyên
nhân nào đó.
Giờ đây, tìm ra người tạo tác và người cha của toàn thể
vũ trụ này quả là điều khó khăn; mà ngay cả nếu tôi tìm ra được, thì việc công
bố về ông ấy cho tất cả mọi người cũng là điều không thể. Vì vậy, chúng ta phải
quay lại và đặt câu hỏi này về vũ trụ: Người tạo tác đã sử dụng mẫu nào trong
hai mẫu để kiến tạo nó? Đó là mẫu không thay đổi và luôn giữ nguyên như vậy,
hay mẫu đã sinh thành? [5]
Nếu thế giới này đẹp đẽ và người tạo tác ra nó tốt lành,
thì rõ ràng ông đã hướng mắt nhìn vào mẫu vĩnh cửu. Nhưng nếu điều mà ngay cả
nói ra cũng là phạm thượng lại đúng, thì ông đã nhìn vào một mẫu đã sinh thành.
Hẳn mọi người đều thấy rõ rằng ông đã nhìn vào mẫu vĩnh cửu, bởi trong số tất cả
những gì đã sinh thành, vũ trụ của chúng ta là đẹp đẽ nhất, còn trong số tất cả
những nguyên nhân, người tạo tác là ưu tú nhất. Vậy, vũ trụ đã sinh thành như
thế này: nó là một tác phẩm được tạo tác theo mẫu của những gì bất biến, những
gì được nắm bắt bằng một lời giải thích dựa trên lý trí, nghĩa là bằng trí tuệ.
Vì những điều ấy đúng như vậy, tất yếu không thể nghi ngờ
rằng thế giới này là hình ảnh của một thực tại nào đó. [6]
Giờ đây, trong mọi vấn đề, điều quan trọng nhất là phải bắt
đầu từ điểm khởi đầu tự nhiên. Vì thế, khi bàn về hình ảnh và mẫu của nó, chúng
ta cần xác định như sau: những lời trình bày mà chúng ta đưa ra về sự vật phải
có cùng tính chất với chính những đối tượng mà chúng mô tả. Do đó, những lời
trình bày về những gì ổn định, cố định và trong suốt đối với khả năng nhận thức
đều phải ổn định và không thay đổi. Chúng ta phải cố gắng hết sức để làm cho những
lời trình bày ấy vững chắc và không thể bác bỏ, trong chừng mực cao nhất mà một
lời trình bày có thể đạt tới.
Mặt khác, những lời trình bày của chúng ta về những gì được
tạo thành theo hình ảnh của thực tại ấy, vì là những lời trình bày về một hình ảnh
tương tự, nên bản thân chúng chỉ có tính khả tín và có giá trị tương xứng với
những lời trình bày trước đó. Nghĩa là, cũng như sự hiện hữu tương ứng với sự
sinh thành, thì chân lý tương ứng với tính thuyết phục. Vì vậy, Socrates, ông đừng
ngạc nhiên nếu nhiều lần chúng ta không thể đưa ra những lời trình bày hoàn
toàn nhất quán và chính xác về rất nhiều vấn đề — về những vị thần hoặc về sự
sinh thành của vũ trụ. Thay vào đó, nếu chúng ta có thể đưa ra những lời trình
bày có tính khả tín không kém bất kỳ lời trình bày nào khác, thì chúng ta nên
hài lòng, đồng thời nhớ rằng cả tôi, người nói, lẫn các ông, những người lắng
nghe và xét đoán, đều chỉ là con người. Vì thế, trong những vấn đề này, chúng
ta nên chấp nhận một câu chuyện có tính khả tín. Chúng ta không nên đòi hỏi điều
gì vượt quá mức ấy.
SOCRATES: Rất hay, Timaeus! Nhất định chúng ta phải chấp
nhận như ông vừa nói. Phần mở đầu của ông thật tuyệt vời. Bây giờ, xin ông tiếp
tục và trình bày phần chính của bài diễn văn. [7]
[29d–30c]
[Thiện tính của vị thần và nguyên
nhân khiến vũ trụ sinh thành]
TIMAEUS: Vậy thì, chúng ta hãy bắt đầu. Vì sao người đã
kiến tạo toàn thể vũ trụ sinh thành này lại kiến tạo nó? Chúng ta hãy nêu rõ lý
do: Ngài tốt lành, và một người tốt lành không bao giờ ganh tị với bất cứ điều
gì. Không có lòng ganh tị, Ngài muốn mọi thứ trở nên giống Ngài hết mức có thể.
Những người khôn ngoan sẽ nói với chúng ta — và chúng ta không thể làm gì tốt
hơn là chấp nhận lời khẳng định của họ — rằng trên hết mọi điều, chính đây là
nguyên nhân ưu trội nhất khiến vũ trụ sinh thành.
Vị thần muốn mọi thứ trở nên tốt lành và không có gì trở
nên xấu xa, trong chừng mực điều ấy có thể thực hiện được. Vì vậy, Ngài tiếp nhận
tất cả những gì có thể nhìn thấy, vốn không ở trong trạng thái nghỉ ngơi mà
đang chuyển động một cách hỗn loạn và mất trật tự, rồi đưa chúng từ tình trạng
mất trật tự sang tình trạng có trật tự, bởi Ngài cho rằng trật tự tốt đẹp hơn
tình trạng mất trật tự về mọi phương diện.
Không được phép — và hiện nay cũng không được phép — để một
Đấng tối cao tốt lành làm bất cứ điều gì khác ngoài điều tốt đẹp nhất. Theo đó,
vị thần suy luận và đi đến kết luận rằng, trong lĩnh vực những sự vật có thể
nhìn thấy bằng giác quan, một toàn thể có trí năng không thể không tốt đẹp hơn
một toàn thể không có trí năng. Ngài còn kết luận rằng không thể có bất cứ thứ
gì có trí năng nếu không có hồn.
Được dẫn dắt bởi suy luận ấy, Ngài đặt trí năng vào hồn,
rồi đặt hồn vào thân thể, và như thế kiến tạo vũ trụ. Ngài muốn tạo ra một công
trình ưu tú và hoàn hảo nhất có thể, trong giới hạn mà bản tính của nó cho
phép. Vì vậy, theo lời trình bày có tính khả tín của chúng ta, sự quan phòng của
thần linh đã khiến thế giới này sinh thành như một sinh thể thực sự, có hồn và
trí năng. [8]
[30c–31b]
[Vũ trụ là hình ảnh của Sinh Thể
khả niệm]
Sau khi giải thích vì sao vũ trụ được tạo tác, chúng ta cần
xem xét vấn đề tiếp theo: người tạo tác đã dựa vào sinh thể nào làm mẫu để tạo
ra thế giới của chúng ta? Chúng ta không nên cho rằng thế giới được tạo tác
theo hình ảnh của một sinh thể chỉ bao gồm một bộ phận hay một phần riêng lẻ của
toàn thể. Bởi một hình ảnh chỉ có thể đẹp đẽ khi nó được tạo ra theo mẫu của một
toàn thể hoàn chỉnh, chứ không phải theo mẫu của một thực tại chưa trọn vẹn. Vì
thế, chúng ta phải xác định rằng vũ trụ giống với Sinh Thể bao hàm tất cả những
sinh thể khác, cả từng sinh thể riêng lẻ lẫn toàn bộ những loài sinh thể, hơn bất
cứ sinh thể nào khác. Sinh Thể ấy chứa đựng trong chính mình tất cả những sinh
thể khả niệm, cũng như vũ trụ của chúng ta chứa đựng chúng ta cùng tất cả những
sinh vật hữu hình khác.[9]
Vì người tạo tác muốn làm cho thế giới giống với thực tại
khả niệm tốt đẹp nhất, một thực tại hoàn chỉnh về mọi phương diện, nên Ngài đã
tạo ra thế giới thành một sinh thể hữu hình duy nhất, chứa đựng trong chính nó
tất cả những sinh thể hữu hình cùng bản tính với nó.
Vậy chúng ta nên nói rằng chỉ có một vũ trụ, hay có nhiều
vũ trụ, thậm chí vô số vũ trụ? Câu trả lời là chỉ có một vũ trụ, bởi nó được tạo
tác theo mẫu của một Sinh Thể duy nhất. Lý do là: Sinh Thể làm mẫu đã bao hàm tất
cả những sinh thể khả niệm, nên không thể có hai Sinh Thể như thế cùng tồn tại
như hai toàn thể độc lập. Nếu giả sử có hai Sinh Thể như vậy, thì phải có một
Sinh Thể khác bao hàm cả hai. Khi ấy, hai Sinh Thể ban đầu không còn là những
toàn thể bao hàm tất cả nữa, mà chỉ trở thành những bộ phận của một toàn thể lớn
hơn. Do đó, vũ trụ của chúng ta không được tạo tác theo hình ảnh của hai Sinh
Thể riêng biệt, mà theo hình ảnh của một Sinh Thể duy nhất, bao hàm tất cả.
Vì muốn vũ trụ giống với mẫu của nó cả về tính duy nhất,
người tạo tác đã không tạo ra hai thế giới hay vô số thế giới. Vũ trụ của chúng
ta sinh thành như một thế giới duy nhất thuộc loại ấy; nó vẫn là một thế giới
duy nhất trong hiện tại và sẽ tiếp tục như vậy trong tương lai. [10]
[31b–32c]
[Bốn yếu tố cấu thành thân thể vũ
trụ và mối quan hệ tỷ lệ]
Giờ đây, những gì sinh thành phải có hình thể thân thể, đồng
thời phải có thể nhìn thấy và chạm vào. Nhưng không gì có thể trở nên hữu hình
nếu không có lửa; không gì có thể được chạm vào nếu không có một vật rắn; và
không gì có thể trở nên rắn nếu không có đất. Vì vậy, khi bắt đầu kết hợp thân
thể của vũ trụ, vị thần đã tạo ra nó từ lửa và đất.
Tuy nhiên, không thể kết hợp tốt đẹp chỉ hai vật với nhau
mà không có vật thứ ba; phải có một vật liên kết chúng lại. Mối liên kết tốt nhất
là mối liên kết khiến chính nó cùng với những vật được liên kết trở thành một
thể thống nhất. Theo bản tính của sự vật, điều này được thực hiện tốt nhất bằng
tỷ lệ. Bởi bất cứ khi nào, trong ba số — dù là những số chính phương hay những
số lập phương [11]
— số ở giữa có mối quan hệ với hai số còn lại sao cho số thứ nhất so với số giữa
cũng như số giữa so với số cuối cùng, và ngược lại, số cuối cùng so với số giữa
cũng như số giữa so với số thứ nhất, thì số giữa vừa trở thành số thứ nhất vừa
trở thành số cuối cùng, trong khi số thứ nhất và số cuối cùng cũng đều trở
thành những số ở giữa. Như vậy, tất yếu tất cả chúng có cùng một mối quan hệ với
nhau, và nhờ đó, tất cả được hợp nhất.
Vì thế, nếu thân thể của vũ trụ được sinh thành như một mặt
phẳng hai chiều, thì chỉ cần một số ở giữa là đủ để liên kết hai số hạng ở hai
đầu với chính nó. Nhưng vũ trụ được dự định là một khối ba chiều, mà những khối
ba chiều không bao giờ được kết hợp với nhau chỉ bằng một số ở giữa, mà luôn cần
đến hai số như vậy. Do đó, vị thần đặt nước và không khí vào giữa lửa và đất, rồi
làm cho chúng có tỷ lệ với nhau hết mức có thể, sao cho lửa so với không khí
cũng như không khí so với nước, và không khí so với nước cũng như nước so với đất.
Sau đó, Ngài liên kết chúng lại với nhau và nhờ thế kiến
tạo vũ trụ hữu hình và có thể chạm vào được. Đó là lý do vì sao chính bốn thành
phần này được dùng để tạo nên thân thể của thế giới, khiến nó trở thành một thể
thống nhất được kết hợp bằng những tỷ lệ hài hòa.[12] Chúng tạo nên tình bằng hữu giữa những thành phần của vũ
trụ, [13] để
sau khi được kết hợp thành một thể thống nhất với chính mình, nó không thể bị bất
kỳ ai tháo rời, ngoại trừ chính người đã liên kết nó lại. [14]
[31c–34b]
[Thân thể vũ trụ: tính toàn thể,
hình cầu và sự tự vận động]
Trong quá trình kiến tạo thế giới, người tạo tác đã dùng
toàn bộ cả bốn thành phần. Ngài tạo ra thế giới từ tất cả lửa, nước, không khí
và đất hiện có, không để lại bất kỳ phần nào hay năng lực nào của chúng. Ngài
làm như vậy vì những lý do sau đây.
Thứ nhất, vì là một sinh thể, thế giới phải là một toàn
thể hoàn chỉnh hết mức có thể, đồng thời được cấu thành từ những bộ phận toàn vẹn.
Thứ hai, thế giới phải là vũ trụ duy nhất, để không còn bất cứ thứ gì dư lại từ
đó có thể được dùng để tạo ra một vũ trụ khác giống hệt nó. Thứ ba, thế giới
không được già cỗi hay mắc bệnh. Ngài nhận thấy rằng khi sức nóng, cái lạnh hoặc
bất cứ thứ gì khác có năng lực mạnh mẽ từ bên ngoài bao quanh và tấn công một
thân thể hợp thành, chúng sẽ phá hủy thân thể ấy trước thời hạn, khiến nó mắc bệnh,
già cỗi và cuối cùng suy tàn. Vì vậy, Ngài kết luận rằng mình phải tạo tác thế
giới thành một toàn thể duy nhất, được cấu thành từ tất cả những gì toàn vẹn,
hoàn chỉnh, không già cỗi và không bệnh tật. Đó là lý do Ngài đã tạo tác nó
theo cách ấy.
Ngài cũng ban cho thế giới một hình dạng phù hợp với loại
sinh thể mà nó là. Hình dạng thích hợp nhất đối với một sinh thể có nhiệm vụ chứa
đựng bên trong nó tất cả những sinh thể khác chính là hình dạng bao hàm mọi
hình dạng. Vì thế, Ngài ban cho nó hình tròn, tức hình cầu, với tâm cách đều mọi
điểm trên bề mặt ngoài theo tất cả những hướng. Trong số mọi hình dạng, đây là
hình dạng hoàn chỉnh nhất và giống với chính nó nhất. Ngài ban cho thế giới
hình dạng ấy vì cho rằng sự giống nhau vượt trội sự không giống nhau đến một mức
độ không thể đo lường được.
Ngài làm cho toàn bộ bề mặt bên ngoài của thế giới nhẵn
và tròn đều vì nhiều lý do. Thế giới không cần mắt, bởi bên ngoài nó không còn
thứ gì có thể nhìn thấy; nó cũng không cần tai, bởi ở đó chẳng có gì có thể
nghe thấy. Không có không khí bao quanh nó để nó cần phải hít thở; nó cũng
không cần bất kỳ cơ quan nào để tiếp nhận thức ăn hoặc thải thức ăn ra ngoài
sau khi tiêu hóa. Bởi vì không có gì khác tồn tại bên ngoài nó, nên cũng chẳng
có gì từ bất cứ nơi nào có thể rời khỏi nó hay đi vào nó. Nó tự cung cấp cho
mình chất liệu làm thức ăn từ chính những gì nó thải ra. Mọi hành động và mọi
trải nghiệm của nó đều diễn ra bên trong nó và do chính nó thực hiện. Người tạo
tác cho rằng một vật tự túc sẽ tốt đẹp hơn nếu không phải lệ thuộc vào bất cứ
thứ gì khác.
Vì thế giới không cần nắm lấy hay đẩy lùi bất cứ thứ gì,
vị thần cho rằng việc gắn thêm bàn tay vào nó là vô ích. Nó cũng không cần chân
hay bất cứ chỗ dựa nào để đứng vững. Thay vào đó, Ngài ban cho nó kiểu vận động
phù hợp với thân thể của nó: một trong bảy kiểu vận động, kiểu vận động gắn bó
đặc biệt với Trí tuệ và sự hiểu biết. Vì vậy, Ngài khiến nó liên tục quay tròn
tại cùng một chỗ, tự xoay quanh chính mình. Ngài loại bỏ cả sáu kiểu vận động
còn lại, không để những chuyển động lang thang của chúng chi phối nó. Và vì
không cần chân để thực hiện chuyển động quay tròn ấy, Ngài tạo ra nó mà không
có chân hay bàn chân.
Vận dụng toàn bộ lập luận này vào vị thần sắp được tạo
thành, vị thần vĩnh cửu đã làm cho thế giới nhẵn và đồng đều trên khắp bề mặt,
cách đều từ tâm ra mọi phía. Ngài tạo ra nó như một thân thể toàn thể và hoàn
chỉnh, được cấu thành từ những thân thể toàn vẹn. Ở trung tâm của nó, Ngài đặt
một hồn, trải rộng hồn ấy khắp toàn bộ thân thể, rồi dùng hồn bao phủ thân thể
từ bên ngoài. Ngài khiến nó quay tròn, tạo thành một vũ trụ duy nhất, đơn độc,
mà sự ưu tú của chính nó cho phép nó tự làm bạn với mình, không cần đến bất cứ
thứ gì khác. Bởi tri thức và tình bằng hữu mà nó dành cho chính mình đã là đầy
đủ. Tất cả những điều ấy giải thích vì sao thế giới mà Ngài tạo ra cho chính
mình là một vị thần đầy phúc lành.
[34b–36d]
[Sự cấu thành hồn vũ trụ và những
tỷ lệ hài hòa]
Về hồn của thế giới, mặc dù giờ đây chúng ta trình bày về
nó sau khi đã trình bày về thân thể của thế giới, nhưng điều đó không có nghĩa
là vị thần đã tạo ra hồn sau khi tạo ra thân thể. Bởi vị thần sẽ không kết hợp
hai thứ ấy với nhau rồi để cho cái lớn tuổi hơn bị cái trẻ tuổi hơn cai trị.
Trong lời nói, chúng ta thường có khuynh hướng tùy tiện và ngẫu nhiên, bởi lời
nói của chúng ta phần nào phản ánh chính lĩnh vực của những gì tùy tiện và ngẫu
nhiên mà chúng ta là một bộ phận. Tuy nhiên, vị thần đã dành cho hồn vị trí ưu
tiên và địa vị cao niên hơn thân thể, cả về nguồn gốc lẫn mức độ ưu tú, để hồn
làm chủ và cai trị thân thể, còn thân thể lệ thuộc vào hồn.
Những thành phần mà Ngài dùng để tạo ra hồn, cũng như
cách thức Ngài tạo ra nó, như sau: Giữa một bên là Sự Hiện Hữu không thể phân
chia và luôn bất biến, và bên kia là sự hiện hữu có thể phân chia, thuộc về
lĩnh vực thân thể và luôn trong quá trình sinh thành, Ngài pha trộn một dạng hiện
hữu thứ ba, nằm ở vị trí trung gian, được tạo thành từ cả hai dạng kia. Tương tự
như vậy, Ngài tạo ra một hỗn hợp trung gian của Cái Đồng Nhất, kết hợp những gì
không thể phân chia với những gì có thể phân chia; rồi Ngài cũng tạo ra một hỗn
hợp trung gian của Cái Khác Biệt, kết hợp những dạng không thể phân chia của nó
với những dạng có thể phân chia thuộc lĩnh vực thân thể.
Sau đó, Ngài lấy cả ba hỗn hợp ấy trộn lại với nhau để tạo
thành một hỗn hợp duy nhất. Cái Khác Biệt vốn khó hòa trộn với Cái Đồng Nhất,
nhưng Ngài đã buộc nó phải hòa hợp với Cái Đồng Nhất. Khi đã kết hợp cả hai với
Sự Hiện Hữu và tạo thành một hỗn hợp thống nhất từ cả ba, Ngài chia toàn bộ hỗn
hợp ấy thành nhiều phần theo những tỷ lệ cần thiết cho công việc kiến tạo hồn.[15] Mỗi phần được chia ra vẫn chứa đủ cả ba thành phần: Cái
Đồng Nhất, Cái Khác Biệt và Sự Hiện Hữu.
Ngài bắt đầu phân chia như sau: trước hết, Ngài lấy ra một
phần làm đơn vị ban đầu. Tiếp đó, Ngài lấy phần thứ hai lớn gấp đôi phần thứ nhất;
phần thứ ba lớn gấp ba lần phần thứ nhất và gấp một lần rưỡi phần thứ hai. Phần
thứ tư lớn gấp đôi phần thứ hai; phần thứ năm lớn gấp ba lần phần thứ ba; phần
thứ sáu lớn gấp tám lần phần thứ nhất; và phần thứ bảy lớn gấp hai mươi bảy lần
phần thứ nhất.
Như vậy, những phần ban đầu được lấy ra theo hai dãy số:
dãy nhân đôi, gồm 1, 2, 4, 8; và dãy nhân ba, gồm 1, 3, 9, 27. [16]
Sau đó, Ngài tiếp tục chia những khoảng cách theo tỷ lệ gấp
đôi và gấp ba bằng cách lấy thêm những phần từ hỗn hợp và đặt chúng vào giữa những
phần đã có. Ngài làm như vậy sao cho mỗi khoảng cách đều có hai số hạng trung
gian. Số hạng thứ nhất được xác định theo cách lấy trung bình số học: nó vượt
quá số hạng đầu tiên một lượng đúng bằng lượng mà nó còn kém số hạng cuối cùng.
Số hạng thứ hai được xác định theo cách lấy trung bình điều hòa: tỷ lệ giữa phần
mà nó vượt quá số hạng đầu tiên và phần mà nó còn kém số hạng cuối cùng tương ứng
với tỷ lệ giữa số hạng đầu tiên và số hạng cuối cùng.[17]
Nhờ cách phân chia này, bên trong những khoảng gấp đôi và
gấp ba xuất hiện những khoảng theo những tỷ lệ 3/2, 4/3 và 9/8. Đây cũng chính
là những tỷ lệ căn bản trong lý thuyết hòa âm của người Hy Lạp cổ đại: tỷ lệ
2/1 tương ứng với quãng tám, 3/2 với quãng năm đúng, 4/3 với quãng bốn đúng,
còn 9/8 tương ứng với một cung nguyên.
Tiếp đó, Ngài dùng những khoảng theo tỷ lệ 9/8 để chia nhỏ
những khoảng theo tỷ lệ 4/3. Tuy nhiên, những khoảng 9/8 không thể lấp đầy hoàn
toàn một khoảng 4/3. Sau khi đặt hai khoảng 9/8 vào trong một khoảng 4/3, vẫn
còn lại một khoảng nhỏ có tỷ lệ 256/243. Đây là phần dư được gọi là leimma
trong lý thuyết âm nhạc cổ đại.[18] Như vậy, những khoảng đã được phân chia theo những tỷ lệ
ấy, và toàn bộ hỗn hợp mà từ đó Ngài lấy ra những phần cần thiết cuối cùng đều
được sử dụng hết. [19]
Tiếp theo, Ngài chia toàn bộ hợp thể này thành hai phần
theo chiều dọc, đặt hai phần chéo nhau tại tâm, tạo thành hình chữ X, rồi uốn
cong chúng thành những vòng tròn. Ngài nối hai đầu của mỗi phần lại với nhau, đồng
thời gắn chúng với hai đầu của phần kia tại điểm đối diện với nơi chúng đã được
nối với nhau. Sau đó, Ngài đặt cả hai vào chuyển động quay tại cùng một chỗ,
không thay đổi vị trí, rồi từ chúng tạo thành một vòng tròn bên ngoài và một
vòng tròn bên trong. Ngài quy định rằng chuyển động của vòng tròn bên ngoài là
chuyển động của Cái Đồng Nhất, còn chuyển động của vòng tròn bên trong là chuyển
động của Cái Khác Biệt.[20]
Ngài khiến chuyển động của Cái Đồng Nhất quay về phía bên
phải theo chiều ngang, còn chuyển động của Cái Khác Biệt quay về phía bên trái
theo đường chéo. Ngài dành vị trí chủ đạo cho vòng quay của Cái Đồng Nhất, tức
vòng quay đồng đều, bằng cách giữ nguyên vòng quay này, không chia nó thành những
phần khác nhau. Trong khi đó, Ngài chia vòng quay bên trong thành sáu phần, tạo
thành bảy vòng tròn có kích thước không bằng nhau.[21] Những phần chia này tương ứng với những khoảng cách theo
tỷ lệ gấp đôi và gấp ba, mỗi loại gồm ba khoảng. Ngài khiến những vòng tròn ấy
chuyển động theo những hướng ngược nhau: ba vòng chuyển động với cùng một tốc độ,
còn bốn vòng kia chuyển động với những tốc độ khác nhau, cả so với nhau lẫn so
với ba vòng đầu. Tuy nhiên, tốc độ của tất cả chúng đều có những tỷ lệ xác định
với nhau. [22]
Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ hai
(Nov/2026)
http://chuyendaudau.blogspot.com/
http://chuyendaudau.wordpress.com
[1] [Đọc kata bracheos ở 26d5.]
[2] [Đọc ei
gegonen ē kai agenēs estin ở 27c5.]
[3] [Ở đây, sự sinh thành và sinh thành, cũng
như ở những chỗ khác, đều dịch cùng một từ Hy Lạp genesis và những từ
cùng gốc với nó. Từ này chỉ quá trình phát sinh, hình thành và trở thành của sự
vật; không nên hiểu theo nghĩa đơn giản rằng một khi sự vật đã sinh thành thì từ
đó nó tất yếu có sự hiện hữu.]
[4] [Dēmiourgos trong tiếng Hy Lạp, chỉ người tạo tác
hoặc người thợ thực hiện một công việc theo một mẫu nhất định. Từ này xuất hiện
nhiều lần trong Timaeus và là nguồn gốc của danh xưng thần linh Demiurge,
thường được sử dụng trong những bản trình bày về tác phẩm này.]
[5] Dēmiourgos (δημιουργός): Người
tạo tác và quan niệm về đấng tạo dựng vũ trụ
1. Nghĩa ban đầu của từ dēmiourgos
Dēmiourgos là một danh từ trong tiếng Hy Lạp cổ, có nguồn gốc từ
hai yếu tố: dēmos (δῆμος), nghĩa là dân chúng hoặc cộng đồng, và ergon (ἔργον), nghĩa là công việc hay sản phẩm. Theo nghĩa gốc, từ
này chỉ người làm một công việc cho cộng đồng. Từ đó, nó được dùng rộng hơn để
gọi người thợ, người chế tác, nghệ nhân hoặc người hành nghề có chuyên môn.
Trong đời sống Hy Lạp cổ đại, dēmiourgos không chỉ
giới hạn ở những người làm ra đồ vật bằng tay. Tùy theo thời kỳ và văn cảnh, từ
này còn có thể chỉ thầy thuốc, người tiên tri, người làm nghề thủ công hoặc người
thực hiện một công việc đòi hỏi kiến thức và kỹ năng riêng. Những nghề nghiệp ấy
khác nhau, nhưng đều có một điểm chung: người thực hiện phải có khả năng làm một
việc nhất định và tạo ra một kết quả thông qua hoạt động của mình.
Bởi vậy, nghĩa căn bản của dēmiourgos nằm ở ý niệm
về người làm ra hoặc thực hiện một công việc có mục đích và có kỹ năng. Từ này
không tự nó chỉ một vị thần, cũng không mặc nhiên mang nghĩa Đấng Tạo Hóa. Ý
nghĩa tôn giáo của nó hình thành trong những văn cảnh triết học và gót học về
sau, khi người ta dùng thuật ngữ ấy để nói về nguyên nhân tạo lập thế giới.
Sự khác biệt giữa nghĩa thông thường và nghĩa triết học
này rất đáng chú ý. Một từ vốn chỉ người làm nghề trong đời sống xã hội đã được
Plato đưa vào một vấn đề lớn hơn: nguyên nhân nào khiến thế giới có trật tự, và
nhờ đâu những sự vật đang sinh thành, biến đổi lại tạo thành một vũ trụ thống
nhất? Trong Timaeus, dēmiourgos không còn chỉ một người thợ trong
xã hội, mà trở thành hình ảnh triết học về nguyên nhân có trí tuệ sắp đặt vũ trụ.
2. Dēmiourgos
trong Timaeus của Plato
Trong Timaeus, đặc biệt ở đoạn 28a–29b, Plato dùng
từ dēmiourgos để chỉ người tạo tác nên vũ trụ. Đây là hình ảnh trung tâm
trong phần trình bày về sự hình thành thế giới. Qua hình ảnh ấy, Plato khảo sát
một vấn đề căn bản: vì sao thế giới không ở trong tình trạng hỗn độn, mà có trật
tự, hình thức và vẻ đẹp?
Timaeus bắt đầu bằng một sự phân biệt giữa những gì luôn
hiện hữu và những gì sinh thành. Những gì luôn hiện hữu thì không sinh ra và
cũng không mất đi; chúng không thay đổi. Trái lại, thế giới mà chúng ta nhìn thấy
thuộc về những gì sinh thành: nó có hình thức, có chuyển động và luôn biến đổi.
Vì đã sinh thành, thế giới phải có một nguyên nhân làm cho nó thành hình. Plato
gọi nguyên nhân ấy là người tạo tác.
Người tạo tác được mô tả là tốt lành và không có lòng
ganh tị. Trong lập luận của Plato, đây không chỉ là một lời ca ngợi phẩm chất của
vị thần. Lòng tốt giải thích động lực của toàn bộ hoạt động tạo tác. Bởi không
ganh tị, người tạo tác muốn mọi sự trở nên tốt đẹp hết sức có thể. Ông không giữ
riêng điều tốt đẹp cho mình, cũng không để những gì đang hỗn độn tiếp tục tồn tại
trong tình trạng ấy. Ông đưa chúng vào một trật tự tốt đẹp nhất mà điều kiện của
chúng cho phép.
Như vậy, trật tự của vũ trụ bắt nguồn từ bản tính tốt
lành của người tạo tác. Ông sắp đặt thế giới không phải vì bị một quyền lực bên
ngoài cưỡng ép, cũng không phải vì muốn thỏa mãn một ham muốn cá nhân, mà vì bản
tính tốt lành khiến ông muốn những gì được tạo tác trở nên tốt đẹp. Đây là mối
liên hệ quan trọng giữa điều thiện và trật tự trong vũ trụ luận của Plato.
Tuy nhiên, người tạo tác không làm việc một cách tùy tiện.
Khi tạo dựng vũ trụ, ông hướng nhìn đến một mẫu (paradeigma) có trước. Mẫu
ấy không thuộc về thế giới sinh thành và biến đổi, mà thuộc về bình diện những
gì luôn hiện hữu. Nó tồn tại bất biến và là cơ sở để người tạo tác làm nên thế
giới khả giác.
Plato
phân biệt hai trường hợp. Nếu người tạo tác nhìn vào một mẫu vĩnh cửu, sản phẩm
của ông sẽ có trật tự và vẻ đẹp. Nếu ông nhìn vào một vật vốn đã sinh thành và
luôn biến đổi, sản phẩm ấy cũng không thể có được sự ổn định và hoàn hảo tương
tự. Vì thế, mẫu mà người tạo tác hướng đến phải là mẫu vĩnh cửu, chứ không phải
một sự vật thuộc thế giới đang biến đổi.
Hình
ảnh này gần với công việc của một người thợ có tay nghề. Khi làm một chiếc bàn,
người thợ phải biết mình muốn làm ra vật gì, hình dung được hình thức của nó và
hiểu cách kết hợp những bộ phận cần thiết. Nếu không có một hình dung rõ ràng về
sản phẩm, công việc dễ trở nên tùy tiện và kết quả khó đạt được sự hoàn chỉnh.
Trong hình ảnh của Plato, người tạo tác cũng làm việc theo một mẫu mà ông hiểu
rõ. Tuy nhiên, sự so sánh với người thợ chỉ nhằm làm sáng tỏ mối quan hệ giữa
người tạo tác, mẫu và sản phẩm; nó không có nghĩa vị thần thực sự sử dụng công
cụ hay vật liệu theo cách một người thợ trong đời sống thường ngày vẫn làm.
Một
điểm khác biệt căn bản nữa là người tạo tác của Plato không làm cho toàn thể hiện
hữu xuất hiện từ hư vô. Trong Timaeus, trước khi thế giới có trật tự như
hiện nay, đã có những điều kiện và chuyển động chưa được sắp đặt. Plato mô tả một
tình trạng trong đó những yếu tố vận động không theo một trật tự hoàn chỉnh.
Người tạo tác đưa tình trạng ấy vào trật tự bằng cách sắp đặt mọi sự theo mẫu
vĩnh cửu.
Điều
này không có nghĩa Plato xem thế giới hỗn độn ban đầu như một vật chất hoàn chỉnh,
tồn tại độc lập và ngang hàng với người tạo tác. Vấn đề ở đây là hoạt động của
người tạo tác được mô tả như sự sắp đặt và tổ chức những điều kiện đã có, chứ
không phải hành vi làm cho toàn thể thực tại xuất hiện từ chỗ hoàn toàn không
có gì. Vũ trụ trở thành một chỉnh thể có trật tự nhờ hoạt động tạo tác ấy.
Vì
vậy, dēmiourgos trong Timaeus vừa là nguyên nhân của sự sắp đặt,
vừa là nguyên nhân giải thích trật tự và vẻ đẹp của vũ trụ. Hình ảnh người tạo
tác giúp Plato trình bày mối quan hệ giữa một nguyên nhân có trí tuệ, một mẫu
vĩnh cửu và thế giới sinh thành mà chúng ta đang sống.
3.
Những cách gọi khác mà Plato dùng cho vị thần
Trong
Timaeus, Plato không chỉ gọi vị thần là dēmiourgos. Ở đoạn 28c,
ông còn dùng cụm từ poiētēs kai patēr (ποιητὴς καὶ πατήρ), nghĩa là “người
làm ra và người cha” của toàn thể vũ trụ. Hai danh từ trong cụm từ này bổ sung
cho nhau, làm nổi bật hai phương diện khác nhau của mối quan hệ giữa vị thần và
thế giới.
Poiētēs
bắt nguồn từ động từ poiein, có nghĩa là làm, tạo ra hoặc sản xuất. Danh
từ này chỉ người làm ra một vật hay tạo thành một sản phẩm; trong một nghĩa
quen thuộc hơn, nó còn chỉ thi sĩ, tức người sáng tác thơ. Khi gọi vị thần là poiētēs,
Plato nhấn mạnh hành động làm ra thế giới: vũ trụ không tự nhiên có được hình
thức và trật tự như chúng ta thấy, mà là kết quả của một hoạt động tạo tác.
Patēr
có nghĩa là người cha. Hình ảnh người cha gợi đến nguồn gốc và sự sinh thành, đồng
thời diễn tả mối quan hệ giữa người tạo ra với những gì được tạo thành. Nếu poiētēs
nhấn mạnh hành động làm ra, thì patēr nhấn mạnh mối quan hệ giữa nguồn gốc
và thế giới được sinh thành. Khi đặt hai từ cạnh nhau, Plato vừa nói đến vị thần
như nguyên nhân tạo tác, vừa diễn tả mối liên hệ giữa vị thần với toàn thể vũ
trụ.
Ba
từ dēmiourgos, poiētēs và patēr vì thế không hoàn toàn đồng
nghĩa. Dēmiourgos nhấn mạnh người thực hiện công việc tạo tác; poiētēs
nhấn mạnh hành động làm ra; còn patēr gợi đến nguồn gốc và mối quan hệ
sinh thành. Những cách gọi này cùng hướng đến một vị thần, nhưng mỗi cách làm nổi
bật một khía cạnh trong vai trò của vị thần đối với vũ trụ.
Ngay
sau cụm từ “người làm ra và người cha”, Plato đặt câu hỏi về mẫu mà vị thần đã
nhìn vào khi tạo tác thế giới. Câu hỏi này đưa người đọc trở lại vấn đề trung
tâm của đoạn văn: mối quan hệ giữa người tạo tác và mẫu vĩnh cửu. Vị thần không
chỉ làm ra một thế giới; ông làm ra thế giới bằng cách hướng theo một mẫu nhất
định. Vì vậy, việc khảo sát những danh từ Plato sử dụng cần được đặt trong toàn
bộ lập luận về nguyên nhân, mẫu và sản phẩm.
Một
cách diễn đạt khác xuất hiện trong đoạn văn là tektainomenos
(τεκταινόμενος), một dạng động từ có liên hệ với tektainomai. Từ này gợi
đến công việc chế tác, xây dựng hoặc lắp ghép những bộ phận thành một công
trình. Nó đưa hình ảnh người thợ vào gần hơn với hoạt động xây dựng và tổ chức
một sản phẩm hoàn chỉnh.
Trong
khi dēmiourgos gọi người thực hiện công việc tạo tác, tektainomenos
làm nổi bật hành động chế tác và sắp đặt. Hai từ cùng thuộc trường hình ảnh nghề
thủ công, nhưng không có cùng chức năng ngữ nghĩa. Đặt cạnh nhau, chúng giúp
chúng ta thấy rõ hơn cách Plato hình dung sự hình thành của vũ trụ: một công việc
có chủ đích, được hướng dẫn bởi một mẫu, trong đó những thành phần chưa có trật
tự được sắp xếp thành một toàn thể thống nhất.
4.
Ý nghĩa triết học của hình ảnh người tạo tác
Hình
ảnh người tạo tác trong Timaeus không nhằm mô tả nghề nghiệp hay hình
dáng của một vị thần. Plato sử dụng hình ảnh quen thuộc về người thợ để giải
thích một vấn đề trừu tượng hơn: một thế giới có trật tự được hình thành như thế
nào, và trật tự ấy dựa trên điều gì?
Trong
đời sống thường ngày, một sản phẩm có hình thức và công dụng nhất định thường
là kết quả của một hoạt động có chủ đích. Người thợ biết mình muốn làm ra vật
gì, có một hình dung về hình thức của nó và lựa chọn cách thức thực hiện phù hợp.
Sản phẩm không tự nhiên có được hình thức ấy chỉ nhờ những bộ phận được đặt cạnh
nhau. Chúng phải được sắp xếp theo một trật tự nhất định.
Plato
mở rộng cách suy nghĩ này từ một sản phẩm riêng lẻ đến toàn thể vũ trụ. Thế giới
khả giác gồm vô số sự vật, nhưng chúng không tồn tại như một tập hợp rời rạc.
Chúng liên hệ với nhau trong một trật tự chung, tạo thành một chỉnh thể có hình
thức và sự thống nhất. Đối với Plato, trật tự ấy không thể được giải thích chỉ
bằng những chuyển động ngẫu nhiên của những thành phần. Nó phải có một nguyên
nhân có trí tuệ, biết hướng đến một mẫu và sắp đặt mọi sự theo mẫu ấy.
Ở
đây xuất hiện mối quan hệ giữa ba yếu tố: người tạo tác, mẫu và thế giới được tạo
thành. Người tạo tác là nguyên nhân thực hiện việc sắp đặt; mẫu là chuẩn mực bất
biến mà ông hướng theo; thế giới là kết quả sinh thành, mang hình thức và trật
tự theo mẫu ấy. Ba yếu tố này không thể tách rời nếu chúng ta muốn hiểu lập luận
của Plato.
Mẫu
vĩnh cửu giữ một vị trí đặc biệt. Nó không phải là bản vẽ do người tạo tác tùy
ý nghĩ ra, cũng không phải là một vật thể nằm đâu đó trong thế giới khả giác. Mẫu
thuộc về bình diện những gì luôn hiện hữu, không sinh thành và không biến đổi.
Nó là chuẩn mực để người tạo tác hướng theo khi sắp đặt thế giới. Vì vậy, trật
tự của thế giới sinh thành có cơ sở trong một thực tại vượt lên trên sự biến đổi
của chính thế giới ấy.
Điều
này cũng giải thích vì sao Plato liên hệ hoạt động tạo tác với trí tuệ. Người tạo
tác không chỉ gây ra chuyển động hay khiến một vật bắt đầu tồn tại. Ông biết mẫu
mà mình hướng đến và sắp đặt thế giới theo mẫu ấy. Hoạt động tạo tác do đó mang
tính lý trí: nó có sự hiểu biết, có mục đích và hướng đến điều tốt đẹp.
Từ
đây, trật tự của vũ trụ gắn liền với điều thiện. Người tạo tác tốt lành muốn mọi
sự trở nên tốt đẹp hết sức có thể; chính mong muốn ấy khiến ông đưa tình trạng
hỗn độn vào một trật tự tốt đẹp. Vũ trụ không chỉ có hình thức mà còn được
trình bày như một thế giới được tổ chức theo hướng tốt nhất trong những điều kiện
có thể. Đây là điểm nối giữa quan niệm về vị thần tạo tác và quan niệm của
Plato về điều thiện.
Như
vậy, người tạo tác trong Timaeus không đơn thuần là tác nhân khiến vũ trụ
bắt đầu sinh thành. Vai trò của ông còn nằm ở việc giải thích vì sao thế giới
có hình thức, trật tự và vẻ đẹp. Qua hình ảnh này, Plato trình bày một quan niệm
trong đó trật tự của thế giới khả giác bắt nguồn từ hoạt động của trí tuệ hướng
theo một mẫu vĩnh cửu.
5.
Sự thay đổi ý nghĩa của Demiurge
trong triết học về sau
Từ
dēmiourgos trong tiếng Hy Lạp cổ được chuyển sang tiếng Anh thành Demiurge,
tiếng Pháp là Démiurge. Trong lịch sử triết học về sau, thuật ngữ này dần
trở thành một khái niệm chuyên môn, dùng để chỉ nguyên lý hoặc tác nhân tạo lập
và duy trì trật tự của thế giới.
Trong
triết học Trung-Platonist, những nhà tư tưởng tiếp nhận vũ trụ luận của Plato
và phát triển hình ảnh người tạo tác trong một hệ thống tư tưởng rộng hơn. Họ
tiếp tục xem trật tự của vũ trụ là kết quả của một nguyên nhân có trí tuệ,
nhưng cách giải thích về vị trí và hoạt động của nguyên nhân ấy không phải lúc
nào cũng giống cách trình bày trong Timaeus. Người tạo tác có thể được đặt
trong mối quan hệ với những nguyên lý cao hơn, với trí tuệ và với thế giới khả
niệm.
Trong
triết học Tân-Platonist, đặc biệt là ở Plotinus, cách giải thích về nguồn gốc của
thế giới còn thay đổi sâu xa hơn. Plotinus trình bày thực tại theo một trật tự
gồm những nguyên lý cao hơn, trong đó Đấng Nhất Thể đứng ở vị trí tối cao, tiếp
đến là Trí Tuệ (Nous) và Hồn (Psychē). Thế giới khả giác bắt nguồn
từ những nguyên lý cao hơn này và là hình ảnh của thế giới khả niệm.
Trong
hệ thống ấy, Trí Tuệ giữ vai trò đặc biệt vì nó chứa đựng những hình thức khả
niệm, tức những nguyên mẫu làm cơ sở cho trật tự của thế giới. Hình ảnh người tạo
tác trong Plato có thể được liên hệ với hoạt động của Trí Tuệ, bởi Trí Tuệ là
nguyên lý làm cho thế giới có hình thức và trật tự. Tuy nhiên, Trí Tuệ không phải
là Đấng Nhất Thể. Đấng Nhất Thể vượt lên trên mọi sự xác định và là nguồn gốc tối
cao của toàn thể thực tại; Trí Tuệ đứng ở một vị trí thấp hơn trong trật tự
phát sinh của những nguyên lý.
Điểm
này cho thấy thuật ngữ Demiurge đã được đặt vào một hệ thống tư tưởng
khác với hệ thống của Plato. Trong Timaeus, người tạo tác là nguyên nhân
sắp đặt vũ trụ theo mẫu vĩnh cửu. Trong cách giải thích Tân-Platonist, hoạt động
tạo lập trật tự được đặt trong mối quan hệ với Trí Tuệ và sự phát sinh của toàn
thể thực tại. Hình ảnh người tạo tác vì thế không còn chỉ được hiểu như một tác
nhân thực hiện công việc vào một thời điểm, mà còn có thể biểu thị một nguyên
lý trí tuệ trong cấu trúc siêu hình của vũ trụ.
Một
cách hiểu khác xuất hiện trong một số hệ thống Ngộ đạo (Gnosticism) thời
cổ đại. Ở đây, Demiurge đôi khi chỉ vị thần tạo ra thế giới vật chất
nhưng không phải là Đấng Tối Cao. Trong một số văn bản, vị thần này không biết
đến nguồn gốc cao hơn của mình, hoặc tưởng rằng mình là vị thần duy nhất. Thế
giới vật chất do ông tạo ra có thể được xem là không hoàn hảo, thậm chí là nơi
con người bị giam hãm và xa cách thực tại tinh thần tối cao.
Một
số truyền thống Ngộ đạo còn phân biệt vị thần tạo dựng thế giới vật chất với một
Đấng Tối Cao vượt lên trên thế giới ấy. Theo cách nhìn này, người tạo tác không
còn là tác nhân tốt lành đưa vũ trụ vào trật tự, như trong Timaeus, mà
có thể trở thành một nhân vật giới hạn, thiếu hiểu biết hoặc mang tính đối nghịch
với nguyên lý tối cao.
Sự
khác biệt giữa hai cách hiểu rất rõ. Trong Plato, người tạo tác tốt lành, không
có lòng ganh tị và muốn mọi sự trở nên tốt đẹp. Trong một số văn bản Ngộ đạo, Demiurge
lại là tác nhân tạo ra thế giới vật chất không hoàn hảo và không nhận thức được
nguồn gốc tối cao. Cùng một thuật ngữ, nhưng vị trí và ý nghĩa của nó đã thay đổi
đáng kể khi được đặt vào những hệ thống tư tưởng khác nhau.
6.
Những từ Hy Lạp khác chỉ người làm ra và người tạo dựng
Ngoài
dēmiourgos, tiếng Hy Lạp cổ còn có nhiều danh từ khác chỉ người làm ra,
người kiến lập hoặc người tạo dựng. Những từ này có những điểm gần nhau, nhưng
không hoàn toàn đồng nghĩa. Mỗi từ làm nổi bật một phương diện riêng của hoạt động
tạo tác.
-
Poiētēs
(ποιητής): người làm ra, người tạo thành; theo nghĩa quen thuộc còn
có nghĩa là thi sĩ. Từ này nhấn mạnh hành động làm ra hoặc tạo thành một sự vật.
Trong Timaeus 28c, Plato dùng từ này trong cụm poiētēs kai patēr,
nghĩa là “người làm ra và người cha” của vũ trụ.
-
Ktistēs
(κτίστης): người lập nên, người kiến lập hoặc người sáng lập. Từ này
có liên hệ với động từ ktizein (κτίζειν), nghĩa là lập nên, thiết lập hoặc
xây dựng. Trong đời sống Hy Lạp, nó có thể chỉ người sáng lập một thành phố hay
một cộng đồng. Trong ngôn ngữ tôn giáo, ktistēs được dùng để chỉ Đấng Kiến
Tạo, tức nguồn gốc của thế giới và mọi sự hiện hữu.
-
Technitēs
(τεχνίτης): người thợ, nghệ nhân hoặc người có kỹ năng chuyên môn. Từ
này có liên hệ với technē, nghĩa là nghệ thuật, kỹ thuật hoặc tay nghề.
Nó nhấn mạnh kiến thức và khả năng cần thiết để làm ra một sản phẩm. Một technitēs
là người biết cách thực hiện một công việc nhờ kỹ năng đã học được hoặc tích
lũy qua kinh nghiệm.
-
Architektōn (ἀρχιτέκτων):
kiến trúc sư, người thợ cả hoặc người đứng đầu việc xây dựng. Từ này nhấn mạnh
vai trò thiết kế, hoạch định và chỉ huy một công trình. Người kiến trúc sư
không chỉ trực tiếp làm ra từng bộ phận, mà còn tổ chức toàn bộ công việc để những
bộ phận kết hợp thành một chỉnh thể.
Những
từ này cho thấy tiếng Hy Lạp có nhiều cách diễn đạt hoạt động làm ra và tạo dựng.
Poiētēs nhấn mạnh hành động làm ra; ktistēs nhấn mạnh việc lập
nên hoặc thiết lập; technitēs nhấn mạnh kỹ năng và chuyên môn; còn architektōn
làm nổi bật vai trò thiết kế và tổ chức một công trình.
Dēmiourgos
có một sắc thái riêng. Từ này vừa gắn với người thực hiện một công việc có
chuyên môn, vừa có lịch sử sử dụng để chỉ những người làm việc cho cộng đồng.
Khi được Plato dùng trong Timaeus, nó trở thành danh từ chỉ người tạo
tác vũ trụ. Nghĩa triết học ấy phát triển từ hình ảnh người làm ra một sản phẩm
có trật tự, nhưng được mở rộng đến quy mô toàn thể thế giới.
Các
từ điển Hy Lạp cổ, trong đó có A Greek–English Lexicon của Liddell,
Scott và Jones (thường gọi tắt là LSJ), ghi nhận những nghĩa khác nhau của dēmiourgos
trong những thời kỳ và văn cảnh khác nhau: từ người làm việc cho cộng đồng, người
hành nghề có chuyên môn, người thợ, cho đến người tạo tác thế giới trong triết
học. Lịch sử sử dụng ấy cho thấy một từ ngữ có thể đi từ đời sống xã hội vào
ngôn ngữ triết học, rồi trở thành thuật ngữ có ý nghĩa rộng lớn trong lịch sử
tư tưởng.
7.
Người tạo tác của Plato và Đấng Tạo Hóa trong đạo Kitô
Sự
phát triển của thuật ngữ Demiurge trong lịch sử triết học càng trở nên
đáng chú ý khi đặt cạnh quan niệm về Đấng Tạo Hóa trong đạo Kitô. Cả hai truyền
thống đều nói đến một nguyên nhân có trí tuệ liên quan đến nguồn gốc và trật tự
của thế giới. Tuy nhiên, sự giống nhau ấy không xóa bỏ khác biệt căn bản trong
cách giải thích về việc thế giới bắt đầu hiện hữu.
Trong
đạo Kitô, Gót được hiểu là nguồn gốc của toàn thể vũ trụ và mọi sự hiện hữu. Những
từ Hy Lạp như ktistēs (κτίστης), nghĩa là Đấng Kiến Tạo, và poiētēs
(ποιητής), nghĩa là Đấng Làm Ra, được dùng để nói về Gót. Trong tiếng Latinh, Creator,
bắt nguồn từ động từ creare, trở thành danh xưng quen thuộc chỉ Gót.
Một
giáo lý căn bản của đạo Kitô là Gót tạo dựng thế giới ex nihilo, nghĩa
là “từ hư vô”. Cụm từ này không có nghĩa Gót dùng hư vô như một thứ vật liệu để
chế tạo thế giới. Nó khẳng định rằng trước khi thế giới được tạo dựng, không có
một vật chất hay thực thể độc lập nào tồn tại sẵn bên ngoài Gót để Ngài sử dụng.
Toàn thể thế giới, từ vật chất đến những gì có sự sống, đều nhận sự hiện hữu từ
Gót.
Theo
quan niệm này, Gót không chỉ sắp đặt một thế giới đã có sẵn. Ngài là nguồn gốc
của chính sự hiện hữu của thế giới. Nếu không có hành vi tạo dựng của Gót, sẽ
không có thế giới, cũng không có một chất liệu hay một thực thể độc lập nào tồn
tại bên ngoài Ngài để trở thành đối tượng của công việc tạo dựng.
Quan
niệm ấy khác với cách Plato trình bày sự hình thành vũ trụ trong Timaeus.
Trong tác phẩm này, người tạo tác không được mô tả như nguyên nhân khiến toàn
thể hiện hữu xuất hiện từ hư vô. Trước khi vũ trụ có trật tự, đã có những điều
kiện và chuyển động chưa được sắp đặt. Người tạo tác đưa tình trạng ấy vào trật
tự bằng cách hướng theo mẫu vĩnh cửu. Công việc của ông là sắp đặt những gì còn
hỗn độn thành một thế giới có hình thức và trật tự.
Do
đó, khác biệt giữa hai quan niệm không đơn thuần nằm ở việc một bên có vị thần
tạo dựng, còn bên kia cũng có một vị thần tạo dựng. Khác biệt nằm ở vai trò của
vị thần đối với sự hiện hữu của thế giới. Trong Timaeus, người tạo tác
là nguyên nhân khiến thế giới trở thành một chỉnh thể có trật tự và vẻ đẹp.
Trong gót học đạo Kitô, Gót là nguyên nhân khiến toàn thể thế giới hiện hữu, đồng
thời cũng là nguồn gốc của trật tự trong thế giới ấy.
Cũng
cần phân biệt hai quan niệm về thời gian trong vấn đề này. Cách kể của Timaeus
trình bày người tạo tác như thể ông thực hiện công việc sắp đặt thế giới, nhưng
vấn đề triết học không chỉ là một sự kiện xảy ra vào một thời điểm trong quá khứ.
Plato còn bàn đến mối quan hệ giữa những gì luôn hiện hữu và những gì sinh
thành. Trong gót học đạo Kitô, tạo dựng từ hư vô cũng không nhất thiết được hiểu
đơn giản như một sự kiện xảy ra vào một thời điểm xa xưa; nó còn diễn đạt sự lệ
thuộc căn bản của mọi sự hiện hữu vào Gót. Một thế giới được tạo dựng vẫn nhận
sự hiện hữu từ Gót trong toàn bộ thời gian tồn tại của nó.
Một
khác biệt nữa nằm ở quan hệ giữa nguyên nhân tạo dựng và mẫu của thế giới.
Trong Timaeus, người tạo tác hướng theo một mẫu vĩnh cửu để sắp đặt vũ
trụ. Trong gót học đạo Kitô, Gót không phải là một người thợ đứng trước một mẫu
độc lập bên ngoài mình rồi làm theo mẫu ấy. Trong cách giải thích của
Augustine, những mẫu mực vĩnh cửu của sự vật được hiểu trong trí tuệ của chính
Gót. Như vậy, dù cả hai truyền thống đều nói đến một trật tự trí tuệ vượt lên
trên thế giới khả giác, vị trí của mẫu trong hai hệ thống không giống nhau.
Sự
khác biệt này cho thấy không thể đồng nhất người tạo tác của Plato với Gót của
đạo Kitô. Cả hai có thể được mô tả bằng những hình ảnh gần nhau như người làm
ra, người tạo dựng hoặc nguyên nhân có trí tuệ, nhưng nền tảng giải thích về
nguồn gốc của thế giới vẫn khác nhau.
8.
những nhà tư tưởng đạo Kitô tiếp nhận Plato như thế nào?
Mặc
dù có những khác biệt căn bản, tư tưởng Plato, đặc biệt là vũ trụ luận trong Timaeus,
đã có ảnh hưởng sâu rộng đến những nhà tư tưởng đạo Kitô thời cổ đại và trung đại.
Họ tìm thấy trong triết học Plato nhiều ý tưởng có thể giúp diễn đạt và giải
thích những vấn đề mà đạo Kitô cũng quan tâm: sự khác biệt giữa thế giới khả
giác và thực tại bất biến, mối quan hệ giữa trí tuệ và trật tự, vai trò của điều
thiện, và nguồn gốc của sự hài hòa trong vũ trụ.
Tuy
nhiên, ảnh hưởng không đồng nghĩa với việc chấp nhận nguyên vẹn. những nhà tư
tưởng đạo Kitô tiếp nhận Plato trong khuôn khổ những xác tín riêng của họ. Họ lựa
chọn những ý tưởng phù hợp, diễn giải lại những ý tưởng cần điều chỉnh và bác bỏ
những quan điểm không tương hợp với giáo lý đạo Kitô. Vì vậy, tư tưởng Plato
khi đi vào gót học đạo Kitô đã trải qua một quá trình biến đổi, chứ không được
giữ nguyên như trong những tác phẩm Hy Lạp ban đầu.
Augustine
là một trường hợp tiêu biểu của quá trình này. Ông chịu ảnh hưởng sâu xa của
truyền thống Platonist và Tân-Platonist, đặc biệt trong cách phân biệt thế giới
khả giác với thực tại bất biến, trong quan niệm về những chân lý không thay đổi
và trong việc xem xét mối quan hệ giữa trí tuệ, chân lý và Gót.
Augustine
tìm thấy ở những nhà Platonist một cách suy nghĩ giúp ông vượt qua quan niệm
xem thế giới vật chất là toàn bộ thực tại. Sự phân biệt giữa những gì biến đổi
và những gì bất biến giúp ông diễn đạt sự khác biệt giữa thế giới được tạo dựng
và Gót. Ý tưởng về một thực tại trí tuệ vượt lên trên thế giới khả giác cũng
góp phần định hình cách ông suy nghĩ về chân lý và những mẫu mực vĩnh cửu.
Tuy
nhiên, Augustine không chấp nhận nguyên vẹn vũ trụ luận của Plato. Ông đặt những
ý tưởng Platonist vào khuôn khổ gót học đạo Kitô, trong đó Gót là nguồn gốc của
toàn thể sự hiện hữu và tạo dựng thế giới từ hư vô. Điều này làm thay đổi căn bản
ý nghĩa của hình ảnh người tạo tác. Gót không phải là một người thợ sắp đặt một
thực tại đã có sẵn, cũng không phải là một tác nhân phải hướng theo một mẫu tồn
tại độc lập bên ngoài mình. Những mẫu mực vĩnh cửu của mọi sự vật được hiểu là
hiện hữu trong trí tuệ của Gót; chính Gót là nguồn gốc của cả mẫu mực lẫn thế
giới được tạo dựng.
Một
điểm quan trọng khác là mối quan hệ giữa ý muốn và trí tuệ của Gót. Đôi khi,
người ta đối lập quan niệm tạo dựng của Plato với đạo Kitô bằng cách nói rằng
Plato đặt lý trí lên hàng đầu, còn đạo Kitô đặt ý muốn của Gót lên hàng đầu.
Cách đối lập ấy quá đơn giản. Trong tư tưởng Augustine, ý muốn của Gót không phải
một ý muốn tùy tiện, tách rời khỏi trí tuệ và sự khôn ngoan. Gót tạo dựng bằng
ý muốn, nhưng ý muốn ấy luôn gắn liền với bản tính khôn ngoan và thiện hảo của
Ngài.
Khác
biệt giữa Plato và Augustine vì thế không phải là một bên có lý trí, còn bên
kia chỉ có ý muốn. Cả hai đều gắn trật tự của thế giới với trí tuệ và điều thiện.
Điểm khác biệt nằm ở cách họ giải thích nguồn gốc của thế giới và vị trí của
nguyên nhân tạo dựng. Người tạo tác của Plato sắp đặt những gì chưa có trật tự
theo một mẫu vĩnh cửu; Gót của Augustine là nguồn gốc của toàn thể sự hiện hữu,
và những mẫu mực vĩnh cửu cũng nằm trong trí tuệ của chính Ngài.
Việc
những nhà tư tưởng đạo Kitô tiếp nhận Plato còn gắn với nhu cầu trình bày, giải
thích và bảo vệ đức tin bằng ngôn ngữ triết học. Trong một thế giới trí thức chịu
ảnh hưởng sâu xa của triết học Hy Lạp, những khái niệm của Plato giúp những nhà
gót học diễn đạt những vấn đề như bản tính của Gót, nguồn gốc của thế giới, sự
bất biến, chân lý và điều thiện. Họ cũng dùng những khái niệm ấy để đối thoại với
những trường phái triết học khác và bảo vệ quan điểm của mình trước những cách
giải thích cạnh tranh.
Đó
là một quá trình tiếp nhận có tính sáng tạo. những nhà tư tưởng đạo Kitô không
chỉ lặp lại Plato, mà còn sử dụng, điều chỉnh và phát triển những ý tưởng của
ông trong một hệ thống tư tưởng mới. Vì thế, lịch sử ảnh hưởng của Plato đối với
đạo Kitô không phải là câu chuyện về việc một học thuyết được chuyển nguyên vẹn
từ triết học sang gót học. Đó là lịch sử của sự chọn lọc, diễn giải và biến đổi.
9.
Phân biệt tư tưởng của Plato với cách diễn giải về sau
Trường
hợp dēmiourgos cho thấy một vấn đề quan trọng khi nghiên cứu lịch sử triết
học: tư tưởng của một triết gia trong văn cảnh ban đầu không đồng nhất với những
cách hiểu mà những thế hệ sau phát triển từ tư tưởng ấy.
Một
thuật ngữ có thể được giữ nguyên qua nhiều thế kỷ, nhưng ý nghĩa và vị trí của
nó trong hệ thống tư tưởng có thể thay đổi. Khi một triết gia sử dụng lại một từ
đã có trong truyền thống trước đó, từ ấy có thể được đặt vào một mối quan hệ mới
với những khái niệm khác. Nó có thể mang thêm ý nghĩa, được mở rộng hoặc thậm
chí được hiểu theo một hướng khác với cách dùng ban đầu. Vì vậy, sự giống nhau
về từ ngữ không tự nó chứng minh sự giống nhau về tư tưởng.
Chẳng
hạn, khi Plato gọi người tạo tác vũ trụ là dēmiourgos, thuật ngữ này phải
được hiểu trong mối quan hệ với những vấn đề mà Timaeus đang khảo sát: sự
phân biệt giữa những gì luôn hiện hữu và những gì sinh thành, mối quan hệ giữa
mẫu vĩnh cửu và thế giới khả giác, vai trò của trí tuệ và điều thiện trong việc
hình thành trật tự của vũ trụ. Ý nghĩa của dēmiourgos xuất phát từ vị
trí của nó trong toàn bộ lập luận ấy.
Khi
những nhà tư tưởng Tân-Platonist sử dụng hình ảnh Demiurge, họ đặt nó
trong một hệ thống khác, có những nguyên lý và mối quan hệ khác. Khi những nhà
tư tưởng đạo Kitô tiếp nhận hình ảnh này, họ lại giải thích nó theo quan niệm về
Gót là nguồn gốc của toàn thể sự hiện hữu. Thuật ngữ có thể được giữ lại, nhưng
nội dung triết học đã thay đổi theo những tiền đề mới.
Do
đó, khi so sánh Plato với Augustine, vấn đề không chỉ là hai người có sử dụng
những từ ngữ hoặc hình ảnh tương tự hay không. Điều quan trọng là họ đang giải
quyết vấn đề gì, dựa trên những tiền đề nào và đi đến kết luận nào. Plato trình
bày một người tạo tác sắp đặt những gì chưa có trật tự theo một mẫu vĩnh cửu.
Augustine trình bày Gót là nguồn gốc của toàn thể sự hiện hữu, tạo dựng thế giới
từ hư vô và chứa đựng những mẫu mực vĩnh cửu trong trí tuệ của Ngài. Hai tư tưởng
có thể gặp nhau ở quan niệm về trật tự, trí tuệ và điều thiện, nhưng không vì
thế mà trở thành một học thuyết.
Mặt
khác, những cách diễn giải về sau cũng có giá trị lịch sử riêng. Khi Augustine
đọc Plato qua quan điểm đạo Kitô, ông không đơn thuần hiểu sai Plato. Ông đang
đặt tư tưởng Plato vào một vấn đề mới và sử dụng nó để giải quyết những câu hỏi
của gót học đạo Kitô. Cách đọc ấy có thể khác với ý nghĩa nguyên thủy của văn bản,
nhưng chính sự khác biệt đó lại cho chúng ta thấy Plato đã được tiếp nhận và biến
đổi như thế nào trong lịch sử tư tưởng.
Vì
vậy, có hai vấn đề cần được phân biệt. Vấn đề thứ nhất là Plato đã trình bày điều
gì, lập luận ra sao và những khái niệm của ông giữ vai trò nào trong tác phẩm.
Vấn đề thứ hai là những nhà tư tưởng về sau đã đọc, diễn giải và sử dụng Plato
như thế nào trong những hoàn cảnh lịch sử và hệ thống tư tưởng của họ. Hai vấn
đề có liên quan mật thiết, nhưng không thể thay thế cho nhau.
Nếu
chỉ quan tâm đến cách hiểu về sau, chúng ta dễ gán cho Plato những quan niệm chỉ
xuất hiện trong những thời kỳ sau ông. Chẳng hạn, việc gọi người tạo tác của
Plato là “Đấng Tạo Hóa” theo nghĩa đạo Kitô có thể làm lu mờ khác biệt giữa việc
sắp đặt một thế giới đã có những điều kiện ban đầu với việc tạo dựng toàn thể sự
hiện hữu từ hư vô. Ngược lại, nếu chỉ quan tâm đến ý nghĩa nguyên thủy mà bỏ
qua lịch sử tiếp nhận, chúng ta sẽ không thấy được tư tưởng Plato đã ảnh hưởng
sâu rộng đến triết học và tôn giáo phương Tây như thế nào.
Đọc
Plato trong văn cảnh lịch sử của ông và khảo sát lịch sử tiếp nhận Plato vì thế
là hai công việc bổ sung cho nhau. Công việc thứ nhất giúp chúng ta hiểu tư tưởng
của Plato; công việc thứ hai giúp chúng ta hiểu sức sống và những biến đổi của
tư tưởng ấy qua những thời đại.
10.
Ý nghĩa của thuật ngữ dēmiourgos
trong Timaeus
Trong
Timaeus, dēmiourgos chỉ người tạo tác vũ trụ: nguyên nhân có trí
tuệ đã đưa những gì còn hỗn độn vào một trật tự tốt đẹp bằng cách hướng theo mẫu
vĩnh cửu. Hình ảnh này xuất phát từ nghĩa thông thường của một người làm ra sản
phẩm bằng kỹ năng và hiểu biết, nhưng Plato đã mở rộng nó thành một khái niệm
triết học để giải thích nguồn gốc của trật tự trong thế giới.
Danh
từ này không phải tên riêng của vị thần, cũng không tự nó mang nghĩa Đấng Tạo
Hóa theo quan niệm đạo Kitô. Trong Timaeus, người tạo tác không làm cho
toàn thể hiện hữu xuất hiện từ hư vô. Ông sắp đặt những điều kiện và chuyển động
chưa có trật tự thành một vũ trụ có hình thức, sự thống nhất và vẻ đẹp. Hoạt động
ấy được hướng dẫn bởi một mẫu vĩnh cửu và bắt nguồn từ bản tính tốt lành của
người tạo tác.
Vì
vậy, gọi vị thần trong Timaeus là người tạo tác diễn đạt đúng vai
trò của ông trong lập luận của Plato. Cách gọi này giữ được mối liên hệ với
nghĩa thông thường của dēmiourgos, đồng thời thể hiện ý nghĩa triết học
rộng hơn mà Plato đặt vào thuật ngữ. “Người thợ thủ công” nghiêng về nghĩa nghề
nghiệp cụ thể, còn “Đấng Tạo Hóa” gắn với một quan niệm gót học phát triển về
sau. “Người tạo tác” diễn đạt được hình ảnh một tác nhân có trí tuệ, có mục
đích và thực hiện công việc sắp đặt vũ trụ theo một mẫu.
Lịch
sử của dēmiourgos cũng cho thấy sự biến đổi của những khái niệm triết học
qua thời gian. Từ một danh từ chỉ người làm nghề trong xã hội Hy Lạp cổ, nó trở
thành hình ảnh triết học về nguyên nhân tạo lập trật tự của vũ trụ trong Plato;
sau đó, nó được những nhà Trung-Platonist, Tân-Platonist và một số truyền thống
Ngộ đạo tiếp nhận theo những cách khác nhau. Trong gót học đạo Kitô, những hình
ảnh và khái niệm liên quan đến người tạo tác lại được đặt trong một quan niệm
khác về Gót và việc tạo dựng thế giới.
Qua
lịch sử ấy, chúng ta thấy một thuật ngữ không tồn tại tách rời khỏi hệ thống tư
tưởng sử dụng nó. Ý nghĩa của nó được xác định bởi những vấn đề mà mỗi triết
gia muốn giải quyết, những tiền đề mà họ chấp nhận và mối quan hệ giữa thuật ngữ
ấy với những khái niệm khác. Hiểu dēmiourgos trong Timaeus vì thế
vừa giúp chúng ta hiểu quan niệm của Plato về nguồn gốc và trật tự của vũ trụ,
vừa mở ra một vấn đề rộng hơn: cách những tư tưởng triết học được tiếp nhận, diễn
giải và biến đổi trong lịch sử.
[6] Thế giới như hình ảnh của thực tại bất
biến: Đoạn này trình bày
một luận điểm căn bản trong triết học Plato về bản chất của vũ trụ và mối quan
hệ giữa thế giới hữu hình với thực tại bất biến. Plato phân biệt hai loại tồn tại:
một bên là những gì luôn hiện hữu, không sinh thành, không biến đổi và luôn đồng
nhất với chính nó; bên kia là những gì sinh thành, luôn biến đổi và được nhận
biết qua giác quan. Hai loại này không chỉ khác nhau về thời gian tồn tại, mà
còn khác nhau về phương thức hiện hữu và cách thức được nhận biết.
Theo Plato, người tạo tác vũ trụ đã lấy những gì luôn bất
biến làm mẫu mực để tạo ra thế giới hữu hình. Vì thế, vũ trụ là một hình ảnh (eikōn)
của thực tại bất biến ấy. Nói thế giới là hình ảnh không có nghĩa thế giới chỉ
là ảo ảnh hoặc hoàn toàn không có thực. Thế giới thực sự hiện hữu, nhưng là một
thực tại sinh thành, có trật tự và hình dạng nhờ được tạo tác theo một mẫu mực
vượt khỏi mọi biến đổi. Do đó, cần phân biệt hình ảnh với mẫu mực: hình ảnh được
tạo tác theo mẫu mực, nhưng không đồng nhất với mẫu mực và cũng không có cùng
phương thức hiện hữu với nó.
Sự phân biệt này còn liên quan trực tiếp đến quan niệm của
Plato về tri thức. Những gì sinh thành và biến đổi thuộc về đối tượng nhận biết
của giác quan và thường gắn với doxa (ý kiến); trong khi những gì luôn bất
biến là đối tượng của trí tuệ và có thể được nắm bắt bằng epistēmē (tri
thức). Bởi vậy, muốn hiểu trật tự của vũ trụ, chúng ta không thể chỉ quan sát
những hình dạng hữu hình, mà còn phải dùng lý trí để nhận biết mẫu mực bất biến
mà theo đó vũ trụ được tạo tác.
Đây là tiền đề cho toàn bộ phần trình bày tiếp theo của Timaeus:
vũ trụ không phải là kết quả của một sự hình thành tùy tiện, mà là một tác phẩm
có trật tự, được tạo tác theo một mẫu mực vĩnh cửu.
[7] Hai loại hiện hữu, người tạo tác và giới hạn
của nhận thức về vũ trụ
Đoạn mở đầu bài trình bày của Timaeus đặt nền tảng cho
toàn bộ quan niệm của Plato về sự hình thành vũ trụ. Trước khi giải thích thế
giới được cấu tạo như thế nào, Timaeus xác định hai loại thực tại căn bản, phân
biệt chúng theo phương thức hiện hữu và khả năng được nhận thức.
1. Phân biệt những gì luôn hiện hữu và những gì
sinh thành
Timaeus bắt đầu bằng sự phân biệt giữa hai loại: một bên
là những gì luôn hiện hữu, không trải qua sự sinh thành và luôn bất biến; bên
kia là những gì sinh thành, luôn ở trong quá trình biến đổi và không giữ nguyên
trạng thái của mình.
Sự phân biệt này không đơn thuần nói về hai nhóm sự vật
khác nhau, mà còn xác lập hai phương thức hiện hữu khác nhau. Những gì luôn hiện
hữu không sinh ra, không biến đổi và không tiêu tan. Chúng có thể được nắm bắt
bằng trí tuệ thông qua sự hiểu biết và lý giải bằng lý trí. Ngược lại, những gì
sinh thành thuộc về thế giới mà chúng ta có thể nhìn thấy, nghe thấy và cảm nhận
bằng giác quan. Chúng luôn biến đổi, phát sinh rồi tiêu tan, nên không thể trở
thành đối tượng của sự hiểu biết hoàn toàn ổn định.
Như vậy, Plato phân biệt hai con đường nhận thức tương ứng
với hai loại đối tượng: sự hiểu biết (epistēmē) hướng đến những gì bất biến,
còn quan niệm (doxa) dựa trên cảm nhận giác quan hướng đến những gì sinh thành.
Đây là một phân biệt căn bản trong triết học Plato: đối tượng của sự hiểu biết
đích thực không thể là những sự vật luôn biến đổi, mà phải là một thực tại ổn định,
có thể được nhận thức bằng trí tuệ.
Tuy nhiên, không nên hiểu rằng những gì sinh thành hoàn
toàn không hiện hữu. Chúng vẫn hiện hữu với tư cách những sự vật đang hình
thành và biến đổi, nhưng không có tính ổn định và thường hằng như những gì luôn
hiện hữu. Chính sự khác biệt này sẽ quyết định cách Timaeus giải thích địa vị của
thế giới vật chất.
2. Nguyên nhân và người tạo tác: Vì sao vũ trụ phải
có một nguồn gốc?
Sau khi phân biệt hai loại thực tại, Timaeus đưa ra một
nguyên tắc: mọi thứ sinh thành đều phải có một nguyên nhân. Không có gì tự
nhiên xuất hiện mà không do một nguyên nhân nào đó làm cho nó sinh thành.
Nguyên tắc này dẫn đến câu hỏi về nguồn gốc của vũ trụ. Nếu
vũ trụ thuộc về những gì sinh thành, thì nó phải có một nguyên nhân tạo tác.
Timaeus gọi nguyên nhân ấy là người tạo tác và người cha của vũ trụ
(dēmiourgos). Đây là nhân vật giữ vai trò trung tâm trong toàn bộ bài trình bày
tiếp theo.
Cần lưu ý rằng người tạo tác của Plato không được giới
thiệu đơn giản như một vị thần tạo ra thế giới từ hư vô theo nghĩa của một số
quan niệm thần học về sau. Trong lập luận ở đây, vai trò của ông là kiến tạo và
sắp xếp thế giới theo một mẫu có trước. Ông nhìn vào một thực tại bất biến, lấy
thực tại ấy làm khuôn mẫu, rồi tạo ra thế giới sinh thành theo hình ảnh của nó.
Bởi vậy, việc tìm hiểu nguồn gốc vũ trụ không chỉ là tìm
ra ai đã tạo tác nó, mà còn phải xác định người tạo tác đã dựa vào mẫu nào.
3. Vũ trụ được tạo tác theo mẫu vĩnh cửu
Timaeus đặt ra hai khả năng: người tạo tác có thể nhìn
vào mẫu bất biến, luôn giữ nguyên như vậy, hoặc nhìn vào một mẫu cũng đã sinh
thành và biến đổi.
Ông cho rằng chỉ có khả năng thứ nhất mới phù hợp với bản
tính của một người tạo tác tốt lành. Lập luận này dựa trên mối liên hệ giữa phẩm
chất của người tạo tác, mẫu mà ông sử dụng và vẻ đẹp của tác phẩm được tạo ra.
Nếu người tạo tác tốt lành, ông sẽ hướng đến một mẫu tốt
đẹp và hoàn hảo, chứ không lấy một sự vật sinh thành, biến đổi và bất toàn làm
khuôn mẫu. Vũ trụ, xét như toàn thể, là tác phẩm đẹp đẽ nhất trong số những gì
đã sinh thành; do đó, nguyên nhân tạo tác ra nó phải là một nguyên nhân ưu tú,
và mẫu mà ông hướng đến phải là thực tại vĩnh cửu, bất biến.
Ở đây xuất hiện một trong những tư tưởng quan trọng nhất
của Plato: thế giới mà chúng ta đang sống là hình ảnh của một thực tại cao hơn,
ổn định hơn và không chịu sự biến đổi. Thế giới vật chất không phải là thực tại
tối hậu, mà là một thế giới được kiến tạo theo mẫu của những gì luôn hiện hữu.
Điều này cũng giúp chúng ta hiểu vì sao Plato đặt sự hiểu
biết bằng trí tuệ ở vị trí cao hơn nhận thức bằng giác quan. Nếu vũ trụ được tạo
tác theo mẫu vĩnh cửu, thì muốn hiểu trật tự của vũ trụ, chúng ta không thể chỉ
quan sát những hiện tượng biến đổi bên ngoài, mà còn phải tìm hiểu nguyên lý bất
biến làm nền tảng cho chúng.
4. Tính chất của lời trình bày phải tương ứng với
tính chất của đối tượng
Từ sự phân biệt giữa mẫu và hình ảnh, Timaeus chuyển sang
một vấn đề có ý nghĩa phương pháp luận: lời trình bày của chúng ta phải có tính
chất tương ứng với đối tượng mà nó mô tả.
Đối với những gì ổn định và bất biến, chúng ta có thể hướng
đến một sự giải thích ổn định, chặt chẽ và có tính chân lý. Nhưng đối với thế
giới sinh thành, vốn chỉ là hình ảnh của thực tại bất biến, lời trình bày về nó
cũng không thể đạt đến cùng mức độ chắc chắn như lời trình bày về mẫu của nó.
Timaeus diễn đạt sự tương ứng này bằng một mệnh đề đáng
chú ý: sự hiện hữu tương ứng với sự sinh thành, cũng như chân lý tương ứng với
tính thuyết phục.
Nói cách khác, mức độ chắc chắn của nhận thức tùy thuộc
vào bản tính của đối tượng được nhận thức. Một đối tượng bất biến có thể là cơ
sở cho sự hiểu biết đích thực; một đối tượng luôn biến đổi chỉ cho phép chúng
ta đạt đến một lời giải thích có tính khả tín.
Đây không phải là lời thừa nhận rằng con người hoàn toàn
không thể hiểu biết về vũ trụ. Trái lại, Timaeus vẫn sẽ đưa ra một lời giải
thích có hệ thống về sự hình thành và trật tự của thế giới. Nhưng ông đồng thời
nhắc nhở người nghe rằng lời giải thích ấy không nên được xem như một tri thức
tuyệt đối, ngang bằng với sự hiểu biết về những gì luôn hiện hữu.
5. Câu chuyện có tính khả tín và giới hạn của tri
thức con người
Từ nguyên tắc trên, Timaeus xác lập trước mức độ chắc chắn
mà người nghe có thể mong đợi ở bài trình bày của mình. Vì vũ trụ thuộc về những
gì sinh thành, nên lời giải thích về nguồn gốc và cấu tạo của nó cũng chỉ có thể
là một câu chuyện có tính khả tín (eikōs logos), chứ không phải một sự trình
bày hoàn toàn chắc chắn và bất khả bác bỏ.
Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với cách đọc toàn bộ
tác phẩm. Khi Timaeus trình bày về người tạo tác, linh hồn thế giới, những yếu
tố cấu thành vũ trụ, những hình khối hình học và sự hình thành của con người,
chúng ta không nên mặc nhiên xem từng chi tiết như những khẳng định khoa học
theo nghĩa hiện đại. Đó là một nỗ lực giải thích có hệ thống về trật tự của vũ
trụ, dựa trên những nguyên lý triết học mà Plato cho là hợp lý nhất.
Tuy nhiên, tính khả tín ở đây không đồng nghĩa với sự phỏng
đoán tùy tiện hay một câu chuyện hư cấu không có căn cứ. Timaeus đòi hỏi lời giải
thích phải phù hợp với bản tính của đối tượng, có trật tự và có sức thuyết phục.
Điều ông bác bỏ không phải là việc tìm kiếm chân lý, mà là đòi hỏi một mức độ
chắc chắn vượt quá khả năng nhận thức của con người.
6. Ý nghĩa của phần dẫn nhập đối với toàn bộ tác
phẩm
Nhìn chung, phần dẫn nhập này xác lập ba nguyên tắc căn bản
chi phối toàn bộ bài trình bày về vũ trụ:
- Về
bản thể học: Phải phân
biệt những gì luôn hiện hữu và bất biến với những gì sinh thành và biến đổi.
Vũ trụ thuộc về loại thứ hai, còn mẫu mà nó được tạo tác theo thuộc về loại
thứ nhất.
- Về
nguyên nhân: Mọi thứ
sinh thành đều phải có một nguyên nhân. Vũ trụ là tác phẩm của một người tạo
tác tốt lành, được kiến tạo theo mẫu của thực tại vĩnh cửu.
- Về
nhận thức luận: Mức độ chắc chắn của lời giải thích phải tương ứng với bản tính của đối
tượng được khảo sát. Vì vũ trụ là một thực tại sinh thành, lời trình bày về
nó chỉ có thể đạt đến tính khả tín, chứ không thể có cùng mức độ chắc chắn
như sự hiểu biết về những gì luôn hiện hữu.
Ba nguyên tắc này không phải là những nhận định riêng rẽ,
mà liên kết chặt chẽ với nhau và tạo thành nền tảng cho cách Plato khảo sát vũ
trụ. Trước hết, muốn hiểu thế giới sinh thành, chúng ta không thể chỉ xem xét
những sự vật đang biến đổi và những hiện tượng có thể cảm nhận bằng giác quan.
Chúng ta còn phải tìm hiểu mối quan hệ giữa thế giới ấy với thực tại bất biến
mà nó được tạo tác theo hình ảnh. Nói cách khác, thế giới sinh thành chỉ có thể
được hiểu đầy đủ khi được đặt trong mối tương quan với mẫu vĩnh cửu của nó.
Chính mối quan hệ giữa mẫu và hình ảnh này giúp chúng ta hiểu vì sao vũ trụ có
một trật tự, vì sao nó có thể được nhận thức, và vì sao Plato cho rằng trật tự
của nó phản ánh một nguyên lý cao hơn những sự vật biến đổi mà chúng ta trực tiếp
cảm nhận.
Nhưng hiểu đối tượng là một chuyện; xác định chúng ta có
thể hiểu biết về đối tượng ấy đến mức độ nào lại là chuyện khác. Nếu đối tượng
khảo sát là những gì luôn hiện hữu và bất biến, chúng ta có thể hướng đến sự hiểu
biết dựa trên lý trí và đạt tới chân lý. Trái lại, nếu đối tượng là thế giới
sinh thành, luôn biến đổi, thì lời giải thích về nó cũng phải chịu những giới hạn
tương ứng. Vì vậy, chúng ta không nên đòi hỏi một lời trình bày về vũ trụ phải
có mức độ chắc chắn tuyệt đối, mà cần đánh giá nó theo tính chất của chính đối
tượng được trình bày. Một lời giải thích có tính khả tín, nếu được xây dựng có
trật tự, phù hợp với những nguyên lý đã xác lập và có sức thuyết phục, đã là điều
thích đáng đối với loại đối tượng này.
Đây chính là chìa khóa để đọc phần còn lại của Timaeus.
Một mặt, chúng ta phải luôn đặt thế giới sinh thành trong mối quan hệ với thực
tại bất biến mà nó được tạo tác theo hình ảnh; mặt khác, chúng ta phải ý thức rằng
mọi lời giải thích về thế giới ấy đều có những giới hạn nhất định, do chính bản
tính của đối tượng và khả năng nhận thức của con người quy định. Hai phương diện
này bổ sung cho nhau: phương diện thứ nhất cho biết chúng ta phải tìm kiếm
nguyên lý nào để hiểu vũ trụ; phương diện thứ hai cho biết chúng ta có thể đạt
đến mức độ hiểu biết nào về nó. Bởi vậy, khi theo dõi những trình bày tiếp theo
của Timaeus về người tạo tác, linh hồn thế giới, sự hình thành những yếu tố cấu
thành vũ trụ, trật tự thiên thể và con người, chúng ta cần ghi nhớ cả hai
nguyên tắc ấy. Chúng không chỉ định hướng nội dung của cuộc khảo sát, mà còn
giúp chúng ta hiểu đúng tính chất và mức độ chắc chắn của toàn bộ lời giải
thích.
[8] Vì sao vũ trụ được tạo tác: Trong đoạn này, Timaeus giải thích vì sao vũ
trụ được tạo tác và bằng cách nào thế giới trở thành một toàn thể có trật tự.
Chủ thể tạo tác được gọi là vị thần, hay người tạo tác (dēmiourgos). Đây
không phải là hai nhân vật khác nhau: “vị thần” nhấn mạnh bản tính tốt lành của
Ngài, còn “người tạo tác” chỉ vai trò kiến tạo và sắp đặt thế giới. Plato không
nêu tên riêng cho vị thần này.
Lập luận bắt đầu từ bản tính của người tạo tác. Ngài tốt
lành và không có lòng ganh tị, nên muốn mọi sự trở nên tốt đẹp và giống mình hết
mức có thể. Đây là lý do khiến Ngài muốn tạo tác thế giới. Nhưng để làm cho thế
giới trở nên tốt đẹp, Ngài phải thay đổi tình trạng của những gì đang hiện diện
trước đó. Theo lời Timaeus, những gì có thể nhìn thấy lúc bấy giờ đang chuyển động
hỗn loạn và chưa có trật tự. Người tạo tác đưa chúng từ tình trạng ấy sang tình
trạng có trật tự, bởi trật tự tốt đẹp hơn hỗn loạn. Nói cách khác, hoạt động tạo
tác ở bước này là sắp xếp và tổ chức những gì đang hỗn loạn thành một toàn thể
có trật tự.
Tuy nhiên, người tạo tác không chỉ muốn thế giới có trật
tự, mà còn muốn tạo ra một toàn thể tốt đẹp nhất có thể. Vì vậy, Ngài suy xét rằng
một toàn thể có trí năng thì tốt đẹp hơn một toàn thể không có trí năng. Nhưng
trí năng không thể tồn tại nếu không có hồn. Từ đó, Ngài đi đến kết luận rằng
thế giới phải có hồn để có thể có trí năng. Ngài đặt trí năng vào hồn, rồi đặt
hồn vào thân thể. Nhờ trình tự ấy, thế giới không còn chỉ là một toàn thể vật
chất được sắp xếp, mà trở thành một sinh thể thực sự, có sự sống và trí năng.
Như vậy, lập luận của Timaeus diễn tiến qua những bước
liên tiếp: vì tốt lành, người tạo tác muốn thế giới trở nên tốt đẹp; vì trật tự
tốt đẹp hơn hỗn loạn, Ngài sắp xếp những gì đang hỗn loạn thành một toàn thể có
trật tự; vì một toàn thể có trí năng tốt đẹp hơn một toàn thể không có trí
năng, Ngài làm cho thế giới có trí năng; và vì trí năng không thể tồn tại nếu
không có hồn, Ngài kết hợp trí năng với hồn rồi đặt hồn vào thân thể. Kết quả
là vũ trụ sinh thành như một sinh thể có hồn và trí năng, được tạo tác tốt đẹp
nhất trong giới hạn mà bản tính của nó cho phép.
[9] Sinh Thể Khả Niệm: Dịch từ cụm từ Hy Lạp noēton zōion (νοητὸν ζῷον).
Trong đó, noēton bắt nguồn từ động từ noein, nghĩa là suy nghĩ hoặc nhận biết bằng
trí năng; zōion nghĩa là sinh vật hay sinh thể, có cùng gốc với zōē (ζωή),
nghĩa là sự sống. Vì vậy, noēton zōion có nghĩa là sinh thể có thể được nhận biết
bằng trí năng, chứ không phải bằng giác quan. Trong đoạn này, Sinh Thể ấy chỉ một
toàn thể sống hoàn chỉnh, bao hàm tất cả những sinh thể khả niệm và là mẫu mà
người tạo tác dựa vào để kiến tạo vũ trụ hữu hình. Cần phân biệt Sinh Thể khả
niệm với những sinh thể khả niệm: Sinh Thể khả niệm chỉ toàn thể hoàn chỉnh được
lấy làm mẫu, còn những sinh thể khả niệm là những sinh thể được bao hàm trong
toàn thể ấy. Vũ trụ hữu hình, ngược lại, là thế giới được tạo tác theo hình ảnh
của Sinh Thể khả niệm, bao hàm tất cả những sinh vật hữu hình.
[10] Mẫu của vũ trụ và tính duy nhất của thế giới:
Timaeus bắt đầu bằng việc xác định rằng một hình ảnh đẹp đẽ phải được tạo tác
theo mẫu hoàn chỉnh, chứ không thể theo một phần riêng lẻ hay một thực tại chưa
trọn vẹn. Vì vậy, mẫu mà người tạo tác dựa vào để kiến tạo vũ trụ phải là Sinh
Thể hoàn chỉnh, bao hàm tất cả những sinh thể khả niệm. Từ đó, Timaeus giải
thích vì sao chỉ có một Sinh Thể như vậy: nếu giả sử có hai Sinh Thể, mỗi Sinh
Thể đều bao hàm tất cả những sinh thể khả niệm, thì phải có một Sinh Thể khác
bao hàm cả hai. Khi ấy, hai Sinh Thể ban đầu không còn là những toàn thể bao
hàm tất cả, mà chỉ là những bộ phận của Sinh Thể lớn hơn ấy. Lập luận này cho
thấy không thể có hai Sinh Thể hoàn chỉnh cùng bao hàm tất cả; chỉ có một Sinh
Thể duy nhất như vậy. Vì người tạo tác lấy Sinh Thể ấy làm mẫu, nên vũ trụ hữu
hình được tạo tác theo hình ảnh của nó cũng chỉ có một, chứ không phải hai hay
vô số vũ trụ.
[11] [“Số chính phương” là những số có dạng bình phương, chẳng hạn (2 \times
2 = 4); “số lập phương” là những số có dạng lập phương, chẳng hạn (2 \times 2
\times 2 = 8)]
[12] [Một ví dụ đơn giản về một dãy tỷ lệ đáp ứng những điều kiện của Plato ở
32a là dãy 2, 4, 8. Ta có: (2:4 = 4:8) (số thứ nhất so với số giữa cũng như số
giữa so với số cuối cùng); và (4:2 = 8:4) (số giữa so với số thứ nhất cũng như
số cuối cùng so với số giữa). Như vậy, số giữa giữ vai trò trung gian giữa hai
số còn lại, đồng thời số thứ nhất và số cuối cùng cũng có cùng mối quan hệ tỷ lệ
với số giữa. Tuy nhiên, vì thân thể của thế giới có ba chiều, những thành phần
của nó phải được biểu thị bằng những số lập phương (xem chú thích trước). Điều
này đòi hỏi phải có hai số ở giữa]
[13] [So sánh Gorgias 508a: “... Những
người khôn ngoan nói rằng sự hợp tác và tình bằng hữu... giữ cho trời và đất gắn
kết với nhau... và đó là lý do vì sao họ gọi toàn thể vũ trụ này là một trật tự
thế giới...”]
[14] Tỷ lệ toán học và sự thống nhất của vũ trụ:
Trong đoạn này, Timaeus giải thích cách người tạo tác kết hợp những thành phần
của vũ trụ thành một toàn thể thống nhất. Trước hết, thân thể của thế giới phải
có hình thể, có thể nhìn thấy và chạm vào. Vì lửa là điều kiện để có thể nhìn
thấy, đất là điều kiện để có thể chạm vào và có tính rắn, nên người tạo tác
dùng lửa và đất làm hai thành phần ở hai đầu khi bắt đầu kiến tạo thân thể vũ
trụ. Tuy nhiên, hai thành phần không thể được kết hợp thành một thể thống nhất
nếu không có những thành phần trung gian liên kết chúng. Theo Timaeus, cách
liên kết tốt nhất là dùng tỷ lệ toán học: thành phần ở giữa phải có cùng một mối
quan hệ với thành phần thứ nhất và thành phần cuối cùng. Nhờ vậy, những thành
phần ở hai đầu được liên kết với nhau thông qua những thành phần trung gian.
Timaeus tiếp tục phân biệt giữa một vật có hai chiều và một
vật có ba chiều. Nếu thân thể vũ trụ chỉ có hai chiều, tức chỉ là một mặt phẳng,
thì một thành phần trung gian là đủ để liên kết hai thành phần ở hai đầu. Nhưng
vũ trụ là một khối có ba chiều, nên cần đến hai thành phần trung gian. Vì vậy,
người tạo tác đặt không khí và nước vào giữa lửa và đất, theo thứ tự: lửa –
không khí – nước – đất. Bốn thành phần này được sắp xếp theo một tỷ lệ chung: lửa
so với không khí cũng như không khí so với nước, và không khí so với nước cũng
như nước so với đất. Nhờ mối quan hệ tỷ lệ ấy, cả bốn thành phần được liên kết
thành một thể thống nhất.
Việc Plato đưa toán học vào lập luận này có ý nghĩa quan
trọng. Toán học không chỉ giúp xác định những thành phần cấu tạo nên vũ trụ, mà
còn giải thích nguyên tắc khiến những thành phần khác nhau có thể liên kết với
nhau. Chỉ kể tên lửa, không khí, nước và đất thì chưa đủ để giải thích vì sao
chúng hợp thành một thế giới duy nhất; chính tỷ lệ toán học cho biết mối quan hệ
cần có giữa chúng. Số lượng thành phần trung gian cũng gắn với số chiều của vật
thể: một mặt phẳng cần một số trung gian, trong khi một khối có ba chiều cần
hai số trung gian. Đây là lý do người tạo tác đặt cả không khí lẫn nước vào giữa
lửa và đất.
Có thể hình dung tỷ lệ liên tục mà Timaeus nói đến qua
dãy số 2, 4, 8, 16: tỷ lệ giữa số thứ nhất và số thứ hai bằng tỷ lệ giữa số thứ
hai và số thứ ba, cũng như bằng tỷ lệ giữa số thứ ba và số thứ tư (2:4 = 4:8 =
8:16). Trong dãy này, 4 và 8 là hai số trung gian nối 2 với 16. Ví dụ ấy giúp
hình dung cách hai số ở hai đầu được liên kết thông qua hai số ở giữa. Đây cũng
là điều Timaeus muốn làm rõ khi giải thích vì sao một khối có ba chiều cần hai
thành phần trung gian.
Như vậy, tỷ lệ không chỉ là sự sắp xếp về số lượng, mà
còn là nguyên tắc tạo nên mối liên hệ giữa những thành phần của một toàn thể.
Các thành phần khác nhau vẫn giữ sự khác biệt của mình, nhưng được đặt trong những
mối quan hệ tỷ lệ thích hợp để có thể kết hợp hài hòa. Chính những mối quan hệ ấy
tạo nên sự thống nhất và bền vững của thân thể vũ trụ. Đó là ý nghĩa của việc
Timaeus nói tỷ lệ tạo nên tình bằng hữu giữa những thành phần của vũ trụ: chúng
được gắn kết thành một toàn thể thống nhất, đến mức không thể bị phân rã bởi bất
kỳ tác nhân nào khác ngoài chính người đã kết hợp chúng.
[15] Hỗn hợp ba thành phần và sự hình thành hồn vũ trụ: Ba thành phần được nói đến ở đây là Sự Hiện Hữu,
Cái Đồng Nhất và Cái Khác Biệt. Mỗi thành phần đều được kết hợp từ hai phương
diện: một phương diện không thể phân chia, bất biến và một phương diện có thể
phân chia, thuộc lĩnh vực những gì sinh thành. Vì vậy, hồn vũ trụ không thuộc
riêng về lĩnh vực bất biến cũng không thuộc riêng về lĩnh vực sinh thành, mà được
cấu thành từ sự kết hợp của cả hai. Cấu trúc trung gian này cho phép hồn vừa nhận
biết những gì luôn đồng nhất và bất biến, vừa nhận biết những gì khác biệt và
biến đổi. Đây là cơ sở để hồn có thể liên kết lĩnh vực trí tuệ với thế giới
thân thể.
[16] Hai dãy số nhân đôi và nhân ba: Hai dãy số 1, 2, 4, 8 và 1, 3, 9, 27 được
hình thành bằng cách liên tiếp nhân mỗi số với 2 hoặc với 3. Đây là những dãy số
làm cơ sở cho việc phân chia hỗn hợp tạo thành hồn vũ trụ. Trong đó, tỷ lệ 2:1
và 3:1 tạo ra những khoảng cách ban đầu; những khoảng cách này sau đó được chia
nhỏ bằng cách đặt hai số hạng trung gian vào giữa. Việc lựa chọn hai dãy số ấy
gắn với truyền thống toán học của trường phái Pythagoras, trong đó những tỷ lệ
số học được xem là nền tảng của sự hài hòa trong âm nhạc và trật tự của vũ trụ.
[17] Hai loại trung bình: trung bình số học
và trung bình điều hòa: Với
hai số 1 và 2, trung bình số học là 3/2, bởi số này cách đều hai đầu: từ 1 đến
3/2 là 1/2, và từ 3/2 đến 2 cũng là 1/2. Trung bình điều hòa là 4/3, bởi tỷ lệ
giữa phần vượt quá số đầu tiên và phần còn kém số cuối cùng tương ứng với tỷ lệ
giữa hai số đầu và cuối. Nhờ hai cách lấy trung bình này, khoảng từ 1 đến 2 được
chia thành ba khoảng nhỏ có tỷ lệ lần lượt là 4/3, 9/8 và 4/3. Tương tự, cách
phân chia được áp dụng cho những khoảng gấp ba. Các tỷ lệ 3/2, 4/3 và 9/8 xuất
hiện từ đó, tạo nên cơ sở toán học cho hệ thống hòa âm được Plato vận dụng
trong đoạn này.
[18] Tỷ lệ 256/243 và phần dư leimma: Trong lý thuyết âm nhạc cổ đại, tỷ lệ 4/3 biểu thị quãng bốn đúng, còn
tỷ lệ 9/8 biểu thị một cung nguyên. Khi chia một quãng bốn đúng bằng những cung
nguyên, có thể đặt vừa hai cung nguyên nhưng vẫn còn một khoảng nhỏ. Tỷ lệ của
khoảng còn lại là 256/243, thường được gọi là leimma, nghĩa là phần còn
lại. Quan hệ này được biểu thị bằng công thức:
4/3 =
(9/8) × (9/8) × (256/243)
Phần dư 256/243 là một khoảng âm thanh nhỏ hơn cung
nguyên, không đồng nhất với nửa cung trong hệ thống bình quân đều hiện đại.
Plato đưa tỷ lệ này vào phép phân chia để hoàn tất cấu trúc hài hòa của hỗn hợp
tạo thành hồn vũ trụ.
[19] Cái Đồng Nhất và Cái Khác Biệt: Trong
Timaeus, Cái Đồng Nhất (the Same) và Cái Khác Biệt (the Other) là hai nguyên lý
căn bản tham gia cấu thành hồn vũ trụ. Chúng không chỉ biểu thị hai loại chuyển
động thiên thể, mà trước hết là hai phương diện khác nhau của hoạt động nhận thức
và vận động của hồn. Cái Đồng Nhất gắn với khả năng nhận biết những gì đồng nhất,
bất biến và luôn giữ nguyên chính nó; Cái Khác Biệt gắn với khả năng nhận biết
những gì khác biệt, biến đổi và thuộc lĩnh vực sinh thành. Khi kiến tạo hồn vũ
trụ, người tạo tác kết hợp hai nguyên lý này với Sự Hiện Hữu, tạo thành một hợp
thể có khả năng nhận biết cả những gì bất biến lẫn những gì biến đổi. Hai
nguyên lý ấy sau đó được biểu hiện trong cấu trúc thiên văn qua hai vòng chuyển
động: vòng ngoài, tương ứng với Cái Đồng Nhất, thực hiện chuyển động quay đều đặn
hằng ngày; vòng trong, tương ứng với Cái Khác Biệt, đảm nhiệm những chuyển động
riêng biệt của Mặt Trăng, Mặt Trời và năm hành tinh. Như vậy, trật tự vận động
của vũ trụ không phải là sự chuyển động cơ học đơn thuần, mà là sự biểu hiện của
một trật tự có tính trí tuệ, được thiết lập ngay trong cấu trúc của hồn vũ trụ.
Việc viết hoa hai thuật ngữ này nhằm nhấn mạnh địa vị của chúng như những
nguyên lý cấu thành, chứ không phải những thuộc tính thông thường.
[20] Hai vòng chuyển động: Cái Đồng Nhất và Cái Khác Biệt: Sau khi hoàn thành việc phân chia theo những
tỷ lệ toán học, người tạo tác chia hợp thể của hồn thành hai phần, đặt chéo
nhau tại tâm rồi uốn cong thành hai vòng tròn. Vòng ngoài tương ứng với Cái Đồng
Nhất, đảm nhiệm chuyển động quay đều đặn hằng ngày của những định tinh. Vòng
trong tương ứng với Cái Khác Biệt, đảm nhiệm những chuyển động riêng biệt của Mặt
Trăng, Mặt Trời và năm hành tinh mà người Hy Lạp cổ đại biết đến. Hai vòng này
không chỉ là những bộ phận trong cấu trúc thiên văn, mà còn biểu hiện hai
nguyên lý của hồn: sự nhận biết những gì đồng nhất và bất biến, và sự nhận biết
những gì khác biệt, biến đổ
[21] Bảy vòng tròn và chuyển động của những thiên thể lang thang: Bảy vòng tròn được tạo thành từ việc chia
vòng trong thành sáu phần, tương ứng với bảy thiên thể mà người Hy Lạp cổ đại gọi
là những thiên thể lang thang: Mặt Trăng, Mặt Trời, Sao Thủy, Sao Kim, Sao Hỏa,
Sao Mộc và Sao Thổ. Mỗi vòng đảm nhiệm chuyển động riêng của một thiên thể
trong Hoàng Đạo. Ba thiên thể Mặt Trời, Sao Kim và Sao Thủy được nói đến ở đoạn
tiếp theo là chuyển động với cùng một tốc độ biểu kiến; bốn thiên thể còn lại
có những tốc độ khác nhau (xem 38c–d).
[22] Phép phân chia hồn vũ trụ mà Plato trình
bày ở đây dựa trên những tỷ lệ toán học căn bản trong lý thuyết hòa âm của người
Hy Lạp cổ đại, đặc biệt là truyền thống gắn với trường phái Pythagoras. Qua việc
khảo sát âm thanh của dây đàn, người Hy Lạp nhận thấy rằng những quãng âm hòa hợp
có thể được biểu thị bằng những tỷ lệ đơn giản giữa độ dài những dây đàn: 2:1 tạo
thành quãng tám, 3:2 tạo thành quãng năm đúng và 4:3 tạo thành quãng bốn đúng.
Những phát hiện ấy cho thấy sự hòa hợp của âm thanh không phải là điều ngẫu
nhiên, mà tuân theo những quan hệ số học nhất định.
Plato vận dụng những quan hệ này vào việc mô tả cách hồn
vũ trụ được cấu thành. Ông bắt đầu từ hai dãy số: dãy nhân đôi (1, 2, 4, 8) và
dãy nhân ba (1, 3, 9, 27). Khi đặt hai dãy ấy trong cùng một cấu trúc, ông dùng
hai số hạng trung gian — trung bình số học và trung bình điều hòa — để xác lập
những quan hệ giữa những phần. Từ đó hình thành những tỷ lệ 3:2, 4:3 và 9:8.
Trong cách phân chia tiếp theo, hai khoảng 9:8 được đặt vào trong một khoảng
4:3; phần còn lại có tỷ lệ 256:243, được gọi là leimma trong lý thuyết
âm nhạc cổ đại. Đây là khoảng dư còn lại sau khi lấy hai cung nguyên 9:8 ra khỏi
quãng bốn 4:3.
Những con số và tỷ lệ này không chỉ có ý nghĩa trong việc
mô tả những quãng âm. Plato dùng chúng để trình bày cấu trúc hài hòa của hồn vũ
trụ, qua đó nối liền ba lĩnh vực: toán học, âm nhạc và trật tự vũ trụ. Theo
cách nhìn ấy, những quan hệ số học làm nền tảng cho sự hòa hợp của âm thanh
cũng có thể biểu thị những quan hệ cấu thành hồn và tổ chức chuyển động của
toàn thể vũ trụ. Vì vậy, đoạn văn không chỉ muốn nói rằng vũ trụ giống như một
bản nhạc. Điều quan trọng hơn là Plato xem trật tự toán học và sự hài hòa là những
nguyên lý có thể nhận biết bằng lý trí, đồng thời là nền tảng cho một vũ trụ thống
nhất, có trật tự và có sự sống.
