Timaeus
(Τίμαιος)
Plato
(Πλάτων,
Plátōn, khoảng 428/427–348/347 TCN)
TIMAEUS
Lời giới thiệu (cùa người biên tập
bản tiếng Anh)
Timaeus đem đến cho người đọc một màn trình diễn nghệ thuật tu từ
(rhetorical display), chứ không phải một đàm thoại triết học. Trong cuộc
trò chuyện mở đầu, nhằm thiết lập bối cảnh cho tác phẩm, Socrates nhắc lại bài
trình bày của chính ông vào ngày hôm trước về cách tổ chức và những thiết chế của
thành phố lý tưởng (dường như là thành phố được mô tả trong Republic).
Tuy nhiên, toàn bộ phần còn lại của tác phẩm dành cho bài diễn thuyết rất dài của
Timaeus, trong đó ông mô tả quá trình
hình thành và cấu tạo của vũ trụ.
Trong toàn bộ trước tác của Plato, một số tác phẩm khác
cũng chỉ gồm một bài diễn thuyết duy nhất, chẳng hạn Apology (Biện hộ),
Critias (tác phẩm chưa hoàn thành, vốn tiếp nối Timaeus) và Menexenus.
Tuy nhiên, bài diễn thuyết của Timaeus
có một điểm khác biệt đáng chú ý: nó chứa đựng một nội dung triết học hết sức
phong phú. Ở đây, chúng ta vẫn gặp triết học, nhưng không phải qua những cuộc
khảo sát bằng phép biện chứng, gần gũi với những vấn đề thực tế như trong phần
lớn những tác phẩm khác của Plato. Thay vào đó, Timaeus trình bày những lý thuyết đồ sộ về vũ trụ, được diễn đạt bằng
một nghệ thuật tu từ trau chuốt. Nếu muốn tìm một tác phẩm có hình thức tương tự,
chúng ta có thể nghĩ đến Phaedrus. Trong tác phẩm ấy, hai bài diễn thuyết
của Socrates về tình yêu nhục cảm (erotic love), đặc biệt là bài thứ
hai, cũng trình bày những luận điểm triết học bằng một lối diễn đạt giàu hình ảnh
và đầy sức cuốn hút.
Timaeus, một nhân vật dường
như do chính Plato sáng tạo ra, xuất thân từ miền Nam nước Ý, vùng đất nổi tiếng
với những nhà toán học và khoa học Hy Lạp. Ông xây dựng lý thuyết về vũ trụ dựa
trên sự phân biệt quen thuộc của Plato, mà chúng ta đã gặp trong những tác phẩm
như Phaedo và Republic: một bên là những ‘Thể Dạng’ (Forms)
vĩnh cửu, bất biến; bên kia là những sự vật trong thế giới vật chất, có thể nhận
biết bằng giác quan, vốn chỉ là những hình ảnh không ổn định của những Thể Dạng
ấy và luôn ở trong quá trình ‘trở thành’ (becoming). Tuy nhiên, Timaeus đưa thêm vào lý thuyết này một vị
thần sáng tạo, gọi là demiurge (tiếng Hy Lạp có nghĩa là ‘người thợ thủ
công’). Vị thần này tạo tác và sắp đặt thế giới vật chất theo một trật tự nhất
định, lấy những Thể Dạng làm khuôn mẫu. Như vậy, theo cách trình bày của Timaeus, không phải bản thân những Thể Dạng
trực tiếp tạo nên hình dạng và trật tự của thế giới; chính vị thần sáng tạo dựa
vào chúng để thực hiện công việc ấy. Timaeus
còn đưa ra khái niệm ‘vật chứa’ (receptacle), tức một nền tảng nằm bên
dưới những sự vật vật chất, nơi những hình dạng theo khuôn mẫu của những Thể Dạng
được hình thành. Ông hình dung vật chứa này giống như một chất liệu mềm dẻo, tự
nó không có hình dạng nhất định, nhưng có thể tiếp nhận những hình dạng do người
ta tạo nên.
Dựa trên những khái niệm ấy, đồng thời nhấn mạnh vai trò
của những quan hệ toán học trong việc tạo nên trật tự của vũ trụ, Timaeus trình bày những nền tảng của nhiều
ngành khoa học: thiên văn học, vật lý học, hóa học và sinh lý học. Ông còn khảo
sát hoạt động của những giác quan, qua đó trình bày những vấn đề thuộc sinh lý
học và tâm lý học về tri giác. Cuối cùng, ông phân loại những căn bệnh của thân
thể và hồn người, đồng thời bàn về những phương pháp chữa trị.
Trong thời cổ đại hậu kỳ và thời Trung cổ, Timaeus
giữ một vị trí đặc biệt quan trọng trong truyền thống Platon (Platonism).
Đây gần như là tác phẩm duy nhất của Plato mà người ta có thể đọc bằng tiếng
La-tinh. Vì thế, tác phẩm trở thành chủ đề của nhiều cuộc tranh luận gay gắt. Một
trong những vấn đề được bàn luận nhiều nhất là: câu chuyện về sự sáng tạo trong
Timaeus có thực sự muốn nói rằng thế giới bắt đầu hiện hữu vào một thời
điểm nhất định trong thời gian hay không? Hay Timaeus chỉ dùng ngôn ngữ thời gian để diễn tả một quan hệ lệ thuộc
vĩnh cửu, trong đó thế giới luôn phụ thuộc vào một thực tại cao hơn, tức những
Thể Dạng? Một vấn đề khác là: khi tạo dựng thế giới, vị thần demiurge có
thực sự tồn tại tách biệt với những Thể Dạng ấy hay không? Hay những Thể Dạng ấy
thực chất chỉ là những nội dung nằm trong chính não thức thần linh của vị thần?
Timaeus trở thành tác phẩm trung tâm trong những cuộc tranh luận về hai
vấn đề này, cũng như nhiều vấn đề khác thuộc truyền thống Platon.
Phần lớn học giả xếp Timaeus vào nhóm những tác phẩm
cuối đời của Plato, mặc dù một số ít cho rằng tác phẩm thuộc ‘thời kỳ giữa’, gần
với Republic hơn. Dù vậy, dường như có thể khẳng định rằng Plato viết Timaeus
sau Republic. Với tư cách là tác giả của tác phẩm, Plato chịu trách nhiệm
về toàn bộ những lý thuyết mà Timaeus
trình bày. Tuy nhiên, những lý thuyết ấy phản ánh đến mức độ nào những xác tín
triết học của chính Plato vào thời điểm ông viết tác phẩm?
Bản thân Timaeus
nhấn mạnh rằng chúng ta không thể biết tường tận cấu trúc vật lý của thế giới.
Khoảng cách ngăn cách chúng ta với những tầng trời quá lớn, không chỉ về không
gian mà cả về khả năng nhận thức; hơn nữa, toàn bộ phần còn lại của thế giới đều
phụ thuộc vào những tầng trời. Vì vậy, chúng ta không thể đi xa hơn một ‘câu
chuyện khả dĩ’ (likely story) khi giải thích những chi tiết vật lý trong
cấu trúc của vũ trụ. Nói cách khác, chúng ta không thể đạt tới một chân lý hoàn
toàn xác thực và rõ ràng về những vấn đề ấy. Việc xây dựng những lý thuyết chi
tiết vẫn có thể hữu ích, nhưng Timaeus
chỉ trình bày chúng như những cách giải thích hợp lý về cách vị thần sáng tạo
có thể đã tiến hành khi tạo dựng và sắp đặt thế giới.
Hơn nữa, trong Phaedrus, Plato cho thấy những người
có tài hùng biện phải lấy chân lý triết học làm nền tảng cho lời nói của mình,
nhưng cũng có thể thay đổi cách trình bày và thêm thắt những yếu tố cần thiết để
thu hút, duy trì sự chú ý của người nghe, đồng thời thuyết phục họ tiếp nhận những
nội dung cốt yếu. Timaeus có thể là
người phát ngôn thay cho Plato. Tuy nhiên, nếu khi soạn bài diễn thuyết này,
Plato đã vận dụng những nguyên tắc về nghệ thuật tu từ mà ông nêu ra trong Phaedrus,
thì chúng ta cần đặc biệt thận trọng khi dựa vào lời nói của Timaeus để xác định những quan điểm triết
học thực sự của chính Plato. Sự thận trọng ấy cần thiết ngay cả khi chúng ta
xem xét những vấn đề thuộc về những nguyên tắc triết học căn bản.
Trong những điều Timaeus
trình bày về ‘là-có’ (being) và ‘sự trở thành’ (becoming), về những
Thể Dạng và những ‘hình ảnh phản chiếu’ (reflections), về vị thần demiurge
và ‘vật chứa’ (receptacle), cũng như trong những lập luận ông đưa ra về
tất cả những vấn đề ấy, đâu là những yếu tố được ông thêm vào để tô điểm bài diễn
thuyết và gây ấn tượng với Socrates cùng những người nghe khác? Đâu mới là những
điều Plato thực sự xem là chân lý nghiêm túc vào thời điểm ông viết tác phẩm?
Đàm thoại buộc chúng ta phải đặt ra những câu hỏi ấy, nhưng không đưa ra những
câu trả lời dễ dàng.
J.M.C.
Dẫn nhập của người dịch bản tiếng Việt
Timaeus là một trong những đàm thoại quan trọng nhất của Plato,
đồng thời là tác phẩm có ảnh hưởng sâu rộng trong lịch sử triết học phương Tây.
Trong tiếng Hy Lạp cổ đại, từ cosmos (κόσμος) có nghĩa là trật tự, sự sắp đặt và sự hài hòa; về sau,
từ này được dùng để chỉ vũ trụ như một toàn thể có trật tự. Vì vậy, cosmos
không chỉ nói đến toàn thể những gì hiện hữu, mà còn nhấn mạnh cách những thành
phần khác nhau được sắp đặt và liên kết với nhau thành một chỉnh thể. Ý nghĩa
này giữ vai trò trung tâm trong Timaeus. Qua lời trình bày của Timaeus,
Plato khảo sát sự hình thành và cấu trúc của vũ trụ, mối quan hệ giữa trí tuệ
và tất yếu, giữa cái vĩnh cửu và những gì luôn biến đổi. Cuộc khảo sát không chỉ
bàn về những thiên thể và những yếu tố cấu thành thế giới tự nhiên, mà còn đi
sâu vào nguồn gốc sự sống, cấu tạo của hồn người, cơ thể con người và những
sinh vật khác.
Bối cảnh và cấu trúc đàm thoại
Những nhân vật tham dự đàm thoại Timaeus là
Socrates, Timaeus, Critias và
Hermocrates. Tuy nhiên, người khách thứ tư mà Socrates nhắc đến ở đầu tác phẩm
vắng mặt vì bị bệnh (Timaeus 17a). Đàm thoại mở đầu bằng việc Socrates
nhắc lại những điểm chính trong cuộc trò chuyện diễn ra ngày hôm trước. Ông tóm
lược hình dung về một polis được tổ chức với tầng lớp giám hộ và tầng lớp
sản xuất, sự phân công chức năng, chế độ giáo dục, chế độ sinh hoạt tập thể của
tầng lớp giám hộ, cùng việc phụ nữ và trẻ em được chia sẻ chung trong tầng lớp
này (17c–19b). Phần tóm lược có nhiều điểm tương ứng với nội dung Republic,
nhưng Socrates không trực tiếp gọi tên tác phẩm ấy. Đáng chú ý, đoạn này không
đề cập đến lý thuyết về Thể Dạng hay việc những triết gia cai trị.
Tiếp đó, Critias kể lại câu chuyện về Athens thời cổ đại
và Atlantis, một câu chuyện được ông cho là truyền lại từ Solon và có nguồn gốc
từ những tư liệu của người Ai Cập (20d–26d). Theo sự phân công được thống nhất,
Timaeus sẽ trình bày về sự hình thành
vũ trụ và con người, còn Critias sẽ kể về cuộc chiến giữa Athens thời cổ đại và
Atlantis, qua đó mô tả đời sống chính trị và hành động của một cộng đồng người
được đặt trong câu chuyện ấy (27a–b). Vì vậy, đàm thoại không chỉ có phần khảo
sát vũ trụ của Timaeus, mà còn nằm
trong một dự định rộng hơn, kết hợp việc trình bày về trật tự tự nhiên với câu
chuyện về một trật tự chính trị được thể hiện trong lịch sử.
Phần trình bày của Timaeus
kéo dài từ 27d đến 92c. Có thể phân biệt ba chặng chính: thứ nhất, sự hình
thành và trật tự của vũ trụ dưới sự định hướng của trí tuệ (29d–47e); thứ hai,
vai trò của tất yếu và những nguyên nhân phụ trợ trong cấu tạo thế giới vật chất
(47e–69a); thứ ba, sự phối hợp giữa trí tuệ và tất yếu trong cấu tạo cơ thể, hồn
người và những sinh vật (69a–92c). Sau đó, trong Critias, Critias bắt đầu
triển khai câu chuyện về Athens và Atlantis, nhưng tác phẩm dừng lại đột ngột ở
121c, khi lời kể còn chưa kết thúc. Phần tiếp nối dự định mang tên Hermocrates
không còn được lưu truyền.
Thể Dạng, Mẫu và sự hình thành vũ trụ
Một trong những vấn đề nền tảng của Timaeus là sự
phân biệt giữa những gì luôn hiện hữu, không sinh thành và không biến đổi với
những gì luôn trở thành, được nhận biết bằng giác quan và không ngừng biến đổi
(27d–28a). Những thực tại thuộc bình diện thứ nhất có thể được nhận thức bằng
lý trí; thế giới khả giác thuộc bình diện thứ hai. Từ sự phân biệt ấy, Plato đặt
ra vấn đề về nguồn gốc của thế giới khả giác và quan hệ giữa thế giới này với
những thực tại vĩnh cửu.
Để giải thích sự hình thành của vũ trụ, Plato đưa vào
hình ảnh người thợ thủ công thần linh (Dēmiourgos, δημιουργός), một tác nhân nhìn vào Mẫu vĩnh cửu (paradeigma,
παράδειγμα) để sắp đặt thế giới. Người thợ thủ công thần linh hướng
đến điều tốt đẹp và muốn mọi sự trở nên tốt đẹp nhất có thể. Vì vậy, ông đem trật
tự vào những gì vốn ở trong trạng thái hỗn độn, tạo thành một vũ trụ có trật tự
và hài hòa (29a–30b).
Ở đây, Plato phân biệt ba loại: Mẫu, bản
sao và vật chứa (48e–49a; 50c–d). Mẫu là cái vĩnh cửu, bất biến, làm
căn cứ cho sự hình thành; bản sao là những gì được hình thành theo Mẫu; còn vật
chứa (hypodochē, ὑποδοχή), cũng được bàn đến dưới tên chōra (χώρα), là nơi tiếp nhận mọi sự sinh thành. Plato ví vật chứa
như người mẹ, Mẫu như người cha và những gì được hình thành như con cái
(50c–d). Vật chứa tự nó không mang một hình dạng cố định nào, nhưng tiếp nhận
những dấu ấn và hình thái khác nhau của những gì đi vào nó (50c–51a). Ba loại
này giúp Plato giải thích sự khác biệt giữa cái làm mẫu, cái được hình thành
theo mẫu và nơi diễn ra quá trình hình thành.
Hồn vũ trụ và hồn người
Một chủ đề quan trọng khác là hồn vũ trụ (psychē
tou kosmou, ψυχὴ τοῦ κόσμου). Plato không trình bày vũ trụ như một tập hợp những vật
thể rời rạc, mà như một sinh thể sống có hồn và có trí tuệ. Trong Timaeus
34b–37c, người thợ thủ công thần linh cấu thành hồn vũ trụ trước, rồi mới tạo
thành thân thể vũ trụ và kết hợp hai phần ấy thành một toàn thể sống động. Hồn
vũ trụ được cấu thành từ những thành phần thuộc về cái bất khả phân chia và cái
có thể phân chia, cái luôn đồng nhất và cái luôn biến đổi. Những thành phần này
được pha trộn theo những tỷ lệ toán học và hài hòa, tạo nên cấu trúc của hồn
cùng những chuyển động có trật tự của nó. Nhờ hồn, vũ trụ có sự sống, có khả
năng nhận thức và vận động theo một trật tự nhất định.
Vai trò của hồn không chỉ giới hạn ở vũ trụ. Trong Timaeus
41c–d, khi tạo ra những hồn người, người thợ thủ công thần linh sử dụng phần
nguyên liệu còn lại trong chính chiếc bát đã dùng để pha hồn vũ trụ. Hỗn hợp
này được pha theo cùng phương thức, nhưng không còn có độ tinh khiết như hỗn hợp
ban đầu. Như vậy, hồn người và hồn vũ trụ có chung những thành phần cấu tạo, dù
không hoàn toàn đồng nhất về phẩm chất và vị trí trong trật tự vũ trụ.
Plato còn phân biệt phần bất tử và những phần khả tử của
hồn người. Phần bất tử được người thợ thủ công thần linh tạo thành; những vị thần
trẻ hơn được giao nhiệm vụ kết hợp phần ấy với cơ thể và tạo ra những phần khả
tử (41c–d; 69c–d). Trong phần trình bày về cấu tạo con người (69c–72d), Plato
phân biệt phần lý trí, đặt trong đầu, với hai phần khả tử: phần khí chất (thymoeides,
θυμοειδές), đặt trong ngực, và phần ham muốn (epithymētikon,
ἐπιθυμητικόν), đặt ở vùng bụng. Cổ giữ vai trò phân cách đầu với ngực,
còn cơ hoành phân cách vùng ngực với vùng bụng. Sự phân bố này gắn với chức
năng và quan hệ giữa những phần khác nhau của hồn người.
Như vậy, liên hệ giữa hồn vũ trụ và hồn người không cần
phải được suy ra từ một phép so sánh bên ngoài giữa cosmos và polis.
Chính Timaeus đã trình bày liên hệ ấy
qua nguồn gốc và thành phần cấu tạo của hai loại hồn. Tuy nhiên, cần phân biệt
hồn vũ trụ với hồn người: việc chúng được cấu thành từ những thành phần chung
không có nghĩa là chúng có cùng cấu trúc hay cùng chức năng.
Trí tuệ và tất yếu
Gắn liền với sự hình thành vũ trụ là quan hệ giữa trí
tuệ (nous, νοῦς) và tất yếu (anankē, ἀνάγκη). Theo Timaeus,
trí tuệ hướng mọi sự đến trật tự và điều tốt đẹp, nhưng sự hình thành thế giới
cũng phải tính đến những nguyên nhân và điều kiện thuộc về tất yếu. Tại
47e–48a, Plato trình bày rằng trí tuệ thuyết phục tất yếu, đưa phần lớn những
gì được hình thành đến điều tốt đẹp nhất có thể. Cần lưu ý rằng chủ thể thực hiện
việc thuyết phục ở đây là trí tuệ, không phải người thợ thủ công thần linh được
nhắc đến như một chủ thể riêng biệt trong câu diễn giải.
Timaeus tiếp tục phân biệt
những nguyên nhân hoạt động theo sự định hướng của trí tuệ với những nguyên
nhân phụ trợ, vốn không tự hướng đến điều tốt đẹp mà chỉ tạo ra những kết quả
thông qua những điều kiện và tác động tự nhiên. Vì thế, để giải thích sự hình
thành vũ trụ, không thể chỉ xét hoạt động của trí tuệ mà còn phải khảo sát những
nguyên nhân thuộc về tất yếu. Phần trình bày về cấu tạo những yếu tố vật chất,
những hình dạng hình học và sự biến đổi của chúng (48a–69a) triển khai chính
phương diện này.
Thời gian, những thiên thể và sự sống
Trong cách trình bày của Plato, thời gian gắn liền với sự
hình thành của vũ trụ. Người thợ thủ công thần linh tạo ra thời gian cùng với
những thiên thể, như một hình ảnh vận động theo số lượng của sự vĩnh cửu
(37c–38b). Ngày, đêm, tháng và năm được xác định thông qua những chuyển động của
Mặt Trời, Mặt Trăng và những hành tinh. Vì vậy, thời gian không được trình bày
như một thực tại tồn tại độc lập với vũ trụ, mà gắn với trật tự vận động của những
thiên thể.
Plato cũng khảo sát cấu tạo của bốn yếu tố: lửa, khí, nước
và đất; giải thích hình dạng hình học của những thành phần cơ bản cấu tạo nên
chúng, cũng như những biến đổi và chuyển hóa giữa những yếu tố (53c–61c). Tiếp
đó, ông bàn về những sinh vật khác nhau, cấu tạo cơ thể, giác quan, sự hình
thành hồn người và những điều kiện chi phối đời sống con người (69a–92c). Qua
những phần này, cuộc khảo sát chuyển từ cấu trúc vũ trụ sang cấu tạo của những
sinh thể sống trong vũ trụ, đặc biệt là con người.
Tính chất của lời giải thích về vũ trụ
Giá trị triết học của Timaeus không chỉ nằm ở việc
đưa ra một cách giải thích về nguồn gốc và cấu trúc của vũ trụ. Tác phẩm còn đặt
ra vấn đề về giới hạn và tính chất của tri thức con người. Ngay trong phần mở đầu
bài trình bày (27d–29d), Timaeus phân
biệt cái luôn hiện hữu và không biến đổi với cái luôn trở thành và biến đổi. Từ
đó, ông xác định rằng lời giải thích phải tương ứng với đối tượng được giải
thích: đối với cái bất biến, có thể có một lời trình bày vững chắc và chính
xác; còn đối với cái luôn biến đổi, lời trình bày chỉ có thể đạt đến mức độ khả
dĩ và có sức thuyết phục (eikōs logos, εἰκὼς λόγος).
Tại 29b, Timaeus
nói rõ rằng những lời giải thích về sự vật phải có tính chất tương ứng với
chính những sự vật ấy. Vì vũ trụ là một thực tại được hình thành và có thể nhận
biết bằng giác quan, lời giải thích về nó không thể có cùng mức độ chính xác
như lời giải thích về cái vĩnh cửu và bất biến. Tuy nhiên, điều đó không khiến
cuộc khảo sát mất đi giá trị. Timaeus
vẫn tìm cách trình bày một lời giải thích hợp lý, có sức thuyết phục về sự hình
thành và trật tự của thế giới. Chính tính chất này cần được giữ trong cách đọc Timaeus:
đây là một cuộc khảo sát triết học về vũ trụ, nhưng lời giải thích của nó được
trình bày với sự ý thức về giới hạn của tri thức con người.
Ảnh hưởng trong lịch sử triết học
Timaeus có ảnh hưởng đáng kể đến triết học cổ đại và tư tưởng
trung đại, đặc biệt thông qua những cuộc tranh luận về nguồn gốc vũ trụ, hồn vũ
trụ, thời gian, vật chất và quan hệ giữa trí tuệ với tự nhiên. Aristotle đã nhiều
lần khảo sát và phê bình những quan điểm của Plato trong tác phẩm này, đặc biệt
về sự hình thành vũ trụ, vật chứa và bản chất của hồn (Physics IV.2; De
Caelo I.10–12; De Anima I.3). Những phê bình ấy cho thấy Timaeus
đã trở thành một đối tượng tranh luận quan trọng ngay trong triết học Hy Lạp cổ
đại.
Trong lịch sử tiếp nhận ở phương Tây, Timaeus còn
có một vị trí đặc biệt vì tác phẩm được truyền sang tiếng Latinh qua những bản
dịch từng phần. Cicero đã dịch một phần tác phẩm, từ 27d đến 47b. Đến thế kỷ IV
sau Công nguyên, Calcidius thực hiện một bản dịch Latinh dài hơn, kéo dài đến
53c, kèm theo một phần chú giải. Bản dịch và chú giải của Calcidius trở thành một
trong những con đường quan trọng để tư tưởng Plato được tiếp nhận trong thời
Trung đại Tây phương, khi phần lớn những tác phẩm khác của Plato chưa được phổ
biến rộng rãi bằng tiếng Latinh.
Dù nhiều giải thích của Plato về cấu tạo vật chất, những yếu
tố tự nhiên và chuyển động của thiên thể không còn phù hợp với tri thức khoa học
hiện đại, Timaeus vẫn giữ vị trí quan trọng trong lịch sử triết học. Tác
phẩm tập hợp nhiều vấn đề căn bản: những thực tại vĩnh cửu và thế giới khả
giác, Mẫu và bản sao, vật chứa và sự sinh thành, trí tuệ và tất yếu, hồn vũ trụ
và hồn người, toán học và trật tự tự nhiên. Sự kết hợp giữa suy tư siêu hình,
toán học và khảo sát thế giới tự nhiên làm nên nét đặc sắc của Timaeus
trong toàn bộ tư tưởng Plato.
Người dịch bản tiéng Việt
LDB
(Nov/2026)
TIMAEUS
A. Bố cục
1. Cuộc trò chuyện mở đầu (17a1–27d4)
2. Bài nói của Timaeus (27d5–92c9)
- 2.1. Lời mở đầu: Hai loại tồn tại — cái luôn hiện hữu
và cái luôn sinh thành; người thợ thủ công thần linh (Demiurge) và Mẫu
vĩnh cửu (paradeigma);
địa vị của lời giải thích khả dĩ (eikōs logos) (27d5–29d6).
Phần chính (29d7–92c9), gồm ba phần:
- 2.2. Những gì được hình thành dưới sự sắp đặt của
Trí tuệ (nous) (29d7–47e2).
- 2.3. Tất Yếu (anankē) và những điều kiện vật chất của
sự hình thành vũ trụ: vật chứa, bốn yếu tố và những khối đa diện đều cấu thành
chúng (47e3–69a5).
- 2.4. Sự phối hợp giữa Trí tuệ và Tất Yếu trong sự
hình thành con người và những sinh vật khác: thân thể con người, hai phần khả tử
của hồn người, bệnh tật và những loài động vật (69a6–92c9).
B. Nhân vật
(a) Socrates (Σωκράτης, Sōkrátēs)
Socrates (khoảng 469–399 TCN) là triết gia Athens, một
trong những nhân vật có ảnh hưởng sâu xa nhất trong lịch sử triết học phương
Tây. Ông không để lại tác phẩm triết học nào; tư tưởng và phương pháp đàm thoại
của ông chủ yếu được biết đến qua những ghi chép của những học trò và người
đương thời, đặc biệt là Plato và Xenophon.
Trong phần mở đầu Timaeus, Socrates nhắc lại những
nội dung chính của cuộc thảo luận hôm trước về hình thức tổ chức của một polis
tốt đẹp nhất, đồng thời giới thiệu những người tham gia cuộc trò chuyện. Ông
cũng nêu mong muốn được nghe một bài diễn thuyết tiếp nối cuộc thảo luận ấy,
trong đó polis đã được trình bày không chỉ trên phương diện tổ chức mà
còn qua những hành động và biến cố cụ thể. Sau phần mở đầu này, Socrates nhường
lời cho Timaeus, người đảm nhận bài
trình bày chính về sự hình thành và trật tự của vũ trụ.
Trong Timaeus, vì vậy, Socrates không giữ vai trò
dẫn dắt cuộc khảo sát bằng những câu hỏi và phản biện liên tiếp như trong nhiều
đàm thoại khác của Plato; ông chủ yếu đảm nhiệm việc gợi lại vấn đề, xác lập bối
cảnh và mở đường cho phần trình bày của Timaeus.
(b) Timaeus (Τίμαιος)
Timaeus là nhân vật giữ vai
trò trung tâm trong đàm thoại cùng tên của Plato. Theo lời giới thiệu của
Socrates, ông là người đến từ Locri Epizephyrii, một polis ở miền nam
bán đảo Italy, có địa vị cao trong cộng đồng, từng đảm nhiệm những chức vụ quyền
lực và danh dự nhất, đồng thời am hiểu sâu xa triết học (Timaeus, 20a).
Critias còn giới thiệu ông là người đặc biệt am hiểu thiên văn học và đã dành
nhiều công sức nghiên cứu bản tính của toàn thể vũ trụ (27a).
Tuy nhiên, không có tư liệu độc lập đủ tin cậy để xác nhận
Timaeus người thành Locri là một nhân
vật lịch sử có thật. Một số tác giả cổ đại, trong đó có Cicero và Iamblichus,
xem ông là người có thật; nhưng nhiều nhà nghiên cứu hiện đại nghiêng về khả
năng ông là nhân vật do Plato xây dựng. Những thông tin về Timaeus người thành Locri trong những nguồn tư liệu cổ còn lại phần
lớn đều bắt nguồn từ chính đàm thoại này hoặc từ những tác phẩm xuất hiện về
sau dưới tên ông. Vì vậy, chúng không thể được dùng làm bằng chứng độc lập để
xác nhận tiểu sử của nhân vật.
Một giả thuyết khác cho rằng Plato có thể đã xây dựng
hình tượng Timaeus dựa trên Archytas
người thành Tarentum (khoảng 428–347 TCN), nhà toán học, triết gia thuộc truyền
thống Pythagoras và chính khách nổi tiếng ở miền nam Italy. Archytas có quan hệ
với Plato và là một trong những nhà tư tưởng Pythagoras quan trọng nhất thế kỷ
IV TCN. Tuy nhiên, việc đồng nhất Timaeus
với Archytas hoặc xem Archytas là hình mẫu trực tiếp của nhân vật này vẫn chỉ
là giả thuyết, chưa có bằng chứng xác thực.
Trong đàm thoại, Timaeus
đảm nhận phần trình bày về sự hình thành của vũ trụ, từ những nguyên lý đầu
tiên đến sự hình thành con người. Bài diễn thuyết của ông chiếm gần như toàn bộ
phần còn lại của tác phẩm (Timaeus, 27d–92c). Qua nhân vật này, Plato
triển khai một khảo luận rộng lớn về vũ trụ học, bản thể học, toán học và tự
nhiên học, đặt trong khuôn khổ một câu chuyện về sự kiến tạo vũ trụ.
(c) Critias (Κριτίας)
Danh tính của Critias trong Timaeus là một vấn đề
còn được giới nghiên cứu tranh luận. Cái tên này thường gợi đến Critias (khoảng
460–403 TCN), chính khách, nhà văn và nhà tư tưởng Athens, người về sau trở
thành một trong những thủ lĩnh của nhóm Ba mươi Bạo chúa (Thirty Tyrants).
Ông cũng là người có quan hệ họ hàng với Plato. Tuy nhiên, chưa thể khẳng định
Critias trong đàm thoại chính là nhân vật lịch sử ấy.
Critias nổi tiếng trong lịch sử Athens trước hết vì vai
trò chính trị của ông sau thất bại của Athens trong Chiến tranh Peloponnesus.
Năm 404 TCN, sau khi Athens đầu hàng Sparta, một chính quyền đầu sỏ gồm ba mươi
người được thành lập với sự hậu thuẫn của Sparta. Critias trở thành một trong
những nhân vật có ảnh hưởng nhất trong chính quyền này. Dưới sự lãnh đạo của
nhóm Ba mươi, Athens trải qua một thời kỳ đàn áp chính trị khốc liệt: nhiều
công dân bị xử tử hoặc tước đoạt tài sản, và quyền công dân bị thu hẹp đáng kể.
Critias tử trận năm 403 TCN trong cuộc giao tranh tại Munychia, gần cảng
Piraeus, khi lực lượng dân chủ do Thrasybulus lãnh đạo tiến hành lật đổ chính
quyền Ba mươi.
Trước khi trở thành một nhà cầm quyền đầu sỏ, Critias đã
được biết đến như một tác giả có học thức, sáng tác bi kịch, thơ ca và văn
xuôi. Ông từng giao du với Socrates và thuộc giới thanh niên xuất thân từ những
gia đình danh giá ở Athens. Liên hệ giữa Critias với Socrates về sau trở thành
một vấn đề gây tranh luận, bởi người Athens từng đặt câu hỏi về ảnh hưởng của
Socrates đối với những thanh niên quý tộc sau này tham gia vào những hoạt động
chính trị chống lại nền dân chủ. Tuy nhiên, không thể chỉ từ quan hệ thầy trò
hoặc giao du ấy mà quy trách nhiệm cho Socrates về những hành động chính trị của
Critias.
Trong Timaeus, Critias là người kể lại câu chuyện
về cuộc chiến giữa Athens thời cổ đại và Atlantis. Theo lời ông, câu chuyện bắt
nguồn từ Solon, người đã nghe lại câu chuyện này từ một tư tế Ai Cập tại Sais.
Sau đó, câu chuyện được truyền qua ông nội của Critias rồi đến chính Critias.
Khi còn là một cậu bé khoảng mười tuổi, Critias đã nghe ông nội kể lại câu chuyện
ấy trong dịp lễ Apaturia (Timaeus, 20d–26e).
Chi tiết về người ông khiến việc xác định danh tính
Critias trong đàm thoại trở nên phức tạp. Một số học giả cho rằng nhân vật này
chính là Critias, người về sau đứng đầu nhóm Ba mươi Bạo chúa; những người khác
cho rằng ông là một Critias thuộc thế hệ trước, có thể là ông nội của nhà chính
trị ấy. những cách giải thích khác nhau chủ yếu dựa vào những chi tiết về tuổi
tác, trí nhớ và quan hệ gia đình trong lời kể của nhân vật. Vì vậy, việc đồng
nhất Critias trong Timaeus với nhà chính trị khét tiếng ở Athens vẫn
chưa có được sự đồng thuận.
Critias còn xuất hiện trong Critias, tác phẩm tiếp
nối trực tiếp phần mở đầu của Timaeus. Trong tác phẩm này, ông bắt đầu kể
chi tiết hơn về cuộc chiến giữa Athens cổ đại và Atlantis, nhưng câu chuyện bị
dừng lại giữa chừng. Critias là một tác phẩm chưa hoàn thành; không rõ
Plato đã dự định kết thúc nó như thế nào, hoặc có từng dự định viết thêm một
đàm thoại thứ ba mang tên Hermocrates hay không.
(d) Hermocrates (Ἑρμοκράτης), mất khoảng năm 407/408 TCN
Hermocrates là một chính khách và tướng lĩnh nổi tiếng của
Syracuse, một polis Hy Lạp ở miền đông đảo Sicily. Ông giữ vai trò quan
trọng trong những cuộc xung đột giữa những thành phố Hy Lạp ở Sicily và Athens
vào cuối thế kỷ V TCN, đặc biệt trong cuộc viễn chinh Sicily của Athens
(415–413 TCN), một chiến dịch lớn trong Chiến tranh Peloponnesus.
Hermocrates được biết đến rõ nhất qua bài diễn thuyết tại
hội nghị Gela năm 424 TCN, khi ông kêu gọi những thành phố Hy Lạp ở Sicily chấm
dứt xung đột với nhau và đoàn kết để bảo vệ quyền tự chủ trước tham vọng bành
trướng của Athens. Thucydides ghi lại bài diễn thuyết này (Lịch sử Chiến
tranh Peloponnesus, IV.58–65). Trong cuộc viễn chinh Sicily sau đó,
Hermocrates tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức phòng thủ và góp
phần vào thất bại của quân Athens. Ông được Thucydides đánh giá cao về trí tuệ,
lòng can đảm và năng lực chính trị.
Sau thất bại của Athens tại Sicily, Hermocrates tiếp tục
tham gia những hoạt động chính trị và quân sự ở vùng Tiểu Á và Sicily. Năm 410
TCN, ông bị chính quyền dân chủ ở Syracuse kết án lưu đày khi đang vắng mặt.
Sau đó, với sự hỗ trợ tài chính của Pharnabazus, một quan chức cấp cao của Đế
quốc Ba Tư, ông trở về Sicily và tập hợp lực lượng nhằm khôi phục ảnh hưởng
chính trị tại quê nhà. Năm 408 hoặc 407 TCN, trong nỗ lực giành lại quyền lực ở
Syracuse, ông bị giết cùng với một số người ủng hộ.
Plato đưa Hermocrates vào làm một trong bốn nhân vật của Timaeus
và Critias. Trong phần mở đầu Timaeus, Socrates nhận xét rằng
Hermocrates có đủ năng lực để bàn luận những vấn đề chính trị, nhờ cả bản tính
lẫn sự huấn luyện của mình (20a). Hermocrates cũng là người khuyến khích
Critias kể lại câu chuyện về Athens cổ đại và Atlantis (20d). Sự hiện diện của
ông trong đàm thoại tạo nên một nét đáng chú ý: một chính khách và tướng lĩnh từng
góp phần đánh bại cuộc viễn chinh Sicily của Athens lại tham gia vào cuộc trò
chuyện tại Athens, nơi câu chuyện về một Athens cổ đại chiến thắng một đế quốc
hùng mạnh được đem ra kể lại.
C. Địa điểm và thời gian
Địa điểm: Athens. Plato không nêu rõ địa điểm cụ thể diễn
ra cuộc trò chuyện. Tuy nhiên, vì Socrates được những người đàm thoại tiếp đãi
và nhận những lời hứa đáp lễ bằng những bài diễn thuyết, một số học giả cho rằng
cuộc gặp có thể diễn ra tại nhà Critias ở Athens. Đây là một suy luận từ bối cảnh
cuộc trò chuyện, chứ không phải địa điểm được xác định trực tiếp trong văn bản.
Thời gian: Thời điểm diễn ra đàm thoại trong thế giới của
tác phẩm chưa được xác định chắc chắn. Một số học giả cho rằng cuộc gặp diễn ra
vào năm 429 TCN; những giả thuyết khác đề xuất những năm 421, 411 hoặc 409–408
TCN. Những cách xác định này dựa trên việc đối chiếu tuổi tác và tiểu sử của những
nhân vật với những chi tiết trong đàm thoại, nhưng không có giả thuyết nào được
xem là chắc chắn.
Plato cho biết cuộc trò chuyện diễn ra vào ngày tiếp theo
cuộc gặp mà Socrates nhắc lại ở phần mở đầu. Cuộc gặp hôm trước xoay quanh hình
thức tổ chức chính trị của một polis tốt đẹp nhất và những người cần hợp
thành cộng đồng ấy (Timaeus, 17a–19b). Nội dung này có nhiều điểm tương ứng
với những vấn đề được trình bày trong Republic. Tuy nhiên, việc xác định
cuộc gặp hôm trước chính là đàm thoại Republic theo nghĩa toàn bộ tác phẩm
ấy đã diễn ra trong một ngày trước đó vẫn còn là vấn đề tranh luận. Plato chỉ
cho biết Socrates đã trình bày những ý tưởng chính về một polis tốt đẹp;
văn bản không xác nhận rằng toàn bộ nội dung của Republic đã được thuật
lại trong cuộc gặp ấy.
Critias còn cho biết cuộc trò chuyện diễn ra vào ngày lễ
dành cho nữ thần Athena, nhưng không nêu rõ tên lễ hội. Một số học giả liên hệ
ngày này với lễ Panathenaea, được tổ chức tại Athens để tôn vinh Athena; những
người khác đề xuất một lễ hội khác cũng dành cho nữ thần. Do đó, việc xác định
đàm thoại diễn ra trong dịp Panathenaea chỉ là một giả thuyết, không phải dữ kiện
đã được xác lập.
TIMAEUS [1]
(Về Sự Hình Thành Của Vũ Trụ Và Bản Tính Của Con Người)
[2]
[17 a]
SOCRATES: Một, hai, ba... Thế người thứ tư đâu rồi, Timaeus? Hôm qua, cả bốn ông đều là
khách của tôi; còn hôm nay, đến lượt tôi làm khách của các ông. [3]
TIMAEUS: Ông ấy đột nhiên mắc bệnh gì đó, Socrates ạ. Ông
ấy không đời nào tự nguyện bỏ lỡ cuộc gặp gỡ của chúng ta.
SOCRATES: Vậy chẳng phải ông và những người bạn đồng hành
đang có mặt ở đây phải thay người bạn vắng mặt đảm nhận phần việc của ông ấy
hay sao?
TIMAEUS: Ông nói hoàn toàn đúng. Dù sao, chúng tôi sẽ cố
gắng hết sức để không phụ lòng ông. Hôm qua, ông đã tiếp đãi chúng tôi rất chu
đáo; vì thế, hôm nay sẽ thật không phải phép nếu ba chúng tôi không dốc hết sức
để thết đãi ông một bữa đáp lễ.
SOCRATES: Các ông có nhớ tất cả những chủ đề mà hôm qua
tôi đã giao cho các ông trình bày không?
TIMAEUS: Chúng tôi còn nhớ được một số. Nếu có chủ đề nào
chúng tôi không nhớ, thì ông đang ở đây để nhắc lại cho chúng tôi. Tốt hơn nữa,
nếu ông không thấy phiền, sao ông không dành ít phút ôn lại những chủ đề ấy từ
đầu đến cuối? Như vậy, chúng sẽ được khắc sâu hơn trong trí nhớ của chúng tôi.
SOCRATES: Được thôi. Hôm qua, tôi đã trình bày về chính
trị. Theo tôi, luận điểm chính của bài trình bày ấy liên quan đến hình thức tổ
chức chính trị mà một thành phố cần có, cũng như những người cần hợp thành tổ
chức ấy, để thành phố có thể trở nên tốt đẹp nhất. [4]
TIMAEUS: Đúng vậy, Socrates. Ông đã trình bày như thế, và
tất cả chúng tôi đều rất hài lòng với phần mô tả của ông.
SOCRATES: Chẳng phải chúng ta đã bắt đầu bằng cách tách
những người nông dân và tất cả những người thợ thủ công khác trong thành phố khỏi
những người đảm nhận việc chiến đấu để bảo vệ thành phố hay sao?
TIMAEUS: Đúng vậy.
SOCRATES: Chúng ta đã làm theo bản tính tự nhiên khi giao
cho mỗi người một nghề nghiệp, một công việc mà người ấy có năng lực và thích hợp
nhất để đảm nhận. Vì thế, chúng ta cho rằng chỉ những người có nhiệm vụ chiến đấu
thay mặt cho mọi người mới được làm người giám hộ của thành phố. Nếu một người
ngoại quốc, hoặc thậm chí một công dân, chống lại thành phố và gây rối, thì những
người giám hộ phải đối xử khoan dung với những người thuộc quyền cai quản của
mình, bởi họ vốn là bạn bè tự nhiên của những người giám hộ. Nhưng, như chúng
ta đã nói, họ phải đối xử nghiêm khắc với những kẻ thù mà họ gặp trên chiến trường.[5]
TIMAEUS: Đúng vậy, hoàn toàn đúng.
SOCRATES: Bởi vì, như tôi nghĩ chúng ta đã nói, hồn người
của những người giám hộ phải có bản tính vừa can đảm vừa yêu thích triết học ở
mức độ cao nhất. Nhờ đó, họ có thể đối xử dịu dàng hoặc nghiêm khắc một cách
thích hợp, tùy theo từng trường hợp. [6]
TIMAEUS: Đúng vậy.
SOCRATES: Còn việc huấn luyện họ thì sao? Chẳng phải
chúng ta đã nói rằng họ phải được rèn luyện cả về thể chất lẫn văn hóa, đồng thời
được đào tạo trong những lĩnh vực học vấn thích hợp khác hay sao?
TIMAEUS: Chắc chắn chúng ta đã nói như vậy.
SOCRATES: Đúng thế. Và theo tôi nhớ, chúng ta còn nói rằng
những người được huấn luyện như vậy không được xem vàng, bạc hay bất cứ thứ gì
khác là tài sản riêng của mình. Với tư cách những người chuyên làm công việc
giám hộ, họ sẽ nhận từ những người được họ bảo vệ một khoản thù lao đủ để duy
trì lối sống điều độ của mình. Chúng ta cũng nói rằng họ phải cùng nhau chia sẻ
những khoản chi tiêu, dành thời gian bên nhau, sống chung với nhau và trên hết,
chuyên tâm rèn luyện đức hạnh, bởi họ đã được giải phóng khỏi mọi nghề nghiệp
khác.
TIMAEUS: Đúng vậy, chúng ta cũng đã nói như thế.
SOCRATES: Trên thực tế, chúng ta thậm chí còn bàn đến phụ
nữ. Chúng ta nói rằng phải làm cho bản tính của phụ nữ tương ứng với bản tính của
đàn ông, và mọi công việc, dù liên quan đến chiến tranh hay những phương diện
khác của đời sống, đều phải trở thành công việc chung của cả đàn ông lẫn phụ nữ.
TIMAEUS: Chúng ta cũng đã bàn đến vấn đề ấy.
SOCRATES: Còn việc sinh con thì chúng ta đã nói gì? Chúng
ta không thể nào quên chủ đề ấy, bởi những điều chúng ta nói về nó thật khác
thường. Chúng ta quyết định rằng tất cả họ phải có chung vợ chồng và con cái; đồng
thời, phải đặt ra những biện pháp để không ai trong số họ có thể nhận ra đứa trẻ
nào là con ruột của mình. Mỗi người sẽ tin rằng tất cả họ đều thuộc về một gia
đình duy nhất: những người cùng nhóm tuổi với mình đều là anh chị em của mình;
những người thuộc nhóm tuổi trước đó là cha mẹ hoặc ông bà của mình; còn những
người thuộc nhóm tuổi sau đó là con cái hoặc cháu chắt của mình.
TIMAEUS: Ông nói đúng. Đó thực sự là một luận điểm không
thể nào quên.
[17d]
SOCRATES: Chắc chắn chúng ta cũng nhớ rằng mình đã
nói: để ngay từ đầu tạo ra một thế hệ có bản tính ưu tú nhất có thể, những người
cai trị, cả nam lẫn nữ, phải bí mật sắp xếp những cuộc hôn phối bằng cách rút
thăm. Họ sẽ bố trí để những người đàn ông có bản tính ưu tú được ghép đôi riêng
với những phụ nữ có bản tính ưu tú, còn những người đàn ông có bản tính kém thì
được ghép đôi với những phụ nữ có bản tính tương tự. Chúng ta cũng nói rằng
cách sắp xếp này sẽ không gây bất hòa giữa họ, bởi họ sẽ tin rằng những cuộc
ghép đôi ấy chỉ là kết quả của sự ngẫu nhiên.
TIMAEUS: Đúng vậy, chúng tôi nhớ.
SOCRATES: Chúng ta cũng nhớ rằng mình đã nói: con
cái của những cha mẹ có bản tính ưu tú phải được nuôi dưỡng, còn con cái của những
cha mẹ có bản tính kém thì bí mật được đưa sang một thành phố khác. Những đứa
trẻ ấy phải được theo dõi liên tục trong suốt quá trình lớn lên, để những đứa
trẻ tỏ ra xứng đáng có thể được đưa trở về, còn những đứa trẻ đang được nuôi dưỡng
nhưng không tỏ ra xứng đáng sẽ được đưa đi thay thế chúng.
TIMAEUS: Chúng ta đã nói như vậy.
SOCRATES: Vậy bây giờ, Timaeus, chúng ta đã ôn lại xong cuộc trò chuyện hôm qua chưa,
ít nhất là những điểm chính? Hay chúng ta còn bỏ sót luận điểm nào đã nêu hôm
qua? Có điều gì chúng ta chưa nhắc đến không?
TIMAEUS: Không, Socrates, chúng tôi không bỏ sót điều gì
cả. Đúng chính xác là những gì chúng ta đã nói.
[17e–20 a]
SOCRATES: Được rồi. Bây
giờ, tôi muốn kể cho các ông nghe cảm nhận của tôi về thành phố mà chúng ta đã
mô tả. Tôi có cảm giác giống như một người chăm chú ngắm nhìn những con vật tuyệt
đẹp, dù là những con vật được vẽ trong tranh hay những con vật sống đang đứng
yên. Rồi người ấy bỗng mong muốn được nhìn thấy chúng chuyển động, hoặc tham
gia vào một cuộc vận động hay tranh đấu nào đó, qua đó bộc lộ những phẩm chất đặc
biệt của chúng. Tôi cũng có cảm giác như vậy đối với thành phố mà chúng ta đã
mô tả. Tôi rất muốn nghe ai đó trình bày về thành phố ấy khi nó tranh tài với
những thành phố khác, cạnh tranh những giải thưởng mà những thành phố thường
tranh giành với nhau. Tôi rất muốn nhìn thấy thành phố của chúng ta thể hiện ưu
thế của mình trong chiến tranh và cách nó tiến hành chiến tranh: nó đối phó với
những thành phố khác như thế nào, lần lượt từng thành phố một, bằng những hành
động và lời nói thể hiện đúng nền giáo dục và sự huấn luyện mà nó đã nhận được;
nói cách khác, nó ứng xử và thương lượng với những thành phố ấy ra sao.
Về những vấn đề này, Critias và Hermocrates, tôi phải thừa
nhận rằng mình hầu như không đủ khả năng ca ngợi thành phố và những công dân của
chúng ta cho xứng đáng. Điều đó không có gì đáng ngạc nhiên. Nhưng tôi đã đi đến
cùng một nhận định với những nhà thơ của chúng ta, cả thời xưa lẫn ngày nay.
Tôi không có ý bất kính với những nhà thơ nói chung, nhưng ai cũng biết rằng những
người chuyên bắt chước giỏi nhất trong việc mô phỏng những loại sự vật mà họ đã
được huấn luyện để mô phỏng. Bất kỳ ai trong số họ cũng khó lòng thực hiện tốt,
dù chỉ ở mức trung bình, việc mô phỏng bằng hành động, chứ chưa nói đến việc mô
tả bằng lời, những điều nằm ngoài lĩnh vực họ đã được huấn luyện. [7]
Mặt khác, tôi vẫn luôn nghĩ rằng những nhà sophist, xét
như một tầng lớp, [8]
rất thành thạo trong việc soạn những bài diễn thuyết dài và thực hiện nhiều
công việc tốt đẹp khác. Tuy nhiên, vì họ thường đi từ thành phố này sang thành
phố khác và không bao giờ định cư tại quê hương họ, tôi e rằng những bài diễn
thuyết của họ về những nhà lãnh đạo vừa là chính khách vừa có phẩm chất triết học
sẽ dễ xa rời sự thật. Họ có thể trình bày sai lệch những thành tựu của những
nhà lãnh đạo ấy khi đối đầu với kẻ thù, dù trên chiến trường hay trong những cuộc
thương lượng.
SOCRATES: Vì thế, chúng ta hãy để những người như thế
sang một bên và nói đến các ông. Xét cả về bản tính lẫn sự huấn luyện, các ông
đều kết hợp triết học với chính trị. Chẳng hạn, hãy lấy Timaeus đây làm ví dụ. Ông đến từ Locri, một thành phố ở Ý, [9]
nơi có những luật lệ rất tốt. Không ai trong số đồng bào của ông có địa vị cao
hơn ông về tài sản hay dòng dõi; hơn nữa, ông đã nắm giữ những chức vụ có quyền
lực và danh dự cao nhất trong thành phố. Theo tôi được biết, ông còn là người
am hiểu sâu xa toàn bộ triết học. Còn Critias, tôi tin rằng tất cả chúng ta ở
Athens đều biết ông không phải là người xa lạ với bất kỳ lĩnh vực nào đang được
bàn đến. Nhiều người đáng tin cậy cũng đã xác nhận với chúng ta rằng
Hermocrates có đầy đủ năng lực để đảm đương những vấn đề này, cả nhờ bản tính lẫn
sự huấn luyện của ông.
Hôm qua, khi các ông yêu cầu tôi trình bày về những vấn đề
chính trị, tôi đã nhận ra điều đó. Chính vì vậy, tôi rất vui lòng nhận lời mời
của các ông. Tôi biết rằng nếu các ông đồng ý đảm nhận bài trình bày tiếp theo,
thì không ai có thể làm việc ấy tốt hơn các ông. Ngày nay, ngoài các ông ra,
không ai có thể mô tả thành phố của chúng ta tiến hành chiến tranh theo cách phản
ánh đúng bản tính của nó. Chỉ các ông mới có thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu ấy.
Vì vậy, sau khi hoàn thành phần trình bày mà các ông đã
giao cho tôi, tôi xin chuyển sang vị trí người giao nhiệm vụ và giao lại cho
các ông chủ đề mà tôi vừa mô tả. Các ông đã cùng nhau suy nghĩ về việc này và đồng
ý đáp lại lời đề nghị của tôi. Bài trình bày của các ông sẽ là món quà đáp lễ
cho lòng hiếu khách của tôi. Vì thế, hôm nay tôi đã tắm rửa, ăn mặc chỉnh tề và
sẵn sàng đón nhận món quà ấy. Không ai có thể chuẩn bị chu đáo hơn tôi để đón
nhận những gì các ông sắp trao tặng.
[20a–20c]
HERMΟCRATES:
Đúng vậy, Socrates. Như Timaeus đã nói với ông, ông sẽ thấy chúng tôi không hề
thiếu nhiệt tình. Chúng tôi không có chút lý do nào để từ chối lời đề nghị của
ông. Ngay từ hôm qua, sau khi rời khỏi đây và trở về nhà khách của Critias, nơi
chúng tôi đang ở, chúng tôi đã suy nghĩ về chính vấn đề này; thậm chí, chúng
tôi đã bàn bạc về nó ngay trên đường đi. Sau đó, Critias kể cho chúng tôi nghe
một câu chuyện có từ thời xa xưa. Bây giờ, Critias, xin ông hãy kể lại câu chuyện
ấy cho người bạn của chúng ta nghe, để ông ấy cùng chúng ta xem xét liệu câu
chuyện đó có thích hợp với nhiệm vụ mà chúng ta được giao hay không. [10]
CRITIAS: Được thôi, nếu người bạn thứ ba của chúng ta, Timaeus,
cũng đồng ý.
TIMAEUS: Dĩ nhiên, tôi đồng ý.
CRITIAS: Vậy tôi xin kể cho ông nghe câu chuyện này,
Socrates. Đây là một câu chuyện rất lạ, nhưng mọi điều trong đó đều có thật.
Solon, người khôn ngoan nhất trong số Bảy Hiền nhân, từng xác nhận điều ấy. [8]
Solon là bà con và cũng là bạn thân của Dropides, tổ tiên của tôi. Chính Solon
đã nhắc đến câu chuyện này nhiều lần trong thơ mình. Dropides kể lại câu chuyện
cho ông nội tôi, Critias; rồi ông nội tôi kể lại cho chúng tôi nghe, theo những
gì ông còn nhớ được.
Câu chuyện kể rằng, vào thời cổ đại, thành phố của chúng
ta từng lập nên những chiến công vĩ đại và kỳ diệu. Nhưng theo thời gian, khi
những thế hệ con người lần lượt qua đời, những chiến công ấy cũng dần bị quên
lãng. Trong số đó có một chiến công đặc biệt phi thường. Hôm nay, chúng ta nên
khơi lại ký ức về chiến công ấy và kể cho ông nghe, như một món quà đáp lễ. Qua
đó, chúng ta cũng sẽ dâng lên nữ thần một bài tụng ca, để ca ngợi sự công chính
và tôn vinh bà trong ngày lễ hội này.
SOCRATES: Tuyệt vời! Nhưng xin ông hãy kể cho tôi nghe những
chiến công thời cổ đại mà thành phố chúng ta đã lập nên, những chiến công mà
Solon từng thuật lại và ông nội Critias đã kể cho ông. Tôi chưa từng nghe nói đến
những chuyện ấy. Người ta có nói rằng chúng thực sự đã xảy ra không?
CRITIAS: Tôi sẽ kể cho ông nghe. Đây là một câu chuyện cổ
mà tôi nghe được từ một người lúc ấy đã rất cao tuổi. Thật vậy, theo lời người ấy,
khi đó ông nội tôi, Critias, đã gần chín mươi tuổi, còn tôi mới khoảng mười tuổi.
Chuyện xảy ra vào ngày lễ Apaturia, khi những đứa trẻ được làm lễ ghi danh vào
gia tộc. Theo phong tục, chúng tôi cũng
được tiếp đãi trong một bữa tiệc. Những người cha tổ chức một cuộc thi đọc thơ;
nhiều tác phẩm của những nhà thơ khác nhau được đem ra đọc, và nhiều đứa trẻ
chúng tôi đã hát thơ Solon, bởi vào thời ấy thơ ông vẫn còn khá mới.
Bấy giờ, một người trong gia tộc chúng tôi nói rằng, theo
ông, Solon không chỉ là người khôn ngoan nhất trong số mọi người, mà thơ ông
còn cho thấy ông là người phóng khoáng và cao quý nhất trong tất cả những nhà
thơ. Có lẽ người ấy thực sự nghĩ như vậy; cũng có thể ông chỉ muốn làm cho ông
nội tôi, Critias, vui lòng. Tôi vẫn nhớ rất rõ: ông nội tôi gật đầu tán thành,
mỉm cười và nói:
“Amynander, thật đáng tiếc là Solon chỉ làm thơ như một
việc phụ, chứ không chuyên tâm vào đó như những nhà thơ khác. Cũng thật đáng tiếc
là ông không hoàn thành câu chuyện mà ông đã mang từ Ai Cập về. Nếu không phải
lo giải quyết những cuộc xung đột nội bộ và những rắc rối khác mà ông gặp phải
khi trở về quê nhà, ông đã có thể hoàn thành câu chuyện ấy. Theo tôi, nếu làm
được điều đó, Hesiod, Homer hay bất kỳ nhà thơ nào khác cũng không thể nổi tiếng
hơn ông.”[11]
Một người khác hỏi: “Critias, câu chuyện ấy là chuyện gì
vậy?”
Ông nội tôi trả lời: “Đó là câu chuyện về một trong những
chiến công vĩ đại nhất mà thành phố chúng ta từng lập nên. Chiến công ấy xứng
đáng được biết đến rộng rãi hơn bất kỳ thành tựu nào khác của thành phố. Nhưng
theo thời gian, những người lập nên chiến công ấy đều đã qua đời, nên câu chuyện
cũng không còn được lưu truyền đến ngày nay.”
Một người khác lại hỏi: “Xin ông kể cho chúng cháu nghe
câu chuyện ấy từ đầu. Đây có phải là câu chuyện có thật mà Solon đã nghe không?
Ông đã nghe câu chuyện ấy bằng cách nào? Ai đã kể cho ông?”[12]
[20c–23c]
CRITIAS: Cụ tôi bắt đầu kể:
“Ở Ai Cập, tại vùng châu thổ nơi sông Nile phân thành nhiều
nhánh, có một quận gọi là Saïs. Thành phố quan trọng nhất của quận này cũng
mang tên Saïs. (Đó cũng là quê hương của vua Amasis.) Thành phố được một nữ thần
sáng lập. Người Ai Cập gọi bà là Neith, còn người Hy Lạp gọi bà là Athena. Dân
thành phố ấy rất thân thiện với người Athens và cho rằng, theo một cách nào đó,
họ có quan hệ họ hàng với chúng ta.
Solon kể rằng khi ông đến đó, người dân đã đón tiếp và
bày tỏ lòng kính trọng đối với ông. Hơn nữa, khi hỏi những tu sĩ của họ, vốn là
những người am hiểu lịch sử cổ đại, ông nhận ra rằng hầu như không một người Hy
Lạp nào, kể cả chính ông, biết được những chuyện đã xảy ra trong thời xa xưa.
Có lần, khi muốn khơi chuyện về lịch sử cổ đại, Solon kể
cho họ nghe những truyền thuyết của người Hy Lạp. Ông bắt đầu bằng câu chuyện về
Phoroneus, người được xem là người đầu tiên, rồi đến Niobe; sau đó, ông kể chuyện
Deucalion và Pyrrha đã sống sót sau trận đại hồng thủy như thế nào. Ông tiếp tục
lần theo dòng dõi của những thế hệ hậu duệ của họ, rồi cố gắng tính toán niên đại
bằng cách xác định số năm đã trôi qua kể từ những sự kiện vừa kể.
Khi ấy, một vị tu sĩ rất cao tuổi lên tiếng:
‘Ôi, Solon, Solon! Người Hy Lạp các ông chẳng bao giờ
thôi là trẻ con cả. Trong số các ông, không có ai thực sự trưởng thành về tuổi
tác và trí tuệ.’
Nghe vậy, Solon hỏi: ‘Ông nói thế có nghĩa là gì?’
Vị tu sĩ già đáp:
‘Tất cả các ông đều còn trẻ trong hồn người, từng người một.
Trong hồn người của các ông không có những tin tưởng lâu đời được truyền lại từ
thời cổ đại, cũng chẳng có tri thức nào được thời gian làm cho thêm sâu xa và vững
chắc. Lý do là vì nhân loại đã nhiều lần trải qua những tai họa khủng khiếp, và
những tai họa ấy vẫn sẽ còn tiếp diễn dưới nhiều hình thức khác nhau. Trong số
đó, nghiêm trọng nhất là lửa và nước; bên cạnh chúng còn có nhiều tai họa khác,
tuy ít tàn khốc hơn.
Chẳng hạn, câu chuyện mà các ông kể về Phaethon, con trai
của Mặt Trời, nói rằng có lần chàng đã cầm cương cỗ xe của cha mình nhưng không
thể điều khiển nó theo đúng lộ trình thường ngày. Chàng khiến mọi thứ trên mặt
đất bốc cháy, còn bản thân thì bị sét đánh chết. Câu chuyện ấy được kể dưới
hình thức một huyền thoại, nhưng sự thật đằng sau nó là những biến đổi trong
chuyển động của các thiên thể quanh Trái Đất, gây ra những trận hỏa hoạn lớn, hủy
diệt mọi thứ trên mặt đất. Những tai họa như thế cứ cách những khoảng thời gian
rất dài lại xảy ra một lần.
Khi tai họa ấy xảy ra, những người sống ở vùng núi hoặc
những nơi cao ráo, khô cằn thường chịu thiệt hại nhiều hơn những người sống gần
sông ngòi hay biển cả. Còn sông Nile của chúng tôi, vốn luôn là vị cứu tinh của
chúng tôi, lại giúp chúng tôi thoát khỏi thảm họa ấy, bởi nước sông dâng lên và
tràn ngập những vùng đất xung quanh.
Ngược lại, mỗi khi những vị thần gây ra lũ lụt để thanh tẩy
mặt đất, những người chăn nuôi gia súc và chăn cừu sống trên núi vẫn có thể sống
sót, trong khi những người sống trong thành phố ở đất nước các ông bị nước cuốn
trôi ra biển. Nhưng ở đất nước chúng tôi, nước không từ trên trời đổ xuống đồng
ruộng vào một mùa nhất định, hay vào bất kỳ thời điểm nào khác. Trái lại, nước ở
đây luôn dâng lên từ bên dưới. Chính vì vậy, những di tích cổ xưa nhất được lưu
giữ tại đất nước chúng tôi.
Thực ra, ở bất cứ nơi nào khí hậu không quá lạnh cũng
không quá nóng, loài người vẫn có thể tiếp tục sinh sống; có lúc dân số đông
hơn, có lúc ít hơn. Những biến cố mà chúng tôi ghi nhớ, dù xảy ra ở đất nước
các ông hay ở đất nước chúng tôi, đều được ghi chép lại trong những đền thờ. Đó
là những biến cố liên quan đến những con người cao quý, vĩ đại hoặc nổi bật
theo một cách nào đó. Tại đây, những ghi chép ấy đã được bảo tồn từ thời cổ đại.
Còn ở đất nước các ông, ngay trước khi chữ viết và những
phương tiện cần thiết khác cho đời sống thành phố kịp hình thành, cứ sau một
khoảng thời gian nhất định, những trận lụt từ trời lại tràn xuống và cuốn sạch
mọi thứ. Những người sống sót chỉ còn là những người không biết chữ và thiếu hiểu
biết. Vì thế, hết thế hệ này đến thế hệ khác, các ông lại trở về thời thơ ấu,
hoàn toàn không biết những gì đã xảy ra trong quá khứ, dù ở đất nước mình hay ở
những vùng đất khác.
Bởi vậy, Solon, những câu chuyện mà các ông kể về tổ tiên
mình chẳng khác nào những câu chuyện dành cho trẻ nhỏ. Trước hết, các ông chỉ
nhớ đến một trận đại hồng thủy, trong khi trên thực tế đã có rất nhiều trận lũ
lụt như thế xảy ra trước đó. Thứ hai, các ông không biết rằng từ thời xa xưa,
vùng đất của các ông từng là nơi sinh sống của một dân tộc ưu tú nhất trong
toàn thể nhân loại. Chính từ một phần nhỏ còn sót lại của dân tộc ấy mà các
ông, toàn thể thành phố của các ông và những người đồng hương ngày nay đã sinh
ra. Nhưng các ông đã quên mất điều đó, bởi qua nhiều thế hệ, những người sống
sót không để lại bất kỳ văn bản nào ghi chép lại những chuyện ấy.
Thật vậy, Solon, đã có một thời, trước trận đại hồng thủy
lớn nhất trong số những trận lũ lụt tàn phá ấy, thành phố mà ngày nay chúng ta
gọi là Athens không chỉ nổi tiếng về chiến tranh mà còn vượt trội về luật pháp
và cách tổ chức đời sống trên mọi phương diện. Người ta kể rằng những thành tựu
và thể chế của thành phố ấy là tốt đẹp nhất trong tất cả những gì từng tồn tại
dưới bầu trời này, ít nhất là trong những câu chuyện mà chúng tôi được nghe kể.’ [13]
[23c–24a]
Khi nghe những lời ấy, Solon vô cùng kinh ngạc. Ông háo hức
yêu cầu những tu sĩ kể cho mình một cách tường tận, liên tục và đầy đủ tất cả
những gì liên quan đến những công dân thời cổ ấy.
Vị tu sĩ đáp:
‘Solon, tôi sẽ không ngần ngại kể cho ông nghe câu chuyện
này, vì lợi ích của chính ông và thành phố của ông, nhưng trên hết là để tôn
vinh nữ thần đã bảo trợ, sáng lập, nuôi dưỡng và giáo dục cả thành phố của
chúng ta lẫn thành phố của các ông.
Nữ thần đã sáng lập thành phố của các ông trước thành phố
chúng tôi một nghìn năm, sau khi nhận được từ Đất và Hephaestus hạt giống mà từ
đó dân tộc các ông sinh ra. Theo những văn bản thiêng liêng của chúng tôi,
thành phố này đã được thành lập cách đây tám nghìn năm. [14]
Như vậy, chín nghìn năm trước đây, đồng bào của ông đã sinh sống ở đó, có luật
pháp và lập nên những thành tựu mà tôi sẽ mô tả vắn tắt cho ông. Khi nào có dịp
rảnh rỗi, chúng ta sẽ lần lượt xem xét từng chi tiết và tự mình nghiên cứu thật
kỹ những văn bản ghi chép ấy.’
CRITIAS: Vị tu sĩ tiếp tục:
‘Bây giờ, chúng ta hãy so sánh những luật lệ cổ xưa của
các ông với những luật lệ đang được áp dụng ở đất nước chúng tôi. Ông sẽ nhận
ra rằng nhiều thể chế từng tồn tại ở thành phố của các ông cũng hiện diện ở đây
ngày nay.
Trước hết, ông sẽ thấy tầng lớp tu sĩ được phân định rõ
ràng và tách biệt khỏi những tầng lớp khác. Tiếp đến, trong tầng lớp lao động,
mỗi nhóm — người chăn nuôi gia súc, thợ săn và nông dân — đều có nghề nghiệp
riêng biệt, không pha trộn với những nhóm khác. Đặc biệt, chắc ông đã nhận thấy
tầng lớp chiến binh của chúng tôi cũng được tách biệt khỏi tất cả những tầng lớp
còn lại. Luật pháp quy định họ chỉ chuyên lo những vấn đề liên quan đến chiến
tranh.
Hơn nữa, vũ khí bằng đồng [15]
mà họ sử dụng gồm khiên và giáo. Chúng tôi là dân tộc đầu tiên ở châu Á sử dụng
những vũ khí ấy. Nữ thần hướng dẫn chúng tôi cũng chính là nữ thần đã hướng dẫn
các ông ở vùng đất của mình.
Về sự khôn ngoan, chắc ông cũng nhận thấy rằng ngay từ buổi
đầu, đời sống của chúng tôi đã dành sự quan tâm lớn đến lĩnh vực này. Khi
nghiên cứu trật tự của vũ trụ, chúng tôi đã tìm hiểu nguồn gốc của những khám
phá mà mình đạt được, từ những tri thức thiêng liêng đến những tri thức thuộc về
con người. Trong số đó có nghệ thuật tiên tri, y học nhằm phục hồi sức khỏe và
những ngành chuyên môn liên quan khác.
Tất cả những điều ấy cũng giống với hệ thống tổ chức xã hội
mà nữ thần đã thiết lập cho các ông ngay từ đầu. Khi sáng lập thành phố của các
ông, bà đã chọn vùng đất nơi dân tộc các ông sinh ra. Bà nhận thấy khí hậu ở đó
ôn hòa quanh năm, có đủ những mùa trong năm, nhờ đó tạo điều kiện thuận lợi cho
sự phát triển của trí tuệ. Là nữ thần yêu cả chiến tranh lẫn trí tuệ, bà đã chọn
vùng đất có nhiều khả năng sản sinh ra một dân tộc giống với chính mình nhất, rồi
sáng lập thành phố trước tiên tại đó.
Vì vậy, các ông đã đến sinh sống trên vùng đất ấy và tuân
theo những luật lệ tương tự. Trên thực tế, luật pháp của các ông còn được hoàn
thiện hơn nữa, đến mức các ông vượt trội hơn tất cả những dân tộc khác về mọi
phương diện ưu tú. Điều đó cũng dễ hiểu, bởi các ông là hậu duệ của một dân tộc
thuộc dòng dõi thần linh.’
[24a–25d]
CRITIAS: Vị tu sĩ tiếp tục kể:
‘Trong số rất nhiều thành tựu vĩ đại của thành phố các
ông được ghi chép tại đây, có một thành tựu vượt trội hơn tất cả về quy mô và sự
xuất sắc. Những văn bản ghi chép kể rằng, ngày xưa, thành phố các ông đã dùng sức
mạnh của mình để chặn đứng một đạo quân vô cùng hùng mạnh đang tiến hành cuộc
xâm lược toàn bộ châu Âu và châu Á. Đạo quân ấy đến từ những vùng đất nằm bên
ngoài, phía bên kia Đại Tây Dương.
Vào thời đó, đại dương ấy có thể đi lại bằng tàu thuyền,
bởi giữa đại dương có một hòn đảo nằm ngay trước eo biển mà các ông gọi là “Những
Cột trụ Heracles”.[16] Hòn đảo này lớn hơn cả Libya và châu Á cộng lại. Từ đó,
người ta có thể đi qua những hòn đảo khác, rồi từ những hòn đảo ấy tiếp tục đến
một lục địa rộng lớn nằm ở phía bên kia, bao quanh toàn bộ đại dương rộng lớn
thực sự ấy.
Vùng biển ở phía trong eo biển mà chúng ta đang nói đến
dường như chỉ là một bến cảng có lối vào hẹp; còn vùng biển bên ngoài mới thực
sự là một đại dương, và vùng đất nằm ở phía đối diện, bao quanh đại dương ấy, mới
xứng đáng được gọi là một lục địa.
Trên hòn đảo Atlantis ấy, một vương quốc rộng lớn và hùng
mạnh đã hình thành. Vương quốc này không chỉ cai trị toàn bộ hòn đảo mà còn thống
trị nhiều hòn đảo khác và những vùng đất trên lục địa. Hơn nữa, quyền lực của họ
còn vươn qua eo biển, bao trùm vùng đất Libya cho đến tận Ai Cập và châu Âu cho
đến tận Tyrrhenia.
Một ngày nọ, vương quốc ấy tập hợp toàn bộ lực lượng của
mình và tiến hành cuộc xâm lược nhằm nô dịch hóa tất cả những vùng đất nằm bên
trong eo biển, bao gồm cả vùng đất của các ông và chúng tôi, chỉ trong một cuộc
tiến công duy nhất.
Khi ấy, Solon, thành phố của các ông đã có dịp thể hiện sức
mạnh và sự ưu tú của mình trước toàn thể nhân loại. Vượt trội hơn tất cả những
dân tộc khác về lòng can đảm và nghệ thuật chiến tranh, thành phố các ông đã đứng
lên lãnh đạo người Hy Lạp bảo vệ chính nghĩa. Sau đó, khi bị những đồng minh bỏ
rơi và buộc phải chiến đấu một mình, thành phố đã lâm vào tình thế nguy hiểm tột
độ. Tuy nhiên, cuối cùng nó vẫn đánh bại quân xâm lược và dựng lên một tượng
đài chiến thắng. Thành phố đã ngăn chặn những kẻ xâm lược nô dịch hóa những dân
tộc chưa bị khuất phục, đồng thời hào phóng giải phóng tất cả những dân tộc còn
lại đang sinh sống bên trong ranh giới của những Cột trụ Heracles.
Một thời gian sau đó, những trận động đất dữ dội và lũ lụt
khủng khiếp xảy ra. Chỉ trong một ngày và một đêm kinh hoàng, toàn bộ lực lượng
chiến binh của các ông bị mặt đất nuốt chửng; đảo Atlantis cũng chìm xuống biển
và biến mất.
Chính vì thế, cho đến ngày nay, vùng biển ấy vẫn không thể
đi lại bằng tàu thuyền và không thể thăm dò được, bởi một lớp bùn dày nằm ngay
dưới mặt nước nông đã cản trở việc lưu thông. Lớp bùn ấy là phần còn lại của
hòn đảo sau khi nó chìm xuống đáy biển.’ [17]
Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ hai
(Nov/2026)
(Còn tiếp... →)
http://chuyendaudau.blogspot.com/
http://chuyendaudau.wordpress.com
[1]
Dịch từ Plato, “Timaeus,”
bản dịch tiếng Anh của D. J. Zeyl,c]. Trong bộ Plato Toàn tập (Plato Complete Works).
Biên tập, giới thiệu, chú thích: John M. Cooper, Phụ tá
biên tập: D. S. Hutchinson.
Nxb Hackett Publishing Company. Indianapolis/Cambridge,
1997
[Ký hiệu [17a1–27d4, …] là số trang theo hệ thống
Stephanus, được giữ lại để người đọc có thể đối chiếu với nguyên bản Hy Lạp và
những ấn bản khác.
Tham khảo và hiệu đính trực tiếp theo nguyên bản Hy Lạp
trong Plato, Timaeus (Τίμαιος), in
trong Platonis Opera, do John Burnet biên tập (Oxford University Press,
1903).
Những chú thích
trong [ ] là của bản tiếng Anh
Những chú thích khác là của người dịch bản tiếng Việt
[2] Nhan đề Timaeus, hay Về tự nhiên: Theo Diogenes Laertius (III.57–60), Thrasyllus, một học giả thời La
Mã, đã ghi cho những đối thoại của Plato nhan đề kép: một nhan đề lấy theo tên
nhân vật đối thoại, một nhan đề nêu chủ đề tác phẩm. Trong danh mục này, Timaeus
được ghi là Timaios ē Peri physeōs (III.60), nghĩa là Timaeus, hay Về
tự nhiên. Đây là nhan đề do Thrasyllus ghi lại, không phải do Plato. Phụ đề
Về sự hình thành của vũ trụ và bản tính của con người, từ người dịch bản
tiếng Việt, không là nhan đề cổ truyền.
[3] Danh tính người thứ tư được Socrates nhắc đến ở đầu cuộc
đàm thoại hiện vẫn chưa được xác định. Một số học giả cho rằng người ấy có thể
chính là Plato, nhưng giả thuyết này chưa có đủ bằng chứng để xác nhận.
[4] Socrates nhắc lại vắn tắt nội dung cuộc thảo luận diễn
ra hôm trước, được trình bày đầy đủ hơn trong Republic. Trọng tâm của cuộc
thảo luận ấy là hình thức tổ chức chính trị mà một polis cần có để trở
nên tốt đẹp nhất, cùng với những người sẽ hợp thành và đảm nhiệm những vai trò
trong tổ chức ấy. Nội dung này đặc biệt liên quan đến những quyển II–V của Republic,
trong đó Plato khảo sát việc xây dựng polis, sự phân chia những chức
năng trong cộng đồng và nền giáo dục dành cho những người giám hộ.
[5] Trong Republic, Plato gọi tầng lớp được giao nhiệm
vụ bảo vệ polis là những người giám hộ (Guardians). Họ được tuyển chọn từ
những người có bản tính thích hợp, trải qua quá trình giáo dục và huấn luyện
nghiêm ngặt để phát triển lòng can đảm, khả năng nhận thức và tinh thần kỷ luật.
Những người giám hộ có nhiệm vụ bảo vệ polis trước kẻ thù bên ngoài, đồng thời
duy trì trật tự bên trong cộng đồng. Plato phân biệt họ với tầng lớp sản xuất,
gồm nông dân và thợ thủ công. Trong tầng lớp giám hộ, những người có năng lực
và sự hiểu biết cao nhất sẽ được tuyển chọn để trở thành những người cai trị.
Như vậy, người giám hộ không chỉ là chiến binh mà còn là tầng lớp giữ vai trò
thiết yếu trong việc bảo vệ và điều hành polis.
[6] Soul (ψυχή – psychē): Nguyên văn tiếng Anh dùng từ soul, tương ứng
với thuật ngữ Hy Lạp psychē. Trong bản dịch này, cũng như những chỗ khác , tôi
dich là “hồn người”, vì đoạn văn nói đến
hồn của những người giám hộ. Tuy nhiên, cần hiểu psychē theo quan niệm triết học
của Plato, chứ không chỉ theo nghĩa thông thường là đời sống tình cảm hay những
trạng thái bên trong của con người. Trong Phaedrus (245c–246a), Plato xem hồn
là nguyên lý tự chuyển động và là nguồn gốc của sự sống; hồn không chỉ tiếp nhận
vận động từ bên ngoài mà còn tự mình khởi phát vận động. Đến phần huyền thoại cỗ
xe có cánh (246a–254e), ông dùng hình ảnh người đánh xe cùng hai con ngựa để
trình bày những khuynh hướng khác nhau trong hồn: một khuynh hướng hướng đến sự
điều độ và chân lý, khuynh hướng kia dễ bị lôi kéo bởi những ham muốn thấp hơn.
Hình ảnh này cho thấy hồn là một nguyên lý có những sức mạnh và khuynh hướng
khác nhau, cần được hướng dẫn và điều hòa. Trong đoạn văn của Timaeus, Socrates nhấn mạnh rằng hồn của
những người giám hộ phải kết hợp hai phẩm tính: can đảm và yêu thích triết học.
Lòng can đảm giúp họ không lùi bước trước hiểm nguy và biết tỏ ra cứng rắn khi
cần thiết; tình yêu triết học giúp họ hướng đến sự hiểu biết và biết phân định
điều gì là thích hợp. Vì vậy, họ có thể đối xử dịu dàng với người cần được đối
xử dịu dàng, đồng thời nghiêm khắc với người cần được đối xử nghiêm khắc. Đây
không phải là hai phẩm tính đối lập, mà là hai mặt cần được kết hợp và điều hòa
trong bản tính của người giám hộ.
[7] Nghệ thuật mô phỏng (mimēsis): Quan niệm xem thi ca là một nghệ thuật mô phỏng
(imitative art) được bàn đến trong Republic, đặc biệt tại 392d và
những đoạn tiếp theo; xem thêm phần bàn về nghệ thuật mô phỏng ở quyển X, 595a
trở đi. Trong triết học Hy Lạp, thuật ngữ mimēsis (μίμησις) thường được dịch là “mô phỏng” hoặc “bắt chước”. Tuy
nhiên, không nên hiểu thuật ngữ này theo nghĩa thông thường là sao chép nguyên
trạng hình dáng hay hành động của một sự vật. Nó bao hàm nhiều hình thức biểu
hiện, tái hiện hoặc tạo ra sự tương tự giữa một hình ảnh, một tác phẩm và đối
tượng được biểu hiện.
Trong Republic, Plato khảo sát sự mô phỏng trước hết
qua thi ca và nghệ thuật trình diễn. Ở quyển III (392d–398b), Socrates phân biệt
ba cách kể chuyện: kể chuyện thuần túy, mô phỏng bằng cách nhập vai và kết hợp
cả hai. Khi nhà thơ để cho một nhân vật trực tiếp nói bằng giọng của nhân vật ấy,
nhà thơ đang mô phỏng nhân vật đó. Vấn đề Plato quan tâm không chỉ là tác phẩm
có tái hiện đúng lời nói và hành động của một nhân vật hay không, mà còn là người
biểu diễn, người nghe và người tiếp nhận có thể đồng hóa mình với tính cách,
hành vi và tâm trạng được mô phỏng đến mức nào. Theo ông, việc thường xuyên nhập
vai những nhân vật có tính cách xấu có thể ảnh hưởng đến sự hình thành tính
cách của người biểu diễn và người tiếp nhận. Vì vậy, sự mô phỏng trong nghệ thuật
còn liên quan trực tiếp đến giáo dục và đời sống đạo đức.
Plato cũng mở rộng ý niệm mô phỏng sang âm nhạc. Trong Republic
(398c–400a), ông xem xét những giai điệu, nhịp điệu và thể nhạc khác nhau dựa
trên khả năng biểu hiện những trạng thái và phẩm tính của tính cách. Âm nhạc
không nhất thiết phải mô tả một sự vật cụ thể mới có tính mô phỏng; nó có thể
biểu hiện những trạng thái như can đảm, điềm tĩnh, mềm yếu hoặc buông thả thông
qua đặc tính của giai điệu và nhịp điệu. Chính ở phương diện này, âm nhạc cũng
có thể được xem là một nghệ thuật mô phỏng, mặc dù nó không tái hiện đối tượng
theo cách thức giống như hội họa hay điêu khắc.
Tuy nhiên, cần tránh hiểu rằng Plato và Aristotle có cùng
một quan niệm về mô phỏng, hoặc cho rằng theo cả hai triết gia, mọi nghệ thuật
đều chỉ có một bản chất duy nhất là bắt chước những sự vật hữu hình. Đối với
Plato, mimēsis xuất hiện trong nhiều lĩnh vực và có những chức năng khác
nhau: từ việc mô phỏng lời nói, hành động, tính cách trong thi ca và nghệ thuật
trình diễn, đến việc tạo ra hình ảnh tương tự với những đối tượng được biểu hiện.
Trong Timaeus (47b–c), chẳng hạn, mối quan hệ giữa thế giới khả giác và
trật tự khả niệm còn được diễn đạt thông qua ý niệm về sự mô phỏng. Đối với
Aristotle, trong Poetics, mô phỏng là một đặc điểm căn bản của thi ca và
những nghệ thuật được ông khảo sát; nhưng những nghệ thuật khác nhau về phương
tiện, đối tượng và cách thức mô phỏng.
Do đó, khi nói đến nghệ thuật mô phỏng trong tư tưởng
Plato và Aristotle, chúng ta cần hiểu mimēsis theo nghĩa rộng hơn sự sao
chép đơn thuần: đó là hoạt động biểu hiện hoặc tái hiện một đối tượng, hành động,
tính cách hay trạng thái bằng những phương tiện nghệ thuật khác nhau. Đặc biệt,
trong trường hợp âm nhạc, điều được mô phỏng không nhất thiết là một vật thể
bên ngoài, mà có thể là tính cách và những trạng thái của hồn người.
[8] Những nhà sophist, xét như một tầng lớp:Trong thời Plato, sophist (σοφιστής) là tên gọi dành cho những người chuyên giảng dạy tri thức
và kỹ năng cần thiết cho đời sống công cộng. Họ thường đi từ thành phố này sang
thành phố khác, mở lớp dạy học và thu học phí. Nội dung giảng dạy khá rộng, bao
gồm ngôn ngữ, hùng biện, nghệ thuật tranh luận, chính trị và những vấn đề liên
quan đến đạo đức, luật pháp. Mục đích chủ yếu là trang bị cho học trò khả năng
diễn thuyết, lập luận và thuyết phục người khác, nhất là trong những cuộc tranh
luận tại hội đồng, tòa án và những sinh hoạt chính trị của polis. Một số
người còn dạy cách xây dựng lập luận cho cả hai phía của một vấn đề, giúp học
trò có thể bảo vệ những quan điểm đối lập.
Protagoras, Gorgias và Hippias là những sophist nổi tiếng
vào thế kỷ V TCN. Họ không thuộc một trường phái thống nhất và cũng không cùng
theo đuổi một học thuyết triết học. Mỗi người có lĩnh vực quan tâm và cách giảng
dạy riêng. Hoạt động của họ góp phần làm thay đổi nền giáo dục Hy Lạp: tri thức
và kỹ năng diễn thuyết trở thành đối tượng của việc giảng dạy có tổ chức, dành
cho những người có khả năng trả học phí. Nhờ đó, những thanh niên muốn tham gia
vào đời sống chính trị có thể học cách trình bày quan điểm, tranh luận trước
công chúng và bảo vệ lập trường của mình.
Plato còn dành riêng một đối thoại mang tên Sophist
(Σοφιστής) để khảo sát bản chất của nhà sophist và phân biệt họ với
nhà chính khách và nhà triết học. Trong đối thoại ấy, Khách từ Elea phân tích
nhiều hoạt động khác nhau của nhà sophist, từ việc giảng dạy có thu học phí,
buôn bán tri thức, tranh luận để giành phần thắng, cho đến việc dùng lời nói và
hình ảnh mô phỏng tri thức để tạo ra vẻ ngoài hiểu biết. Cuộc khảo sát cuối
cùng dẫn đến những vấn đề triết học về sự giả dối, sự mô phỏng và cái không-là.
Cách nhắc đến nhà sophist trong Timaeus có phạm vi hẹp hơn: Socrates nói
đến họ như những người hành nghề diễn thuyết chuyên nghiệp, thường đi từ thành
phố này sang thành phố khác, và đặt câu hỏi về độ xác thực trong những bài
trình bày của họ về những nhà lãnh đạo.
Tuy nhiên, hiểu biết ngày nay về tư tưởng của những nhà
sophist còn nhiều hạn chế. Phần lớn những tác phẩm do chính họ viết đã thất
truyền; những gì còn lại thường chỉ là những đoạn trích dẫn hoặc lời thuật lại
rời rạc trong tác phẩm của những tác giả về sau. Trong số đó, Plato và
Aristotle là hai nguồn tư liệu quan trọng, nhưng cả hai đều có thái độ phê phán
đối với những nhà sophist. Aristotle, học trò của Plato, cũng thường xem xét họ
từ lập trường triết học của mình và không che giấu những bất đồng với phương
pháp lập luận của họ. Vì thế, hình ảnh những nhà sophist được truyền lại qua
các tác phẩm cổ đại phần nào đã chịu ảnh hưởng từ những cuộc tranh luận và phê
phán của các triết gia đối với họ.
Ảnh hưởng lâu dài của Plato và Aristotle còn góp phần
hình thành sự phân biệt giữa triết học và sophistic (σοφιστική), tức nghệ thuật hay lối thực hành của những nhà
sophist. Trong quá trình tiếp nhận về sau, nhất là trong truyền thống Latin, từ
sophista ngày càng mang nghĩa tiêu cực, chỉ người dùng những lập luận có
vẻ hợp lý nhưng thực chất sai lầm hoặc nhằm đánh lừa người khác. Bởi vậy, từ sophist
dần được hiểu theo nghĩa “nhà ngụy biện”, thay vì chỉ người giảng dạy tri thức
và kỹ năng diễn thuyết như trong một số ngữ cảnh Hy Lạp cổ đại. Đến thời Đế quốc
La Mã, danh xưng sophist lại được dùng phổ biến cho những người giảng dạy
hùng biện và nghệ thuật diễn thuyết trước công chúng. Hoạt động của họ chủ yếu
nhằm huấn luyện người học trở thành những diễn giả có khả năng thành công trong
đời sống chính trị và pháp luật.
Ngày nay, từ “sophist” và “sophistry” vẫn thường mang sắc
thái chê bai. Chúng được dùng để chỉ những lập luận tuy khéo léo về hình thức
nhưng thiếu cơ sở lôgic, né tránh hoặc che giấu sự thật, hay chỉ tạo ra vẻ
ngoài sâu sắc bằng những lời lẽ hoa mỹ mà không có nội dung thực chất. Nghĩa hiện
đại này khác đáng kể với phạm vi sử dụng rộng hơn của từ sophist trong đời
sống trí thức Hy Lạp thế kỷ V TCN. Thế nên, trong những bản dịch của tôi – tôi
vẫn dùng ‘sophist’ thay vì ‘nhà ngụy biện’ như thấy trong phổ thông.
[Xem thêm bản dịch của tôi - Plato – Sophist – trên blog này:
https://chuyendaudau.blogspot.com/2016/01/plato-sophist.html#more]
[9] Locri Epizephyrii (còn gọi là Locri) là một polis
Hy Lạp cổ đại ở miền nam bán đảo Italy, trên bờ biển phía đông vùng Calabria, gần
mũi phía nam của bán đảo. Thành phố được những người Hy Lạp định cư thành lập
vào khoảng năm 680 TCN. Tên gọi Locri Epizephyrii giúp phân biệt thành
phố này với những cộng đồng Locri khác ở Hy Lạp. Locri nổi tiếng trong thế giới
Hy Lạp cổ đại vì có luật lệ được xem là rất tốt. Truyền thống gắn bộ luật thành
văn của thành phố với Zaleucus, một nhà lập pháp được cho là đã sống vào khoảng
thế kỷ VII TCN. Bộ luật này thường được nhắc đến như một trong những bộ luật
thành văn sớm nhất của thế giới Hy Lạp. Tuy nhiên, những ghi chép về Zaleucus
và bộ luật của ông phần lớn xuất hiện trong những tác phẩm ra đời muộn hơn nhiều,
nên những chi tiết về cuộc đời ông, niên đại cũng như nội dung bộ luật vẫn còn
nhiều điều chưa thể xác định chắc chắn. Trong đoạn đàm thoại, Socrates lấy
Locri làm ví dụ về một thành phố có nền chính trị tốt và dùng Timaeus để minh họa cho mẫu người kết hợp
được năng lực chính trị với tri thức triết học. Theo lời giới thiệu của ông, Timaeus thuộc một gia đình có địa vị
cao, giàu có, từng đảm nhiệm những chức vụ quyền lực và danh dự nhất trong
thành phố, đồng thời là người am hiểu sâu sắc triết học. Qua đó, Socrates giới
thiệu Timaeus không chỉ như một chính
khách có địa vị, mà còn như một người có học vấn triết học sâu rộng.
[10] Câu chuyện cổ xưa và sự chuyển tiếp sang phần trình bày
của Critias: Đoạn đối thoại này đánh dấu bước chuyển từ nhiệm vụ Socrates giao
cho ba người bạn sang câu chuyện mà Critias sắp kể. Socrates mong muốn được
nghe một bài trình bày cho thấy thành phố lý tưởng mà ông đã mô tả có thể hành
động ra sao trong thực tế, nhất là khi đối đầu với những thành phố khác trong
chiến tranh và khi giao thiệp với họ. Hermocrates cho biết, ngay từ hôm trước,
cả nhóm đã cùng suy nghĩ và bàn bạc về yêu cầu ấy. Trong cuộc trao đổi đó,
Critias kể lại một câu chuyện có nguồn gốc từ thời xa xưa. Hermocrates nhận thấy
câu chuyện này có thể cung cấp chất liệu thích hợp cho bài trình bày mà
Socrates mong muốn, nên đề nghị Critias kể lại để mọi người cùng xem xét. Việc
Critias hỏi ý kiến Timaeus trước khi bắt đầu cũng cho thấy đây là một công việc
chung của cả ba người, chứ không phải phần trình bày riêng lẻ của Critias. Câu
chuyện cổ xưa ấy chính là câu chuyện về cuộc chiến giữa thành Athens thời xa
xưa và vương quốc Atlantis. Qua câu chuyện này, Critias sẽ trình bày hình ảnh một
thành Athens có tổ chức và phẩm chất tương ứng với thành phố lý tưởng mà
Socrates đã mô tả. Như vậy, câu chuyện về Atlantis không được đưa vào một cách
tách rời, mà đảm nhận vai trò nối kết mô hình thành phố trong cuộc trao đổi trước
đó với một câu chuyện về những biến cố được kể là đã xảy ra trong quá khứ xa
xưa.
[11] Những nhân vật, địa danh và sự kiện được nhắc đến: Đoạn
này mở đầu câu chuyện về cuộc chiến giữa thành Athens thời cổ đại và vương quốc
Atlantis. Critias thuật lại một câu chuyện được truyền qua nhiều thế hệ trong
gia đình mình, bắt nguồn từ Solon, nhà lập pháp và thi sĩ Athens. Câu chuyện ấy
vừa được dùng làm chất liệu cho bài trình bày mà Socrates mong muốn, vừa được
xem như một ký ức lịch sử cần được khôi phục và lưu truyền.
- Bảy Hiền nhân: Danh xưng dành cho bảy nhân vật Hy Lạp cổ
đại nổi tiếng về sự khôn ngoan và những lời giáo huấn. Danh sách những người được
xếp vào nhóm này không hoàn toàn thống nhất giữa những nguồn cổ, nhưng Solon
thường được kể là một trong số họ. Sáu người còn lại thường được nêu tên là
Thales, Bias, Pittacus, Chilon, Cleobulus và Periander. Danh xưng này phản ánh
sự tôn kính của người Hy Lạp đối với những nhân vật được xem là tiêu biểu cho
trí tuệ và sự khôn ngoan thực tiễn.
- Solon (khoảng 630–560 TCN): Chính khách, nhà lập pháp
và thi sĩ Athens, nổi tiếng với những cải cách chính trị và xã hội vào đầu thế
kỷ VI TCN. Ông được xem là một trong những nhân vật có công đặt nền móng cho sự
phát triển chính trị của Athens. Theo câu chuyện Critias thuật lại, Solon đã
nghe câu chuyện về Atlantis từ những tư tế Ai Cập trong chuyến đi đến xứ sở
này, rồi dự định đưa câu chuyện vào một trường ca nhưng không hoàn thành.
Critias còn nói rằng Solon đã nhắc đến câu chuyện ấy nhiều lần trong thơ mình.
- Dropides: Người bà con và bạn thân của Solon, đồng thời
là tổ tiên của Critias. Theo lời kể, Solon đã truyền câu chuyện cho Dropides, rồi
Dropides kể lại cho ông nội của Critias. Như vậy, Dropides là mắt xích nối
Solon với dòng truyền kể trong gia đình Critias.
- Critias: Trong đoạn này có hai người cùng tên. Người thứ
nhất là Critias đang tham gia cuộc đối thoại và kể lại câu chuyện cho Socrates;
người thứ hai là ông nội của ông, cũng tên Critias. Người ông này đã tiếp nhận
câu chuyện từ Dropides và kể lại cho cháu mình. Trong hồi ức về ngày lễ
Apaturia, người ông đã gần chín mươi tuổi, còn Critias đang kể chuyện mới khoảng
mười tuổi. Việc phân biệt hai người giúp chúng ta theo dõi chính xác đường truyền
của câu chuyện qua những thế hệ trong gia đình.
- Thành phố của chúng ta: Chỉ thành Athens, quê hương của
Socrates và những người đang tham gia cuộc đối thoại. Trong câu chuyện của
Critias, Athens thời cổ đại từng lập nên những chiến công phi thường, nhưng ký ức
về chúng đã bị mai một theo thời gian. Thành phố Athens trong câu chuyện ấy sẽ
được đặt trong mối tương quan với hình ảnh thành phố lý tưởng mà Socrates đã mô
tả trước đó.
- Nữ thần: Là Athena, nữ thần bảo trợ của Athens, gắn với
trí tuệ, nghệ thuật thủ công và chiến tranh. Bà giữ vị trí đặc biệt trong đời sống
tôn giáo và bản sắc của người Athens. Vì vậy, Critias xem việc kể lại những chiến
công của thành phố cũng là một cách dâng lời ca ngợi Athena trong ngày lễ dành
cho nữ thần.
- Panathenaia: Lễ hội lớn của Athens được tổ chức để tôn
vinh Athena. Lễ hội có những nghi thức tôn giáo, cuộc rước và những hoạt động
thi đấu thể thao, âm nhạc. Trong Timaeus, việc Critias gắn câu chuyện về chiến
công của Athens với ngày lễ này khiến phần trình bày mang thêm ý nghĩa tưởng niệm
và tôn vinh nữ thần, chứ không chỉ đơn thuần là kể lại một biến cố trong quá khứ.
- Atlantis: Vương quốc có trung tâm nằm trên một hòn đảo
lớn ở phía bên kia những Cột trụ Heracles, theo lời kể của Critias. Trong câu
chuyện, Atlantis là một thế lực hùng mạnh từng tiến hành chiến tranh với nhiều
vùng đất, trong đó có Athens thời cổ đại. Plato tiếp tục kể về cuộc đối đầu này
trong đối thoại Critias, nhưng tác phẩm ấy dừng lại giữa chừng, trước khi câu
chuyện được hoàn tất.
Về đường truyền câu chuyện: Theo lời Critias, câu chuyện
được truyền qua bốn người thuộc hai thế hệ gia đình và một mối quan hệ bạn bè:
Solon kể cho Dropides; Dropides kể cho ông nội Critias; ông nội Critias kể lại
cho Critias đang nói. Sau đó, Critias thuật lại câu chuyện cho Socrates và những
người bạn. Việc nhấn mạnh nguồn gốc và đường truyền này tạo cho câu chuyện dáng
vẻ của một ký ức lịch sử được lưu giữ qua nhiều thế hệ, đồng thời chuẩn bị cho
phần trình bày về Athens và Atlantis.
[12] Ý nghĩa của lời mở đầu: Critias giới thiệu câu chuyện về
những chiến công của Athens thời cổ đại như một ký ức lịch sử được truyền lại
qua nhiều thế hệ trong gia đình ông. Bằng cách dẫn nguồn từ Solon, một trong Bảy
Hiền nhân, Critias nhấn mạnh tính xác thực của câu chuyện, đồng thời giải thích
vì sao những chiến công ấy đã bị quên lãng theo thời gian. Việc kể lại câu chuyện
có hai mục đích gắn liền với nhau: một mặt, đáp ứng mong muốn của Socrates là
được nghe về một thành phố lý tưởng thể hiện phẩm chất và năng lực của mình qua
những hành động cụ thể, đặc biệt là trong chiến tranh; mặt khác, biến câu chuyện
thành một bài tụng ca dâng lên Athena, nữ thần bảo trợ của Athens, nhân ngày lễ
tôn vinh bà. Như vậy, câu chuyện về Athens và Atlantis vừa nối kết cuộc trao đổi
triết học trước đó với một biến cố được đặt vào quá khứ xa xưa, vừa mang ý
nghĩa tưởng niệm lịch sử và tôn vinh nữ thần. Như vậy, câu chuyện được truyền
qua ba chặng: Solon kể hoặc ghi lại trong thơ; Dropides tiếp nhận từ Solon và
truyền cho Critias lớn tuổi; rồi người ông ấy kể lại cho Critias đang nói cùng
những người trong gia đình.
[13] Ký ức lịch sử, sự lãng quên và hình ảnh
nhân loại luôn trở lại thời thơ ấu: Đoạn đối thoại này
đặt ra một suy tư quan trọng về bản chất của lịch sử và ký ức tập thể. Qua lời
vị tu sĩ Ai Cập, Plato nêu lên một nghịch lý: con người có thể tưởng mình đang
sống trong một nền văn minh lâu đời, có chữ viết, luật pháp và những truyền thống
được truyền lại, nhưng thực ra ký ức lịch sử của họ chỉ bao quát một phần rất
nhỏ của quá khứ. Những tai họa thiên nhiên, đặc biệt là hỏa hoạn và lũ lụt,
không chỉ hủy diệt con người và những công trình vật chất mà còn cắt đứt sự
liên tục của ký ức, khiến những thế hệ sống sót mất đi tri thức về những gì đã
xảy ra trước đó. Vì thế, mỗi lần nền văn minh được tái lập, nhân loại dường như
lại phải bắt đầu từ đầu.
Hình ảnh người Hy Lạp luôn là những đứa trẻ không đơn thuần
nhằm chê trách sự thiếu hiểu biết của một dân tộc. Nó còn mang ý nghĩa triết học
sâu xa hơn: một cộng đồng không thể thực sự trưởng thành nếu không có khả năng
ghi nhớ, truyền đạt và suy ngẫm về quá khứ của chính mình. Tuổi tác của một dân
tộc không được đo bằng số năm đã tồn tại, mà còn bằng chiều sâu của ký ức và
tri thức lịch sử mà dân tộc ấy tích lũy được. Khi những mối liên hệ với quá khứ
bị đứt đoạn, con người không chỉ quên những biến cố đã xảy ra mà còn mất khả
năng nhận thức về vị trí của mình trong dòng thời gian.
Sự đối lập giữa Ai Cập và Hy Lạp trong câu chuyện này làm
nổi bật ý nghĩa ấy. Theo lời vị tu sĩ, Ai Cập có thể bảo tồn những ghi chép cổ
xưa nhờ điều kiện tự nhiên đặc biệt của vùng đất và sự liên tục của đời sống tại
đó; trong khi những trận lụt định kỳ đã nhiều lần xóa sạch những dấu tích văn
minh ở Hy Lạp. Các đền thờ Ai Cập trở thành nơi lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ,
còn người Hy Lạp, sau mỗi tai họa, lại phải xây dựng lại đời sống mà không biết
những gì tổ tiên mình từng đạt được. Đây là một sự đối lập mang tính triết học
và văn chương, không nên hiểu đơn giản như một kết luận khoa học về lịch sử hai
nền văn minh.
Đáng chú ý, Plato sử dụng những huyền thoại về Phaethon
và đại hồng thủy để gợi ra mối quan hệ giữa huyền thoại và lịch sử. Một câu
chuyện được truyền lại dưới hình thức thần thoại có thể lưu giữ ký ức về những
biến cố tự nhiên từng xảy ra, dù qua thời gian, ký ức ấy đã biến đổi và khoác
lên mình hình thức huyền thoại. Như vậy, huyền thoại không nhất thiết chỉ là sản
phẩm của trí tưởng tượng; nó cũng có thể là một phương thức lưu truyền những ký
ức xa xưa mà con người không còn nắm giữ được bằng những ghi chép lịch sử chính
xác.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng chính câu chuyện về một Athens
cổ đại huy hoàng, có trước những biến cố mà người Hy Lạp còn nhớ, cũng được
Plato đặt trong một truyền thống kể lại qua nhiều thế hệ. Vì thế, đoạn văn vừa
nói về sự mất mát ký ức lịch sử, vừa mở ra một câu hỏi về cách con người phục hồi
quá khứ: chúng ta biết lịch sử từ những ghi chép còn sót lại, từ truyền thống
được truyền lại, hay từ những câu chuyện được tái dựng nhằm giải thích nguồn gốc
và bản sắc của cộng đồng mình?
Theo nghĩa ấy, lời quở trách của vị tu sĩ Ai Cập còn có
thể được đọc như một lời cảnh tỉnh về sự mong manh của văn minh. Một nền văn
minh không chỉ tồn tại nhờ những thành tựu vật chất hay những thiết chế xã hội,
mà còn nhờ khả năng bảo tồn ký ức, truyền đạt tri thức và ý thức được tính liên
tục của lịch sử. Nhân loại có thể nhiều lần tái lập đời sống sau những thảm họa,
nhưng nếu không giữ được ký ức về quá khứ, mỗi lần tái lập ấy cũng đồng thời là
một lần trở lại thời thơ ấu.
[14] tám nghìn năm đối với thành phố Ai Cập và chín nghìn năm đối với
Athens.
[15] weapons of bronze.
[16] Những Cột trụ Heracles (Pillars of
Heracles): Đây là tên gọi trong thần thoại và địa lý Hy Lạp cổ đại, chỉ hai mũi
đất nằm ở hai bên eo biển Gibraltar: mũi đất Gibraltar ở phía châu Âu và mũi đất
Jebel Musa ở phía Bắc châu Phi (theo một cách xác định phổ biến). Theo truyền
thuyết, Heracles (Hercules trong thần thoại La Mã) đã dựng hai cột trụ tại đây
trong chuyến hành trình thực hiện kỳ công thứ mười, khi đi tìm đàn bò của
Geryon. Hai cột trụ đánh dấu giới hạn phía tây của thế giới mà người Hy Lạp cổ
đại quen thuộc, đồng thời phân cách Địa Trung Hải với Đại Tây Dương. Trong
Timaeus, địa danh này có ý nghĩa đặc biệt vì nó được dùng làm mốc địa lý để xác
định vị trí của đảo Atlantis: hòn đảo nằm ở phía bên kia những Cột trụ
Heracles, tức bên ngoài eo biển Gibraltar, giữa Đại Tây Dương theo cách hình
dung địa lý của người Hy Lạp cổ đại.
[17] Nguồn gốc thần linh, trật tự xã hội và
lý tưởng về một nền văn minh: Đoạn đối thoại này làm
rõ mối liên hệ giữa điều kiện tự nhiên, sự hình thành thể chế xã hội và bản
tính của một cộng đồng chính trị. Qua lời vị tu sĩ Ai Cập, Plato cho thấy
Athens và Ai Cập, dù cách biệt về địa lý và lịch sử, vẫn có những điểm tương đồng
căn bản trong cách tổ chức đời sống. Cả hai đều phân chia những chức năng xã hội
thành những tầng lớp riêng biệt: tu sĩ đảm nhiệm những công việc liên quan đến
tín ngưỡng và tri thức thiêng liêng; người lao động chuyên lo những nghề nghiệp
khác nhau; còn chiến binh được dành riêng cho nhiệm vụ bảo vệ cộng đồng và tiến
hành chiến tranh. Sự phân công ấy không được trình bày như một cách sắp xếp tùy
tiện, mà như một trật tự đã được thiết lập từ buổi đầu dưới sự hướng dẫn của nữ
thần.
Điểm đáng chú ý là Plato không xem sự hình thành một nền
văn minh chỉ phụ thuộc vào luật pháp hay ý chí của con người. Điều kiện tự
nhiên cũng góp phần quyết định tính cách và năng lực của một cộng đồng. Khí hậu
ôn hòa, sự thay đổi của những mùa trong năm và những điều kiện thuận lợi của
vùng đất Athens được xem là cơ sở giúp con người phát triển trí tuệ. Athena, nữ
thần vừa gắn với chiến tranh vừa gắn với trí tuệ, đã lựa chọn vùng đất ấy bởi
nó có khả năng sinh ra một dân tộc mang những phẩm chất tương ứng với chính bà.
Như vậy, nguồn gốc của một cộng đồng chính trị được đặt trong mối quan hệ giữa
thiên nhiên, thần linh và những phẩm chất của con người.
Ở đây còn có một điểm quan trọng trong quan niệm của
Plato về đời sống chính trị: một thành phố tốt đẹp không chỉ cần sức mạnh quân
sự mà còn phải có trí tuệ, tri thức và những thể chế được tổ chức hợp lý. Chiến
binh và tu sĩ, người lao động và những người đảm nhiệm các chức năng khác nhau
đều có vị trí riêng trong toàn thể cộng đồng. Sự phân công này gợi nhớ đến cách
Plato trình bày cơ cấu ba tầng lớp trong Republic (Cộng hòa): những
người cai trị, những người bảo vệ và những người sản xuất. Tuy nhiên, ở đoạn
này, Plato chưa trực tiếp triển khai một lý thuyết về công bằng hay về bản tính
của từng tầng lớp; ông chủ yếu nhấn mạnh sự tương đồng giữa những thể chế cổ
xưa của Athens và những thể chế vẫn còn được duy trì ở Ai Cập.
Đặc biệt, lời khẳng định rằng luật pháp Athens còn hoàn
thiện hơn luật pháp Ai Cập tạo nên bước chuyển quan trọng trong câu chuyện. Vị
tu sĩ không chỉ xác nhận rằng người Athens có chung một nguồn gốc thần linh với
người Ai Cập, mà còn cho biết họ đã phát triển những thể chế ấy đến mức vượt trội
hơn những dân tộc khác. Điều này chuẩn bị cho sự xuất hiện của hình ảnh Athens
cổ đại trong phần tiếp theo: một thành phố vừa có trí tuệ, vừa có lòng can đảm,
vừa có khả năng tổ chức đời sống chính trị, vừa đủ sức đứng lên bảo vệ những
dân tộc khác trước một thế lực xâm lược.
Vì vậy, đoạn văn không đơn thuần nhằm giải thích nguồn gốc
của những thể chế Athens. Nó còn trình bày một quan niệm về nền văn minh lý tưởng:
một cộng đồng chỉ có thể đạt đến sự ưu tú khi trật tự xã hội, điều kiện tự
nhiên, tri thức và năng lực hành động được kết hợp hài hòa. Nguồn gốc thần linh
ở đây mang ý nghĩa xác lập một nền tảng thiêng liêng cho trật tự ấy, đồng thời
nâng lịch sử Athens lên thành một hình mẫu chính trị và đạo đức mà câu chuyện
Atlantis sắp tới sẽ làm nổi bật bằng sự đối lập.
