Wednesday, November 18, 2026

Plato – Timaeus



Timaeus

(Τίμαιος)

Plato

(Πλάτων, Plátōn, khoảng 428/427–348/347 TCN)

 




TIMAEUS

 

Lời giới thiệu (cùa người biên tập bản tiếng Anh)

 

Timaeus đem đến cho người đọc một màn trình diễn nghệ thuật tu từ (rhetorical display), chứ không phải một đàm thoại triết học. Trong cuộc trò chuyện mở đầu, nhằm thiết lập bối cảnh cho tác phẩm, Socrates nhắc lại bài trình bày của chính ông vào ngày hôm trước về cách tổ chức và những thiết chế của thành phố lý tưởng (dường như là thành phố được mô tả trong Republic). Tuy nhiên, toàn bộ phần còn lại của tác phẩm dành cho bài diễn thuyết rất dài của Timaeus, trong đó ông mô tả quá trình hình thành và cấu tạo của vũ trụ.

 

Trong toàn bộ trước tác của Plato, một số tác phẩm khác cũng chỉ gồm một bài diễn thuyết duy nhất, chẳng hạn Apology (Biện hộ), Critias (tác phẩm chưa hoàn thành, vốn tiếp nối Timaeus) và Menexenus. Tuy nhiên, bài diễn thuyết của Timaeus có một điểm khác biệt đáng chú ý: nó chứa đựng một nội dung triết học hết sức phong phú. Ở đây, chúng ta vẫn gặp triết học, nhưng không phải qua những cuộc khảo sát bằng phép biện chứng, gần gũi với những vấn đề thực tế như trong phần lớn những tác phẩm khác của Plato. Thay vào đó, Timaeus trình bày những lý thuyết đồ sộ về vũ trụ, được diễn đạt bằng một nghệ thuật tu từ trau chuốt. Nếu muốn tìm một tác phẩm có hình thức tương tự, chúng ta có thể nghĩ đến Phaedrus. Trong tác phẩm ấy, hai bài diễn thuyết của Socrates về tình yêu nhục cảm (erotic love), đặc biệt là bài thứ hai, cũng trình bày những luận điểm triết học bằng một lối diễn đạt giàu hình ảnh và đầy sức cuốn hút.

 

Timaeus, một nhân vật dường như do chính Plato sáng tạo ra, xuất thân từ miền Nam nước Ý, vùng đất nổi tiếng với những nhà toán học và khoa học Hy Lạp. Ông xây dựng lý thuyết về vũ trụ dựa trên sự phân biệt quen thuộc của Plato, mà chúng ta đã gặp trong những tác phẩm như Phaedo và Republic: một bên là những ‘Thể Dạng’ (Forms) vĩnh cửu, bất biến; bên kia là những sự vật trong thế giới vật chất, có thể nhận biết bằng giác quan, vốn chỉ là những hình ảnh không ổn định của những Thể Dạng ấy và luôn ở trong quá trình ‘trở thành’ (becoming). Tuy nhiên, Timaeus đưa thêm vào lý thuyết này một vị thần sáng tạo, gọi là demiurge (tiếng Hy Lạp có nghĩa là ‘người thợ thủ công’). Vị thần này tạo tác và sắp đặt thế giới vật chất theo một trật tự nhất định, lấy những Thể Dạng làm khuôn mẫu. Như vậy, theo cách trình bày của Timaeus, không phải bản thân những Thể Dạng trực tiếp tạo nên hình dạng và trật tự của thế giới; chính vị thần sáng tạo dựa vào chúng để thực hiện công việc ấy. Timaeus còn đưa ra khái niệm ‘vật chứa’ (receptacle), tức một nền tảng nằm bên dưới những sự vật vật chất, nơi những hình dạng theo khuôn mẫu của những Thể Dạng được hình thành. Ông hình dung vật chứa này giống như một chất liệu mềm dẻo, tự nó không có hình dạng nhất định, nhưng có thể tiếp nhận những hình dạng do người ta tạo nên.

 

Dựa trên những khái niệm ấy, đồng thời nhấn mạnh vai trò của những quan hệ toán học trong việc tạo nên trật tự của vũ trụ, Timaeus trình bày những nền tảng của nhiều ngành khoa học: thiên văn học, vật lý học, hóa học và sinh lý học. Ông còn khảo sát hoạt động của những giác quan, qua đó trình bày những vấn đề thuộc sinh lý học và tâm lý học về tri giác. Cuối cùng, ông phân loại những căn bệnh của thân thể và hồn người, đồng thời bàn về những phương pháp chữa trị.

 

Trong thời cổ đại hậu kỳ và thời Trung cổ, Timaeus giữ một vị trí đặc biệt quan trọng trong truyền thống Platon (Platonism). Đây gần như là tác phẩm duy nhất của Plato mà người ta có thể đọc bằng tiếng La-tinh. Vì thế, tác phẩm trở thành chủ đề của nhiều cuộc tranh luận gay gắt. Một trong những vấn đề được bàn luận nhiều nhất là: câu chuyện về sự sáng tạo trong Timaeus có thực sự muốn nói rằng thế giới bắt đầu hiện hữu vào một thời điểm nhất định trong thời gian hay không? Hay Timaeus chỉ dùng ngôn ngữ thời gian để diễn tả một quan hệ lệ thuộc vĩnh cửu, trong đó thế giới luôn phụ thuộc vào một thực tại cao hơn, tức những Thể Dạng? Một vấn đề khác là: khi tạo dựng thế giới, vị thần demiurge có thực sự tồn tại tách biệt với những Thể Dạng ấy hay không? Hay những Thể Dạng ấy thực chất chỉ là những nội dung nằm trong chính não thức thần linh của vị thần? Timaeus trở thành tác phẩm trung tâm trong những cuộc tranh luận về hai vấn đề này, cũng như nhiều vấn đề khác thuộc truyền thống Platon.

 

Phần lớn học giả xếp Timaeus vào nhóm những tác phẩm cuối đời của Plato, mặc dù một số ít cho rằng tác phẩm thuộc ‘thời kỳ giữa’, gần với Republic hơn. Dù vậy, dường như có thể khẳng định rằng Plato viết Timaeus sau Republic. Với tư cách là tác giả của tác phẩm, Plato chịu trách nhiệm về toàn bộ những lý thuyết mà Timaeus trình bày. Tuy nhiên, những lý thuyết ấy phản ánh đến mức độ nào những xác tín triết học của chính Plato vào thời điểm ông viết tác phẩm?

 

Bản thân Timaeus nhấn mạnh rằng chúng ta không thể biết tường tận cấu trúc vật lý của thế giới. Khoảng cách ngăn cách chúng ta với những tầng trời quá lớn, không chỉ về không gian mà cả về khả năng nhận thức; hơn nữa, toàn bộ phần còn lại của thế giới đều phụ thuộc vào những tầng trời. Vì vậy, chúng ta không thể đi xa hơn một ‘câu chuyện khả dĩ’ (likely story) khi giải thích những chi tiết vật lý trong cấu trúc của vũ trụ. Nói cách khác, chúng ta không thể đạt tới một chân lý hoàn toàn xác thực và rõ ràng về những vấn đề ấy. Việc xây dựng những lý thuyết chi tiết vẫn có thể hữu ích, nhưng Timaeus chỉ trình bày chúng như những cách giải thích hợp lý về cách vị thần sáng tạo có thể đã tiến hành khi tạo dựng và sắp đặt thế giới.

 

Hơn nữa, trong Phaedrus, Plato cho thấy những người có tài hùng biện phải lấy chân lý triết học làm nền tảng cho lời nói của mình, nhưng cũng có thể thay đổi cách trình bày và thêm thắt những yếu tố cần thiết để thu hút, duy trì sự chú ý của người nghe, đồng thời thuyết phục họ tiếp nhận những nội dung cốt yếu. Timaeus có thể là người phát ngôn thay cho Plato. Tuy nhiên, nếu khi soạn bài diễn thuyết này, Plato đã vận dụng những nguyên tắc về nghệ thuật tu từ mà ông nêu ra trong Phaedrus, thì chúng ta cần đặc biệt thận trọng khi dựa vào lời nói của Timaeus để xác định những quan điểm triết học thực sự của chính Plato. Sự thận trọng ấy cần thiết ngay cả khi chúng ta xem xét những vấn đề thuộc về những nguyên tắc triết học căn bản.

 

Trong những điều Timaeus trình bày về ‘là-có’ (being) và ‘sự trở thành’ (becoming), về những Thể Dạng và những ‘hình ảnh phản chiếu’ (reflections), về vị thần demiurge và ‘vật chứa’ (receptacle), cũng như trong những lập luận ông đưa ra về tất cả những vấn đề ấy, đâu là những yếu tố được ông thêm vào để tô điểm bài diễn thuyết và gây ấn tượng với Socrates cùng những người nghe khác? Đâu mới là những điều Plato thực sự xem là chân lý nghiêm túc vào thời điểm ông viết tác phẩm? Đàm thoại buộc chúng ta phải đặt ra những câu hỏi ấy, nhưng không đưa ra những câu trả lời dễ dàng.

 

J.M.C.

 

Dẫn nhập của người dịch bản tiếng Việt

 

Timaeus là một trong những đàm thoại quan trọng nhất của Plato, đồng thời là tác phẩm có ảnh hưởng sâu rộng trong lịch sử triết học phương Tây. Trong tiếng Hy Lạp cổ đại, từ cosmos (κόσμος) có nghĩa là trật tự, sự sắp đặt và sự hài hòa; về sau, từ này được dùng để chỉ vũ trụ như một toàn thể có trật tự. Vì vậy, cosmos không chỉ nói đến toàn thể những gì hiện hữu, mà còn nhấn mạnh cách những thành phần khác nhau được sắp đặt và liên kết với nhau thành một chỉnh thể. Ý nghĩa này giữ vai trò trung tâm trong Timaeus. Qua lời trình bày của Timaeus, Plato khảo sát sự hình thành và cấu trúc của vũ trụ, mối quan hệ giữa trí tuệ và tất yếu, giữa cái vĩnh cửu và những gì luôn biến đổi. Cuộc khảo sát không chỉ bàn về những thiên thể và những yếu tố cấu thành thế giới tự nhiên, mà còn đi sâu vào nguồn gốc sự sống, cấu tạo của hồn người, cơ thể con người và những sinh vật khác.

 

Bối cảnh và cấu trúc đàm thoại

 

Những nhân vật tham dự đàm thoại Timaeus là Socrates, Timaeus, Critias và Hermocrates. Tuy nhiên, người khách thứ tư mà Socrates nhắc đến ở đầu tác phẩm vắng mặt vì bị bệnh (Timaeus 17a). Đàm thoại mở đầu bằng việc Socrates nhắc lại những điểm chính trong cuộc trò chuyện diễn ra ngày hôm trước. Ông tóm lược hình dung về một polis được tổ chức với tầng lớp giám hộ và tầng lớp sản xuất, sự phân công chức năng, chế độ giáo dục, chế độ sinh hoạt tập thể của tầng lớp giám hộ, cùng việc phụ nữ và trẻ em được chia sẻ chung trong tầng lớp này (17c–19b). Phần tóm lược có nhiều điểm tương ứng với nội dung Republic, nhưng Socrates không trực tiếp gọi tên tác phẩm ấy. Đáng chú ý, đoạn này không đề cập đến lý thuyết về Thể Dạng hay việc những triết gia cai trị.

 

Tiếp đó, Critias kể lại câu chuyện về Athens thời cổ đại và Atlantis, một câu chuyện được ông cho là truyền lại từ Solon và có nguồn gốc từ những tư liệu của người Ai Cập (20d–26d). Theo sự phân công được thống nhất, Timaeus sẽ trình bày về sự hình thành vũ trụ và con người, còn Critias sẽ kể về cuộc chiến giữa Athens thời cổ đại và Atlantis, qua đó mô tả đời sống chính trị và hành động của một cộng đồng người được đặt trong câu chuyện ấy (27a–b). Vì vậy, đàm thoại không chỉ có phần khảo sát vũ trụ của Timaeus, mà còn nằm trong một dự định rộng hơn, kết hợp việc trình bày về trật tự tự nhiên với câu chuyện về một trật tự chính trị được thể hiện trong lịch sử.

 

Phần trình bày của Timaeus kéo dài từ 27d đến 92c. Có thể phân biệt ba chặng chính: thứ nhất, sự hình thành và trật tự của vũ trụ dưới sự định hướng của trí tuệ (29d–47e); thứ hai, vai trò của tất yếu và những nguyên nhân phụ trợ trong cấu tạo thế giới vật chất (47e–69a); thứ ba, sự phối hợp giữa trí tuệ và tất yếu trong cấu tạo cơ thể, hồn người và những sinh vật (69a–92c). Sau đó, trong Critias, Critias bắt đầu triển khai câu chuyện về Athens và Atlantis, nhưng tác phẩm dừng lại đột ngột ở 121c, khi lời kể còn chưa kết thúc. Phần tiếp nối dự định mang tên Hermocrates không còn được lưu truyền.

 

Thể Dạng, Mẫu và sự hình thành vũ trụ

 

Một trong những vấn đề nền tảng của Timaeus là sự phân biệt giữa những gì luôn hiện hữu, không sinh thành và không biến đổi với những gì luôn trở thành, được nhận biết bằng giác quan và không ngừng biến đổi (27d–28a). Những thực tại thuộc bình diện thứ nhất có thể được nhận thức bằng lý trí; thế giới khả giác thuộc bình diện thứ hai. Từ sự phân biệt ấy, Plato đặt ra vấn đề về nguồn gốc của thế giới khả giác và quan hệ giữa thế giới này với những thực tại vĩnh cửu.

 

Để giải thích sự hình thành của vũ trụ, Plato đưa vào hình ảnh người thợ thủ công thần linh (Dēmiourgos, δημιουργός), một tác nhân nhìn vào Mẫu vĩnh cửu (paradeigma, παράδειγμα) để sắp đặt thế giới. Người thợ thủ công thần linh hướng đến điều tốt đẹp và muốn mọi sự trở nên tốt đẹp nhất có thể. Vì vậy, ông đem trật tự vào những gì vốn ở trong trạng thái hỗn độn, tạo thành một vũ trụ có trật tự và hài hòa (29a–30b).

 

Ở đây, Plato phân biệt ba loại: Mẫu, bản sao và vật chứa (48e–49a; 50c–d). Mẫu là cái vĩnh cửu, bất biến, làm căn cứ cho sự hình thành; bản sao là những gì được hình thành theo Mẫu; còn vật chứa (hypodochē, ὑποδοχή), cũng được bàn đến dưới tên chōra (χώρα), là nơi tiếp nhận mọi sự sinh thành. Plato ví vật chứa như người mẹ, Mẫu như người cha và những gì được hình thành như con cái (50c–d). Vật chứa tự nó không mang một hình dạng cố định nào, nhưng tiếp nhận những dấu ấn và hình thái khác nhau của những gì đi vào nó (50c–51a). Ba loại này giúp Plato giải thích sự khác biệt giữa cái làm mẫu, cái được hình thành theo mẫu và nơi diễn ra quá trình hình thành.

 

Hồn vũ trụ và hồn người

 

Một chủ đề quan trọng khác là hồn vũ trụ (psychē tou kosmou, ψυχὴ τοῦ κόσμου). Plato không trình bày vũ trụ như một tập hợp những vật thể rời rạc, mà như một sinh thể sống có hồn và có trí tuệ. Trong Timaeus 34b–37c, người thợ thủ công thần linh cấu thành hồn vũ trụ trước, rồi mới tạo thành thân thể vũ trụ và kết hợp hai phần ấy thành một toàn thể sống động. Hồn vũ trụ được cấu thành từ những thành phần thuộc về cái bất khả phân chia và cái có thể phân chia, cái luôn đồng nhất và cái luôn biến đổi. Những thành phần này được pha trộn theo những tỷ lệ toán học và hài hòa, tạo nên cấu trúc của hồn cùng những chuyển động có trật tự của nó. Nhờ hồn, vũ trụ có sự sống, có khả năng nhận thức và vận động theo một trật tự nhất định.

 

Vai trò của hồn không chỉ giới hạn ở vũ trụ. Trong Timaeus 41c–d, khi tạo ra những hồn người, người thợ thủ công thần linh sử dụng phần nguyên liệu còn lại trong chính chiếc bát đã dùng để pha hồn vũ trụ. Hỗn hợp này được pha theo cùng phương thức, nhưng không còn có độ tinh khiết như hỗn hợp ban đầu. Như vậy, hồn người và hồn vũ trụ có chung những thành phần cấu tạo, dù không hoàn toàn đồng nhất về phẩm chất và vị trí trong trật tự vũ trụ.

 

Plato còn phân biệt phần bất tử và những phần khả tử của hồn người. Phần bất tử được người thợ thủ công thần linh tạo thành; những vị thần trẻ hơn được giao nhiệm vụ kết hợp phần ấy với cơ thể và tạo ra những phần khả tử (41c–d; 69c–d). Trong phần trình bày về cấu tạo con người (69c–72d), Plato phân biệt phần lý trí, đặt trong đầu, với hai phần khả tử: phần khí chất (thymoeides, θυμοειδές), đặt trong ngực, và phần ham muốn (epithymētikon, ἐπιθυμητικόν), đặt ở vùng bụng. Cổ giữ vai trò phân cách đầu với ngực, còn cơ hoành phân cách vùng ngực với vùng bụng. Sự phân bố này gắn với chức năng và quan hệ giữa những phần khác nhau của hồn người.

 

Như vậy, liên hệ giữa hồn vũ trụ và hồn người không cần phải được suy ra từ một phép so sánh bên ngoài giữa cosmos và polis. Chính Timaeus đã trình bày liên hệ ấy qua nguồn gốc và thành phần cấu tạo của hai loại hồn. Tuy nhiên, cần phân biệt hồn vũ trụ với hồn người: việc chúng được cấu thành từ những thành phần chung không có nghĩa là chúng có cùng cấu trúc hay cùng chức năng.

 

Trí tuệ và tất yếu

 

Gắn liền với sự hình thành vũ trụ là quan hệ giữa trí tuệ (nous, νοῦς) và tất yếu (anankē, ἀνάγκη). Theo Timaeus, trí tuệ hướng mọi sự đến trật tự và điều tốt đẹp, nhưng sự hình thành thế giới cũng phải tính đến những nguyên nhân và điều kiện thuộc về tất yếu. Tại 47e–48a, Plato trình bày rằng trí tuệ thuyết phục tất yếu, đưa phần lớn những gì được hình thành đến điều tốt đẹp nhất có thể. Cần lưu ý rằng chủ thể thực hiện việc thuyết phục ở đây là trí tuệ, không phải người thợ thủ công thần linh được nhắc đến như một chủ thể riêng biệt trong câu diễn giải.

 

Timaeus tiếp tục phân biệt những nguyên nhân hoạt động theo sự định hướng của trí tuệ với những nguyên nhân phụ trợ, vốn không tự hướng đến điều tốt đẹp mà chỉ tạo ra những kết quả thông qua những điều kiện và tác động tự nhiên. Vì thế, để giải thích sự hình thành vũ trụ, không thể chỉ xét hoạt động của trí tuệ mà còn phải khảo sát những nguyên nhân thuộc về tất yếu. Phần trình bày về cấu tạo những yếu tố vật chất, những hình dạng hình học và sự biến đổi của chúng (48a–69a) triển khai chính phương diện này.

 

Thời gian, những thiên thể và sự sống

 

Trong cách trình bày của Plato, thời gian gắn liền với sự hình thành của vũ trụ. Người thợ thủ công thần linh tạo ra thời gian cùng với những thiên thể, như một hình ảnh vận động theo số lượng của sự vĩnh cửu (37c–38b). Ngày, đêm, tháng và năm được xác định thông qua những chuyển động của Mặt Trời, Mặt Trăng và những hành tinh. Vì vậy, thời gian không được trình bày như một thực tại tồn tại độc lập với vũ trụ, mà gắn với trật tự vận động của những thiên thể.

 

Plato cũng khảo sát cấu tạo của bốn yếu tố: lửa, khí, nước và đất; giải thích hình dạng hình học của những thành phần cơ bản cấu tạo nên chúng, cũng như những biến đổi và chuyển hóa giữa những yếu tố (53c–61c). Tiếp đó, ông bàn về những sinh vật khác nhau, cấu tạo cơ thể, giác quan, sự hình thành hồn người và những điều kiện chi phối đời sống con người (69a–92c). Qua những phần này, cuộc khảo sát chuyển từ cấu trúc vũ trụ sang cấu tạo của những sinh thể sống trong vũ trụ, đặc biệt là con người.

 

Tính chất của lời giải thích về vũ trụ

 

Giá trị triết học của Timaeus không chỉ nằm ở việc đưa ra một cách giải thích về nguồn gốc và cấu trúc của vũ trụ. Tác phẩm còn đặt ra vấn đề về giới hạn và tính chất của tri thức con người. Ngay trong phần mở đầu bài trình bày (27d–29d), Timaeus phân biệt cái luôn hiện hữu và không biến đổi với cái luôn trở thành và biến đổi. Từ đó, ông xác định rằng lời giải thích phải tương ứng với đối tượng được giải thích: đối với cái bất biến, có thể có một lời trình bày vững chắc và chính xác; còn đối với cái luôn biến đổi, lời trình bày chỉ có thể đạt đến mức độ khả dĩ và có sức thuyết phục (eikōs logos, εἰκὼς λόγος).

 

Tại 29b, Timaeus nói rõ rằng những lời giải thích về sự vật phải có tính chất tương ứng với chính những sự vật ấy. Vì vũ trụ là một thực tại được hình thành và có thể nhận biết bằng giác quan, lời giải thích về nó không thể có cùng mức độ chính xác như lời giải thích về cái vĩnh cửu và bất biến. Tuy nhiên, điều đó không khiến cuộc khảo sát mất đi giá trị. Timaeus vẫn tìm cách trình bày một lời giải thích hợp lý, có sức thuyết phục về sự hình thành và trật tự của thế giới. Chính tính chất này cần được giữ trong cách đọc Timaeus: đây là một cuộc khảo sát triết học về vũ trụ, nhưng lời giải thích của nó được trình bày với sự ý thức về giới hạn của tri thức con người.

 

Ảnh hưởng trong lịch sử triết học

 

Timaeus có ảnh hưởng đáng kể đến triết học cổ đại và tư tưởng trung đại, đặc biệt thông qua những cuộc tranh luận về nguồn gốc vũ trụ, hồn vũ trụ, thời gian, vật chất và quan hệ giữa trí tuệ với tự nhiên. Aristotle đã nhiều lần khảo sát và phê bình những quan điểm của Plato trong tác phẩm này, đặc biệt về sự hình thành vũ trụ, vật chứa và bản chất của hồn (Physics IV.2; De Caelo I.10–12; De Anima I.3). Những phê bình ấy cho thấy Timaeus đã trở thành một đối tượng tranh luận quan trọng ngay trong triết học Hy Lạp cổ đại.

 

Trong lịch sử tiếp nhận ở phương Tây, Timaeus còn có một vị trí đặc biệt vì tác phẩm được truyền sang tiếng Latinh qua những bản dịch từng phần. Cicero đã dịch một phần tác phẩm, từ 27d đến 47b. Đến thế kỷ IV sau Công nguyên, Calcidius thực hiện một bản dịch Latinh dài hơn, kéo dài đến 53c, kèm theo một phần chú giải. Bản dịch và chú giải của Calcidius trở thành một trong những con đường quan trọng để tư tưởng Plato được tiếp nhận trong thời Trung đại Tây phương, khi phần lớn những tác phẩm khác của Plato chưa được phổ biến rộng rãi bằng tiếng Latinh.

 

Dù nhiều giải thích của Plato về cấu tạo vật chất, những yếu tố tự nhiên và chuyển động của thiên thể không còn phù hợp với tri thức khoa học hiện đại, Timaeus vẫn giữ vị trí quan trọng trong lịch sử triết học. Tác phẩm tập hợp nhiều vấn đề căn bản: những thực tại vĩnh cửu và thế giới khả giác, Mẫu và bản sao, vật chứa và sự sinh thành, trí tuệ và tất yếu, hồn vũ trụ và hồn người, toán học và trật tự tự nhiên. Sự kết hợp giữa suy tư siêu hình, toán học và khảo sát thế giới tự nhiên làm nên nét đặc sắc của Timaeus trong toàn bộ tư tưởng Plato.

 

Người dịch bản tiéng Việt

LDB

(Nov/2026)

 

TIMAEUS

 

A. Bố cục

 

1. Cuộc trò chuyện mở đầu (17a1–27d4)

 

2. Bài nói của Timaeus (27d5–92c9)

 

- 2.1. Lời mở đầu: Hai loại tồn tại — cái luôn hiện hữu và cái luôn sinh thành; người thợ thủ công thần linh (Demiurge) và Mẫu vĩnh cửu (paradeigma); địa vị của lời giải thích khả dĩ (eikōs logos) (27d5–29d6).

 

Phần chính (29d7–92c9), gồm ba phần:

 

- 2.2. Những gì được hình thành dưới sự sắp đặt của Trí tuệ (nous) (29d7–47e2).

 

- 2.3. Tất Yếu (anankē) và những điều kiện vật chất của sự hình thành vũ trụ: vật chứa, bốn yếu tố và những khối đa diện đều cấu thành chúng (47e3–69a5).

 

- 2.4. Sự phối hợp giữa Trí tuệ và Tất Yếu trong sự hình thành con người và những sinh vật khác: thân thể con người, hai phần khả tử của hồn người, bệnh tật và những loài động vật (69a6–92c9).

 

B. Nhân vật

 

(a) Socrates (Σωκράτης, Sōkrátēs)

 

Socrates (khoảng 469–399 TCN) là triết gia Athens, một trong những nhân vật có ảnh hưởng sâu xa nhất trong lịch sử triết học phương Tây. Ông không để lại tác phẩm triết học nào; tư tưởng và phương pháp đàm thoại của ông chủ yếu được biết đến qua những ghi chép của những học trò và người đương thời, đặc biệt là Plato và Xenophon.

 

Trong phần mở đầu Timaeus, Socrates nhắc lại những nội dung chính của cuộc thảo luận hôm trước về hình thức tổ chức của một polis tốt đẹp nhất, đồng thời giới thiệu những người tham gia cuộc trò chuyện. Ông cũng nêu mong muốn được nghe một bài diễn thuyết tiếp nối cuộc thảo luận ấy, trong đó polis đã được trình bày không chỉ trên phương diện tổ chức mà còn qua những hành động và biến cố cụ thể. Sau phần mở đầu này, Socrates nhường lời cho Timaeus, người đảm nhận bài trình bày chính về sự hình thành và trật tự của vũ trụ.

 

Trong Timaeus, vì vậy, Socrates không giữ vai trò dẫn dắt cuộc khảo sát bằng những câu hỏi và phản biện liên tiếp như trong nhiều đàm thoại khác của Plato; ông chủ yếu đảm nhiệm việc gợi lại vấn đề, xác lập bối cảnh và mở đường cho phần trình bày của Timaeus.

 

(b) Timaeus (Τίμαιος)

 

Timaeus là nhân vật giữ vai trò trung tâm trong đàm thoại cùng tên của Plato. Theo lời giới thiệu của Socrates, ông là người đến từ Locri Epizephyrii, một polis ở miền nam bán đảo Italy, có địa vị cao trong cộng đồng, từng đảm nhiệm những chức vụ quyền lực và danh dự nhất, đồng thời am hiểu sâu xa triết học (Timaeus, 20a). Critias còn giới thiệu ông là người đặc biệt am hiểu thiên văn học và đã dành nhiều công sức nghiên cứu bản tính của toàn thể vũ trụ (27a).

 

Tuy nhiên, không có tư liệu độc lập đủ tin cậy để xác nhận Timaeus người thành Locri là một nhân vật lịch sử có thật. Một số tác giả cổ đại, trong đó có Cicero và Iamblichus, xem ông là người có thật; nhưng nhiều nhà nghiên cứu hiện đại nghiêng về khả năng ông là nhân vật do Plato xây dựng. Những thông tin về Timaeus người thành Locri trong những nguồn tư liệu cổ còn lại phần lớn đều bắt nguồn từ chính đàm thoại này hoặc từ những tác phẩm xuất hiện về sau dưới tên ông. Vì vậy, chúng không thể được dùng làm bằng chứng độc lập để xác nhận tiểu sử của nhân vật.

 

Một giả thuyết khác cho rằng Plato có thể đã xây dựng hình tượng Timaeus dựa trên Archytas người thành Tarentum (khoảng 428–347 TCN), nhà toán học, triết gia thuộc truyền thống Pythagoras và chính khách nổi tiếng ở miền nam Italy. Archytas có quan hệ với Plato và là một trong những nhà tư tưởng Pythagoras quan trọng nhất thế kỷ IV TCN. Tuy nhiên, việc đồng nhất Timaeus với Archytas hoặc xem Archytas là hình mẫu trực tiếp của nhân vật này vẫn chỉ là giả thuyết, chưa có bằng chứng xác thực.

 

Trong đàm thoại, Timaeus đảm nhận phần trình bày về sự hình thành của vũ trụ, từ những nguyên lý đầu tiên đến sự hình thành con người. Bài diễn thuyết của ông chiếm gần như toàn bộ phần còn lại của tác phẩm (Timaeus, 27d–92c). Qua nhân vật này, Plato triển khai một khảo luận rộng lớn về vũ trụ học, bản thể học, toán học và tự nhiên học, đặt trong khuôn khổ một câu chuyện về sự kiến tạo vũ trụ.

 

(c) Critias (Κριτίας)

 

Danh tính của Critias trong Timaeus là một vấn đề còn được giới nghiên cứu tranh luận. Cái tên này thường gợi đến Critias (khoảng 460–403 TCN), chính khách, nhà văn và nhà tư tưởng Athens, người về sau trở thành một trong những thủ lĩnh của nhóm Ba mươi Bạo chúa (Thirty Tyrants). Ông cũng là người có quan hệ họ hàng với Plato. Tuy nhiên, chưa thể khẳng định Critias trong đàm thoại chính là nhân vật lịch sử ấy.

 

Critias nổi tiếng trong lịch sử Athens trước hết vì vai trò chính trị của ông sau thất bại của Athens trong Chiến tranh Peloponnesus. Năm 404 TCN, sau khi Athens đầu hàng Sparta, một chính quyền đầu sỏ gồm ba mươi người được thành lập với sự hậu thuẫn của Sparta. Critias trở thành một trong những nhân vật có ảnh hưởng nhất trong chính quyền này. Dưới sự lãnh đạo của nhóm Ba mươi, Athens trải qua một thời kỳ đàn áp chính trị khốc liệt: nhiều công dân bị xử tử hoặc tước đoạt tài sản, và quyền công dân bị thu hẹp đáng kể. Critias tử trận năm 403 TCN trong cuộc giao tranh tại Munychia, gần cảng Piraeus, khi lực lượng dân chủ do Thrasybulus lãnh đạo tiến hành lật đổ chính quyền Ba mươi.

 

Trước khi trở thành một nhà cầm quyền đầu sỏ, Critias đã được biết đến như một tác giả có học thức, sáng tác bi kịch, thơ ca và văn xuôi. Ông từng giao du với Socrates và thuộc giới thanh niên xuất thân từ những gia đình danh giá ở Athens. Liên hệ giữa Critias với Socrates về sau trở thành một vấn đề gây tranh luận, bởi người Athens từng đặt câu hỏi về ảnh hưởng của Socrates đối với những thanh niên quý tộc sau này tham gia vào những hoạt động chính trị chống lại nền dân chủ. Tuy nhiên, không thể chỉ từ quan hệ thầy trò hoặc giao du ấy mà quy trách nhiệm cho Socrates về những hành động chính trị của Critias.

 

Trong Timaeus, Critias là người kể lại câu chuyện về cuộc chiến giữa Athens thời cổ đại và Atlantis. Theo lời ông, câu chuyện bắt nguồn từ Solon, người đã nghe lại câu chuyện này từ một tư tế Ai Cập tại Sais. Sau đó, câu chuyện được truyền qua ông nội của Critias rồi đến chính Critias. Khi còn là một cậu bé khoảng mười tuổi, Critias đã nghe ông nội kể lại câu chuyện ấy trong dịp lễ Apaturia (Timaeus, 20d–26e).

 

Chi tiết về người ông khiến việc xác định danh tính Critias trong đàm thoại trở nên phức tạp. Một số học giả cho rằng nhân vật này chính là Critias, người về sau đứng đầu nhóm Ba mươi Bạo chúa; những người khác cho rằng ông là một Critias thuộc thế hệ trước, có thể là ông nội của nhà chính trị ấy. những cách giải thích khác nhau chủ yếu dựa vào những chi tiết về tuổi tác, trí nhớ và quan hệ gia đình trong lời kể của nhân vật. Vì vậy, việc đồng nhất Critias trong Timaeus với nhà chính trị khét tiếng ở Athens vẫn chưa có được sự đồng thuận.

 

Critias còn xuất hiện trong Critias, tác phẩm tiếp nối trực tiếp phần mở đầu của Timaeus. Trong tác phẩm này, ông bắt đầu kể chi tiết hơn về cuộc chiến giữa Athens cổ đại và Atlantis, nhưng câu chuyện bị dừng lại giữa chừng. Critias là một tác phẩm chưa hoàn thành; không rõ Plato đã dự định kết thúc nó như thế nào, hoặc có từng dự định viết thêm một đàm thoại thứ ba mang tên Hermocrates hay không.

 

(d) Hermocrates (Ἑρμοκράτης), mất khoảng năm 407/408 TCN

 

Hermocrates là một chính khách và tướng lĩnh nổi tiếng của Syracuse, một polis Hy Lạp ở miền đông đảo Sicily. Ông giữ vai trò quan trọng trong những cuộc xung đột giữa những thành phố Hy Lạp ở Sicily và Athens vào cuối thế kỷ V TCN, đặc biệt trong cuộc viễn chinh Sicily của Athens (415–413 TCN), một chiến dịch lớn trong Chiến tranh Peloponnesus.

 

Hermocrates được biết đến rõ nhất qua bài diễn thuyết tại hội nghị Gela năm 424 TCN, khi ông kêu gọi những thành phố Hy Lạp ở Sicily chấm dứt xung đột với nhau và đoàn kết để bảo vệ quyền tự chủ trước tham vọng bành trướng của Athens. Thucydides ghi lại bài diễn thuyết này (Lịch sử Chiến tranh Peloponnesus, IV.58–65). Trong cuộc viễn chinh Sicily sau đó, Hermocrates tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức phòng thủ và góp phần vào thất bại của quân Athens. Ông được Thucydides đánh giá cao về trí tuệ, lòng can đảm và năng lực chính trị.

 

Sau thất bại của Athens tại Sicily, Hermocrates tiếp tục tham gia những hoạt động chính trị và quân sự ở vùng Tiểu Á và Sicily. Năm 410 TCN, ông bị chính quyền dân chủ ở Syracuse kết án lưu đày khi đang vắng mặt. Sau đó, với sự hỗ trợ tài chính của Pharnabazus, một quan chức cấp cao của Đế quốc Ba Tư, ông trở về Sicily và tập hợp lực lượng nhằm khôi phục ảnh hưởng chính trị tại quê nhà. Năm 408 hoặc 407 TCN, trong nỗ lực giành lại quyền lực ở Syracuse, ông bị giết cùng với một số người ủng hộ.

 

Plato đưa Hermocrates vào làm một trong bốn nhân vật của Timaeus và Critias. Trong phần mở đầu Timaeus, Socrates nhận xét rằng Hermocrates có đủ năng lực để bàn luận những vấn đề chính trị, nhờ cả bản tính lẫn sự huấn luyện của mình (20a). Hermocrates cũng là người khuyến khích Critias kể lại câu chuyện về Athens cổ đại và Atlantis (20d). Sự hiện diện của ông trong đàm thoại tạo nên một nét đáng chú ý: một chính khách và tướng lĩnh từng góp phần đánh bại cuộc viễn chinh Sicily của Athens lại tham gia vào cuộc trò chuyện tại Athens, nơi câu chuyện về một Athens cổ đại chiến thắng một đế quốc hùng mạnh được đem ra kể lại.

 

C. Địa điểm và thời gian

 

Địa điểm: Athens. Plato không nêu rõ địa điểm cụ thể diễn ra cuộc trò chuyện. Tuy nhiên, vì Socrates được những người đàm thoại tiếp đãi và nhận những lời hứa đáp lễ bằng những bài diễn thuyết, một số học giả cho rằng cuộc gặp có thể diễn ra tại nhà Critias ở Athens. Đây là một suy luận từ bối cảnh cuộc trò chuyện, chứ không phải địa điểm được xác định trực tiếp trong văn bản.

 

Thời gian: Thời điểm diễn ra đàm thoại trong thế giới của tác phẩm chưa được xác định chắc chắn. Một số học giả cho rằng cuộc gặp diễn ra vào năm 429 TCN; những giả thuyết khác đề xuất những năm 421, 411 hoặc 409–408 TCN. Những cách xác định này dựa trên việc đối chiếu tuổi tác và tiểu sử của những nhân vật với những chi tiết trong đàm thoại, nhưng không có giả thuyết nào được xem là chắc chắn.

 

Plato cho biết cuộc trò chuyện diễn ra vào ngày tiếp theo cuộc gặp mà Socrates nhắc lại ở phần mở đầu. Cuộc gặp hôm trước xoay quanh hình thức tổ chức chính trị của một polis tốt đẹp nhất và những người cần hợp thành cộng đồng ấy (Timaeus, 17a–19b). Nội dung này có nhiều điểm tương ứng với những vấn đề được trình bày trong Republic. Tuy nhiên, việc xác định cuộc gặp hôm trước chính là đàm thoại Republic theo nghĩa toàn bộ tác phẩm ấy đã diễn ra trong một ngày trước đó vẫn còn là vấn đề tranh luận. Plato chỉ cho biết Socrates đã trình bày những ý tưởng chính về một polis tốt đẹp; văn bản không xác nhận rằng toàn bộ nội dung của Republic đã được thuật lại trong cuộc gặp ấy.

 

Critias còn cho biết cuộc trò chuyện diễn ra vào ngày lễ dành cho nữ thần Athena, nhưng không nêu rõ tên lễ hội. Một số học giả liên hệ ngày này với lễ Panathenaea, được tổ chức tại Athens để tôn vinh Athena; những người khác đề xuất một lễ hội khác cũng dành cho nữ thần. Do đó, việc xác định đàm thoại diễn ra trong dịp Panathenaea chỉ là một giả thuyết, không phải dữ kiện đã được xác lập.

 


 

 

TIMAEUS [1]

 

(Về Sự Hình Thành Của Vũ Trụ Và Bản Tính Của Con Người) [2]

 

[17 a]

 

SOCRATES: Một, hai, ba... Thế người thứ tư đâu rồi, Timaeus? Hôm qua, cả bốn ông đều là khách của tôi; còn hôm nay, đến lượt tôi làm khách của các ông. [3]

 

TIMAEUS: Ông ấy đột nhiên mắc bệnh gì đó, Socrates ạ. Ông ấy không đời nào tự nguyện bỏ lỡ cuộc gặp gỡ của chúng ta.

 

SOCRATES: Vậy chẳng phải ông và những người bạn đồng hành đang có mặt ở đây phải thay người bạn vắng mặt đảm nhận phần việc của ông ấy hay sao?

 

TIMAEUS: Ông nói hoàn toàn đúng. Dù sao, chúng tôi sẽ cố gắng hết sức để không phụ lòng ông. Hôm qua, ông đã tiếp đãi chúng tôi rất chu đáo; vì thế, hôm nay sẽ thật không phải phép nếu ba chúng tôi không dốc hết sức để thết đãi ông một bữa đáp lễ.

 

SOCRATES: Các ông có nhớ tất cả những chủ đề mà hôm qua tôi đã giao cho các ông trình bày không?

 

TIMAEUS: Chúng tôi còn nhớ được một số. Nếu có chủ đề nào chúng tôi không nhớ, thì ông đang ở đây để nhắc lại cho chúng tôi. Tốt hơn nữa, nếu ông không thấy phiền, sao ông không dành ít phút ôn lại những chủ đề ấy từ đầu đến cuối? Như vậy, chúng sẽ được khắc sâu hơn trong trí nhớ của chúng tôi.

 

SOCRATES: Được thôi. Hôm qua, tôi đã trình bày về chính trị. Theo tôi, luận điểm chính của bài trình bày ấy liên quan đến hình thức tổ chức chính trị mà một thành phố cần có, cũng như những người cần hợp thành tổ chức ấy, để thành phố có thể trở nên tốt đẹp nhất. [4]

 

TIMAEUS: Đúng vậy, Socrates. Ông đã trình bày như thế, và tất cả chúng tôi đều rất hài lòng với phần mô tả của ông.

 

SOCRATES: Chẳng phải chúng ta đã bắt đầu bằng cách tách những người nông dân và tất cả những người thợ thủ công khác trong thành phố khỏi những người đảm nhận việc chiến đấu để bảo vệ thành phố hay sao?

 

TIMAEUS: Đúng vậy.

 

SOCRATES: Chúng ta đã làm theo bản tính tự nhiên khi giao cho mỗi người một nghề nghiệp, một công việc mà người ấy có năng lực và thích hợp nhất để đảm nhận. Vì thế, chúng ta cho rằng chỉ những người có nhiệm vụ chiến đấu thay mặt cho mọi người mới được làm người giám hộ của thành phố. Nếu một người ngoại quốc, hoặc thậm chí một công dân, chống lại thành phố và gây rối, thì những người giám hộ phải đối xử khoan dung với những người thuộc quyền cai quản của mình, bởi họ vốn là bạn bè tự nhiên của những người giám hộ. Nhưng, như chúng ta đã nói, họ phải đối xử nghiêm khắc với những kẻ thù mà họ gặp trên chiến trường.[5]

 

TIMAEUS: Đúng vậy, hoàn toàn đúng.

 

SOCRATES: Bởi vì, như tôi nghĩ chúng ta đã nói, hồn người của những người giám hộ phải có bản tính vừa can đảm vừa yêu thích triết học ở mức độ cao nhất. Nhờ đó, họ có thể đối xử dịu dàng hoặc nghiêm khắc một cách thích hợp, tùy theo từng trường hợp. [6]

 

TIMAEUS: Đúng vậy.

 

SOCRATES: Còn việc huấn luyện họ thì sao? Chẳng phải chúng ta đã nói rằng họ phải được rèn luyện cả về thể chất lẫn văn hóa, đồng thời được đào tạo trong những lĩnh vực học vấn thích hợp khác hay sao?

 

TIMAEUS: Chắc chắn chúng ta đã nói như vậy.

 

SOCRATES: Đúng thế. Và theo tôi nhớ, chúng ta còn nói rằng những người được huấn luyện như vậy không được xem vàng, bạc hay bất cứ thứ gì khác là tài sản riêng của mình. Với tư cách những người chuyên làm công việc giám hộ, họ sẽ nhận từ những người được họ bảo vệ một khoản thù lao đủ để duy trì lối sống điều độ của mình. Chúng ta cũng nói rằng họ phải cùng nhau chia sẻ những khoản chi tiêu, dành thời gian bên nhau, sống chung với nhau và trên hết, chuyên tâm rèn luyện đức hạnh, bởi họ đã được giải phóng khỏi mọi nghề nghiệp khác.

 

TIMAEUS: Đúng vậy, chúng ta cũng đã nói như thế.

 

SOCRATES: Trên thực tế, chúng ta thậm chí còn bàn đến phụ nữ. Chúng ta nói rằng phải làm cho bản tính của phụ nữ tương ứng với bản tính của đàn ông, và mọi công việc, dù liên quan đến chiến tranh hay những phương diện khác của đời sống, đều phải trở thành công việc chung của cả đàn ông lẫn phụ nữ.

 

TIMAEUS: Chúng ta cũng đã bàn đến vấn đề ấy.

 

SOCRATES: Còn việc sinh con thì chúng ta đã nói gì? Chúng ta không thể nào quên chủ đề ấy, bởi những điều chúng ta nói về nó thật khác thường. Chúng ta quyết định rằng tất cả họ phải có chung vợ chồng và con cái; đồng thời, phải đặt ra những biện pháp để không ai trong số họ có thể nhận ra đứa trẻ nào là con ruột của mình. Mỗi người sẽ tin rằng tất cả họ đều thuộc về một gia đình duy nhất: những người cùng nhóm tuổi với mình đều là anh chị em của mình; những người thuộc nhóm tuổi trước đó là cha mẹ hoặc ông bà của mình; còn những người thuộc nhóm tuổi sau đó là con cái hoặc cháu chắt của mình.

 

TIMAEUS: Ông nói đúng. Đó thực sự là một luận điểm không thể nào quên.

 

[17d]

 

SOCRATES: Chắc chắn chúng ta cũng nhớ rằng mình đã nói: để ngay từ đầu tạo ra một thế hệ có bản tính ưu tú nhất có thể, những người cai trị, cả nam lẫn nữ, phải bí mật sắp xếp những cuộc hôn phối bằng cách rút thăm. Họ sẽ bố trí để những người đàn ông có bản tính ưu tú được ghép đôi riêng với những phụ nữ có bản tính ưu tú, còn những người đàn ông có bản tính kém thì được ghép đôi với những phụ nữ có bản tính tương tự. Chúng ta cũng nói rằng cách sắp xếp này sẽ không gây bất hòa giữa họ, bởi họ sẽ tin rằng những cuộc ghép đôi ấy chỉ là kết quả của sự ngẫu nhiên.

 

TIMAEUS: Đúng vậy, chúng tôi nhớ.

 

SOCRATES: Chúng ta cũng nhớ rằng mình đã nói: con cái của những cha mẹ có bản tính ưu tú phải được nuôi dưỡng, còn con cái của những cha mẹ có bản tính kém thì bí mật được đưa sang một thành phố khác. Những đứa trẻ ấy phải được theo dõi liên tục trong suốt quá trình lớn lên, để những đứa trẻ tỏ ra xứng đáng có thể được đưa trở về, còn những đứa trẻ đang được nuôi dưỡng nhưng không tỏ ra xứng đáng sẽ được đưa đi thay thế chúng.

 

TIMAEUS: Chúng ta đã nói như vậy.

 

SOCRATES: Vậy bây giờ, Timaeus, chúng ta đã ôn lại xong cuộc trò chuyện hôm qua chưa, ít nhất là những điểm chính? Hay chúng ta còn bỏ sót luận điểm nào đã nêu hôm qua? Có điều gì chúng ta chưa nhắc đến không?

 

TIMAEUS: Không, Socrates, chúng tôi không bỏ sót điều gì cả. Đúng chính xác là những gì chúng ta đã nói.

 

[17e–20 a]

 

SOCRATES: Được rồi. Bây giờ, tôi muốn kể cho các ông nghe cảm nhận của tôi về thành phố mà chúng ta đã mô tả. Tôi có cảm giác giống như một người chăm chú ngắm nhìn những con vật tuyệt đẹp, dù là những con vật được vẽ trong tranh hay những con vật sống đang đứng yên. Rồi người ấy bỗng mong muốn được nhìn thấy chúng chuyển động, hoặc tham gia vào một cuộc vận động hay tranh đấu nào đó, qua đó bộc lộ những phẩm chất đặc biệt của chúng. Tôi cũng có cảm giác như vậy đối với thành phố mà chúng ta đã mô tả. Tôi rất muốn nghe ai đó trình bày về thành phố ấy khi nó tranh tài với những thành phố khác, cạnh tranh những giải thưởng mà những thành phố thường tranh giành với nhau. Tôi rất muốn nhìn thấy thành phố của chúng ta thể hiện ưu thế của mình trong chiến tranh và cách nó tiến hành chiến tranh: nó đối phó với những thành phố khác như thế nào, lần lượt từng thành phố một, bằng những hành động và lời nói thể hiện đúng nền giáo dục và sự huấn luyện mà nó đã nhận được; nói cách khác, nó ứng xử và thương lượng với những thành phố ấy ra sao.

 

Về những vấn đề này, Critias và Hermocrates, tôi phải thừa nhận rằng mình hầu như không đủ khả năng ca ngợi thành phố và những công dân của chúng ta cho xứng đáng. Điều đó không có gì đáng ngạc nhiên. Nhưng tôi đã đi đến cùng một nhận định với những nhà thơ của chúng ta, cả thời xưa lẫn ngày nay. Tôi không có ý bất kính với những nhà thơ nói chung, nhưng ai cũng biết rằng những người chuyên bắt chước giỏi nhất trong việc mô phỏng những loại sự vật mà họ đã được huấn luyện để mô phỏng. Bất kỳ ai trong số họ cũng khó lòng thực hiện tốt, dù chỉ ở mức trung bình, việc mô phỏng bằng hành động, chứ chưa nói đến việc mô tả bằng lời, những điều nằm ngoài lĩnh vực họ đã được huấn luyện. [7]

 

Mặt khác, tôi vẫn luôn nghĩ rằng những nhà sophist, xét như một tầng lớp, [8] rất thành thạo trong việc soạn những bài diễn thuyết dài và thực hiện nhiều công việc tốt đẹp khác. Tuy nhiên, vì họ thường đi từ thành phố này sang thành phố khác và không bao giờ định cư tại quê hương họ, tôi e rằng những bài diễn thuyết của họ về những nhà lãnh đạo vừa là chính khách vừa có phẩm chất triết học sẽ dễ xa rời sự thật. Họ có thể trình bày sai lệch những thành tựu của những nhà lãnh đạo ấy khi đối đầu với kẻ thù, dù trên chiến trường hay trong những cuộc thương lượng.

 

SOCRATES: Vì thế, chúng ta hãy để những người như thế sang một bên và nói đến các ông. Xét cả về bản tính lẫn sự huấn luyện, các ông đều kết hợp triết học với chính trị. Chẳng hạn, hãy lấy Timaeus đây làm ví dụ. Ông đến từ Locri, một thành phố ở Ý, [9] nơi có những luật lệ rất tốt. Không ai trong số đồng bào của ông có địa vị cao hơn ông về tài sản hay dòng dõi; hơn nữa, ông đã nắm giữ những chức vụ có quyền lực và danh dự cao nhất trong thành phố. Theo tôi được biết, ông còn là người am hiểu sâu xa toàn bộ triết học. Còn Critias, tôi tin rằng tất cả chúng ta ở Athens đều biết ông không phải là người xa lạ với bất kỳ lĩnh vực nào đang được bàn đến. Nhiều người đáng tin cậy cũng đã xác nhận với chúng ta rằng Hermocrates có đầy đủ năng lực để đảm đương những vấn đề này, cả nhờ bản tính lẫn sự huấn luyện của ông.

 

Hôm qua, khi các ông yêu cầu tôi trình bày về những vấn đề chính trị, tôi đã nhận ra điều đó. Chính vì vậy, tôi rất vui lòng nhận lời mời của các ông. Tôi biết rằng nếu các ông đồng ý đảm nhận bài trình bày tiếp theo, thì không ai có thể làm việc ấy tốt hơn các ông. Ngày nay, ngoài các ông ra, không ai có thể mô tả thành phố của chúng ta tiến hành chiến tranh theo cách phản ánh đúng bản tính của nó. Chỉ các ông mới có thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu ấy.

 

Vì vậy, sau khi hoàn thành phần trình bày mà các ông đã giao cho tôi, tôi xin chuyển sang vị trí người giao nhiệm vụ và giao lại cho các ông chủ đề mà tôi vừa mô tả. Các ông đã cùng nhau suy nghĩ về việc này và đồng ý đáp lại lời đề nghị của tôi. Bài trình bày của các ông sẽ là món quà đáp lễ cho lòng hiếu khách của tôi. Vì thế, hôm nay tôi đã tắm rửa, ăn mặc chỉnh tề và sẵn sàng đón nhận món quà ấy. Không ai có thể chuẩn bị chu đáo hơn tôi để đón nhận những gì các ông sắp trao tặng.

 

[20a–20c]

 

HERMΟCRATES: Đúng vậy, Socrates. Như Timaeus đã nói với ông, ông sẽ thấy chúng tôi không hề thiếu nhiệt tình. Chúng tôi không có chút lý do nào để từ chối lời đề nghị của ông. Ngay từ hôm qua, sau khi rời khỏi đây và trở về nhà khách của Critias, nơi chúng tôi đang ở, chúng tôi đã suy nghĩ về chính vấn đề này; thậm chí, chúng tôi đã bàn bạc về nó ngay trên đường đi. Sau đó, Critias kể cho chúng tôi nghe một câu chuyện có từ thời xa xưa. Bây giờ, Critias, xin ông hãy kể lại câu chuyện ấy cho người bạn của chúng ta nghe, để ông ấy cùng chúng ta xem xét liệu câu chuyện đó có thích hợp với nhiệm vụ mà chúng ta được giao hay không. [10]

 

CRITIAS: Được thôi, nếu người bạn thứ ba của chúng ta, Timaeus, cũng đồng ý.

 

TIMAEUS: Dĩ nhiên, tôi đồng ý.

 

CRITIAS: Vậy tôi xin kể cho ông nghe câu chuyện này, Socrates. Đây là một câu chuyện rất lạ, nhưng mọi điều trong đó đều có thật. Solon, người khôn ngoan nhất trong số Bảy Hiền nhân, từng xác nhận điều ấy. [8] Solon là bà con và cũng là bạn thân của Dropides, tổ tiên của tôi. Chính Solon đã nhắc đến câu chuyện này nhiều lần trong thơ mình. Dropides kể lại câu chuyện cho ông nội tôi, Critias; rồi ông nội tôi kể lại cho chúng tôi nghe, theo những gì ông còn nhớ được.

 

Câu chuyện kể rằng, vào thời cổ đại, thành phố của chúng ta từng lập nên những chiến công vĩ đại và kỳ diệu. Nhưng theo thời gian, khi những thế hệ con người lần lượt qua đời, những chiến công ấy cũng dần bị quên lãng. Trong số đó có một chiến công đặc biệt phi thường. Hôm nay, chúng ta nên khơi lại ký ức về chiến công ấy và kể cho ông nghe, như một món quà đáp lễ. Qua đó, chúng ta cũng sẽ dâng lên nữ thần một bài tụng ca, để ca ngợi sự công chính và tôn vinh bà trong ngày lễ hội này.

 

SOCRATES: Tuyệt vời! Nhưng xin ông hãy kể cho tôi nghe những chiến công thời cổ đại mà thành phố chúng ta đã lập nên, những chiến công mà Solon từng thuật lại và ông nội Critias đã kể cho ông. Tôi chưa từng nghe nói đến những chuyện ấy. Người ta có nói rằng chúng thực sự đã xảy ra không?

 

CRITIAS: Tôi sẽ kể cho ông nghe. Đây là một câu chuyện cổ mà tôi nghe được từ một người lúc ấy đã rất cao tuổi. Thật vậy, theo lời người ấy, khi đó ông nội tôi, Critias, đã gần chín mươi tuổi, còn tôi mới khoảng mười tuổi. Chuyện xảy ra vào ngày lễ Apaturia, khi những đứa trẻ được làm lễ ghi danh vào gia tộc.  Theo phong tục, chúng tôi cũng được tiếp đãi trong một bữa tiệc. Những người cha tổ chức một cuộc thi đọc thơ; nhiều tác phẩm của những nhà thơ khác nhau được đem ra đọc, và nhiều đứa trẻ chúng tôi đã hát thơ Solon, bởi vào thời ấy thơ ông vẫn còn khá mới.

 

Bấy giờ, một người trong gia tộc chúng tôi nói rằng, theo ông, Solon không chỉ là người khôn ngoan nhất trong số mọi người, mà thơ ông còn cho thấy ông là người phóng khoáng và cao quý nhất trong tất cả những nhà thơ. Có lẽ người ấy thực sự nghĩ như vậy; cũng có thể ông chỉ muốn làm cho ông nội tôi, Critias, vui lòng. Tôi vẫn nhớ rất rõ: ông nội tôi gật đầu tán thành, mỉm cười và nói:

 

“Amynander, thật đáng tiếc là Solon chỉ làm thơ như một việc phụ, chứ không chuyên tâm vào đó như những nhà thơ khác. Cũng thật đáng tiếc là ông không hoàn thành câu chuyện mà ông đã mang từ Ai Cập về. Nếu không phải lo giải quyết những cuộc xung đột nội bộ và những rắc rối khác mà ông gặp phải khi trở về quê nhà, ông đã có thể hoàn thành câu chuyện ấy. Theo tôi, nếu làm được điều đó, Hesiod, Homer hay bất kỳ nhà thơ nào khác cũng không thể nổi tiếng hơn ông.”[11]

 

Một người khác hỏi: “Critias, câu chuyện ấy là chuyện gì vậy?”

 

Ông nội tôi trả lời: “Đó là câu chuyện về một trong những chiến công vĩ đại nhất mà thành phố chúng ta từng lập nên. Chiến công ấy xứng đáng được biết đến rộng rãi hơn bất kỳ thành tựu nào khác của thành phố. Nhưng theo thời gian, những người lập nên chiến công ấy đều đã qua đời, nên câu chuyện cũng không còn được lưu truyền đến ngày nay.”

 

Một người khác lại hỏi: “Xin ông kể cho chúng cháu nghe câu chuyện ấy từ đầu. Đây có phải là câu chuyện có thật mà Solon đã nghe không? Ông đã nghe câu chuyện ấy bằng cách nào? Ai đã kể cho ông?”[12]

 

[20c–23c]

 

CRITIAS: Cụ tôi bắt đầu kể:

 

“Ở Ai Cập, tại vùng châu thổ nơi sông Nile phân thành nhiều nhánh, có một quận gọi là Saïs. Thành phố quan trọng nhất của quận này cũng mang tên Saïs. (Đó cũng là quê hương của vua Amasis.) Thành phố được một nữ thần sáng lập. Người Ai Cập gọi bà là Neith, còn người Hy Lạp gọi bà là Athena. Dân thành phố ấy rất thân thiện với người Athens và cho rằng, theo một cách nào đó, họ có quan hệ họ hàng với chúng ta.

 

Solon kể rằng khi ông đến đó, người dân đã đón tiếp và bày tỏ lòng kính trọng đối với ông. Hơn nữa, khi hỏi những tu sĩ của họ, vốn là những người am hiểu lịch sử cổ đại, ông nhận ra rằng hầu như không một người Hy Lạp nào, kể cả chính ông, biết được những chuyện đã xảy ra trong thời xa xưa.

 

Có lần, khi muốn khơi chuyện về lịch sử cổ đại, Solon kể cho họ nghe những truyền thuyết của người Hy Lạp. Ông bắt đầu bằng câu chuyện về Phoroneus, người được xem là người đầu tiên, rồi đến Niobe; sau đó, ông kể chuyện Deucalion và Pyrrha đã sống sót sau trận đại hồng thủy như thế nào. Ông tiếp tục lần theo dòng dõi của những thế hệ hậu duệ của họ, rồi cố gắng tính toán niên đại bằng cách xác định số năm đã trôi qua kể từ những sự kiện vừa kể.

 

Khi ấy, một vị tu sĩ rất cao tuổi lên tiếng:

 

‘Ôi, Solon, Solon! Người Hy Lạp các ông chẳng bao giờ thôi là trẻ con cả. Trong số các ông, không có ai thực sự trưởng thành về tuổi tác và trí tuệ.’

 

Nghe vậy, Solon hỏi: ‘Ông nói thế có nghĩa là gì?’

 

Vị tu sĩ già đáp:

 

‘Tất cả các ông đều còn trẻ trong hồn người, từng người một. Trong hồn người của các ông không có những tin tưởng lâu đời được truyền lại từ thời cổ đại, cũng chẳng có tri thức nào được thời gian làm cho thêm sâu xa và vững chắc. Lý do là vì nhân loại đã nhiều lần trải qua những tai họa khủng khiếp, và những tai họa ấy vẫn sẽ còn tiếp diễn dưới nhiều hình thức khác nhau. Trong số đó, nghiêm trọng nhất là lửa và nước; bên cạnh chúng còn có nhiều tai họa khác, tuy ít tàn khốc hơn.

 

Chẳng hạn, câu chuyện mà các ông kể về Phaethon, con trai của Mặt Trời, nói rằng có lần chàng đã cầm cương cỗ xe của cha mình nhưng không thể điều khiển nó theo đúng lộ trình thường ngày. Chàng khiến mọi thứ trên mặt đất bốc cháy, còn bản thân thì bị sét đánh chết. Câu chuyện ấy được kể dưới hình thức một huyền thoại, nhưng sự thật đằng sau nó là những biến đổi trong chuyển động của các thiên thể quanh Trái Đất, gây ra những trận hỏa hoạn lớn, hủy diệt mọi thứ trên mặt đất. Những tai họa như thế cứ cách những khoảng thời gian rất dài lại xảy ra một lần.

 

Khi tai họa ấy xảy ra, những người sống ở vùng núi hoặc những nơi cao ráo, khô cằn thường chịu thiệt hại nhiều hơn những người sống gần sông ngòi hay biển cả. Còn sông Nile của chúng tôi, vốn luôn là vị cứu tinh của chúng tôi, lại giúp chúng tôi thoát khỏi thảm họa ấy, bởi nước sông dâng lên và tràn ngập những vùng đất xung quanh.

 

Ngược lại, mỗi khi những vị thần gây ra lũ lụt để thanh tẩy mặt đất, những người chăn nuôi gia súc và chăn cừu sống trên núi vẫn có thể sống sót, trong khi những người sống trong thành phố ở đất nước các ông bị nước cuốn trôi ra biển. Nhưng ở đất nước chúng tôi, nước không từ trên trời đổ xuống đồng ruộng vào một mùa nhất định, hay vào bất kỳ thời điểm nào khác. Trái lại, nước ở đây luôn dâng lên từ bên dưới. Chính vì vậy, những di tích cổ xưa nhất được lưu giữ tại đất nước chúng tôi.

 

Thực ra, ở bất cứ nơi nào khí hậu không quá lạnh cũng không quá nóng, loài người vẫn có thể tiếp tục sinh sống; có lúc dân số đông hơn, có lúc ít hơn. Những biến cố mà chúng tôi ghi nhớ, dù xảy ra ở đất nước các ông hay ở đất nước chúng tôi, đều được ghi chép lại trong những đền thờ. Đó là những biến cố liên quan đến những con người cao quý, vĩ đại hoặc nổi bật theo một cách nào đó. Tại đây, những ghi chép ấy đã được bảo tồn từ thời cổ đại.

 

Còn ở đất nước các ông, ngay trước khi chữ viết và những phương tiện cần thiết khác cho đời sống thành phố kịp hình thành, cứ sau một khoảng thời gian nhất định, những trận lụt từ trời lại tràn xuống và cuốn sạch mọi thứ. Những người sống sót chỉ còn là những người không biết chữ và thiếu hiểu biết. Vì thế, hết thế hệ này đến thế hệ khác, các ông lại trở về thời thơ ấu, hoàn toàn không biết những gì đã xảy ra trong quá khứ, dù ở đất nước mình hay ở những vùng đất khác.

 

Bởi vậy, Solon, những câu chuyện mà các ông kể về tổ tiên mình chẳng khác nào những câu chuyện dành cho trẻ nhỏ. Trước hết, các ông chỉ nhớ đến một trận đại hồng thủy, trong khi trên thực tế đã có rất nhiều trận lũ lụt như thế xảy ra trước đó. Thứ hai, các ông không biết rằng từ thời xa xưa, vùng đất của các ông từng là nơi sinh sống của một dân tộc ưu tú nhất trong toàn thể nhân loại. Chính từ một phần nhỏ còn sót lại của dân tộc ấy mà các ông, toàn thể thành phố của các ông và những người đồng hương ngày nay đã sinh ra. Nhưng các ông đã quên mất điều đó, bởi qua nhiều thế hệ, những người sống sót không để lại bất kỳ văn bản nào ghi chép lại những chuyện ấy.

 

Thật vậy, Solon, đã có một thời, trước trận đại hồng thủy lớn nhất trong số những trận lũ lụt tàn phá ấy, thành phố mà ngày nay chúng ta gọi là Athens không chỉ nổi tiếng về chiến tranh mà còn vượt trội về luật pháp và cách tổ chức đời sống trên mọi phương diện. Người ta kể rằng những thành tựu và thể chế của thành phố ấy là tốt đẹp nhất trong tất cả những gì từng tồn tại dưới bầu trời này, ít nhất là trong những câu chuyện mà chúng tôi được nghe kể.’ [13]

 

[23c–24a]

 

Khi nghe những lời ấy, Solon vô cùng kinh ngạc. Ông háo hức yêu cầu những tu sĩ kể cho mình một cách tường tận, liên tục và đầy đủ tất cả những gì liên quan đến những công dân thời cổ ấy.

 

Vị tu sĩ đáp:

 

‘Solon, tôi sẽ không ngần ngại kể cho ông nghe câu chuyện này, vì lợi ích của chính ông và thành phố của ông, nhưng trên hết là để tôn vinh nữ thần đã bảo trợ, sáng lập, nuôi dưỡng và giáo dục cả thành phố của chúng ta lẫn thành phố của các ông.

 

Nữ thần đã sáng lập thành phố của các ông trước thành phố chúng tôi một nghìn năm, sau khi nhận được từ Đất và Hephaestus hạt giống mà từ đó dân tộc các ông sinh ra. Theo những văn bản thiêng liêng của chúng tôi, thành phố này đã được thành lập cách đây tám nghìn năm. [14] Như vậy, chín nghìn năm trước đây, đồng bào của ông đã sinh sống ở đó, có luật pháp và lập nên những thành tựu mà tôi sẽ mô tả vắn tắt cho ông. Khi nào có dịp rảnh rỗi, chúng ta sẽ lần lượt xem xét từng chi tiết và tự mình nghiên cứu thật kỹ những văn bản ghi chép ấy.’

 

CRITIAS: Vị tu sĩ tiếp tục:

 

‘Bây giờ, chúng ta hãy so sánh những luật lệ cổ xưa của các ông với những luật lệ đang được áp dụng ở đất nước chúng tôi. Ông sẽ nhận ra rằng nhiều thể chế từng tồn tại ở thành phố của các ông cũng hiện diện ở đây ngày nay.

 

Trước hết, ông sẽ thấy tầng lớp tu sĩ được phân định rõ ràng và tách biệt khỏi những tầng lớp khác. Tiếp đến, trong tầng lớp lao động, mỗi nhóm — người chăn nuôi gia súc, thợ săn và nông dân — đều có nghề nghiệp riêng biệt, không pha trộn với những nhóm khác. Đặc biệt, chắc ông đã nhận thấy tầng lớp chiến binh của chúng tôi cũng được tách biệt khỏi tất cả những tầng lớp còn lại. Luật pháp quy định họ chỉ chuyên lo những vấn đề liên quan đến chiến tranh.

 

Hơn nữa, vũ khí bằng đồng [15] mà họ sử dụng gồm khiên và giáo. Chúng tôi là dân tộc đầu tiên ở châu Á sử dụng những vũ khí ấy. Nữ thần hướng dẫn chúng tôi cũng chính là nữ thần đã hướng dẫn các ông ở vùng đất của mình.

 

Về sự khôn ngoan, chắc ông cũng nhận thấy rằng ngay từ buổi đầu, đời sống của chúng tôi đã dành sự quan tâm lớn đến lĩnh vực này. Khi nghiên cứu trật tự của vũ trụ, chúng tôi đã tìm hiểu nguồn gốc của những khám phá mà mình đạt được, từ những tri thức thiêng liêng đến những tri thức thuộc về con người. Trong số đó có nghệ thuật tiên tri, y học nhằm phục hồi sức khỏe và những ngành chuyên môn liên quan khác.

 

Tất cả những điều ấy cũng giống với hệ thống tổ chức xã hội mà nữ thần đã thiết lập cho các ông ngay từ đầu. Khi sáng lập thành phố của các ông, bà đã chọn vùng đất nơi dân tộc các ông sinh ra. Bà nhận thấy khí hậu ở đó ôn hòa quanh năm, có đủ những mùa trong năm, nhờ đó tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của trí tuệ. Là nữ thần yêu cả chiến tranh lẫn trí tuệ, bà đã chọn vùng đất có nhiều khả năng sản sinh ra một dân tộc giống với chính mình nhất, rồi sáng lập thành phố trước tiên tại đó.

 

Vì vậy, các ông đã đến sinh sống trên vùng đất ấy và tuân theo những luật lệ tương tự. Trên thực tế, luật pháp của các ông còn được hoàn thiện hơn nữa, đến mức các ông vượt trội hơn tất cả những dân tộc khác về mọi phương diện ưu tú. Điều đó cũng dễ hiểu, bởi các ông là hậu duệ của một dân tộc thuộc dòng dõi thần linh.’

 

[24a–25d]

 

CRITIAS: Vị tu sĩ tiếp tục kể:

 

‘Trong số rất nhiều thành tựu vĩ đại của thành phố các ông được ghi chép tại đây, có một thành tựu vượt trội hơn tất cả về quy mô và sự xuất sắc. Những văn bản ghi chép kể rằng, ngày xưa, thành phố các ông đã dùng sức mạnh của mình để chặn đứng một đạo quân vô cùng hùng mạnh đang tiến hành cuộc xâm lược toàn bộ châu Âu và châu Á. Đạo quân ấy đến từ những vùng đất nằm bên ngoài, phía bên kia Đại Tây Dương.

 

Vào thời đó, đại dương ấy có thể đi lại bằng tàu thuyền, bởi giữa đại dương có một hòn đảo nằm ngay trước eo biển mà các ông gọi là “Những Cột trụ Heracles”.[16] Hòn đảo này lớn hơn cả Libya và châu Á cộng lại. Từ đó, người ta có thể đi qua những hòn đảo khác, rồi từ những hòn đảo ấy tiếp tục đến một lục địa rộng lớn nằm ở phía bên kia, bao quanh toàn bộ đại dương rộng lớn thực sự ấy.

 

Vùng biển ở phía trong eo biển mà chúng ta đang nói đến dường như chỉ là một bến cảng có lối vào hẹp; còn vùng biển bên ngoài mới thực sự là một đại dương, và vùng đất nằm ở phía đối diện, bao quanh đại dương ấy, mới xứng đáng được gọi là một lục địa.

 

Trên hòn đảo Atlantis ấy, một vương quốc rộng lớn và hùng mạnh đã hình thành. Vương quốc này không chỉ cai trị toàn bộ hòn đảo mà còn thống trị nhiều hòn đảo khác và những vùng đất trên lục địa. Hơn nữa, quyền lực của họ còn vươn qua eo biển, bao trùm vùng đất Libya cho đến tận Ai Cập và châu Âu cho đến tận Tyrrhenia.

 

Một ngày nọ, vương quốc ấy tập hợp toàn bộ lực lượng của mình và tiến hành cuộc xâm lược nhằm nô dịch hóa tất cả những vùng đất nằm bên trong eo biển, bao gồm cả vùng đất của các ông và chúng tôi, chỉ trong một cuộc tiến công duy nhất.

 

Khi ấy, Solon, thành phố của các ông đã có dịp thể hiện sức mạnh và sự ưu tú của mình trước toàn thể nhân loại. Vượt trội hơn tất cả những dân tộc khác về lòng can đảm và nghệ thuật chiến tranh, thành phố các ông đã đứng lên lãnh đạo người Hy Lạp bảo vệ chính nghĩa. Sau đó, khi bị những đồng minh bỏ rơi và buộc phải chiến đấu một mình, thành phố đã lâm vào tình thế nguy hiểm tột độ. Tuy nhiên, cuối cùng nó vẫn đánh bại quân xâm lược và dựng lên một tượng đài chiến thắng. Thành phố đã ngăn chặn những kẻ xâm lược nô dịch hóa những dân tộc chưa bị khuất phục, đồng thời hào phóng giải phóng tất cả những dân tộc còn lại đang sinh sống bên trong ranh giới của những Cột trụ Heracles.

 

Một thời gian sau đó, những trận động đất dữ dội và lũ lụt khủng khiếp xảy ra. Chỉ trong một ngày và một đêm kinh hoàng, toàn bộ lực lượng chiến binh của các ông bị mặt đất nuốt chửng; đảo Atlantis cũng chìm xuống biển và biến mất.

 

Chính vì thế, cho đến ngày nay, vùng biển ấy vẫn không thể đi lại bằng tàu thuyền và không thể thăm dò được, bởi một lớp bùn dày nằm ngay dưới mặt nước nông đã cản trở việc lưu thông. Lớp bùn ấy là phần còn lại của hòn đảo sau khi nó chìm xuống đáy biển.’ [17]

 

Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ hai

(Nov/2026)

(Còn tiếp... →)

http://chuyendaudau.blogspot.com/

http://chuyendaudau.wordpress.com

 

 



[1] Dịch từ Plato, “Timaeus,” bản dịch tiếng Anh của D. J. Zeyl,c]. Trong bộ Plato Toàn tập (Plato Complete Works).

Biên tập, giới thiệu, chú thích: John M. Cooper, Phụ tá biên tập: D. S. Hutchinson.

Nxb Hackett Publishing Company. Indianapolis/Cambridge, 1997

 

[Ký hiệu [17a1–27d4, …] là số trang theo hệ thống Stephanus, được giữ lại để người đọc có thể đối chiếu với nguyên bản Hy Lạp và những ấn bản khác.

Tham khảo và hiệu đính trực tiếp theo nguyên bản Hy Lạp trong Plato, Timaeus (Τίμαιος), in trong Platonis Opera, do John Burnet biên tập (Oxford University Press, 1903).

 

Những chú thích  trong [  ] là của bản tiếng Anh

Những chú thích khác là của người dịch bản tiếng Việt

 

[2] Nhan đề Timaeus, hay Về tự nhiên: Theo Diogenes Laertius (III.57–60), Thrasyllus, một học giả thời La Mã, đã ghi cho những đối thoại của Plato nhan đề kép: một nhan đề lấy theo tên nhân vật đối thoại, một nhan đề nêu chủ đề tác phẩm. Trong danh mục này, Timaeus được ghi là Timaios ē Peri physeōs (III.60), nghĩa là Timaeus, hay Về tự nhiên. Đây là nhan đề do Thrasyllus ghi lại, không phải do Plato. Phụ đề Về sự hình thành của vũ trụ và bản tính của con người, từ người dịch bản tiếng Việt, không là nhan đề cổ truyền.

[3] Danh tính người thứ tư được Socrates nhắc đến ở đầu cuộc đàm thoại hiện vẫn chưa được xác định. Một số học giả cho rằng người ấy có thể chính là Plato, nhưng giả thuyết này chưa có đủ bằng chứng để xác nhận.

[4] Socrates nhắc lại vắn tắt nội dung cuộc thảo luận diễn ra hôm trước, được trình bày đầy đủ hơn trong Republic. Trọng tâm của cuộc thảo luận ấy là hình thức tổ chức chính trị mà một polis cần có để trở nên tốt đẹp nhất, cùng với những người sẽ hợp thành và đảm nhiệm những vai trò trong tổ chức ấy. Nội dung này đặc biệt liên quan đến những quyển II–V của Republic, trong đó Plato khảo sát việc xây dựng polis, sự phân chia những chức năng trong cộng đồng và nền giáo dục dành cho những người giám hộ.

[5] Trong Republic, Plato gọi tầng lớp được giao nhiệm vụ bảo vệ polis là những người giám hộ (Guardians). Họ được tuyển chọn từ những người có bản tính thích hợp, trải qua quá trình giáo dục và huấn luyện nghiêm ngặt để phát triển lòng can đảm, khả năng nhận thức và tinh thần kỷ luật. Những người giám hộ có nhiệm vụ bảo vệ polis trước kẻ thù bên ngoài, đồng thời duy trì trật tự bên trong cộng đồng. Plato phân biệt họ với tầng lớp sản xuất, gồm nông dân và thợ thủ công. Trong tầng lớp giám hộ, những người có năng lực và sự hiểu biết cao nhất sẽ được tuyển chọn để trở thành những người cai trị. Như vậy, người giám hộ không chỉ là chiến binh mà còn là tầng lớp giữ vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ và điều hành polis.

[6] Soul (ψυχή – psychē): Nguyên văn tiếng Anh dùng từ soul, tương ứng với thuật ngữ Hy Lạp psychē. Trong bản dịch này, cũng như những chỗ khác , tôi dich là  “hồn người”, vì đoạn văn nói đến hồn của những người giám hộ. Tuy nhiên, cần hiểu psychē theo quan niệm triết học của Plato, chứ không chỉ theo nghĩa thông thường là đời sống tình cảm hay những trạng thái bên trong của con người. Trong Phaedrus (245c–246a), Plato xem hồn là nguyên lý tự chuyển động và là nguồn gốc của sự sống; hồn không chỉ tiếp nhận vận động từ bên ngoài mà còn tự mình khởi phát vận động. Đến phần huyền thoại cỗ xe có cánh (246a–254e), ông dùng hình ảnh người đánh xe cùng hai con ngựa để trình bày những khuynh hướng khác nhau trong hồn: một khuynh hướng hướng đến sự điều độ và chân lý, khuynh hướng kia dễ bị lôi kéo bởi những ham muốn thấp hơn. Hình ảnh này cho thấy hồn là một nguyên lý có những sức mạnh và khuynh hướng khác nhau, cần được hướng dẫn và điều hòa. Trong đoạn văn của Timaeus, Socrates nhấn mạnh rằng hồn của những người giám hộ phải kết hợp hai phẩm tính: can đảm và yêu thích triết học. Lòng can đảm giúp họ không lùi bước trước hiểm nguy và biết tỏ ra cứng rắn khi cần thiết; tình yêu triết học giúp họ hướng đến sự hiểu biết và biết phân định điều gì là thích hợp. Vì vậy, họ có thể đối xử dịu dàng với người cần được đối xử dịu dàng, đồng thời nghiêm khắc với người cần được đối xử nghiêm khắc. Đây không phải là hai phẩm tính đối lập, mà là hai mặt cần được kết hợp và điều hòa trong bản tính của người giám hộ.

[7] Nghệ thuật mô phỏng (mimēsis): Quan niệm xem thi ca là một nghệ thuật mô phỏng (imitative art) được bàn đến trong Republic, đặc biệt tại 392d và những đoạn tiếp theo; xem thêm phần bàn về nghệ thuật mô phỏng ở quyển X, 595a trở đi. Trong triết học Hy Lạp, thuật ngữ mimēsis (μίμησις) thường được dịch là “mô phỏng” hoặc “bắt chước”. Tuy nhiên, không nên hiểu thuật ngữ này theo nghĩa thông thường là sao chép nguyên trạng hình dáng hay hành động của một sự vật. Nó bao hàm nhiều hình thức biểu hiện, tái hiện hoặc tạo ra sự tương tự giữa một hình ảnh, một tác phẩm và đối tượng được biểu hiện.

Trong Republic, Plato khảo sát sự mô phỏng trước hết qua thi ca và nghệ thuật trình diễn. Ở quyển III (392d–398b), Socrates phân biệt ba cách kể chuyện: kể chuyện thuần túy, mô phỏng bằng cách nhập vai và kết hợp cả hai. Khi nhà thơ để cho một nhân vật trực tiếp nói bằng giọng của nhân vật ấy, nhà thơ đang mô phỏng nhân vật đó. Vấn đề Plato quan tâm không chỉ là tác phẩm có tái hiện đúng lời nói và hành động của một nhân vật hay không, mà còn là người biểu diễn, người nghe và người tiếp nhận có thể đồng hóa mình với tính cách, hành vi và tâm trạng được mô phỏng đến mức nào. Theo ông, việc thường xuyên nhập vai những nhân vật có tính cách xấu có thể ảnh hưởng đến sự hình thành tính cách của người biểu diễn và người tiếp nhận. Vì vậy, sự mô phỏng trong nghệ thuật còn liên quan trực tiếp đến giáo dục và đời sống đạo đức.

Plato cũng mở rộng ý niệm mô phỏng sang âm nhạc. Trong Republic (398c–400a), ông xem xét những giai điệu, nhịp điệu và thể nhạc khác nhau dựa trên khả năng biểu hiện những trạng thái và phẩm tính của tính cách. Âm nhạc không nhất thiết phải mô tả một sự vật cụ thể mới có tính mô phỏng; nó có thể biểu hiện những trạng thái như can đảm, điềm tĩnh, mềm yếu hoặc buông thả thông qua đặc tính của giai điệu và nhịp điệu. Chính ở phương diện này, âm nhạc cũng có thể được xem là một nghệ thuật mô phỏng, mặc dù nó không tái hiện đối tượng theo cách thức giống như hội họa hay điêu khắc.

Tuy nhiên, cần tránh hiểu rằng Plato và Aristotle có cùng một quan niệm về mô phỏng, hoặc cho rằng theo cả hai triết gia, mọi nghệ thuật đều chỉ có một bản chất duy nhất là bắt chước những sự vật hữu hình. Đối với Plato, mimēsis xuất hiện trong nhiều lĩnh vực và có những chức năng khác nhau: từ việc mô phỏng lời nói, hành động, tính cách trong thi ca và nghệ thuật trình diễn, đến việc tạo ra hình ảnh tương tự với những đối tượng được biểu hiện. Trong Timaeus (47b–c), chẳng hạn, mối quan hệ giữa thế giới khả giác và trật tự khả niệm còn được diễn đạt thông qua ý niệm về sự mô phỏng. Đối với Aristotle, trong Poetics, mô phỏng là một đặc điểm căn bản của thi ca và những nghệ thuật được ông khảo sát; nhưng những nghệ thuật khác nhau về phương tiện, đối tượng và cách thức mô phỏng.

Do đó, khi nói đến nghệ thuật mô phỏng trong tư tưởng Plato và Aristotle, chúng ta cần hiểu mimēsis theo nghĩa rộng hơn sự sao chép đơn thuần: đó là hoạt động biểu hiện hoặc tái hiện một đối tượng, hành động, tính cách hay trạng thái bằng những phương tiện nghệ thuật khác nhau. Đặc biệt, trong trường hợp âm nhạc, điều được mô phỏng không nhất thiết là một vật thể bên ngoài, mà có thể là tính cách và những trạng thái của hồn người.

[8] Những nhà sophist, xét như một tầng lớp:Trong thời Plato, sophist (σοφιστής) là tên gọi dành cho những người chuyên giảng dạy tri thức và kỹ năng cần thiết cho đời sống công cộng. Họ thường đi từ thành phố này sang thành phố khác, mở lớp dạy học và thu học phí. Nội dung giảng dạy khá rộng, bao gồm ngôn ngữ, hùng biện, nghệ thuật tranh luận, chính trị và những vấn đề liên quan đến đạo đức, luật pháp. Mục đích chủ yếu là trang bị cho học trò khả năng diễn thuyết, lập luận và thuyết phục người khác, nhất là trong những cuộc tranh luận tại hội đồng, tòa án và những sinh hoạt chính trị của polis. Một số người còn dạy cách xây dựng lập luận cho cả hai phía của một vấn đề, giúp học trò có thể bảo vệ những quan điểm đối lập.

Protagoras, Gorgias và Hippias là những sophist nổi tiếng vào thế kỷ V TCN. Họ không thuộc một trường phái thống nhất và cũng không cùng theo đuổi một học thuyết triết học. Mỗi người có lĩnh vực quan tâm và cách giảng dạy riêng. Hoạt động của họ góp phần làm thay đổi nền giáo dục Hy Lạp: tri thức và kỹ năng diễn thuyết trở thành đối tượng của việc giảng dạy có tổ chức, dành cho những người có khả năng trả học phí. Nhờ đó, những thanh niên muốn tham gia vào đời sống chính trị có thể học cách trình bày quan điểm, tranh luận trước công chúng và bảo vệ lập trường của mình.

Plato còn dành riêng một đối thoại mang tên Sophist (Σοφιστής) để khảo sát bản chất của nhà sophist và phân biệt họ với nhà chính khách và nhà triết học. Trong đối thoại ấy, Khách từ Elea phân tích nhiều hoạt động khác nhau của nhà sophist, từ việc giảng dạy có thu học phí, buôn bán tri thức, tranh luận để giành phần thắng, cho đến việc dùng lời nói và hình ảnh mô phỏng tri thức để tạo ra vẻ ngoài hiểu biết. Cuộc khảo sát cuối cùng dẫn đến những vấn đề triết học về sự giả dối, sự mô phỏng và cái không-là. Cách nhắc đến nhà sophist trong Timaeus có phạm vi hẹp hơn: Socrates nói đến họ như những người hành nghề diễn thuyết chuyên nghiệp, thường đi từ thành phố này sang thành phố khác, và đặt câu hỏi về độ xác thực trong những bài trình bày của họ về những nhà lãnh đạo.

Tuy nhiên, hiểu biết ngày nay về tư tưởng của những nhà sophist còn nhiều hạn chế. Phần lớn những tác phẩm do chính họ viết đã thất truyền; những gì còn lại thường chỉ là những đoạn trích dẫn hoặc lời thuật lại rời rạc trong tác phẩm của những tác giả về sau. Trong số đó, Plato và Aristotle là hai nguồn tư liệu quan trọng, nhưng cả hai đều có thái độ phê phán đối với những nhà sophist. Aristotle, học trò của Plato, cũng thường xem xét họ từ lập trường triết học của mình và không che giấu những bất đồng với phương pháp lập luận của họ. Vì thế, hình ảnh những nhà sophist được truyền lại qua các tác phẩm cổ đại phần nào đã chịu ảnh hưởng từ những cuộc tranh luận và phê phán của các triết gia đối với họ.

Ảnh hưởng lâu dài của Plato và Aristotle còn góp phần hình thành sự phân biệt giữa triết học và sophistic (σοφιστική), tức nghệ thuật hay lối thực hành của những nhà sophist. Trong quá trình tiếp nhận về sau, nhất là trong truyền thống Latin, từ sophista ngày càng mang nghĩa tiêu cực, chỉ người dùng những lập luận có vẻ hợp lý nhưng thực chất sai lầm hoặc nhằm đánh lừa người khác. Bởi vậy, từ sophist dần được hiểu theo nghĩa “nhà ngụy biện”, thay vì chỉ người giảng dạy tri thức và kỹ năng diễn thuyết như trong một số ngữ cảnh Hy Lạp cổ đại. Đến thời Đế quốc La Mã, danh xưng sophist lại được dùng phổ biến cho những người giảng dạy hùng biện và nghệ thuật diễn thuyết trước công chúng. Hoạt động của họ chủ yếu nhằm huấn luyện người học trở thành những diễn giả có khả năng thành công trong đời sống chính trị và pháp luật.

Ngày nay, từ “sophist” và “sophistry” vẫn thường mang sắc thái chê bai. Chúng được dùng để chỉ những lập luận tuy khéo léo về hình thức nhưng thiếu cơ sở lôgic, né tránh hoặc che giấu sự thật, hay chỉ tạo ra vẻ ngoài sâu sắc bằng những lời lẽ hoa mỹ mà không có nội dung thực chất. Nghĩa hiện đại này khác đáng kể với phạm vi sử dụng rộng hơn của từ sophist trong đời sống trí thức Hy Lạp thế kỷ V TCN. Thế nên, trong những bản dịch của tôi – tôi vẫn dùng ‘sophist’ thay vì ‘nhà ngụy biện’ như thấy trong phổ thông.

[Xem thêm bản dịch của tôi  - Plato – Sophist – trên blog này:

https://chuyendaudau.blogspot.com/2016/01/plato-sophist.html#more]

[9] Locri Epizephyrii (còn gọi là Locri) là một polis Hy Lạp cổ đại ở miền nam bán đảo Italy, trên bờ biển phía đông vùng Calabria, gần mũi phía nam của bán đảo. Thành phố được những người Hy Lạp định cư thành lập vào khoảng năm 680 TCN. Tên gọi Locri Epizephyrii giúp phân biệt thành phố này với những cộng đồng Locri khác ở Hy Lạp. Locri nổi tiếng trong thế giới Hy Lạp cổ đại vì có luật lệ được xem là rất tốt. Truyền thống gắn bộ luật thành văn của thành phố với Zaleucus, một nhà lập pháp được cho là đã sống vào khoảng thế kỷ VII TCN. Bộ luật này thường được nhắc đến như một trong những bộ luật thành văn sớm nhất của thế giới Hy Lạp. Tuy nhiên, những ghi chép về Zaleucus và bộ luật của ông phần lớn xuất hiện trong những tác phẩm ra đời muộn hơn nhiều, nên những chi tiết về cuộc đời ông, niên đại cũng như nội dung bộ luật vẫn còn nhiều điều chưa thể xác định chắc chắn. Trong đoạn đàm thoại, Socrates lấy Locri làm ví dụ về một thành phố có nền chính trị tốt và dùng Timaeus để minh họa cho mẫu người kết hợp được năng lực chính trị với tri thức triết học. Theo lời giới thiệu của ông, Timaeus thuộc một gia đình có địa vị cao, giàu có, từng đảm nhiệm những chức vụ quyền lực và danh dự nhất trong thành phố, đồng thời là người am hiểu sâu sắc triết học. Qua đó, Socrates giới thiệu Timaeus không chỉ như một chính khách có địa vị, mà còn như một người có học vấn triết học sâu rộng.

[10] Câu chuyện cổ xưa và sự chuyển tiếp sang phần trình bày của Critias: Đoạn đối thoại này đánh dấu bước chuyển từ nhiệm vụ Socrates giao cho ba người bạn sang câu chuyện mà Critias sắp kể. Socrates mong muốn được nghe một bài trình bày cho thấy thành phố lý tưởng mà ông đã mô tả có thể hành động ra sao trong thực tế, nhất là khi đối đầu với những thành phố khác trong chiến tranh và khi giao thiệp với họ. Hermocrates cho biết, ngay từ hôm trước, cả nhóm đã cùng suy nghĩ và bàn bạc về yêu cầu ấy. Trong cuộc trao đổi đó, Critias kể lại một câu chuyện có nguồn gốc từ thời xa xưa. Hermocrates nhận thấy câu chuyện này có thể cung cấp chất liệu thích hợp cho bài trình bày mà Socrates mong muốn, nên đề nghị Critias kể lại để mọi người cùng xem xét. Việc Critias hỏi ý kiến Timaeus trước khi bắt đầu cũng cho thấy đây là một công việc chung của cả ba người, chứ không phải phần trình bày riêng lẻ của Critias. Câu chuyện cổ xưa ấy chính là câu chuyện về cuộc chiến giữa thành Athens thời xa xưa và vương quốc Atlantis. Qua câu chuyện này, Critias sẽ trình bày hình ảnh một thành Athens có tổ chức và phẩm chất tương ứng với thành phố lý tưởng mà Socrates đã mô tả. Như vậy, câu chuyện về Atlantis không được đưa vào một cách tách rời, mà đảm nhận vai trò nối kết mô hình thành phố trong cuộc trao đổi trước đó với một câu chuyện về những biến cố được kể là đã xảy ra trong quá khứ xa xưa.

[11] Những nhân vật, địa danh và sự kiện được nhắc đến: Đoạn này mở đầu câu chuyện về cuộc chiến giữa thành Athens thời cổ đại và vương quốc Atlantis. Critias thuật lại một câu chuyện được truyền qua nhiều thế hệ trong gia đình mình, bắt nguồn từ Solon, nhà lập pháp và thi sĩ Athens. Câu chuyện ấy vừa được dùng làm chất liệu cho bài trình bày mà Socrates mong muốn, vừa được xem như một ký ức lịch sử cần được khôi phục và lưu truyền.

- Bảy Hiền nhân: Danh xưng dành cho bảy nhân vật Hy Lạp cổ đại nổi tiếng về sự khôn ngoan và những lời giáo huấn. Danh sách những người được xếp vào nhóm này không hoàn toàn thống nhất giữa những nguồn cổ, nhưng Solon thường được kể là một trong số họ. Sáu người còn lại thường được nêu tên là Thales, Bias, Pittacus, Chilon, Cleobulus và Periander. Danh xưng này phản ánh sự tôn kính của người Hy Lạp đối với những nhân vật được xem là tiêu biểu cho trí tuệ và sự khôn ngoan thực tiễn.

- Solon (khoảng 630–560 TCN): Chính khách, nhà lập pháp và thi sĩ Athens, nổi tiếng với những cải cách chính trị và xã hội vào đầu thế kỷ VI TCN. Ông được xem là một trong những nhân vật có công đặt nền móng cho sự phát triển chính trị của Athens. Theo câu chuyện Critias thuật lại, Solon đã nghe câu chuyện về Atlantis từ những tư tế Ai Cập trong chuyến đi đến xứ sở này, rồi dự định đưa câu chuyện vào một trường ca nhưng không hoàn thành. Critias còn nói rằng Solon đã nhắc đến câu chuyện ấy nhiều lần trong thơ mình.

- Dropides: Người bà con và bạn thân của Solon, đồng thời là tổ tiên của Critias. Theo lời kể, Solon đã truyền câu chuyện cho Dropides, rồi Dropides kể lại cho ông nội của Critias. Như vậy, Dropides là mắt xích nối Solon với dòng truyền kể trong gia đình Critias.

- Critias: Trong đoạn này có hai người cùng tên. Người thứ nhất là Critias đang tham gia cuộc đối thoại và kể lại câu chuyện cho Socrates; người thứ hai là ông nội của ông, cũng tên Critias. Người ông này đã tiếp nhận câu chuyện từ Dropides và kể lại cho cháu mình. Trong hồi ức về ngày lễ Apaturia, người ông đã gần chín mươi tuổi, còn Critias đang kể chuyện mới khoảng mười tuổi. Việc phân biệt hai người giúp chúng ta theo dõi chính xác đường truyền của câu chuyện qua những thế hệ trong gia đình.

- Thành phố của chúng ta: Chỉ thành Athens, quê hương của Socrates và những người đang tham gia cuộc đối thoại. Trong câu chuyện của Critias, Athens thời cổ đại từng lập nên những chiến công phi thường, nhưng ký ức về chúng đã bị mai một theo thời gian. Thành phố Athens trong câu chuyện ấy sẽ được đặt trong mối tương quan với hình ảnh thành phố lý tưởng mà Socrates đã mô tả trước đó.

- Nữ thần: Là Athena, nữ thần bảo trợ của Athens, gắn với trí tuệ, nghệ thuật thủ công và chiến tranh. Bà giữ vị trí đặc biệt trong đời sống tôn giáo và bản sắc của người Athens. Vì vậy, Critias xem việc kể lại những chiến công của thành phố cũng là một cách dâng lời ca ngợi Athena trong ngày lễ dành cho nữ thần.

- Panathenaia: Lễ hội lớn của Athens được tổ chức để tôn vinh Athena. Lễ hội có những nghi thức tôn giáo, cuộc rước và những hoạt động thi đấu thể thao, âm nhạc. Trong Timaeus, việc Critias gắn câu chuyện về chiến công của Athens với ngày lễ này khiến phần trình bày mang thêm ý nghĩa tưởng niệm và tôn vinh nữ thần, chứ không chỉ đơn thuần là kể lại một biến cố trong quá khứ.

- Atlantis: Vương quốc có trung tâm nằm trên một hòn đảo lớn ở phía bên kia những Cột trụ Heracles, theo lời kể của Critias. Trong câu chuyện, Atlantis là một thế lực hùng mạnh từng tiến hành chiến tranh với nhiều vùng đất, trong đó có Athens thời cổ đại. Plato tiếp tục kể về cuộc đối đầu này trong đối thoại Critias, nhưng tác phẩm ấy dừng lại giữa chừng, trước khi câu chuyện được hoàn tất.

Về đường truyền câu chuyện: Theo lời Critias, câu chuyện được truyền qua bốn người thuộc hai thế hệ gia đình và một mối quan hệ bạn bè: Solon kể cho Dropides; Dropides kể cho ông nội Critias; ông nội Critias kể lại cho Critias đang nói. Sau đó, Critias thuật lại câu chuyện cho Socrates và những người bạn. Việc nhấn mạnh nguồn gốc và đường truyền này tạo cho câu chuyện dáng vẻ của một ký ức lịch sử được lưu giữ qua nhiều thế hệ, đồng thời chuẩn bị cho phần trình bày về Athens và Atlantis.

[12] Ý nghĩa của lời mở đầu: Critias giới thiệu câu chuyện về những chiến công của Athens thời cổ đại như một ký ức lịch sử được truyền lại qua nhiều thế hệ trong gia đình ông. Bằng cách dẫn nguồn từ Solon, một trong Bảy Hiền nhân, Critias nhấn mạnh tính xác thực của câu chuyện, đồng thời giải thích vì sao những chiến công ấy đã bị quên lãng theo thời gian. Việc kể lại câu chuyện có hai mục đích gắn liền với nhau: một mặt, đáp ứng mong muốn của Socrates là được nghe về một thành phố lý tưởng thể hiện phẩm chất và năng lực của mình qua những hành động cụ thể, đặc biệt là trong chiến tranh; mặt khác, biến câu chuyện thành một bài tụng ca dâng lên Athena, nữ thần bảo trợ của Athens, nhân ngày lễ tôn vinh bà. Như vậy, câu chuyện về Athens và Atlantis vừa nối kết cuộc trao đổi triết học trước đó với một biến cố được đặt vào quá khứ xa xưa, vừa mang ý nghĩa tưởng niệm lịch sử và tôn vinh nữ thần. Như vậy, câu chuyện được truyền qua ba chặng: Solon kể hoặc ghi lại trong thơ; Dropides tiếp nhận từ Solon và truyền cho Critias lớn tuổi; rồi người ông ấy kể lại cho Critias đang nói cùng những người trong gia đình.

[13] Ký ức lịch sử, sự lãng quên và hình ảnh nhân loại luôn trở lại thời thơ ấu: Đoạn đối thoại này đặt ra một suy tư quan trọng về bản chất của lịch sử và ký ức tập thể. Qua lời vị tu sĩ Ai Cập, Plato nêu lên một nghịch lý: con người có thể tưởng mình đang sống trong một nền văn minh lâu đời, có chữ viết, luật pháp và những truyền thống được truyền lại, nhưng thực ra ký ức lịch sử của họ chỉ bao quát một phần rất nhỏ của quá khứ. Những tai họa thiên nhiên, đặc biệt là hỏa hoạn và lũ lụt, không chỉ hủy diệt con người và những công trình vật chất mà còn cắt đứt sự liên tục của ký ức, khiến những thế hệ sống sót mất đi tri thức về những gì đã xảy ra trước đó. Vì thế, mỗi lần nền văn minh được tái lập, nhân loại dường như lại phải bắt đầu từ đầu.

Hình ảnh người Hy Lạp luôn là những đứa trẻ không đơn thuần nhằm chê trách sự thiếu hiểu biết của một dân tộc. Nó còn mang ý nghĩa triết học sâu xa hơn: một cộng đồng không thể thực sự trưởng thành nếu không có khả năng ghi nhớ, truyền đạt và suy ngẫm về quá khứ của chính mình. Tuổi tác của một dân tộc không được đo bằng số năm đã tồn tại, mà còn bằng chiều sâu của ký ức và tri thức lịch sử mà dân tộc ấy tích lũy được. Khi những mối liên hệ với quá khứ bị đứt đoạn, con người không chỉ quên những biến cố đã xảy ra mà còn mất khả năng nhận thức về vị trí của mình trong dòng thời gian.

Sự đối lập giữa Ai Cập và Hy Lạp trong câu chuyện này làm nổi bật ý nghĩa ấy. Theo lời vị tu sĩ, Ai Cập có thể bảo tồn những ghi chép cổ xưa nhờ điều kiện tự nhiên đặc biệt của vùng đất và sự liên tục của đời sống tại đó; trong khi những trận lụt định kỳ đã nhiều lần xóa sạch những dấu tích văn minh ở Hy Lạp. Các đền thờ Ai Cập trở thành nơi lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ, còn người Hy Lạp, sau mỗi tai họa, lại phải xây dựng lại đời sống mà không biết những gì tổ tiên mình từng đạt được. Đây là một sự đối lập mang tính triết học và văn chương, không nên hiểu đơn giản như một kết luận khoa học về lịch sử hai nền văn minh.

Đáng chú ý, Plato sử dụng những huyền thoại về Phaethon và đại hồng thủy để gợi ra mối quan hệ giữa huyền thoại và lịch sử. Một câu chuyện được truyền lại dưới hình thức thần thoại có thể lưu giữ ký ức về những biến cố tự nhiên từng xảy ra, dù qua thời gian, ký ức ấy đã biến đổi và khoác lên mình hình thức huyền thoại. Như vậy, huyền thoại không nhất thiết chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng; nó cũng có thể là một phương thức lưu truyền những ký ức xa xưa mà con người không còn nắm giữ được bằng những ghi chép lịch sử chính xác.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng chính câu chuyện về một Athens cổ đại huy hoàng, có trước những biến cố mà người Hy Lạp còn nhớ, cũng được Plato đặt trong một truyền thống kể lại qua nhiều thế hệ. Vì thế, đoạn văn vừa nói về sự mất mát ký ức lịch sử, vừa mở ra một câu hỏi về cách con người phục hồi quá khứ: chúng ta biết lịch sử từ những ghi chép còn sót lại, từ truyền thống được truyền lại, hay từ những câu chuyện được tái dựng nhằm giải thích nguồn gốc và bản sắc của cộng đồng mình?

Theo nghĩa ấy, lời quở trách của vị tu sĩ Ai Cập còn có thể được đọc như một lời cảnh tỉnh về sự mong manh của văn minh. Một nền văn minh không chỉ tồn tại nhờ những thành tựu vật chất hay những thiết chế xã hội, mà còn nhờ khả năng bảo tồn ký ức, truyền đạt tri thức và ý thức được tính liên tục của lịch sử. Nhân loại có thể nhiều lần tái lập đời sống sau những thảm họa, nhưng nếu không giữ được ký ức về quá khứ, mỗi lần tái lập ấy cũng đồng thời là một lần trở lại thời thơ ấu.

[14] tám nghìn năm đối với thành phố Ai Cập và chín nghìn năm đối với Athens.

[15] weapons of bronze.

[16] Những Cột trụ Heracles (Pillars of Heracles): Đây là tên gọi trong thần thoại và địa lý Hy Lạp cổ đại, chỉ hai mũi đất nằm ở hai bên eo biển Gibraltar: mũi đất Gibraltar ở phía châu Âu và mũi đất Jebel Musa ở phía Bắc châu Phi (theo một cách xác định phổ biến). Theo truyền thuyết, Heracles (Hercules trong thần thoại La Mã) đã dựng hai cột trụ tại đây trong chuyến hành trình thực hiện kỳ công thứ mười, khi đi tìm đàn bò của Geryon. Hai cột trụ đánh dấu giới hạn phía tây của thế giới mà người Hy Lạp cổ đại quen thuộc, đồng thời phân cách Địa Trung Hải với Đại Tây Dương. Trong Timaeus, địa danh này có ý nghĩa đặc biệt vì nó được dùng làm mốc địa lý để xác định vị trí của đảo Atlantis: hòn đảo nằm ở phía bên kia những Cột trụ Heracles, tức bên ngoài eo biển Gibraltar, giữa Đại Tây Dương theo cách hình dung địa lý của người Hy Lạp cổ đại.

[17] Nguồn gốc thần linh, trật tự xã hội và lý tưởng về một nền văn minh: Đoạn đối thoại này làm rõ mối liên hệ giữa điều kiện tự nhiên, sự hình thành thể chế xã hội và bản tính của một cộng đồng chính trị. Qua lời vị tu sĩ Ai Cập, Plato cho thấy Athens và Ai Cập, dù cách biệt về địa lý và lịch sử, vẫn có những điểm tương đồng căn bản trong cách tổ chức đời sống. Cả hai đều phân chia những chức năng xã hội thành những tầng lớp riêng biệt: tu sĩ đảm nhiệm những công việc liên quan đến tín ngưỡng và tri thức thiêng liêng; người lao động chuyên lo những nghề nghiệp khác nhau; còn chiến binh được dành riêng cho nhiệm vụ bảo vệ cộng đồng và tiến hành chiến tranh. Sự phân công ấy không được trình bày như một cách sắp xếp tùy tiện, mà như một trật tự đã được thiết lập từ buổi đầu dưới sự hướng dẫn của nữ thần.

Điểm đáng chú ý là Plato không xem sự hình thành một nền văn minh chỉ phụ thuộc vào luật pháp hay ý chí của con người. Điều kiện tự nhiên cũng góp phần quyết định tính cách và năng lực của một cộng đồng. Khí hậu ôn hòa, sự thay đổi của những mùa trong năm và những điều kiện thuận lợi của vùng đất Athens được xem là cơ sở giúp con người phát triển trí tuệ. Athena, nữ thần vừa gắn với chiến tranh vừa gắn với trí tuệ, đã lựa chọn vùng đất ấy bởi nó có khả năng sinh ra một dân tộc mang những phẩm chất tương ứng với chính bà. Như vậy, nguồn gốc của một cộng đồng chính trị được đặt trong mối quan hệ giữa thiên nhiên, thần linh và những phẩm chất của con người.

Ở đây còn có một điểm quan trọng trong quan niệm của Plato về đời sống chính trị: một thành phố tốt đẹp không chỉ cần sức mạnh quân sự mà còn phải có trí tuệ, tri thức và những thể chế được tổ chức hợp lý. Chiến binh và tu sĩ, người lao động và những người đảm nhiệm các chức năng khác nhau đều có vị trí riêng trong toàn thể cộng đồng. Sự phân công này gợi nhớ đến cách Plato trình bày cơ cấu ba tầng lớp trong Republic (Cộng hòa): những người cai trị, những người bảo vệ và những người sản xuất. Tuy nhiên, ở đoạn này, Plato chưa trực tiếp triển khai một lý thuyết về công bằng hay về bản tính của từng tầng lớp; ông chủ yếu nhấn mạnh sự tương đồng giữa những thể chế cổ xưa của Athens và những thể chế vẫn còn được duy trì ở Ai Cập.

Đặc biệt, lời khẳng định rằng luật pháp Athens còn hoàn thiện hơn luật pháp Ai Cập tạo nên bước chuyển quan trọng trong câu chuyện. Vị tu sĩ không chỉ xác nhận rằng người Athens có chung một nguồn gốc thần linh với người Ai Cập, mà còn cho biết họ đã phát triển những thể chế ấy đến mức vượt trội hơn những dân tộc khác. Điều này chuẩn bị cho sự xuất hiện của hình ảnh Athens cổ đại trong phần tiếp theo: một thành phố vừa có trí tuệ, vừa có lòng can đảm, vừa có khả năng tổ chức đời sống chính trị, vừa đủ sức đứng lên bảo vệ những dân tộc khác trước một thế lực xâm lược.

Vì vậy, đoạn văn không đơn thuần nhằm giải thích nguồn gốc của những thể chế Athens. Nó còn trình bày một quan niệm về nền văn minh lý tưởng: một cộng đồng chỉ có thể đạt đến sự ưu tú khi trật tự xã hội, điều kiện tự nhiên, tri thức và năng lực hành động được kết hợp hài hòa. Nguồn gốc thần linh ở đây mang ý nghĩa xác lập một nền tảng thiêng liêng cho trật tự ấy, đồng thời nâng lịch sử Athens lên thành một hình mẫu chính trị và đạo đức mà câu chuyện Atlantis sắp tới sẽ làm nổi bật bằng sự đối lập.