PHAEDRUS
(Φαῖδρος)
Plato (Πλάτων)
(khoảng 427–347 TCN))
PHAEDRUS
[258a–261a]
SOCRATES: Phaedrus, ông không hiểu thành ngữ “Khúc quanh
Êm đềm” (Pleasant Bend): thoạt đầu, thành ngữ này dùng để chỉ khúc quanh
dài của sông Nile [1].
Hơn nữa, ngoài khúc quanh ấy ra, ông còn không hiểu rằng những chính khách đầy
tham vọng nhất đều yêu thích việc soạn diễn văn và mong muốn những văn bản do
mình viết được lưu truyền. Thật vậy, mỗi khi soạn xong một bài diễn văn, họ vui
mừng đến mức, khi được mọi người khen ngợi, họ còn ghi thêm vào đầu văn bản
danh sách những người ngưỡng mộ mình ở khắp nơi.
PHAEDRUS: Ý ông là gì? Tôi không hiểu.
SOCRATES: Chẳng phải ông biết rằng điều đầu tiên những
chính khách ghi vào văn bản của mình [2] chính là tên tuổi
những người ngưỡng mộ họ hay sao?
PHAEDRUS: Sao lại thế?
SOCRATES: Họ thường mở đầu bằng những lời như: “Hội đồng
đã quyết nghị” hoặc “Nhân dân đã quyết nghị”, hoặc cả hai, rồi tiếp theo là:
“Ông X đã phát biểu” [3] –
tức là chính họ, người viết văn bản, được nêu tên với vẻ hết sức trang trọng và
tự cao tự đại. Chỉ sau đó, họ mới tiếp tục trình bày điều mình muốn nói, phô
trương sự khôn ngoan trước những người ngưỡng mộ mình, và thường soạn thành một
văn bản rất dài. Ông có thấy việc ấy khác gì một bài diễn văn được viết ra hay
không?
PHAEDRUS: Không, tôi không thấy có gì khác.
SOCRATES: Vậy thì, nếu văn bản ấy được lưu lại trong hồ
sơ, người viết sẽ vô cùng vui sướng và rời khỏi sân khấu như một nhà thơ. Nhưng
nếu văn bản bị bác bỏ, nếu ông ta thất bại trong việc viết diễn văn và tác phẩm
của mình không được xem là xứng đáng để lưu lại bằng văn bản, ông ta sẽ chìm
trong đau buồn, và bạn bè ông ta cũng vậy.
PHAEDRUS: Quả thật là như thế.
SOCRATES: Vậy rõ ràng họ không hề khinh miệt việc soạn diễn
văn; trái lại, họ còn hết sức kính trọng nó.
PHAEDRUS: Đúng như vậy.
SOCRATES: Còn điều này nữa. Một nhà hùng biện hoặc một vị
vua có đủ quyền lực để sánh với Lycurgus, Solon hay Darius trong vai trò nhà lập
pháp [4], đồng
thời đạt được danh tiếng bất tử trong thành phố của mình với tư cách người viết
diễn văn, thì sao? Khi còn sống, chẳng phải ông ta nghĩ mình ngang hàng với những
vị thần hay sao? Và chẳng phải những người sống ở những thời đại sau cũng nghĩ
như vậy về ông ta khi nhìn thấy những tác phẩm viết của ông ta?
PHAEDRUS: Chắc chắn là như vậy.
SOCRATES: Vậy ông thực sự tin rằng bất kỳ người nào trong
số họ, dù là ai và dù căm ghét Lysias đến mức nào, lại có thể khiển trách ông ấy
chỉ vì ông ấy là một người viết hay sao?
PHAEDRUS: Xét theo những gì ông vừa nói, điều đó quả thật
khó có thể xảy ra, bởi lẽ khi ấy, có lẽ ông ta cũng đang khiển trách chính tham
vọng của mình.
SOCRATES: Vậy thì điều này đã rõ: tự thân việc viết diễn
văn không phải là điều đáng xấu hổ. [5]
PHAEDRUS: Làm sao nó có thể đáng xấu hổ được?
SOCRATES: Điều đáng xấu hổ không phải là nói hay viết một
cách tốt đẹp, mà chính là nói hoặc viết một cách đáng xấu hổ hay tồi tệ.
PHAEDRUS: Điều đó thật rõ ràng.
SOCRATES: Vậy điều gì phân biệt lối viết tốt với lối viết
xấu? Chúng ta có cần đặt câu hỏi này với Lysias hay bất kỳ ai khác đã từng viết
hoặc sẽ viết điều gì đó hay không, dù là văn bản công khai hay riêng tư, thơ ca
hay văn xuôi thông thường?
PHAEDRUS: Ông hỏi có cần đặt câu hỏi ấy hay không ư? Tôi
tự hỏi, nếu không vì những thú vui như thế này thì người ta còn sống để làm gì?
Chắc chắn không phải vì những thú vui mà chúng ta không thể cảm nhận được nếu
trước hết không trải qua đau đớn, như phần lớn những thú vui của thân thể;
chính vì lý do ấy mà chúng ta gọi chúng là những thú vui của nô lệ.[6]
SOCRATES: Rõ ràng chúng ta có đủ thời gian. Hơn nữa, tôi
nghĩ những con ve sầu đang ca hát và trò chuyện với nhau trên đầu chúng ta giữa
cái nóng ban trưa cũng đang quan sát chúng ta. Nếu chúng thấy hai chúng ta
tránh trò chuyện vào giữa trưa như phần đông mọi người, để tiếng hát của chúng
làm mình xao lãng, rồi vì đầu óc trì trệ mà gật gù ngủ thiếp đi, chúng hoàn
toàn có lý khi cười nhạo chúng ta, nghĩ rằng một đôi nô lệ đã đến nơi nghỉ ngơi
của chúng để ngủ, chẳng khác nào những con cừu tụ tập quanh mạch nước vào buổi
chiều. Nhưng nếu chúng thấy chúng ta mải mê trò chuyện, kiên định vượt qua tiếng
hát của chúng như thể chúng là những nàng Siren, [7] chúng sẽ vô cùng vui mừng và lập tức ban tặng cho chúng
ta món quà mà chúng có thể trao cho người phàm theo ý muốn của những vị thần.
PHAEDRUS: Món quà ấy là gì? Tôi nghĩ mình chưa từng nghe
nói đến.
SOCRATES: Bất cứ ai yêu mến những nàng Muse đều phải biết
chuyện này. Người ta kể rằng những con ve sầu [8] trước kia vốn là những con người sống trước khi những
nàng Muse ra đời. Khi những nàng Muse ra đời và tiếng ca lần đầu tiên xuất hiện,
một số người thời ấy đã say mê thú vui ca hát đến mức quên cả ăn uống; vì thế,
họ chết đi mà thậm chí không nhận ra điều đó. Giống ve sầu bắt nguồn từ những
người ấy. [9] Và như một món
quà do những nàng Muse ban tặng, ngay từ khi sinh ra, chúng không còn cần đến
thức ăn để nuôi sống mình nữa. Thay vào đó, chúng lập tức cất tiếng ca, không cần
ăn uống, cho đến khi giờ chết của chúng điểm. Sau khi chết, chúng đến gặp những
nàng Muse và kể cho từng vị biết những người phàm nào đã tôn kính vị ấy.
Với Terpsichore, chúng kể về những người đã tôn kính bà bằng
cách tận tụy với nghệ thuật múa, nhờ đó khiến họ càng được bà yêu mến. Với
Erato, chúng kể về những người đã tôn kính bà bằng cách hiến mình cho những
chuyện tình yêu; và với những nàng Muse khác cũng vậy, tùy theo hoạt động thể
hiện sự tôn kính đối với từng vị. Còn với Calliope, vị cao tuổi nhất trong số
những nàng Muse, và Urania, vị đứng sau bà, hai vị cai quản bầu trời cùng mọi
hình thức diễn ngôn [10] của con người và
thần linh, đồng thời cất tiếng hát với giọng ngọt ngào nhất, chúng kể về những
người tôn kính loại âm nhạc đặc biệt của hai vị bằng cách sống một cuộc đời triết
học.
Vậy có nhiều lý do để chúng ta trò chuyện, chứ không nên
lãng phí buổi chiều bằng giấc ngủ.[11]
PHAEDRUS: Vậy thì chúng ta hãy trò chuyện.
SOCRATES: Thế thì chúng ta cần xem xét vấn đề vừa nêu ra:
Khi nào một bài diễn văn được viết và trình bày một cách tốt đẹp, và khi nào
thì không?
PHAEDRUS: Hiển nhiên là như vậy.
SOCRATES: Chẳng phải người muốn nói một cách tốt đẹp và
cao quý trước hết phải hiểu biết chân lý về vấn đề mình sắp bàn đến hay sao?
PHAEDRUS: Thưa Socrates, người bạn của tôi, điều tôi thực
sự từng nghe nói về chuyện này là: người muốn trở thành nhà hùng biện không cần
phải tìm hiểu điều gì thực sự công chính, mà chỉ cần biết điều gì sẽ có vẻ công
chính trước đám đông những người sẽ ngồi xét xử. Cũng vậy, người ấy không cần
biết điều gì thực sự tốt đẹp hay cao quý, mà chỉ cần biết điều gì sẽ có vẻ như
thế. Bởi lẽ, sự thuyết phục bắt nguồn từ những điều ấy, chứ không phải từ chân
lý.
SOCRATES: Phaedrus, những điều mà người khôn ngoan nói ra
không thể dễ dàng bị gạt bỏ [12];
chúng ta phải xem xét liệu những điều ấy có thể đúng hay không. Đặc biệt, điều
ông vừa nói không được phép xem nhẹ.
PHAEDRUS: Ông nói đúng.
SOCRATES: Vậy chúng ta hãy xem xét vấn đề theo cách này.
PHAEDRUS: Như thế nào?
SOCRATES: Giả sử tôi muốn thuyết phục ông rằng ông nên
chiến đấu với kẻ thù trên lưng ngựa, trong khi cả hai chúng ta đều không biết
ngựa là con vật gì; nhưng tình cờ tôi lại biết rằng Phaedrus tin ngựa là con vật
thuần hóa có đôi tai dài nhất—
PHAEDRUS: Nhưng như vậy thì thật nực cười, Socrates!
SOCRATES: Chưa hẳn đâu. Nhưng giả sử tôi thực sự nghiêm
túc muốn thuyết phục ông, sau khi soạn một bài diễn văn ca ngợi con lừa, trong
đó tôi gọi nó là ngựa và khẳng định rằng sở hữu một con vật như thế có giá trị
vô cùng lớn, cả trong gia đình lẫn trong quân ngũ; rằng nó rất tốt cho việc chiến
đấu, chuyên chở hành lý và còn hữu ích cho nhiều công việc khác nữa—
PHAEDRUS: Như vậy thì thật hết sức nực cười!
SOCRATES: Vậy điều nào tốt hơn: trở nên nực cười nhưng là
bạn bè, hay trở nên khôn khéo nhưng lại là kẻ thù?
PHAEDRUS: Điều thứ nhất.
SOCRATES: Vậy khi một nhà hùng biện không biết phân biệt
điều tốt với điều xấu lại diễn văn trước một thành phố cũng chẳng biết phân biệt
điều ấy, rồi tìm cách lay chuyển thành phố đó, không phải bằng cách ca ngợi một
con lừa tồi tệ như thể nó là con ngựa, mà bằng cách ca ngợi điều xấu như thể đó
là điều tốt, đồng thời nghiên cứu những điều người dân tin tưởng để thuyết phục
họ làm điều xấu thay vì điều tốt, thì từ hạt giống ấy, ông nghĩ thuật hùng biện
có thể gặt hái được mùa màng như thế nào?
PHAEDRUS: Một mùa màng hết sức tồi tệ. [13]
[261a–263e]
SOCRATES: Nhưng này, bạn thân mến, liệu chúng ta có thể
đã chế giễu nghệ thuật diễn văn một cách thô bạo hơn mức nó đáng phải chịu hay
không? Bởi lẽ, có lẽ nó sẽ đáp lại chúng ta như sau: “Thật kỳ quặc! Những lời
vô nghĩa ấy là gì vậy? Này, ta đâu có ép buộc bất kỳ ai phải học cách soạn diễn
văn mà không biết chân lý. Trái lại, nếu lời khuyên của ta có chút giá trị nào,
thì ta khuyên người ta chỉ nên tìm đến ta sau khi đã nắm vững chân lý. Nhưng ta
xin tự hào về điều này: ngay cả người biết chân lý cũng không thể tạo ra sự tin
tưởng dựa trên một phương pháp có hệ thống, nếu không có ta.”
PHAEDRUS: Vậy lời đáp ấy có chính đáng không?
SOCRATES: Có, nếu những lập luận hiện đang tiến đến để
bênh vực thuật hùng biện quả thực chứng minh được rằng nó là một nghệ thuật. Bởi
vì dường như tôi nghe thấy một số lập luận đang tiến đến và phản đối rằng điều ấy
là sai, rằng thuật hùng biện không phải là một nghệ thuật, mà chỉ là một hoạt động
không có nghệ thuật [14].
Như người Sparta đã nói, không có nghệ thuật diễn văn đích thực nếu không nắm vững
chân lý, và sẽ không bao giờ có.[15]
PHAEDRUS: Chúng ta cần nghe những lập luận ấy, Socrates.
Nào, hãy đưa chúng ra và xem xét: Chúng muốn nói điều gì? Chúng lập luận như thế
nào?
SOCRATES: Vậy thì, hỡi những sinh linh cao quý, hãy đến
đây! Hãy thuyết phục Phaedrus, người có những đứa con tinh thần tuyệt đẹp [16],
rằng nếu không theo đuổi triết học một cách đúng đắn, ông ấy sẽ không bao giờ
có thể diễn văn một cách đúng đắn về bất kỳ vấn đề nào. Và hãy để Phaedrus là
người trả lời.
PHAEDRUS: Cứ để chúng đặt câu hỏi.
SOCRATES: Vậy thì, xét một cách tổng quát, chẳng phải thuật
hùng biện là một phương pháp dẫn dắt hồn người bằng lời nói, không chỉ tại những
tòa án và những dịp công cộng khác, mà cả trong những cuộc trao đổi riêng tư
hay sao? Chẳng phải đó vẫn là cùng một nghệ thuật, dù đối tượng của nó là chuyện
lớn hay chuyện nhỏ, và nếu được thực hành đúng đắn thì nó cũng không đáng được
coi trọng hơn khi bàn đến những vấn đề nghiêm trọng so với khi bàn đến những vấn
đề tầm thường hay sao? Ông đã nghe nói gì về tất cả những điều này?
PHAEDRUS: Chắc chắn không phải những điều như ông vừa
nói! Tôi chỉ nghe nói rằng nghệ thuật nói và viết một cách khéo léo chủ yếu được
dùng tại những tòa án, và có lẽ cả tại Hội nghị công dân. Ngoài ra, tôi chẳng
nghe nói gì nữa.
SOCRATES: Vậy ông chỉ từng nghe nói đến những trước tác về
thuật hùng biện của Nestor và Odysseus, những tác phẩm mà họ viết trong thời
gian rảnh rỗi ở thành Troy hay sao? Ông chưa từng nghe nói đến những tác phẩm của
Palamedes [17]
nữa ư?
PHAEDRUS: Không, thề có Zeus, tôi thậm chí còn chưa từng
nghe nói đến những tác phẩm của Nestor – trừ phi ông muốn nói Gorgias khi nhắc
đến Nestor, còn Odysseus là Thrasymachus hoặc Theodorus [18].
SOCRATES: Có lẽ vậy. Nhưng hãy gác những người ấy sang một
bên. Chính ông hãy trả lời câu hỏi này: Những người đối đầu với nhau tại những
tòa án làm gì? Chẳng phải họ trình bày những lập luận đối lập hay sao? Còn có
thể gọi việc họ làm là gì khác nữa?
PHAEDRUS: Chính xác là như vậy.
SOCRATES: Họ tranh luận về điều công chính và điều bất
công, phải không?
PHAEDRUS: Đúng vậy.
SOCRATES: Và chẳng phải người thực hành nghệ thuật ấy một
cách khéo léo sẽ khiến cùng một sự việc, trước cùng những người ấy, lúc thì có
vẻ công chính, lúc khác lại có vẻ bất công, tùy theo ý muốn của mình hay sao?
PHAEDRUS: Dĩ nhiên.
SOCRATES: Và khi diễn văn trước Hội nghị công dân, [19]
ông ta cũng sẽ khiến thành phố lúc thì tán thành một chính sách vì cho rằng nó
tốt, lúc khác lại bác bỏ chính chính sách ấy vì cho rằng nó hoàn toàn ngược lại,
phải không?
PHAEDRUS: Đúng vậy.
SOCRATES: Chẳng phải chúng ta biết rằng Palamedes xứ Elea
là một người diễn văn khéo léo đến mức khiến thính giả nhận thấy cùng một sự vật
vừa giống nhau vừa khác nhau, vừa là một vừa là nhiều, vừa đứng yên vừa chuyển
động hay sao? [20]
PHAEDRUS: Chắc chắn là như vậy.
SOCRATES: Vậy thì, việc trình bày những lập luận đối lập
không chỉ có trong những tòa án và tại Hội nghị công dân. Dường như chỉ có một
nghệ thuật duy nhất – nếu ngay từ đầu nó thực sự là một nghệ thuật – chi phối mọi
hình thức diễn văn. Nhờ nghệ thuật ấy, người ta có thể khiến bất cứ điều gì có
thể được xem là tương tự trở nên giống với bất cứ điều gì khác mà người ta có
thể làm cho nó giống; đồng thời, người ta cũng có thể vạch rõ điều ấy cho bất kỳ
ai đang cố che giấu việc mình làm. [21]
PHAEDRUS: Ý ông là gì? [22]
SOCRATES: Tôi nghĩ điều đó sẽ trở nên rõ ràng nếu chúng
ta xem xét theo cách này. Sự lừa dối dễ xảy ra nhất trong trường hợp những sự vật
khác nhau rất nhiều hay những sự vật chỉ khác nhau đôi chút?
PHAEDRUS: Trong trường hợp những sự vật chỉ khác nhau đôi
chút.
SOCRATES: Dù sao, nếu ông chuyển từ một sự vật sang sự vật
đối lập với nó bằng những bước nhỏ thay vì những bước lớn, ông sẽ dễ tránh bị
phát hiện hơn.
PHAEDRUS: Không còn nghi ngờ gì nữa.
SOCRATES: Vì vậy, nếu muốn lừa dối người khác mà bản thân
không bị lừa dối, ông phải hiểu thật chính xác những phương diện mà những sự vật
tương tự hoặc khác biệt với nhau.
PHAEDRUS: Đúng vậy, ông phải hiểu điều đó.
SOCRATES: Nhưng liệu một người không biết bản chất thực sự
của từng sự vật có thể nhận ra sự tương tự – dù lớn hay nhỏ – giữa một sự vật
mà mình không biết với bất kỳ sự vật nào khác hay không?
PHAEDRUS: Điều đó là không thể.
SOCRATES: Vậy rõ ràng, trạng thái bị lừa dối và hình
thành những sự tin tưởng trái với thực tế xuất hiện ở con người do những sự
tương tự nhất định.
PHAEDRUS: Đó chính là cách điều ấy xảy ra.
SOCRATES: Vậy một người không biết bản chất của từng sự vật
liệu có thể sở hữu nghệ thuật dẫn dắt người khác, từng bước một, thông qua những
sự tương tự, rời xa điều thực sự đang là để đi đến điều đối lập với nó hay
không? Hoặc liệu người ấy có thể tránh được việc chính mình bị dẫn dắt theo
cách ấy hay không?
PHAEDRUS: Không bao giờ.
SOCRATES: Vậy thì, bạn thân mến, nghệ thuật của một nhà
hùng biện không biết chân lý mà chỉ chạy theo những quan niệm của người khác hẳn
là một điều lố bịch – hoàn toàn không phải nghệ thuật!
PHAEDRUS: Có vẻ là như vậy.
SOCRATES: Vậy chúng ta có nên tìm những ví dụ về điều mà
chúng ta gọi là có nghệ thuật và không có nghệ thuật trong bài diễn văn của
Lysias mà ông mang theo đây, cũng như trong những bài diễn văn của chính chúng
ta hay không?
PHAEDRUS: Đó là điều tốt nhất nên làm, bởi vì hiện giờ
chúng ta đang bàn luận khá trừu tượng, chưa có đủ ví dụ minh họa.
SOCRATES: Thật ra, dường như nhờ một sự tình cờ nào đó,
hai bài diễn văn này lại chứa đựng một ví dụ về cách một người biết chân lý có
thể đùa giỡn với thính giả và dẫn dắt họ đi sai hướng. Phần tôi, Phaedrus, tôi
cho rằng những vị thần địa phương phải chịu trách nhiệm về chuyện này; và có lẽ
những sứ giả của những nàng Muse đang ca hát trên đầu chúng ta cũng đã truyền cảm
hứng cho tôi món quà ấy. Chắc chắn bản thân tôi không có nghệ thuật diễn văn
nào cả.
PHAEDRUS: Được rồi, được rồi. Nhưng hãy giải thích ý ông
muốn nói.[23]
SOCRATES: Nào, hãy đọc cho tôi nghe phần mở đầu bài diễn
văn của Lysias.
PHAEDRUS: “Ông hiểu hoàn cảnh của tôi: tôi đã nói với ông
rằng, theo ý kiến của tôi, nếu chúng ta có thể thu xếp được chuyện này thì cả
hai chúng ta sẽ có lợi biết bao. Dù sao, tôi cũng không nghĩ rằng mình nên bỏ lỡ
cơ hội đạt được điều mình đang mong muốn chỉ vì tôi không phải là người đang
yêu ông. Một người đang yêu sẽ mong rằng mình đã không làm bất cứ điều gì có lợi
cho ông khi—”
SOCRATES: Khoan đã! Nhiệm vụ của chúng ta là chỉ ra ông
ta đã thất bại ở đâu và đã viết một cách không có nghệ thuật như thế nào. Đúng
không?
PHAEDRUS: Đúng vậy.
SOCRATES: Vậy chẳng phải điều này hoàn toàn rõ ràng hay
sao: Trong một số vấn đề mà chúng ta bàn luận, chúng ta đồng thuận với nhau,
còn trong những vấn đề khác, chúng ta bất đồng?
PHAEDRUS: Tôi nghĩ mình hiểu ông muốn nói gì, nhưng xin
ông giải thích rõ hơn một chút.
SOCRATES: Khi ai đó nói từ “sắt” hoặc “bạc”, chẳng phải tất
cả chúng ta đều nghĩ đến cùng một sự vật hay sao?
PHAEDRUS: Chắc chắn là như vậy.
SOCRATES: Nhưng khi chúng ta nói đến “công chính” hoặc “tốt
đẹp” thì sao? Chẳng phải mỗi người trong chúng ta lại nghĩ theo một hướng khác
nhau hay sao? Chẳng phải chúng ta bất đồng với nhau, thậm chí còn bất đồng với
chính mình hay sao?
PHAEDRUS: Quả thật là như vậy.
SOCRATES: Vậy thì, đối với những điều thuộc trường hợp thứ
nhất, chúng ta đồng thuận; còn đối với những điều thuộc trường hợp thứ hai,
chúng ta bất đồng.
PHAEDRUS: Đúng vậy.
SOCRATES: Trong hai trường hợp ấy, trường hợp nào chúng
ta dễ bị lừa dối hơn? Và khi nào thuật hùng biện có sức mạnh lớn hơn?
PHAEDRUS: Rõ ràng là khi suy nghĩ của chúng ta đi theo những
hướng khác nhau.
SOCRATES: Vậy người muốn đạt được nghệ thuật hùng biện
trước hết phải biết cách phân chia một cách có hệ thống và nắm bắt đặc điểm
riêng của từng loại sự vật trong hai loại ấy: một loại gồm những sự vật mà phần
đông mọi người có những cách nhìn khác nhau, và loại kia gồm những sự vật mà họ
không có những cách nhìn khác nhau.
PHAEDRUS: Thật tuyệt vời biết bao, Socrates, nếu người ấy
hiểu được điều đó!
SOCRATES: Thứ hai, tôi nghĩ người ấy không được nhầm lẫn
về đối tượng mình đang bàn đến; người ấy phải có con mắt tinh tường để nhận ra
đối tượng sắp được bàn đến thuộc loại nào.
PHAEDRUS: Dĩ nhiên.
SOCRATES: Vậy bây giờ, chúng ta sẽ nói gì về tình yêu?
Tình yêu thuộc loại những điều khiến mọi người có những ý kiến khác nhau, hay
thuộc loại những điều khiến họ không có những ý kiến khác nhau?
PHAEDRUS: Ồ, chắc chắn là loại thứ nhất, loại khiến mọi
người có những ý kiến khác nhau. Nếu không, ông có nghĩ rằng chỉ cách đây ít
phút, ông đã có thể nói về tình yêu như ông vừa nói hay sao: thoạt tiên cho rằng
nó gây tổn hại cả người yêu lẫn người được yêu, rồi ngay sau đó lại nói rằng nó
là điều tốt đẹp lớn lao nhất?
SOCRATES: Ông nói rất đúng. Nhưng bây giờ hãy cho tôi biết
điều này – tôi hoàn toàn không nhớ được, bởi khi ấy tôi đã bị những vị thần chiếm
hữu: lúc bắt đầu bài diễn văn của mình, tôi có đưa ra định nghĩa về tình yêu
hay không?
PHAEDRUS: Ồ, chắc chắn là có, thề có Zeus! Ông đã làm điều
đó một cách hết sức rõ ràng.
SOCRATES: Than ôi! Theo như lời ông nói, những nàng
Nymph, con gái của Achelous, và Pan, con trai của Hermes, quả là những người diễn
văn có nghệ thuật hơn Lysias, con trai của Cephalus, biết bao! Hay tôi nói sai?
Chẳng phải Lysias cũng đã buộc chúng ta, ngay từ đầu bài diễn văn về tình yêu của
ông ấy, phải chấp nhận rằng tình yêu chỉ là điều mà chính ông ấy muốn nó trở
thành hay sao? Rồi sau đó, ông ấy có triển khai toàn bộ bài diễn văn bằng cách
sắp xếp mọi thứ xoay quanh định nghĩa ấy hay không? Ông có thể đọc lại phần mở
đầu ấy một lần nữa được không?
PHAEDRUS: Nếu ông muốn. Nhưng điều ông đang tìm kiếm
không có ở đó đâu.[24]
SOCRATES: Hãy đọc đi, để tôi có thể nghe chính lời của
ông ấy.
PHAEDRUS: “Ông hiểu hoàn cảnh của tôi: tôi đã nói với ông
rằng, theo ý kiến của tôi, nếu chúng ta có thể thu xếp được chuyện này thì cả
hai chúng ta sẽ có lợi biết bao. Dù sao, tôi cũng không nghĩ rằng mình nên bỏ lỡ
cơ hội đạt được điều mình đang mong muốn chỉ vì tôi không phải là người đang
yêu ông. Một người đang yêu sẽ mong rằng mình đã không làm bất cứ điều gì có lợi
cho ông một khi ham muốn của mình đã lắng xuống—”
SOCRATES: Quả thật, ông ấy còn cách rất xa điều chúng ta
mong đợi. Ông ấy thậm chí không bắt đầu từ đầu mà lại bắt đầu từ cuối, khiến
bài diễn văn của mình bơi ngược dòng, lưng ngửa lên mặt nước. Những lời đầu
tiên của ông ấy lại chính là những lời mà một người đang yêu sẽ nói với chàng
trai mình yêu khi kết thúc bài diễn văn. Tôi nói có đúng không, Phaedrus thân mến?
PHAEDRUS: Nhưng, Socrates, đó chính là kết luận mà ông ấy
muốn dẫn đến bằng bài diễn văn của mình!
SOCRATES: Thế còn phần còn lại thì sao? Chẳng phải những
phần của bài diễn văn dường như được ghép lại một cách tùy tiện, không theo trật
tự nào hay sao? Có phần nào cho thấy rõ rằng luận điểm thứ hai nhất thiết phải
được trình bày ở vị trí thứ hai vì một lý do bắt buộc nào đó hay không? Có phần
nào khác cũng như vậy không? Riêng tôi – dĩ nhiên tôi chẳng biết gì về những
chuyện này – cứ nghĩ rằng người viết chỉ nói ra bất cứ điều gì tiếp theo nảy ra
trong đầu mình, tuy vẫn có một sự tùy tiện đầy vẻ cao quý nào đó. Còn ông, ông
có biết nguyên tắc nào trong việc sắp xếp diễn văn buộc người viết phải đặt những
điều ấy nối tiếp nhau theo đúng trật tự này hay không?
PHAEDRUS: Ông thật rộng lượng khi nghĩ rằng tôi có thể hiểu
rõ những lý do của ông ấy đến thế!
SOCRATES: Nhưng ít nhất ông cũng phải thừa nhận điều này:
Mọi bài diễn văn đều phải được cấu tạo như một sinh vật sống, có thân thể riêng
của nó; nó không được thiếu đầu cũng không được thiếu chân; và nó phải có phần
giữa cùng những phần đầu cuối phù hợp với nhau cũng như phù hợp với toàn thể
tác phẩm.
PHAEDRUS: Làm sao có thể khác được?
SOCRATES: Vậy hãy nhìn vào bài diễn văn của người bạn
ông: Nó có được cấu tạo như thế hay không? Hay nó được cấu tạo theo cách khác?
Thật ra, ông sẽ thấy nó chẳng khác nào bài thơ mà người ta kể là được khắc trên
mộ của Midas người Phrygia.
PHAEDRUS: Bài thơ ấy như thế nào? Và có vấn đề gì với nó?
SOCRATES: Bài thơ ấy như sau:
Ta là thiếu nữ bằng đồng, nằm trên mộ Midas;
Chừng nào nước còn chảy, cây còn vươn cao,
Che bóng ngôi mộ, nơi bao người đến than khóc,
Ta sẽ nói với mọi người rằng Midas nằm đây.
Tôi chắc ông nhận thấy rằng hoàn toàn không có gì khác biệt
nếu đổi câu thơ đầu tiên thành câu cuối cùng, hoặc câu cuối cùng thành câu đầu
tiên. [25]
PHAEDRUS: Ông đang chế giễu bài diễn văn của chúng ta đấy,
Socrates!
SOCRATES: Vậy thì, nếu điều đó khiến ông khó chịu, chúng
ta hãy gác bài diễn văn ấy sang một bên – mặc dù tôi nghĩ nó chứa đựng khá nhiều
ví dụ rất hữu ích, miễn là người ta cố gắng bắt chước chúng càng ít càng tốt –
và chuyển sang những bài diễn văn khác. Tôi nghĩ những người học nghệ thuật diễn
văn cần chú ý đến một đặc điểm trong số những bài diễn văn ấy.
PHAEDRUS: Ông muốn nói điều gì?
[263e–267e]
SOCRATES: Những bài diễn văn ấy có một đặc điểm khiến
chúng đối lập với nhau. Một bài cho rằng chúng ta nên ban phát ân huệ cho người
đang yêu; bài kia lại cho rằng nên ban phát ân huệ cho người không yêu.
PHAEDRUS: Và cả hai đều lập luận hết sức mạnh mẽ!
SOCRATES: Tôi cứ tưởng ông định nói “điên rồ”, điều đó mới
đúng sự thật, và cũng chính là điều tôi đang muốn nói đến: Chẳng phải chúng ta
đã nói tình yêu là một dạng điên loạn hay sao?
PHAEDRUS: Đúng vậy.
SOCRATES: Và chẳng phải chúng ta đã nói có hai loại điên
loạn: một loại do bệnh tật của con người gây ra, loại kia do sự giải thoát khỏi
những khuôn phép thông thường, dưới sự tác động của thần linh, hay sao?
PHAEDRUS: Chắc chắn là như vậy.
SOCRATES: Chúng ta cũng đã phân biệt bốn hình thức trong
loại điên loạn do thần linh ban tặng và gắn chúng với bốn vị thần. Chúng ta cho
rằng sự linh cảm của nhà tiên tri bắt nguồn từ Apollo, của người hành lễ huyền
nhiệm bắt nguồn từ Dionysus, của nhà thơ bắt nguồn từ những nàng Muse, còn hình
thức điên loạn thứ tư thuộc về Aphrodite và Eros. Chúng ta đã nói rằng sự điên
loạn do tình yêu gây ra là tốt đẹp nhất. Khi mô tả niềm đam mê của tình yêu,
chúng ta đã dùng một hình ảnh nhất định; có lẽ hình ảnh ấy chứa đựng phần nào
chân lý, nhưng cũng có thể đã dẫn chúng ta đi sai hướng. Rồi sau khi khơi dậy một
bài diễn văn không phải hoàn toàn thiếu sức thuyết phục, chúng ta đã vui vẻ cất
lên một bài thánh ca mang tính chất huyền thoại, vừa thích hợp vừa đầy lòng tôn
kính, dâng lên vị thần bảo hộ của tôi và của ông, Phaedrus – đó là Eros, vị thần
che chở những chàng trai đẹp đẽ.[26]
PHAEDRUS: Và tôi đã lắng nghe bài diễn văn ấy với niềm
vui thích lớn lao nhất.
SOCRATES: Vậy chúng ta hãy lập tức xem xét điểm này: Bài
diễn văn ấy đã chuyển từ sự khiển trách sang lời ca ngợi bằng cách nào?
PHAEDRUS: Chính xác thì ông muốn nói gì?
SOCRATES: Tôi thấy rằng tất cả những điều khác trong bài
diễn văn ấy đều được nói ra như một trò đùa. Nhưng có một phần được nói ra dưới
sự dẫn dắt của Thần May Mắn; và trong đó có hai phương pháp mà nếu có thể nắm bắt
được bản chất của chúng bằng một nghệ thuật có hệ thống thì quả thật là điều hết
sức đáng kinh ngạc.
PHAEDRUS: Đó là những phương pháp nào?
SOCRATES: Phương pháp thứ nhất là nhìn thấy những sự vật
nằm rải rác khắp nơi như một thể thống nhất và tập hợp chúng lại thành một loại,
để qua việc định nghĩa từng sự vật, chúng ta có thể làm rõ đối tượng của bất kỳ
điều gì mình muốn giảng dạy. Chính điều đó đã diễn ra trong cuộc bàn luận của
chúng ta về tình yêu. Dù định nghĩa ấy đúng hay không đúng, ít nhất nó cũng
giúp bài diễn văn được triển khai một cách rõ ràng và nhất quán với chính nó.
PHAEDRUS: Còn phương pháp thứ hai mà ông muốn nói đến là
gì, Socrates?
SOCRATES: Đó là khả năng phân chia từng loại theo những
loài của nó, dựa vào những đường phân chia tự nhiên, và cố gắng không chặt vụn
bất kỳ phần nào, như một người hàng thịt vụng về có thể làm. Cũng theo cách ấy,
hai bài diễn văn của chúng ta đã tập hợp mọi trạng thái rối loạn của hồn người
vào cùng một loại chung. Rồi cũng giống như mỗi thân thể riêng biệt đều có những
bộ phận tự nhiên thành từng cặp mang cùng một tên gọi – một bên gọi là bên phải,
bên kia gọi là bên trái – hai bài diễn văn, sau khi xem sự rối loạn của hồn người
là một loại duy nhất tồn tại trong chúng ta theo bản tính, đã tiến hành phân
chia nó: bài diễn văn thứ nhất chia phần bên trái và tiếp tục phân chia cho đến
khi tìm thấy trong những phần ấy một dạng tình yêu có thể gọi là “tình yêu bên
trái”; bài diễn văn ấy đã đúng khi lên án nó. Đến lượt mình, bài diễn văn thứ
hai dẫn chúng ta đến phần bên phải của sự điên loạn; nó tìm ra một dạng tình
yêu tuy mang cùng tên với dạng kia nhưng thực chất lại có nguồn gốc thần linh;
nó trình bày dạng tình yêu ấy trước chúng ta và ca ngợi nó như nguyên nhân đem
lại những điều tốt đẹp lớn lao nhất cho chúng ta.
PHAEDRUS: Ông nói hoàn toàn đúng.[27]
SOCRATES: Này Phaedrus, bản thân tôi là người yêu thích
những phép phân chia và tập hợp như thế, để có thể suy nghĩ và nói năng. Và nếu
tôi tin rằng có ai khác có khả năng nhận ra một sự vật duy nhất mà tự bản tính
của nó có thể bao hàm nhiều sự vật [28] ,
tôi sẽ đi theo ngay sau người ấy, trên những dấu chân của người ấy, như thể người
ấy là một vị thần [29].
Thần linh biết rõ liệu tôi có gọi đúng tên những người có khả năng thực hiện điều
ấy một cách chính xác hay không; nhưng từ trước đến nay, tôi vẫn gọi họ là những
người thực hành phép biện chứng.[30]
Nhưng ông hãy cho tôi biết, sau những điều chúng ta vừa học được từ Lysias và
ông, tôi nên gọi họ bằng tên gì? Hay đó chỉ là thứ nghệ thuật diễn văn mà
Thrasymachus và những người khác dùng, thứ đã khiến họ trở thành những bậc thầy
về việc soạn diễn văn và có khả năng đào tạo ra những người giống họ – ít nhất
là những người sẵn lòng đem quà tặng đến và đối xử với họ như những vị vua?
PHAEDRUS: Họ có thể cư xử như những vị vua, nhưng chắc chắn
họ không có tri thức mà ông vừa nói đến. Tôi nghĩ ông có lý khi gọi loại hoạt động
ấy là phép biện chứng. Nhưng dường như chúng ta vẫn chưa nắm được thuật hùng biện.
SOCRATES: Ông nói gì vậy? Liệu có thể tồn tại điều gì có
giá trị mà lại độc lập với những phương pháp tôi vừa nêu ra, nhưng vẫn được nắm
bắt bằng một nghệ thuật hay sao? Nếu có, chắc chắn ông và tôi phải kính trọng
nó, đồng thời phải xác định xem phần nào của thuật hùng biện còn bị bỏ sót.
PHAEDRUS: Thưa Socrates, có khá nhiều điều như thế, ít nhất
là tất cả những gì được trình bày trong những sách giáo khoa về nghệ thuật diễn
văn.
SOCRATES: Ông đã nhắc nhở tôi rất đúng. Trước hết, theo
tôi, phải có phần Mở đầu, tức phần mà một bài diễn văn nhất thiết phải bắt đầu
bằng nó. Đó chính là điều ông muốn nói, phải không? Những quy tắc tinh tế của
nghệ thuật ấy?
PHAEDRUS: Đúng vậy.
SOCRATES: Tiếp theo là phần Trình bày sự việc và Lời chứng
của nhân chứng về sự việc ấy; thứ ba là Chứng cứ gián tiếp; thứ tư là những Lập
luận về tính hợp lý. Và tôi tin rằng vị phù thủy ngôn từ xuất sắc xứ Byzantium ấy
còn bổ sung phần Xác nhận và Xác nhận bổ sung.
PHAEDRUS: Ông muốn nói đến Theodorus đáng kính phải
không? [31]
SOCRATES: Chính ông ta. Ông ta còn bổ sung phần Bác bỏ và
Bác bỏ bổ sung, được dùng cả trong việc buộc tội lẫn bào chữa. Chúng ta cũng
không được quên Evenus xứ Paros hết sức xuất sắc [32],
người đầu tiên khám phá ra phép ám chỉ kín đáo và lời ca ngợi gián tiếp; người
ta còn kể rằng ông ta đã sắp xếp cả những lời khiển trách gián tiếp thành thơ để
giúp người ta ghi nhớ: quả là một người khôn ngoan! Còn Tisias [33]
và Gorgias thì sao? Làm sao chúng ta có thể bỏ qua họ, khi chính họ đã nhận ra
rằng điều có vẻ hợp lý phải được coi trọng hơn điều chân thực; chính họ, bằng sức
mạnh của ngôn từ, khiến những điều nhỏ bé có vẻ lớn lao và những điều lớn lao
có vẻ nhỏ bé; chính họ diễn đạt những tư tưởng mới bằng hình thức cổ xưa, và những
tư tưởng cổ xưa bằng hình thức hiện đại; chính họ đã khám phá ra cách tranh luận
vừa ngắn gọn vừa dài dòng vô tận về bất kỳ vấn đề nào? Thật ra, khi tôi kể điều
cuối cùng này cho Prodicus[34],
ông ta bật cười và nói rằng chỉ mình ông ta mới khám phá ra nghệ thuật diễn văn
thích hợp: những gì chúng ta cần là những bài diễn văn không quá dài cũng không
quá ngắn, mà phải có độ dài vừa phải.
PHAEDRUS: Prodicus quả là đã nói rất hay!
SOCRATES: Còn Hippias thì sao? [35]Làm
sao chúng ta có thể bỏ qua ông ta? Tôi chắc chắn rằng người bạn của chúng ta đến
từ Elis cũng sẽ bỏ phiếu tán thành Prodicus.
PHAEDRUS: Chắc chắn rồi.
SOCRATES: Vậy chúng ta sẽ nói gì về toàn bộ những thuật
ngữ mà Polus [36]
đã đặt ra – như Lối nói trùng điệp, Lối nói bằng châm ngôn, Lối nói bằng hình ảnh
– cùng với những thuật ngữ mà Licymnius đã tặng cho ông ta để giúp ông ta giải
thích thế nào là Diễn đạt hay [37]?
PHAEDRUS: Nhưng chẳng phải Protagoras cũng từng dùng những
thuật ngữ tương tự hay sao? [38]
SOCRATES: Đúng vậy, con trai ta: Diễn đạt chính xác, cùng
nhiều điều tuyệt diệu khác. Còn về nghệ thuật soạn những bài diễn văn than khóc
trước những tai họa của nghèo đói và tuổi già, theo nhận định của tôi, giải thưởng
phải thuộc về nhà hùng biện vĩ đại xứ Chalcedon [39].
Ông ta cũng là người giỏi nhất trong việc khơi dậy sự phẫn nộ của đám đông, và
một khi họ đã bị khơi dậy, ông ta lại biết cách dùng phép thuật của lời nói để
làm họ dịu xuống, như chính ông ta từng nói. Chúng ta cũng đừng quên rằng ông
ta giỏi tung ra những lời vu khống cũng như bác bỏ chúng, bất kể chúng xuất
phát từ đâu.
Về cách kết thúc một bài diễn văn, dường như mọi người đều
đồng ý với nhau, mặc dù có người gọi đó là phần Tóm lược, có người lại dùng một
tên gọi khác.
PHAEDRUS: Ý ông là cuối bài phải tóm tắt tất cả và nhắc lại
cho thính giả những điều họ đã nghe?
SOCRATES: Chính là điều đó. Và nếu ông còn có điều gì
khác muốn bổ sung về nghệ thuật diễn văn—
PHAEDRUS: Chỉ còn những điểm nhỏ nhặt, không đáng để nói
đến.
SOCRATES: Vậy chúng ta hãy bỏ qua những điểm nhỏ nhặt.
Chúng ta hãy đưa những gì mình đã có ra ánh sáng để xem xét kỹ lưỡng sức mạnh
mà những điều ấy tạo nên trong nghệ thuật này.
PHAEDRUS: Một sức mạnh rất lớn, Socrates, nhất là khi diễn
văn trước đám đông.
SOCRATES: Ông nói rất đúng. Nhưng này, bạn thân mến, hãy
nhìn thật kỹ: Ông có nghĩ như tôi rằng tấm vải dệt nên nghệ thuật ấy hơi mỏng
và thưa thớt hay không?
[268a–271e]
PHAEDRUS: Ông có thể chỉ cho tôi thấy điều đó không?
SOCRATES: Được thôi. Hãy trả lời tôi điều này. Giả sử có
người đến gặp người bạn của ông là Eryximachus hoặc cha ông ấy, Acumenus, và
nói: “Tôi biết những phương pháp điều trị có thể làm tăng hoặc giảm nhiệt độ cơ
thể con người, tùy theo ý muốn của tôi; nếu muốn, tôi có thể khiến họ nôn mửa
hoặc khiến ruột họ hoạt động, cùng nhiều việc khác nữa. Dựa trên tri thức ấy,
tôi tự nhận mình là một thầy thuốc; và tôi cũng tự nhận rằng mình có thể truyền
dạy tri thức này cho người khác để biến họ thành thầy thuốc.” Ông nghĩ hai người
ấy sẽ nói gì khi nghe những lời đó?
PHAEDRUS: Họ còn có thể nói gì nữa? Họ sẽ hỏi người ấy liệu
ông ta có biết phải áp dụng những phương pháp điều trị ấy cho ai, vào lúc nào
và với mức độ nào hay không.
SOCRATES: Nhưng nếu người ấy trả lời: “Tôi chẳng biết gì
về những điều đó. Tôi chỉ khẳng định rằng bất cứ ai học với tôi cũng sẽ tự mình
biết cách thực hiện những điều mà những ông vừa hỏi” thì sao?
PHAEDRUS: Tôi nghĩ họ sẽ cho rằng người ấy điên nếu ông
ta nghĩ mình là thầy thuốc chỉ vì đã đọc một cuốn sách hoặc tình cờ biết được một
vài loại thuốc; người ấy chẳng biết gì về nghệ thuật y học cả.
SOCRATES: Và giả sử có người đến gặp Sophocles và
Euripides, tự nhận mình biết cách sáng tác những đoạn văn dài nhất về những chủ
đề tầm thường và những đoạn văn ngắn nhất về những chủ đề hết sức quan trọng; rằng
ông ta có thể khiến người nghe thương xót nếu muốn, hoặc ngược lại, khiến họ
kinh hãi và khiếp sợ, cùng nhiều điều tương tự. Hơn nữa, ông ta còn tin rằng bằng
cách truyền dạy những điều ấy, mình đang truyền đạt tri thức về nghệ thuật sáng
tác bi kịch—
PHAEDRUS: Ồ, tôi chắc chắn rằng họ cũng sẽ bật cười trước
bất kỳ ai nghĩ rằng một vở bi kịch không phải là sự sắp xếp những yếu tố ấy sao
cho thích hợp: Chúng phải phù hợp với nhau và phù hợp với toàn bộ tác phẩm.
SOCRATES: Nhưng tôi chắc rằng họ sẽ không khiển trách người
ấy một cách thô bạo. Họ sẽ phản ứng giống như một nhạc sĩ khi gặp người tưởng rằng
mình đã nắm vững hòa âm chỉ vì có thể tạo ra những nốt cao nhất và thấp nhất
trên dây đàn. Người nhạc sĩ sẽ không gay gắt nói: “Đồ ngu ngốc, anh điên rồi!”
Trái lại, đúng với tư cách của mình, ông ta sẽ nói một cách nhẹ nhàng hơn: “Bạn
thân mến, tuy điều đó cũng cần thiết để hiểu được hòa âm, nhưng một người chỉ mới
đạt đến mức độ như anh vẫn có thể hoàn toàn chẳng biết gì về chủ đề này. Những
gì anh biết là những điều cần phải học trước khi nghiên cứu hòa âm, chứ bản
thân chúng không phải là hòa âm.”
PHAEDRUS: Điều đó chắc chắn đúng.
SOCRATES: Vậy Sophocles cũng sẽ nói với người đang phô
trương kiến thức trước mặt họ rằng người ấy chỉ biết những điều sơ đẳng cần thiết
cho nghệ thuật bi kịch, chứ chưa biết bản thân nghệ thuật bi kịch. Và Acumenus
cũng sẽ nói rằng người ấy chỉ biết những điều sơ đẳng của y học, chứ chưa biết
bản thân y học.
PHAEDRUS: Hoàn toàn đúng.
SOCRATES: Và nếu “Adrastus có lời nói ngọt như mật” – hoặc
có lẽ là Pericles [40] –
nghe được tất cả những kỹ thuật tuyệt diệu mà chúng ta vừa bàn đến, như Lối nói
ngắn gọn, Lối nói bằng hình ảnh và tất cả những điều khác mà chúng ta đã liệt
kê, rồi quyết định xem xét chúng dưới ánh sáng của lý trí, ông ta sẽ nổi giận
hay cư xử thô bạo như hai chúng ta đối với những người viết về những kỹ thuật ấy
và giảng dạy chúng như thể chính chúng là toàn bộ thuật hùng biện hay không?
Ông ta có nói những lời thô lỗ với họ hay không? Chẳng phải, vì khôn ngoan hơn
chúng ta, ông ta cũng sẽ khiển trách cả hai chúng ta và nói rằng: “Phaedrus và
Socrates, những ông không nên tức giận với những người ấy; trái lại, những ông
nên thương hại họ. Sở dĩ họ không thể định nghĩa được thuật hùng biện là vì họ
không biết phép biện chứng. Chính sự thiếu hiểu biết ấy khiến họ tưởng rằng
mình đã khám phá ra thuật hùng biện, trong khi thực ra họ chỉ nắm được những điều
cần phải học trước khi bước vào nghệ thuật ấy. Vì thế, họ giảng dạy những điều
sơ đẳng này và tưởng rằng học trò của mình đã được học đầy đủ về thuật hùng biện.
Họ cho rằng việc dùng từng kỹ thuật ấy một cách thuyết phục và kết hợp chúng
thành một bài diễn văn hoàn chỉnh chỉ là chuyện nhỏ, để học trò tự mình tìm
cách giải quyết bằng khả năng riêng của họ” hay sao?
PHAEDRUS: Thật vậy, Socrates, nghệ thuật mà những người ấy
trình bày trong những khóa học và sách hướng dẫn như thể đó là thuật hùng biện
chẳng qua chỉ là những điều ông vừa nói. Theo nhận định của riêng tôi, lập luận
của ông rất xác đáng. Nhưng người ta có thể học nghệ thuật của một nhà hùng biện
đích thực, một người thực sự có sức thuyết phục, từ đâu và bằng cách nào?
SOCRATES: Này Phaedrus, để trở thành một người đủ giỏi và
thành thạo trong nghệ thuật ấy, có lẽ – và có thể là nhất thiết – cũng giống
như trong mọi lĩnh vực khác. Nếu ông có năng khiếu tự nhiên về thuật hùng biện,
ông sẽ trở thành một nhà hùng biện nổi tiếng, miễn là ông bổ sung năng khiếu ấy
bằng tri thức và sự rèn luyện. Nếu thiếu bất kỳ yếu tố nào trong số đó, ông sẽ
kém hoàn thiện tương ứng với mức độ thiếu hụt ấy. Nhưng nếu thuật hùng biện thực
sự là một nghệ thuật, tôi không tin rằng có thể học được nó bằng phương pháp mà
Lysias và Thrasymachus đã theo đuổi.
PHAEDRUS: Vậy chúng ta có thể tìm thấy phương pháp ấy ở
đâu? [41]
SOCRATES: Bạn thân mến, có lẽ bây giờ chúng ta có thể hiểu
vì sao Pericles gần như chắc chắn là nhà hùng biện vĩ đại nhất.
PHAEDRUS: Vì sao vậy?
SOCRATES: Tất cả những nghệ thuật lớn lao đều đòi hỏi sự
khảo cứu không ngừng về tự nhiên và những suy tưởng vượt lên trên những sự vật
trần tục. Dường như chính điều đó đem lại cho chúng một tầm nhìn cao rộng và khả
năng áp dụng phổ quát. Pericles đã nắm vững chính những điều ấy, ngoài năng khiếu
tự nhiên của mình. Ông đã gặp Anaxagoras, một con người thuộc loại như thế, tiếp
thu đầy đủ những suy tưởng vượt lên trên những sự vật trần tục của ông ấy, và
hiểu được bản tính của hồn người cũng như trạng thái thiếu hiểu biết [42]–
chính là chủ đề mà Anaxagoras đã bàn luận nhiều nhất. Tôi nghĩ rằng từ đó,
Pericles đã rút ra những điều hữu ích cho nghệ thuật hùng biện.
PHAEDRUS: Ý ông là gì?
SOCRATES: Chẳng phải phương pháp của y học và phương pháp
của thuật hùng biện có phần giống nhau hay sao?
PHAEDRUS: Giống nhau như thế nào?
SOCRATES: Trong cả hai trường hợp, chúng ta đều cần xác định
bản tính của một đối tượng: trong y học là thân thể, còn trong thuật hùng biện
là hồn người. Nếu không, tất cả những gì chúng ta có được chỉ là một hoạt động
dựa trên kinh nghiệm, không có nghệ thuật. Chúng ta sẽ không thể dựa trên một
nghệ thuật để cung cấp cho thân thể những loại thuốc và chế độ ăn uống giúp nó
khỏe mạnh và cường tráng, hoặc cung cấp cho hồn người những lý lẽ và những quy
tắc ứng xử thông thường giúp tạo nên những sự tin tưởng và những phẩm hạnh mà
chúng ta mong muốn.
PHAEDRUS: Điều đó rất có thể đúng, Socrates.
SOCRATES: Vậy ông có nghĩ rằng chúng ta có thể đạt được một
sự hiểu biết nghiêm túc về bản tính của hồn người mà không hiểu được bản tính của
toàn thể thế giới hay không?
PHAEDRUS: Nếu chúng ta nghe theo Hippocrates, hậu duệ của
Asclepius [43], thì ngay cả thân thể cũng không thể được hiểu biết nếu
chúng ta không theo phương pháp ấy.
SOCRATES: Ông ấy nói rất đúng, bạn thân mến. Tuy nhiên,
ngoài lời của Hippocrates ra, chúng ta còn phải xem xét liệu lập luận có ủng hộ
quan điểm ấy hay không.
PHAEDRUS: Tôi đồng ý.
SOCRATES: Vậy hãy xem xét những gì cả Hippocrates lẫn lập
luận đích thực nói về tự nhiên. Chẳng phải đây là cách chúng ta cần suy nghĩ có
hệ thống về bản tính của bất kỳ sự vật nào hay sao? Trước hết, chúng ta phải
xem xét đối tượng mà mình muốn trở thành người am hiểu và có khả năng truyền đạt
tri thức về nó là đơn giản hay phức hợp. Nếu nó đơn giản, chúng ta phải khảo
sát năng lực của nó: Nó có những năng lực tự nhiên nào để tác động lên những sự
vật nào? Và nó có những khuynh hướng tự nhiên nào để chịu tác động từ những sự
vật nào? Ngược lại, nếu nó có nhiều hình thức, chúng ta phải liệt kê tất cả những
hình thức ấy; rồi cũng như trong trường hợp sự vật đơn giản, chúng ta phải khảo
sát mỗi hình thức có khả năng tự nhiên tác động lên những gì và có khuynh hướng
tự nhiên chịu tác động từ những gì.
PHAEDRUS: Có vẻ là như vậy, Socrates.
SOCRATES: Tiến hành theo bất kỳ phương pháp nào khác cũng
chẳng khác nào đi lại trong tình trạng mù lòa. Ngược lại, không bao giờ nên ví
người khảo sát một sự vật dựa trên một nghệ thuật với người mù hoặc người điếc.
Trái lại, rõ ràng người dạy người khác nghệ thuật diễn văn phải chỉ ra chính
xác bản tính cốt yếu của đối tượng mà lời nói được hướng đến. Và đối tượng ấy,
chắc chắn là hồn người.
PHAEDRUS: Dĩ nhiên.
SOCRATES: Vì vậy, đây chính là đối tượng mà toàn bộ nỗ lực
của nhà hùng biện hướng đến, bởi ông ta tìm cách tạo ra sự tin tưởng trong hồn
người. Chẳng phải như vậy hay sao? [44]
PHAEDRUS: Đúng vậy.
SOCRATES: Vậy rõ ràng Thrasymachus và bất kỳ ai khác thực
sự giảng dạy thuật hùng biện sẽ phải làm điều này trước tiên: mô tả bản tính của
hồn người một cách hết sức chính xác và giúp chúng ta hiểu nó là gì; liệu theo
bản tính, nó chỉ có một hình thức đồng nhất hay có nhiều hình thức khác nhau,
giống như hình dáng của những thân thể. Bởi lẽ, như chúng ta đã nói, đó chính
là ý nghĩa của việc trình bày bản tính của một sự vật.
PHAEDRUS: Hoàn toàn đúng.
SOCRATES: Thứ hai, người ấy phải giải thích cách hồn người,
do bản tính của mình, tác động và chịu tác động bởi những sự vật nhất định.
PHAEDRUS: Dĩ nhiên.
SOCRATES: Thứ ba, người ấy phải phân loại những hình thức
diễn ngôn và những loại hồn người hiện hữu, cũng như những cách thức khác nhau
mà hồn người chịu tác động; đồng thời giải thích nguyên nhân gây ra từng trường
hợp. Sau đó, người ấy phải phối hợp từng loại hồn người với loại diễn ngôn
thích hợp với nó. Người ấy cũng phải chỉ ra những lý do khiến một loại hồn người
nhất thiết bị thuyết phục bởi một loại diễn ngôn nhất định, trong khi một loại
hồn người khác lại nhất thiết không bị thuyết phục bởi loại diễn ngôn ấy.
PHAEDRUS: Tôi nghĩ đó chắc chắn là phương pháp tốt nhất.
SOCRATES: Thật vậy, bạn thân mến, sẽ không có bài diễn
văn nào được tạo ra bằng nghệ thuật, dù là một bài diễn văn mẫu hay một bài diễn
văn được trình bày thực sự, nếu nó được nói ra hoặc viết ra theo bất kỳ cách
nào khác – dù về chủ đề này hay bất kỳ chủ đề nào khác. Những người hiện nay soạn
những sách hướng dẫn về thuật hùng biện mà chúng ta vừa bàn đến là những người
khôn khéo: họ che giấu sự thật rằng họ hiểu rất rõ mọi điều về hồn người. Vậy
nên, cho đến khi họ bắt đầu nói và viết theo phương pháp này, chúng ta không được
để mình tin rằng những gì họ viết ra dựa trên một nghệ thuật.
PHAEDRUS: Phương pháp ấy là gì?
SOCRATES: Nói ra những lời thực sự cần phải nói thì rất
khó; nhưng tôi sẵn lòng chỉ cho ông biết phải viết như thế nào để đạt được mức
độ có nghệ thuật cao nhất.
PHAEDRUS: Xin ông hãy nói cho tôi biết.
SOCRATES: Vì bản tính của diễn ngôn thực sự là dẫn dắt hồn
người, nên người muốn trở thành một nhà hùng biện phải biết có bao nhiêu loại hồn
người. Số lượng của chúng là thế này; mỗi loại có đặc điểm như thế này; do đó,
có những người mang tính cách như thế này, còn những người khác mang tính cách
như thế kia. Sau khi xác lập những sự phân biệt ấy, người ta còn phải biết rằng
có từng ấy loại diễn ngôn, mỗi loại có đặc điểm như thế này. Những người có
tính cách như thế này sẽ dễ bị thuyết phục bởi những diễn ngôn thuộc loại như
thế này, khi bàn đến vấn đề như thế này, vì lý do cụ thể này; trong khi những
người thuộc loại tính cách khác lại khó bị thuyết phục, vì những lý do cụ thể
kia.
Nhà hùng biện phải học thật kỹ tất cả những điều ấy, rồi
đưa lý thuyết của mình vào thực hành và phát triển khả năng nhận ra rõ ràng từng
loại khi chúng xuất hiện trong những hành động của đời sống thực tế. Nếu không,
người ấy sẽ chẳng tiến bộ hơn chút nào so với khi còn ngồi nghe những bài giảng
trong trường học. Bây giờ, người ấy không chỉ có thể nói loại người nào bị thuyết
phục bởi loại diễn ngôn nào; khi gặp một người nào đó, người ấy còn có thể nhận
ra người ấy thuộc loại nào và tự mình xác định rõ rằng người đang đứng trước mặt
mình thực sự có đúng loại tính cách mà người ấy đã học trong trường hay không.
Từ đó, người ấy phải biết áp dụng loại diễn ngôn này theo cách thức thích hợp để
tạo ra sự tin tưởng về vấn đề kia.
Khi đã học được tất cả những điều ấy, và hơn nữa còn hiểu
rõ những thời điểm thích hợp để nói cũng như để im lặng; khi đã hiểu lúc nào
nên dùng Lối nói ngắn gọn, lúc nào nên Khơi gợi lòng thương xót, lúc nào nên
Phóng đại, hoặc dùng bất kỳ loại diễn ngôn nào khác mà mình đã học, và lúc nào
không nên dùng chúng, thì chỉ khi ấy, người ấy mới thực sự làm chủ nghệ thuật
này một cách đầy đủ và hoàn thiện. Nhưng nếu việc nói, giảng dạy hoặc viết của
người ấy thiếu bất kỳ yếu tố nào trong số đó mà vẫn tự nhận rằng mình đang hành
nghề một cách có nghệ thuật, thì tốt hơn hết ông đừng tin người ấy.
[272a–275e]
SOCRATES: Vậy này Phaedrus, người viết bài diễn văn ấy có
thể sẽ nói: “Socrates và Phaedrus, hai ông có đồng ý không? Chúng ta có thể chấp
nhận một nghệ thuật diễn văn được trình bày theo bất kỳ cách nào khác hay
không?”
PHAEDRUS: Điều đó là không thể, Socrates. Tuy nhiên, rõ
ràng đây là một công việc khá lớn lao.
SOCRATES: Ông nói đúng. Chính vì thế, chúng ta phải xoay
trở mọi lập luận theo đủ mọi hướng và cố gắng tìm ra một con đường dễ dàng và
ngắn gọn hơn để đạt đến nghệ thuật ấy. Chúng ta không muốn đi theo một con đường
dài và gồ ghề một cách vô ích, nếu có thể chọn một con đường ngắn và bằng phẳng
hơn.
Vậy hãy thử nhớ lại xem ông có từng nghe Lysias hay bất kỳ
ai khác nói điều gì có ích cho vấn đề này không. Hãy nói đi.
PHAEDRUS: Không phải vì tôi chưa cố gắng nhớ lại, nhưng
ngay lúc này tôi chẳng nghĩ ra được điều gì.
SOCRATES: Vậy thì tôi có nên kể cho ông nghe một điều mà
tôi từng nghe những người quan tâm đến chủ đề này nói hay không?
PHAEDRUS: Dĩ nhiên rồi.
SOCRATES: Dù sao, Phaedrus, chúng ta vẫn cho rằng cần phải
nghe cả lập luận của phía đối lập, phải không? [45]
PHAEDRUS: Chính xác là điều ông nên làm.
SOCRATES: Vậy thì những người ấy nói rằng chúng ta không
cần phải quá nghiêm trọng hóa tất cả những điều này và kéo dài vấn đề đến như vậy.
Bởi vì, trên thực tế, như chính chúng ta đã nói lúc bắt đầu cuộc trò chuyện này
[46],
người muốn trở thành một nhà hùng biện tài giỏi không cần phải biết chân lý về
những điều công chính hay tốt đẹp, cũng không cần hiểu biết về những con người
vốn công chính hay tốt đẹp do bản tính hoặc do được giáo dưỡng. Bởi lẽ, tại những
tòa án, chẳng ai quan tâm chút nào đến chân lý về những vấn đề như thế. Người
ta chỉ quan tâm đến điều gì có sức thuyết phục. Điều ấy được gọi là “điều có vẻ
hợp lý”, và người muốn diễn văn theo nghệ thuật phải tập trung vào chính điều
đó. Thậm chí, đôi khi, dù đang đứng về phía buộc tội hay bào chữa, ông cũng
không được nói những gì thực sự đã xảy ra, nếu sự việc ấy không có vẻ hợp lý;
thay vào đó, ông phải nói điều gì có vẻ hợp lý. Bất cứ điều gì ông nói, ông đều
phải theo đuổi điều có vẻ hợp lý và gạt chân lý sang một bên: toàn bộ nghệ thuật
này nằm ở việc luôn bám sát điều ấy trong suốt bài diễn văn.
PHAEDRUS: Socrates, đó là cách trình bày rất xuất sắc về
những gì những người tự nhận mình là chuyên gia diễn văn thường nói. Tôi nhớ
chúng ta đã đề cập ngắn gọn đến vấn đề này trước đó, nhưng dường như đây là luận
điểm quan trọng nhất của họ.[47]
SOCRATES: Chắc chắn ông đã nghiên cứu rất kỹ cuốn sách của
Tisias. Vậy thì hãy để chính Tisias nói cho chúng ta biết điều này: Khi nói đến
“điều có vẻ hợp lý”, ông ta có muốn nói đến điều gì khác ngoài điều được đám
đông chấp nhận hay không?
PHAEDRUS: Còn có thể là gì khác nữa?
SOCRATES: Và có lẽ chính khi khám phá ra kỹ thuật khéo
léo và tinh vi này, Tisias đã viết rằng nếu một người yếu nhưng gan dạ bị đưa
ra tòa vì đã đánh một người khỏe mạnh nhưng hèn nhát rồi cướp áo choàng hoặc một
vật gì khác của người ấy, thì không ai trong hai người được nói ra sự thật. Người
hèn nhát phải nói rằng người gan dạ không thể một mình đánh bại mình; còn người
kia phải bác bỏ lời ấy bằng cách khẳng định rằng chỉ có hai người họ ở đó, rồi
dựa vào lời biện hộ quen thuộc: “Làm sao một người như tôi lại có thể tấn công
một người như ông ta được?” Đương nhiên, người khỏe mạnh sẽ không thừa nhận
mình hèn nhát, mà sẽ tìm cách bịa ra một lời nói dối khác; và như thế, có thể tạo
cơ hội cho đối phương bác bỏ lời mình. Trong những trường hợp khác, việc nói
năng theo đúng những gì nghệ thuật này quy định cũng sẽ diễn ra theo những hình
thức tương tự. Có phải như vậy không, Phaedrus?
PHAEDRUS: Dĩ nhiên là như vậy.
SOCRATES: Chà! Tisias – hoặc bất kỳ ai khác, bất kể ông
ta muốn tự xưng bằng tên gì [48] –
dường như đã khám phá ra một nghệ thuật mà ông ta che đậy rất khéo léo! Nhưng
này, bạn thân mến, chúng ta có nên nói với ông ta điều này hay không?
PHAEDRUS: Điều gì vậy?
SOCRATES: Chúng ta sẽ nói thế này: “Tisias, trước khi ông
xuất hiện ở đây, chúng ta đã nói rằng người ta hình thành quan niệm về điều có
vẻ hợp lý thông qua sự tương tự của nó với chân lý. Và chúng ta vừa giải thích
rằng trong mọi trường hợp, người biết chân lý là người hiểu rõ nhất cách xác định
những sự tương tự. Vì vậy, nếu ông có điều gì mới để nói về nghệ thuật diễn
văn, chúng tôi sẽ lắng nghe. Nhưng nếu không, chúng tôi sẽ tiếp tục tin vào những
giải thích mà chúng tôi vừa đưa ra: Không một người nào có thể sở hữu nghệ thuật
diễn văn, trong chừng mực mà một con người có thể đạt được nghệ thuật ấy, nếu
người đó không có khả năng phân loại những kiểu tính cách có thể gặp trong bất
kỳ đám đông thính giả nào, phân chia mọi sự vật theo từng loại và nắm bắt vững
chắc từng sự vật riêng lẻ thông qua một hình thức duy nhất. Và không ai có thể
đạt được những khả năng ấy nếu không bỏ ra rất nhiều công sức. Một người có lý
trí sẽ chịu khó lao động như thế không phải để nói năng và hành động giữa những
con người, mà để có thể nói năng và hành động theo cách làm hài lòng những vị
thần nhiều nhất có thể. Này Tisias, những người khôn ngoan hơn chúng tôi nói rằng
một người có lý trí phải hướng đến việc làm hài lòng những chủ nhân của mình,
chứ không phải những người đồng cảnh nô lệ với mình, dù điều ấy có thể tình cờ
xảy ra. Vì vậy, nếu con đường vòng này dài, xin ông đừng ngạc nhiên: chúng ta
phải đi đường vòng ấy vì những điều hết sức quan trọng, chứ không phải vì những
điều ông đang nghĩ đến. Tuy nhiên, như lập luận của chúng ta đã khẳng định, nếu
ông thực sự muốn đạt được điều mình mong muốn, ông sẽ đạt được nó tốt nhất bằng
cách theo đuổi mục đích mà chúng tôi đã đặt ra.” [49]
PHAEDRUS: Những điều ông vừa nói thật tuyệt vời, Socrates
– giá như người ta có thể thực hiện được!
SOCRATES: Nhưng chắc chắn, bất cứ điều gì người ta phải
trải qua trên con đường dẫn đến một mục đích cao quý thì bản thân nó cũng cao
quý.
PHAEDRUS: Chắc chắn là như vậy.
SOCRATES: Vậy thì, chúng ta đã bàn đủ về những gì có nghệ
thuật và không có nghệ thuật trong việc diễn văn.
PHAEDRUS: Đúng vậy.
SOCRATES: Vậy điều còn lại là xem xét tính thích hợp và
không thích hợp trong việc viết: Đặc điểm nào khiến việc viết trở nên tốt đẹp,
và đặc điểm nào khiến nó trở nên vụng về? Có phải như vậy không?
PHAEDRUS: Đúng vậy.
SOCRATES: Vậy ông có biết cách tốt nhất để làm hài lòng
thần linh khi dùng lời nói hoặc khi bàn luận về lời nói nói chung là gì không?
PHAEDRUS: Hoàn toàn không. Còn ông thì sao?
SOCRATES: Tôi có thể kể cho ông nghe điều mà tôi từng
nghe những người xưa nói, mặc dù chỉ có họ mới biết chân lý. Tuy nhiên, nếu
chính chúng ta có thể khám phá ra điều ấy, liệu chúng ta còn quan tâm đến những
suy đoán của người khác hay không?
PHAEDRUS: Đó là một câu hỏi ngớ ngẩn. Nhưng hãy kể cho
tôi nghe điều ông nói rằng mình đã nghe được.
SOCRATES: Vậy thì, đây là điều tôi từng nghe. Trong số những
vị thần cổ xưa ở Naucratis, thuộc Ai Cập [50] ,
có một vị thần mà loài chim gọi là cò quăm (ibis) được xem là linh
thiêng. Tên của vị thần ấy là Theuth [51] ,
và chính ông là người đầu tiên khám phá ra số học và phép tính, hình học và
thiên văn học, cũng như những trò chơi cờ và xúc xắc, và trên hết là chữ viết.
Bấy giờ, vị vua cai trị toàn cõi Ai Cập là Thamus [52],
sống tại thành phố lớn ở vùng thượng lưu mà người Hy Lạp gọi là Thebes thuộc Ai
Cập; người Ai Cập gọi Thamus là Ammon [53] .
Theuth đến trình bày những nghệ thuật do mình khám phá ra trước mặt nhà vua và
khuyên ông truyền bá chúng cho toàn thể người Ai Cập. Thamus hỏi về ích lợi của
từng nghệ thuật, và trong khi Theuth giải thích, nhà vua khen ngợi những điều
mà ông cho là đúng trong lời giải thích ấy, đồng thời phê phán những điều ông
cho là sai.
Người ta kể rằng Thamus đã nói với Theuth rất nhiều điều,
cả tán thành lẫn phản đối, về từng nghệ thuật; nếu kể lại tất cả thì sẽ mất quá
nhiều thời gian. Nhưng khi họ bàn đến chữ viết, Theuth nói: “Tâu bệ hạ, đây là
một phát minh mà một khi được học, người Ai Cập sẽ trở nên khôn ngoan hơn và có
trí nhớ tốt hơn; thần đã khám phá ra một phương thuốc giúp tăng cường trí nhớ
và trí tuệ.”
Tuy nhiên, Thamus trả lời: “Hỡi Theuth, người tinh thông
nhất, một người có thể tạo ra những yếu tố cấu thành một nghệ thuật, nhưng chỉ
một người khác mới có thể phán đoán xem chúng có thể đem lại lợi ích hay gây ra
tác hại như thế nào cho những người dùng chúng. Và giờ đây, vì ngươi là cha đẻ
của chữ viết, lòng yêu mến của ngươi dành cho nó đã khiến ngươi mô tả những tác
dụng của nó trái ngược với thực tế. Thật ra, chữ viết sẽ gieo vào hồn người học
nó sự lãng quên: họ sẽ không rèn luyện trí nhớ nữa, bởi họ đặt niềm tin vào chữ
viết, một thứ ở bên ngoài và phụ thuộc vào những dấu hiệu thuộc về người khác,
thay vì tự mình cố gắng ghi nhớ từ bên trong. Ngươi đã không khám phá ra một
phương thuốc giúp ghi nhớ, mà chỉ giúp nhắc nhớ; ngươi cung cấp cho học trò vẻ
bề ngoài của trí tuệ, chứ không phải bản thân trí tuệ. Phát minh của ngươi sẽ
khiến họ nghe được nhiều điều mà không được giảng dạy một cách đầy đủ, và họ sẽ
tưởng rằng mình đã biết rất nhiều, trong khi phần lớn những gì họ biết thực ra
chẳng là gì cả. Họ sẽ trở thành những người khó chung sống, bởi họ chỉ có vẻ
khôn ngoan chứ không thực sự khôn ngoan.” [54]
[275e–279c]
PHAEDRUS: Socrates, ông thật khéo bịa ra những câu chuyện
từ Ai Cập hoặc bất cứ nơi nào khác mà ông muốn! [55]
SOCRATES: Nhưng này, bạn thân mến, những tư tế tại đền thờ
Zeus ở Dodona nói rằng những lời tiên tri đầu tiên chính là lời của một cây sồi.
Những người sống vào thời ấy, vì chưa khôn ngoan như những người trẻ tuổi ngày
nay, đã thấy chỉ cần lắng nghe một cây sồi, thậm chí một hòn đá, miễn là nó nói
lên chân lý, cũng đã đủ quý giá đối với sự giản dị của họ. Nhưng dường như đối
với ông, Phaedrus, người nói là ai và người ấy đến từ đâu lại có ý nghĩa quan
trọng. Tại sao ông không đơn giản xem xét xem những điều người ấy nói là đúng
hay sai?
PHAEDRUS: Tôi đáng bị ông trách như vậy, Socrates. Và tôi
đồng ý rằng vị vua xứ Thebes đã nói đúng về chữ viết.
SOCRATES: Vậy thì, những người nghĩ rằng họ có thể viết
ra những chỉ dẫn về một nghệ thuật, cũng như những người tiếp nhận những chỉ dẫn
ấy và tin rằng chữ viết có thể đem lại những kết quả rõ ràng hoặc chắc chắn, hẳn
phải là những người hết sức ngây thơ và thực sự không hiểu được lời phán truyền
của Ammon. Nếu không, làm sao họ có thể nghĩ rằng những lời đã được viết ra có
thể làm được điều gì hơn là nhắc nhở những người vốn đã biết về nội dung của
chúng?
PHAEDRUS: Hoàn toàn đúng.
SOCRATES: Ông biết đấy, Phaedrus, việc viết có một đặc điểm
kỳ lạ giống với hội họa. Những sản phẩm của hội họa đứng trước chúng ta như thể
chúng đang sống; nhưng nếu có ai hỏi chúng điều gì, chúng vẫn im lặng một cách
hết sức trang nghiêm. Những lời được viết ra cũng vậy. Ông có thể nghĩ rằng
chúng đang nói như thể chúng có một sự hiểu biết nào đó; nhưng nếu ông chất vấn
bất kỳ điều gì đã được nói ra vì muốn tìm hiểu thêm, chúng sẽ mãi mãi chỉ biểu
thị đúng một điều ấy. Một khi đã được viết xuống, mọi diễn ngôn đều lang thang
khắp nơi, đến với tất cả mọi người một cách không phân biệt, cả những người có
hiểu biết lẫn những người chẳng có việc gì với nó. Và nó không biết mình nên
nói với ai, cũng không biết mình không nên nói với ai. Khi bị khiển trách hoặc
bị công kích một cách bất công, nó luôn cần đến sự giúp đỡ của cha mình; bản
thân nó, một mình, không thể tự biện hộ hay tự bảo vệ mình.
PHAEDRUS: Về điều này, ông cũng hoàn toàn đúng.
SOCRATES: Bây giờ hãy cho tôi biết: Chúng ta có thể nhận
ra một loại diễn ngôn khác, một người anh em chính đáng của loại diễn ngôn này
hay không? Chúng ta có thể nói nó hình thành như thế nào và vì sao theo bản
tính, nó tốt đẹp hơn và có năng lực hơn hay không?
PHAEDRUS: Đó là loại diễn ngôn nào? Và ông nghĩ nó hình
thành như thế nào?
SOCRATES: Đó là diễn ngôn được viết xuống bằng tri thức
trong hồn người nghe; nó có thể tự bảo vệ mình và biết mình nên nói với ai,
cũng như nên im lặng trước ai.
PHAEDRUS: Ý ông là diễn ngôn sống động và có hơi thở của
người có tri thức, mà văn bản được viết ra chỉ có thể được xem là hình ảnh của
nó.
SOCRATES: Hoàn toàn đúng. Và hãy cho tôi biết điều này. Một
người nông dân có hiểu biết, quan tâm đến những hạt giống của mình và mong muốn
chúng sinh hoa kết quả, liệu có nghiêm túc gieo những hạt giống ấy vào những
khu vườn Adonis giữa mùa hè, rồi vui thích ngắm nhìn chúng nảy mầm và đơm hoa kết
trái chỉ trong bảy ngày hay không? [56]
Hay nếu có làm điều đó, ông ta chỉ làm như một trò tiêu khiển và để tôn vinh
ngày lễ? Chẳng phải ông ta sẽ dùng hiểu biết của mình về nghề nông để gieo những
hạt giống mà mình thực sự quan tâm vào đúng thời điểm thích hợp, rồi hài lòng
chờ đợi chúng kết quả sau bảy tháng hay sao?
PHAEDRUS: Socrates, ông ấy sẽ chăm sóc những hạt giống mà
mình thực sự coi trọng theo cách ấy, hoàn toàn khác với những hạt giống kia,
đúng như ông nói.
SOCRATES: Vậy còn người hiểu biết điều công chính, cao
quý và tốt đẹp thì sao? Chúng ta có nên nói rằng người ấy kém sáng suốt hơn người
nông dân trong việc chăm sóc những hạt giống của mình hay không?
PHAEDRUS: Chắc chắn là không.
SOCRATES: Vì vậy, người ấy sẽ không nghiêm túc viết những
điều ấy bằng mực, gieo chúng qua ngòi bút thành những lời nói không có khả năng
tự biện hộ cũng như không có khả năng truyền đạt chân lý một cách đầy đủ.
PHAEDRUS: Điều đó hẳn không thể xảy ra.
SOCRATES: Chắc chắn là không. Khi viết, có lẽ người ấy chỉ
gieo những khu vườn chữ viết để mua vui, lưu giữ những lời nhắc nhở cho chính
mình “khi tuổi già khiến mình hay quên”, cũng như cho tất cả những ai muốn bước
theo dấu chân mình; và người ấy sẽ vui thích khi thấy chúng nở hoa dịu dàng.
Trong khi những người khác tìm đến những thú tiêu khiển khác, tự tưới mát mình
bằng những buổi tiệc rượu và tất cả những gì đi kèm với chúng, thì người ấy lại
dành thời gian mua vui cho mình bằng những điều tôi vừa mô tả.
PHAEDRUS: Socrates, ông đang đối lập một trò tiêu khiển tầm
thường với một trò tiêu khiển cao quý nhất – trò tiêu khiển của một người có thể
dành thời gian kể chuyện về công chính và những vấn đề khác mà ông vừa đề cập.
SOCRATES: Chính là như vậy, Phaedrus. Nhưng còn cao quý
hơn nhiều khi nghiêm túc theo đuổi những vấn đề ấy và dùng nghệ thuật của phép
biện chứng. Người thực hành phép biện chứng sẽ lựa chọn một hồn người thích hợp,
rồi gieo trồng và gieo vào đó những diễn ngôn đi kèm với tri thức; những diễn
ngôn ấy có khả năng tự giúp mình cũng như giúp đỡ người đã gieo chúng, không phải
là những diễn ngôn cằn cỗi, mà sinh ra một hạt giống từ đó những diễn ngôn khác
có thể tiếp tục nảy nở trong tính cách của những người khác. Những diễn ngôn
như thế khiến hạt giống trở nên bất tử mãi mãi và đem lại cho người sở hữu
chúng hạnh phúc lớn nhất mà một con người có thể đạt được.
PHAEDRUS: Điều ông mô tả còn cao quý hơn nhiều. [57]
SOCRATES: Và giờ đây, sau khi đã đồng ý với nhau về điều
này, Phaedrus, cuối cùng chúng ta có thể đưa ra phán quyết về vấn đề đang bàn
luận.
PHAEDRUS: Đó là vấn đề nào?
SOCRATES: Vấn đề đã đưa chúng ta đến tận đây ngay từ đầu:
Chúng ta muốn xem xét lời khiển trách dành cho Lysias vì ông ấy viết diễn văn,
và muốn tìm hiểu những bài diễn văn nào được viết bằng nghệ thuật, những bài
nào thì không. Giờ đây, tôi nghĩ chúng ta đã trả lời câu hỏi ấy đủ rõ ràng.
PHAEDRUS: Tôi cũng nghĩ vậy; nhưng xin ông nhắc lại cho
tôi biết chúng ta đã đi đến kết luận ấy bằng cách nào.
SOCRATES: Trước hết, ông phải biết chân lý về mọi điều
mình nói hoặc viết; ông phải học cách định nghĩa từng sự vật trong chính bản
thân nó; và sau khi đã định nghĩa, ông phải biết cách phân chia nó thành những
loại khác nhau cho đến khi đạt đến một điều không thể phân chia thêm nữa. Thứ
hai, ông phải hiểu bản tính của hồn người theo cùng phương pháp ấy; ông phải
xác định loại diễn ngôn nào thích hợp với từng loại hồn người, chuẩn bị và sắp
xếp bài diễn văn của mình cho phù hợp, đồng thời trình bày một bài diễn văn phức
hợp và tinh tế cho một hồn người phức hợp, và một bài diễn văn đơn giản cho một
hồn người đơn giản. Chỉ khi ấy, ông mới có thể dùng lời nói một cách có nghệ
thuật, trong chừng mực bản tính của nó cho phép, dù nhằm mục đích giảng dạy hay
thuyết phục. Đó chính là toàn bộ trọng tâm của lập luận mà chúng ta đã triển
khai.
PHAEDRUS: Hoàn toàn đúng. Đó chính xác là điều chúng ta
đã đi đến.
SOCRATES: Vậy còn vấn đề này thì sao: Việc nói hoặc viết
một bài diễn văn là cao quý hay đáng xấu hổ – trong những trường hợp nào việc ấy
đáng bị khiển trách, và trong những trường hợp nào thì không? Chẳng phải những
gì chúng ta vừa nói cách đây ít lâu đã làm rõ điều đó hay sao?
PHAEDRUS: Điều gì vậy?
SOCRATES: Rằng nếu Lysias hoặc bất kỳ ai khác đã từng viết,
hoặc sẽ viết, một văn bản riêng tư hay công khai, một văn bản chính trị nhằm đề
xuất một đạo luật, và người ấy tin rằng văn bản của mình thể hiện tri thức rõ
ràng về những điều có giá trị lâu dài, thì người viết ấy đáng bị khiển trách, bất
kể có ai lên tiếng khiển trách hay không. Bởi lẽ, không nhận ra sự khác biệt giữa
hình ảnh trong giấc mơ và thực tại của điều công chính và bất công, điều tốt và
điều xấu, quả thật là điều đáng bị khiển trách, ngay cả khi đám đông đồng thanh
ca ngợi người ấy.
PHAEDRUS: Chắc chắn là như vậy.
SOCRATES: Ngược lại, hãy xét một người cho rằng mọi văn bản
viết về bất kỳ chủ đề nào cũng chỉ có thể là một trò tiêu khiển lớn lao; rằng
chưa từng có diễn ngôn nào đáng được xem xét nghiêm túc được viết ra, dù bằng
thơ hay văn xuôi; và rằng những bài diễn ngôn được đọc công khai mà không có sự
chất vấn hay giải thích, theo cách của những người ngâm tụng sử thi, chỉ nhằm mục
đích tạo ra sự tin tưởng. Người ấy tin rằng, trong trường hợp tốt nhất, những bài
diễn ngôn ấy chỉ có thể làm nhiệm vụ nhắc nhở những người vốn đã có tri thức.
Người ấy cũng cho rằng chỉ những gì được nói ra nhằm mục đích hiểu biết và học
hỏi, những gì thực sự được ghi khắc trong hồn người về điều công chính, cao quý
và tốt đẹp, mới có thể rõ ràng, hoàn hảo và đáng được xem xét nghiêm túc. Những
diễn ngôn như thế mới xứng đáng được gọi là những đứa con chính đáng của người ấy:
trước hết là diễn ngôn mà người ấy có thể đã khám phá ra trong chính mình, rồi
đến những người con và anh em của nó, những diễn ngôn có thể tự nhiên lớn lên
trong hồn người khác, trong chừng mực những hồn người ấy xứng đáng tiếp nhận
chúng. Đối với những thứ còn lại, người ấy quay lưng lại. Này Phaedrus, một người
như thế chính là người mà cả ông lẫn tôi đều mong ước trở thành.
PHAEDRUS: Tôi cũng mong ước và cầu nguyện cho mọi điều được
đúng như ông nói.
SOCRATES: Vậy thì trò tiêu khiển của chúng ta về diễn
ngôn đã kết thúc. Bây giờ, ông hãy đi nói với Lysias rằng chúng ta đã đến dòng
suối thiêng của những nàng Nymph và nghe được những lời yêu cầu chúng ta chuyển
đến Lysias và bất kỳ ai khác soạn diễn văn, cũng như Homer và bất kỳ ai khác
sáng tác thơ, dù được đọc hay được hát; và thứ ba, chuyển đến Solon cùng bất kỳ
ai khác viết những văn bản chính trị mà họ gọi là luật pháp: Nếu bất kỳ ai
trong số những ông đã sáng tác những tác phẩm ấy dựa trên tri thức về chân lý,
nếu những ông có thể tự bảo vệ những gì mình viết khi bị chất vấn, và nếu chính
những ông có thể lập luận rằng những gì mình viết có giá trị không đáng kể, thì
những ông phải được gọi bằng một danh xưng không bắt nguồn từ những tác phẩm ấy,
mà từ những điều những ông thực sự nghiêm túc theo đuổi.
PHAEDRUS: Vậy ông sẽ gọi một người như thế bằng danh xưng
nào?
SOCRATES: Phaedrus, đối với tôi, gọi người ấy là nhà
thông thái dường như là quá mức, và chỉ thích hợp với một vị thần. Gọi người ấy
là người yêu mến sự thông thái – một triết gia – hoặc một danh xưng tương tự sẽ
thích hợp và đúng mực hơn.
PHAEDRUS: Điều đó quả thật rất thích hợp.
SOCRATES: Ngược lại, nếu một người không có điều gì quý
giá hơn những gì mình đã sáng tác hoặc viết ra, dành hàng giờ liền để xoay đi
xoay lại những điều ấy, ghép những phần lại với nhau rồi tháo chúng ra – chẳng
phải ông sẽ đúng khi gọi người ấy là nhà thơ, người viết diễn văn hoặc người soạn
luật hay sao? [58]
PHAEDRUS: Dĩ nhiên.
SOCRATES: Vậy hãy chuyển lời ấy đến người bạn của ông.
PHAEDRUS: Còn ông thì sao? Ông sẽ làm gì? Chúng ta hẳn
không được quên người bạn của chính ông.
SOCRATES: Ông muốn nói đến ai?
PHAEDRUS: Người đẹp Isocrates [59] . Ông sẽ nói gì
với ông ấy, Socrates? Chúng ta nên gọi ông ấy là người như thế nào?
SOCRATES: Isocrates vẫn còn trẻ, Phaedrus. Nhưng tôi muốn
nói với ông những điều mà tôi dự đoán về ông ấy.
PHAEDRUS: Đó là điều gì?
SOCRATES: Tôi nghĩ rằng, xét về bản tính, ông ấy có thể
vượt qua mọi điều mà Lysias đã đạt được trong những bài diễn văn của mình; hơn
nữa, ông ấy còn có một tính cách cao quý hơn. Vì vậy, tôi sẽ không hề ngạc
nhiên nếu, khi lớn tuổi hơn và tiếp tục viết những bài diễn văn thuộc loại mà
hiện nay ông ấy đang sáng tác, ông ấy khiến tất cả những người từng thử sức
sáng tác diễn văn trước đó đều trở nên như trẻ con khi so sánh với mình. Và điều
đó còn có thể xảy ra hơn nữa nếu những công việc như thế không còn làm ông ấy
thỏa mãn, rồi một thôi thúc cao cả và thần linh hơn dẫn dắt ông ấy đến với những
vấn đề quan trọng hơn. Bởi lẽ, bạn thân mến, tự nhiên đã đặt tình yêu đối với sự
thông thái vào trong hồn người ấy.
Đó là lời nhắn mà tôi sẽ chuyển đến người tôi yêu mến là
Isocrates, từ những vị thần nơi đây; còn ông có lời nhắn riêng dành cho Lysias
của ông.
PHAEDRUS: Cứ như vậy đi. Nhưng chúng ta hãy rời khỏi đây,
vì sức nóng đã dịu đi đôi chút.
SOCRATES: Trước khi rời đi, chẳng phải chúng ta nên dâng
lời cầu nguyện lên những vị thần ở đây hay sao?
PHAEDRUS: Dĩ nhiên rồi.
SOCRATES: Hỡi Pan thân mến và tất cả những vị thần khác
nơi đây, xin hãy ban cho tôi được đẹp đẽ từ bên trong. Xin cho tất cả những gì
tôi sở hữu ở bên ngoài được hòa hợp trong tình thân ái với những gì ở bên trong
tôi. Xin cho tôi xem người khôn ngoan là người giàu có. Còn về vàng bạc, xin chỉ
ban cho tôi một lượng mà một người biết tiết chế có thể mang theo bên mình.
Tôi có cần cầu xin điều gì khác nữa không, Phaedrus? Tôi
nghĩ lời cầu nguyện ấy đã đủ đối với tôi.
PHAEDRUS: Xin ông cũng cầu nguyện điều ấy cho tôi. Bạn bè
thì mọi thứ đều là của chung. [60]
SOCRATES: Chúng ta hãy đi thôi.
Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản
nháp thứ hai
(Nov/2026)
(Còn
tiếp... →)
http://chuyendaudau.blogspot.com/
http://chuyendaudau.wordpress.com
[1] [ Pleasant Bend là một cách gọi có tính chơi chữ,
dường như dựa trên một tên gọi quen thuộc chỉ một sự vật có tên mang nghĩa trái
ngược với đặc điểm thực tế của nó. Khúc quanh của sông Nile được gọi là “êm đềm”
(pleasant), nhưng thực ra lại là một khúc quanh dài và khó đi.]
[2] [Bản dịch theo cách đọc suggramatos ở vị trí a1.]
[3][3] [ Đây là công thức tiêu chuẩn mở đầu những quyết định, kể
cả những văn bản lập pháp, do Hội đồng hoặc Hội nghị công dân Athens ban hành .
Tuy nhiên, đây không phải là công thức mở đầu tiêu chuẩn của những bài diễn
văn, kể cả những bài diễn văn mang nội dung chính trị.]
[4] [Lycurgus là nhà lập pháp huyền thoại của Sparta. Solon
đã cải cách hiến pháp Athens vào đầu thế kỷ VI TCN và được cả những người theo
dân chủ lẫn những người chống đối họ kính trọng. Darius I là vua Ba Tư (522–486
TCN). Không ai trong số ba nhân vật này nổi tiếng với tư cách người viết diễn
văn.]
[5] Trong đoạn này, Socrates dùng giọng châm biếm để chỉ ra
một nghịch lý trong thái độ của những người có tham vọng chính trị: họ có thể
coi việc viết diễn văn là đáng trọng, thậm chí xem những văn bản được lưu giữ
như phương tiện bảo đảm danh tiếng lâu dài cho mình, nhưng lại có thể chê trách
Lysias chỉ vì ông ấy viết diễn văn. Socrates lần lượt nêu những biểu hiện của
lòng ham danh ấy: những chính khách ghi tên mình vào văn bản với vẻ trang trọng,
vui mừng khi bài diễn văn được lưu lại trong hồ sơ, đau buồn khi nó bị bác bỏ,
và mong muốn được hậu thế nhớ đến như những nhà lập pháp hay nhà hùng biện vĩ đại.
Việc nhắc đến Lycurgus, Solon và Darius càng làm rõ khát vọng đạt được danh tiếng
bất tử nhờ những văn bản được lưu truyền.
Từ những ví dụ ấy, Socrates dẫn Phaedrus đến kết luận rằng
không thể chỉ vì Lysias là người viết diễn văn mà khiển trách ông ấy, bởi làm
như vậy cũng đồng nghĩa với việc lên án chính những người đang tôn trọng và
theo đuổi hoạt động ấy. Tuy nhiên, kết luận này chỉ giới hạn ở việc xác nhận rằng
tự thân việc viết diễn văn không phải là điều đáng xấu hổ; nó chưa có nghĩa là
mọi văn bản hay mọi cách viết đều có giá trị như nhau. Đây chính là bước chuyển
để Socrates tiếp tục xem xét vấn đề sâu xa hơn ở phần cuối cuộc đàm thoại: điều
gì làm nên giá trị đích thực của một diễn ngôn, và quan hệ giữa văn bản được viết
ra với tri thức sống động được hình thành và truyền đạt trong hồn người.
[6] “Thú vui của nô lệ”: Đây là cách Phaedrus gọi những thú
vui của thân thể mà con người thường chỉ đạt được sau khi trải qua đau đớn.
Cách nói này thuộc về lập luận của Phaedrus trong đoạn đàm thoại, không nên hiểu
như một kết luận chung của Plato rằng mọi thú vui thân thể đều thấp kém hoặc mọi
hoạt động trí tuệ đều tự động cao quý.
[7] Siren: Những sinh vật thần thoại có tiếng hát mê hoặc,
thường khiến người đi biển bị quyến rũ và lạc hướng. Khi Socrates ví tiếng ve sầu
với tiếng hát của Siren, ông đảo ngược ý nghĩa quen thuộc của hình ảnh này:
thay vì bị tiếng hát lôi cuốn rời khỏi mục đích của mình, hai người vẫn kiên định
tiếp tục cuộc trò chuyện. Đây là một cách nói đùa, đồng thời nhấn mạnh sự tập
trung vào hoạt động suy tư.
[8] Ve sầu: Trong thần thoại được Socrates kể, ve sầu là những
người từng say mê ca hát đến mức quên cả nhu cầu thể xác, rồi được những nàng
Muse ban cho hình thức tồn tại mới. Chúng trở thành những sứ giả của những nàng
Muse, ghi nhận sự tận tụy của con người đối với nghệ thuật và tri thức. Hình ảnh
này vừa tạo nên nét hài hước cho cuộc đàm thoại, vừa biểu thị sự say mê hoạt động
tinh thần.
[9] những nàng Muse: Đây là chín nữ thần trong thần thoại Hy
Lạp, bảo trợ những nghệ thuật và lĩnh vực tri thức khác nhau. Việc Socrates nhắc
riêng đến Calliope và Urania có dụng ý: Calliope gắn với thơ sử thi và hùng biện,
Urania với thiên văn học; cả hai được liên kết với logos và đời sống triết học.
Nhờ đó, Plato đặt triết học trong phạm vi những hoạt động cao quý do những nàng
Muse bảo trợ.
[10] Logos (λόγος) – lời nói, bài diễn văn, lập luận và diễn ngôn: Trong
tiếng Hy Lạp cổ, logos (λόγος) là một từ có nhiều nghĩa liên quan đến lời nói và cách
con người trình bày tư tưởng. Khi dùng trong giao tiếp, từ này có thể chỉ lời
nói được thốt ra để trao đổi, kể chuyện hay diễn đạt một ý nghĩ. Khi chỉ một
bài nói được chuẩn bị và trình bày trước người nghe, nó mang nghĩa “bài diễn
văn”. Khi nói đến việc đưa ra lý do để giải thích hoặc chứng minh một điều, nó
có nghĩa là “lý lẽ” hay “lập luận”. Từ này cũng có thể chỉ lời giải thích, tức
sự trình bày một vấn đề sao cho người nghe hiểu được căn cứ của điều đang nói.
Một nghĩa rộng hơn của logos là “diễn ngôn”: sự
trình bày tư tưởng bằng lời nói, trong đó những ý tưởng được sắp xếp và liên kết
với nhau thành một nội dung có ý nghĩa. Diễn ngôn không chỉ gồm những lời nói
riêng lẻ, mà còn bao hàm điều người nói muốn trình bày và cách họ dùng lý lẽ để
làm sáng tỏ điều ấy.
Trong Phaedrus, những nghĩa này gắn bó với nhau
qua diễn tiến của cuộc đàm thoại. Trước hết, logos chỉ bài diễn văn của
Lysias và những bài nói của Socrates về tình yêu. Khi hai nhân vật bàn về cách
sắp xếp lời nói, cách đưa ra lý lẽ và nghệ thuật thuyết phục người nghe, từ này
còn liên quan đến lập luận và cách trình bày tư tưởng. Đến phần cuối
(274b–278b), khi Socrates bàn với Phaedrus về lời nói và chữ viết, logos
mang một ý nghĩa sâu rộng hơn. Plato phân biệt lời nói sống động, được hình
thành trong hồn người nhờ tri thức, với văn bản được ghi lại bằng chữ viết. Lời
nói sống động có thể tự giải thích, bảo vệ điều mình trình bày và đáp lại những
câu hỏi của người khác; còn văn bản thì không thể tự trả lời khi bị chất vấn
hay hiểu sai. Qua sự phân biệt ấy, Plato cho thấy lời nói gắn với tri thức
không đơn thuần là việc ghép những từ ngữ thành câu, mà còn là khả năng hiểu rõ
và giải thích điều mình nói.
[11] Ve sầu, những nàng Muse và giá trị của
diễn ngôn: Sau khi xác định rằng tự thân việc viết diễn
văn không phải là điều đáng xấu hổ, Socrates chuyển sang câu hỏi căn bản hơn:
điều gì phân biệt lối viết tốt với lối viết xấu? Câu hỏi này không chỉ dành cho
Lysias hay những nhà hùng biện, mà còn dành cho bất cứ ai sáng tác thơ ca, viết
văn xuôi hoặc soạn thảo văn bản, dù để công bố rộng rãi hay chỉ lưu hành riêng
tư. Như vậy, vấn đề không còn là có nên viết hay không, mà là phải dựa vào tiêu
chuẩn nào để đánh giá giá trị của những gì được viết ra.
Phaedrus tỏ ra hào hứng với việc tiếp tục trò chuyện, bởi
ông xem những thú vui trí tuệ như cuộc đàm thoại này là lý do đáng sống. Khi
ông phân biệt chúng với những thú vui của thân thể, vốn thường gắn liền với đau
đớn và được gọi là thú vui của nô lệ, Socrates tiếp lời bằng cách nhắc đến những
con ve sầu đang ca hát trên đầu hai người. Theo lời ông, ve sầu đang quan sát họ:
nếu hai người ngừng trò chuyện để ngủ trưa, chúng sẽ tưởng họ cũng chỉ là những
kẻ tìm đến nơi nghỉ ngơi của mình để ngủ như đàn cừu bên dòng nước. Trái lại, nếu
họ tiếp tục trò chuyện, không để tiếng hát của ve sầu làm mình xao lãng, chúng
sẽ vui mừng và ban cho họ món quà mà chúng có thể trao tặng người phàm theo ý
muốn của những vị thần. Qua cách nói đùa này, Socrates vừa khích lệ Phaedrus tiếp
tục đàm thoại, vừa đặt hoạt động suy tư đối lập với sự buông mình vào giấc ngủ
và những thú vui thụ động.
Để giải thích món quà ấy, Socrates kể truyền thuyết về
nguồn gốc của ve sầu. Trước khi những nàng Muse ra đời, chúng vốn là những con
người say mê ca hát đến mức quên ăn uống và cuối cùng chết đi mà không hay biết.
Sau đó, họ được biến thành ve sầu. Nhờ ân huệ của những nàng Muse, chúng không
còn phải ăn uống mà chỉ cần ca hát cho đến lúc chết. Khi qua đời, chúng đến gặp
những nàng Muse để kể lại những người phàm đã tôn kính từng vị bằng cách tận tụy
với nghệ thuật tương ứng. Ve sầu vì thế trở thành những sứ giả ghi nhận và báo
cáo về sự tận tụy của con người đối với nghệ thuật và tri thức do những nàng
Muse bảo trợ. Trong câu chuyện này, hình ảnh những người quên ăn uống vì say mê
ca hát cũng nhấn mạnh sức cuốn hút của hoạt động tinh thần, một niềm say mê có
thể khiến con người quên đi những nhu cầu thông thường của thân thể.
Socrates lần lượt nhắc đến Terpsichore, nàng Muse bảo trợ
nghệ thuật múa; Erato, nàng Muse gắn với thơ tình và tình yêu; rồi chuyển đến
Calliope và Urania. Calliope là nàng Muse của thơ sử thi và hùng biện, còn
Urania bảo trợ thiên văn học. Hai vị được đặt ở vị trí đặc biệt trong câu chuyện:
họ cai quản bầu trời và mọi hình thức logos của con người lẫn thần linh, đồng
thời cất tiếng hát với giọng ngọt ngào nhất. Những người tôn kính hai vị không
chỉ bằng một hoạt động nghệ thuật riêng biệt, mà bằng cách sống một cuộc đời
triết học. Cách sắp đặt này nâng đời sống triết học lên vị trí cao nhất trong
những hình thức tận tụy với những nàng Muse. Triết học không bị tách khỏi nghệ
thuật ngôn từ; trái lại, nó được đặt trong liên hệ với những hình thức diễn đạt
và tìm kiếm tri thức cao quý nhất.
Lời nhắc đến những nàng Muse còn có ý nghĩa trực tiếp đối
với vấn đề đang được bàn luận. Câu hỏi ban đầu là điều gì làm nên một bài viết
tốt. Socrates không đưa ra tiêu chuẩn ấy ngay tại đây, nhưng bằng cách gắn
logos với Calliope, Urania và đời sống triết học, ông gợi ra rằng giá trị của lời
nói và văn bản không thể chỉ được đo bằng vẻ đẹp ngôn từ, khả năng gây thích
thú hay sức thuyết phục đối với người nghe. Chúng còn phải được đặt trong quan
hệ với tri thức và hoạt động suy tư. Đặc biệt, việc Calliope và Urania cai quản
mọi hình thức logos của con người và thần linh mở rộng phạm vi vấn đề: logos
không chỉ là bài diễn văn hay văn bản được viết ra, mà còn bao gồm lời nói, lập
luận và diễn ngôn qua đó tư tưởng được trình bày và trao đổi. Vì vậy, khi nói rằng
có nhiều lý do để tiếp tục trò chuyện thay vì ngủ trưa, Socrates không đơn thuần
đề cao việc nói chuyện hay kéo dài cuộc đàm thoại. Ông đang chuẩn bị cho một sự
phân biệt quan trọng: giữa việc dùng ngôn từ để tìm kiếm sự tán thưởng và việc
vận dụng logos trong hoạt động triết học nhằm đạt tới tri thức. Câu chuyện về
ve sầu và những nàng Muse làm cho sự phân biệt ấy hiện lên dưới hình thức một
huyền thoại, đồng thời dẫn trở lại câu hỏi trung tâm của phần cuối Phaedrus: một
diễn ngôn phải có những phẩm chất nào để thực sự có giá trị, và quan hệ giữa
tri thức, nghệ thuật ngôn từ và việc viết ra văn bản là gì?
[12] [Iliad, quyển II, câu 361.]
[13] Chân lý, vẻ bề ngoài và giới hạn của
thuật hùng biện: Đoạn đàm thoại này mở đầu phần khảo
sát trực tiếp về tiêu chuẩn phân biệt một bài diễn văn tốt với một bài diễn văn
xấu. Socrates đặt ra câu hỏi liệu người muốn nói một cách tốt đẹp và cao quý có
nhất thiết phải hiểu biết chân lý về vấn đề mình trình bày hay không. Phaedrus
nhắc lại một quan niệm thường được những người dạy thuật hùng biện truyền bá:
nhà hùng biện không cần biết điều gì thực sự công chính, tốt đẹp hay cao quý;
điều quan trọng là biết những gì sẽ có vẻ công chính, tốt đẹp hay cao
quý trước mắt đám đông. Bởi lẽ, theo quan niệm ấy, sự thuyết phục tùy thuộc vào
nhận thức và phán đoán của người nghe, chứ không nhất thiết tùy thuộc vào bản
thân chân lý.
Socrates không vội bác bỏ quan niệm này. Ông nói rằng những
điều người khôn ngoan truyền lại không nên dễ dàng bị gạt bỏ, mà cần được xem
xét để xác định chúng có đúng hay không. Cách đáp ấy vừa thể hiện thái độ khảo
sát thận trọng, vừa mở đường cho Socrates kiểm tra chính quan niệm mà Phaedrus
vừa nêu. Ông không phủ nhận rằng nhà hùng biện có thể tác động đến người nghe bằng
cách dựa vào những gì họ tin tưởng. Vấn đề là liệu khả năng ấy có đủ để làm nên
một nghệ thuật hùng biện chân chính hay không.
Để làm rõ sự khác biệt giữa chân lý và vẻ bề ngoài,
Socrates đưa ra ví dụ về con ngựa và con lừa. Ông giả định rằng cả người nói lẫn
người nghe đều không biết ngựa thực sự là con vật gì, nhưng người nói lại biết
người nghe nhầm tưởng ngựa là con vật thuần hóa có đôi tai dài nhất. Dựa vào sự
nhầm lẫn ấy, người nói có thể soạn một bài diễn văn ca ngợi con lừa, gọi nó là
ngựa và trình bày những công dụng của nó trong đời sống gia đình cũng như trong
quân ngũ. Người nghe có thể bị thuyết phục bởi bài diễn văn, nhưng sự thuyết phục
ấy chỉ thành công vì cả hai đều không có tri thức về đối tượng đang được bàn đến.
Người nói lợi dụng sự thiếu hiểu biết của người nghe để khiến họ chấp nhận một
điều sai lầm.
Ví dụ này cho thấy sự thuyết phục không đồng nghĩa với việc
truyền đạt chân lý. Một người có thể khiến người khác tin vào điều sai bằng
cách nắm bắt những gì người ấy đang tin, rồi điều chỉnh lời nói sao cho phù hợp
với những niềm tin đó. Tuy nhiên, khả năng làm cho điều sai có vẻ đúng không phải
là tri thức, cũng không thể tự nó tạo nên một nghệ thuật có giá trị. Câu hỏi
Socrates đặt ra về việc nên trở thành người nực cười nhưng là bạn bè, hay trở
nên khôn khéo nhưng lại là kẻ thù, có ý nghĩa châm biếm: ông cố ý đặt sự trung
thực, dù có thể khiến người nghe bật cười, đối lập với sự khôn khéo chỉ nhằm
đánh lừa họ.
Socrates sau đó chuyển ví dụ từ con lừa và con ngựa sang
đời sống chính trị của một polis. Ông hình dung một nhà hùng biện không
biết phân biệt điều tốt với điều xấu, diễn văn trước một cộng đồng cũng không
có khả năng phân biệt hai điều ấy. Người này không còn đơn thuần nhầm lẫn về một
đối tượng cụ thể, mà dùng tài ăn nói để trình bày điều xấu như thể đó là điều tốt,
dựa vào những niềm tin sẵn có của người dân để khiến họ lựa chọn điều bất lợi
thay vì điều có lợi. Như vậy, điều đáng lo ngại không chỉ là sự sai lầm trong
nhận thức, mà còn là việc thuật hùng biện có thể biến sự thiếu hiểu biết thành
phương tiện thao túng phán đoán và hành động của cả cộng đồng.
Hình ảnh “hạt giống” và “mùa màng” ở cuối đoạn đàm thoại
nhấn mạnh hậu quả của cách dùng thuật hùng biện ấy. Nếu hạt giống được gieo là
sự thiếu hiểu biết, còn phương thức thuyết phục là khiến điều xấu mang vẻ ngoài
của điều tốt, thì kết quả thu được không thể là điều gì tốt đẹp. Phaedrus trả lời
rằng đó sẽ là một mùa màng tồi tệ. Qua câu trả lời này, ông thừa nhận hệ quả mà
Socrates muốn chỉ ra: tài thuyết phục, khi không được dẫn dắt bởi tri thức về
điều đúng và điều tốt, có thể gây tổn hại cho đời sống chung.
Câu dẫn từ Iliad II.361 ở đây được Socrates nhắc lại
qua lời nói về những điều người khôn ngoan truyền lại. Trong nguyên tác Homer,
câu thơ ấy thuộc lời Nestor khuyên Agamemnon đừng vội xem nhẹ lời nói của một
người khác. Việc viện dẫn Homer tạo cho lập luận một điểm tựa quen thuộc trong
truyền thống văn chương Hy Lạp, đồng thời cho thấy Socrates không chủ trương
bác bỏ một quan niệm chỉ vì nó có vẻ đáng ngờ: ông muốn đem quan niệm ấy ra khảo
sát bằng lý lẽ.
Toàn bộ đoạn này đặt nền móng cho luận điểm tiếp theo của
Socrates: muốn thuyết phục một cách đúng đắn, người nói không thể chỉ hiểu những
gì người nghe tin tưởng hoặc những gì có vẻ đúng trước mắt họ; trước hết, người
ấy phải hiểu biết chân lý về đối tượng đang được bàn đến. Thuật hùng biện nếu
chỉ dựa vào vẻ bề ngoài và sự thiếu hiểu biết của đám đông thì chỉ là khả năng
tạo ra sự tin tưởng, chứ chưa phải một nghệ thuật được xây dựng trên tri thức.
Vì thế, vấn đề của Plato không phải là phủ nhận sức mạnh của lời nói, mà là xác
định điều gì có thể làm cho sức mạnh ấy trở thành chính đáng và có giá trị.
[14] [ Xem Gorgias, 462b–c, về sự phê phán thuật hùng
biện, cho rằng nó không phải là một nghệ thuật đích thực.]
[15] Technē (τέχνη) – nghệ thuật: Trong tư tưởng Hy Lạp cổ đại, technē
không chỉ có nghĩa là kỹ thuật, sự khéo léo hay khả năng thực hiện một công việc.
Từ này chỉ một năng lực thực hành dựa trên tri thức có hệ thống về đối tượng,
những nguyên nhân chi phối đối tượng và những phương pháp thích hợp để tác động
lên nó. Trong Phaedrus, Socrates dùng tiêu chuẩn ấy để xem xét nghệ thuật hùng
biện. Người muốn thực sự làm chủ nghệ thuật này không thể chỉ biết cách dùng từ
ngữ, sắp xếp câu văn hay vận dụng những thủ pháp nhằm thuyết phục người nghe.
Người ấy còn phải hiểu chân lý về điều mình nói, biết bản tính của hồn người,
phân biệt những loại hồn người khác nhau và nhận ra loại diễn ngôn thích hợp với
từng loại. Như vậy, những kỹ thuật trình bày diễn văn riêng lẻ, dù khéo léo đến
đâu, cũng chưa đủ để cấu thành một technē đích thực. Chỉ khi dựa trên tri thức
về đối tượng và biết vận dụng tri thức ấy một cách thích hợp, nghệ thuật hùng
biện mới có thể được xem là một nghệ thuật theo đúng nghĩa.
[16] [Đối chiếu 242a–b và Symposium, 209b–e. Cách nói
“người có những đứa con tinh thần tuyệt đẹp” gợi lại hình ảnh sinh nở tinh thần,
một chủ đề xuất hiện trong cuộc bàn luận của Plato về tình yêu và sự sáng tạo.]
[17] [Nestor và Odysseus là những anh hùng trong sử
thi Homer, nổi tiếng về tài ăn nói. Palamedes không xuất hiện trong những tác
phẩm của Homer, nhưng được xem là hình mẫu của sự khôn khéo và mưu trí]
[18] [Gorgias xứ
Leontini là nhà giảng dạy thuật hùng biện nổi tiếng nhất từng đến Athens. Về
Thrasymachus xứ Chalcedon (đối chiếu 267c), chúng ta biết rất ít ngoài những điều
có thể suy ra từ sự xuất hiện của ông trong quyển I Republic. Về
Theodorus xứ Byzantium (không phải nhà hình học xuất hiện trong Theaetetus),
xem 266e và Rhetoric của Aristotle, 3.13.5.]
[19] Hội nghị công
dân (ekklēsia) là cơ quan hội họp và biểu quyết trực tiếp của những công dân có
quyền chính trị tại Athens cổ đại.
[20] Socrates gọi nhà tư tưởng được nhắc đến ở đây là
Palamedes xứ Elea. Đây không phải Palamedes trong thần thoại Hy Lạp, người nổi
tiếng về trí khôn và tài ứng biến, mà là một cách ám chỉ Zeno xứ Elea, nhà triết
học nổi tiếng với những nghịch lý về sự vận động và tính đa dạng. Những lập luận
của Zeno cho thấy cùng một sự vật có thể được xem xét dưới những phương diện đối
lập: vừa là một vừa là nhiều, vừa đứng yên vừa chuyển động. Socrates dùng ví dụ
này để mở rộng vấn đề từ nghệ thuật tranh tụng và diễn văn chính trị sang khả
năng trình bày những lập luận đối lập trong triết học.
[21] Thuật hùng biện, triết học và việc
trình bày những lập luận đối lập: Đoạn đàm thoại này tiếp tục khảo sát điều kiện để thuật hùng biện có
thể được xem là một nghệ thuật đích thực. Sau khi Socrates chỉ ra rằng người
nói không thể thuyết phục một cách đúng đắn nếu không biết chân lý về điều mình
trình bày, ông thử đặt mình vào vị trí của thuật hùng biện để xem nó có thể biện
hộ như thế nào. Theo lời biện hộ giả định ấy, thuật hùng biện không hề khuyên
người ta diễn văn khi chưa biết chân lý; trái lại, nó chỉ có thể phát huy giá
trị sau khi người nói đã nắm vững chân lý. Tuy nhiên, nó vẫn có thể tự nhận rằng
ngay cả người biết chân lý cũng cần đến nó, bởi tri thức tự nó chưa bảo đảm rằng
người nói có thể khiến người khác tin tưởng. Muốn truyền đạt tri thức và tạo ra
sự tin tưởng nơi người nghe, người nói còn phải biết cách trình bày và thuyết
phục.
Socrates thừa nhận lời biện hộ ấy có lý, nhưng chỉ với điều
kiện những lập luận tiếp theo chứng minh được rằng thuật hùng biện thực sự là một
technē – một nghệ thuật dựa trên tri thức có phương pháp. Ông lập tức
nêu ra sự phản đối: có thể thuật hùng biện không phải là một nghệ thuật đích thực,
mà chỉ là một hoạt động khéo léo nhưng thiếu nền tảng tri thức. Câu nói được
gán cho người Sparta – rằng không có nghệ thuật diễn văn đích thực nếu không nắm
vững chân lý – nhấn mạnh chính điểm này. Vấn đề không phải là phủ nhận khả năng
thuyết phục của lời nói, mà là hỏi liệu khả năng ấy có được tổ chức và dẫn dắt
bởi tri thức hay chỉ dựa vào kinh nghiệm, thói quen và những thủ pháp tạo ảnh
hưởng.
Khi Socrates gọi những lập luận đang tiến đến để chất vấn
Phaedrus, ông nhân cách hóa chúng như những người đàm thoại độc lập. Ông yêu cầu
chúng chứng minh rằng nếu không theo đuổi triết học một cách đúng đắn thì
Phaedrus không thể diễn văn đúng đắn về bất cứ vấn đề nào. Cách nói Phaedrus có
những “đứa con tinh thần tuyệt đẹp” gợi lại hình ảnh sinh nở tinh thần trong Phaedrus
và Symposium: những bài diễn văn do ông yêu thích và chăm chút được ví
như những đứa con do hồn người sinh ra. Nhưng lời khen có phần đùa cợt này cũng
hàm ý rằng việc sáng tác được những bài diễn văn đẹp đẽ chưa đủ chứng minh người
viết có tri thức về nghệ thuật diễn văn. Socrates muốn đưa Phaedrus từ sự say
mê những sản phẩm ngôn từ đến việc xem xét những điều kiện tri thức làm nên giá
trị của chúng.
Tiếp đó, Socrates định nghĩa thuật hùng biện một cách rộng
hơn quan niệm thông thường của Phaedrus: đó là phương pháp dẫn dắt hồn người bằng
lời nói. Nó không chỉ được dùng tại tòa án hay Hội nghị công dân, mà còn trong
những cuộc trao đổi riêng tư; không chỉ liên quan đến những vấn đề lớn lao mà cả
những vấn đề nhỏ nhặt. Cách định nghĩa này rất quan trọng. Nếu thuật hùng biện
thực sự là nghệ thuật tác động đến hồn người thông qua lời nói, thì phạm vi của
nó không thể bị giới hạn trong những bài diễn văn công cộng. Bất cứ khi nào một
người dùng lời nói để hướng dẫn, thuyết phục hoặc làm thay đổi phán đoán của
người khác, người ấy đều đang vận dụng một hình thức của năng lực ấy. Vì vậy,
muốn hiểu thuật hùng biện, chúng ta phải xem xét bản chất chung của hoạt động
thuyết phục, chứ không chỉ nghiên cứu những quy tắc dành riêng cho việc tranh tụng
hay diễn văn chính trị.
Socrates sau đó nhắc đến Nestor, Odysseus và Palamedes
như những hình mẫu của tài diễn văn và lập luận. Phaedrus không hiểu những ám
chỉ này theo nghĩa những anh hùng ấy từng viết những sách dạy hùng biện; ông nhận
ra đằng sau tên Nestor và Odysseus là những nhà hùng biện đương thời như
Gorgias, Thrasymachus và Theodorus. Đây là một lối nói đùa có tính châm biếm:
Socrates ví những người thầy dạy hùng biện nổi tiếng với những anh hùng sử thi,
như thể họ là những bậc thầy cổ xưa đã để lại những trước tác về nghệ thuật diễn
văn. Việc đưa Palamedes vào cuộc đàm thoại còn mở đường cho một ví dụ khác về
khả năng lập luận đối lập.
Socrates quay lại hoạt động của những người tranh tụng tại
tòa án. Họ trình bày những lập luận đối lập về cùng một sự việc, thường nhằm chứng
minh rằng một hành động là công chính hoặc bất công. Người khéo léo trong nghệ
thuật ấy có thể khiến cùng một sự việc, trước cùng một người nghe, lúc thì có vẻ
công chính, lúc lại có vẻ bất công. Tương tự, tại Hội nghị công dân, nhà hùng
biện có thể khiến cộng đồng tán thành một chính sách vào lúc này, rồi bác bỏ
chính sách ấy vào lúc khác, bằng cách trình bày nó dưới những khía cạnh đối lập.
Điều Socrates muốn làm nổi bật là khả năng của thuật hùng biện trong việc tạo
ra những phán đoán trái ngược nhau về cùng một đối tượng. Người diễn văn không
nhất thiết làm thay đổi bản thân sự việc; họ thay đổi cách người nghe nhìn nhận
và đánh giá sự việc ấy.
Từ đây, Socrates đưa ra ví dụ về Palamedes xứ Elea, người
có thể khiến người nghe nhận thấy cùng một sự vật vừa giống nhau vừa khác nhau,
vừa là một vừa là nhiều, vừa đứng yên vừa vận động. Nhân vật này có lẽ là Zeno
xứ Elea, nhà triết học nổi tiếng với những nghịch lý nhằm chất vấn quan niệm
thông thường về số nhiều và sự vận động. Những nghịch lý của Zeno cho thấy bằng
lập luận, người ta có thể làm cho những điều tưởng như hiển nhiên trở nên đáng
ngờ, thậm chí có thể chứng minh những kết luận trái ngược với nhận thức thông
thường. Vì vậy, ví dụ này mở rộng vấn đề vượt ra ngoài tranh tụng pháp lý và diễn
văn chính trị: khả năng trình bày những lập luận đối lập còn hiện diện trong hoạt
động triết học.
Tuy nhiên, Socrates chưa khẳng định rằng mọi cách trình
bày những lập luận đối lập đều là biểu hiện của tri thức hay đều đáng được xem
là nghệ thuật đích thực. Ông chỉ rút ra rằng nếu thuật hùng biện thực sự là một
nghệ thuật thì phạm vi của nó phải rộng hơn những gì người ta thường nghĩ: nó
có thể được vận dụng trong mọi hình thức diễn văn, bất kể đối tượng hay hoàn cảnh.
Người thành thạo nó có khả năng làm cho những sự vật khác nhau có vẻ giống
nhau, hoặc vạch rõ sự giống nhau giữa chúng khi người khác cố tình che giấu điều
đó. Năng lực nhận ra và trình bày những điểm tương tự, cũng như làm sáng tỏ những
khác biệt, là điều kiện quan trọng của hoạt động lập luận.
Nhưng chính ở đây xuất hiện một vấn đề mà Socrates sẽ tiếp
tục đào sâu: biết cách làm cho một sự vật có vẻ giống hoặc khác một sự vật khác
không đồng nghĩa với việc biết rõ chúng thực sự giống và khác nhau ở điểm nào.
Nếu người nói không nắm vững bản tính của những đối tượng mình đem ra so sánh,
họ có thể khiến người nghe nhầm lẫn giữa cái giống nhau và cái khác nhau, giữa
chân lý và vẻ bề ngoài. Do đó, năng lực trình bày những lập luận đối lập chỉ có
thể trở thành một bộ phận của nghệ thuật hùng biện chân chính khi nó được đặt
trên nền tảng tri thức. Đây cũng là lý do Socrates gắn việc học thuật hùng biện
với việc theo đuổi triết học: triết học cung cấp phương pháp khảo sát bản tính
của sự vật, phân biệt điều đúng với điều sai, và nhờ đó giúp người nói không chỉ
biết cách thuyết phục mà còn biết mình đang thuyết phục người khác về điều gì.
[22] Thuật hùng biện như nghệ thuật dẫn dắt
hồn người bằng lời nói:Trong đoạn này, Socrates muốn mở
rộng cách hiểu thông thường về thuật hùng biện. Theo ông, thuật hùng biện không
chỉ là nghệ thuật nói trước tòa án hay Hội nghị công dân, mà rộng hơn, là
phương pháp dẫn dắt hồn người bằng lời nói. Nó có thể được dùng trong những cuộc
trao đổi riêng tư cũng như trước đám đông, khi bàn về những vấn đề lớn lao cũng
như những chuyện nhỏ nhặt. Bởi vậy, nếu thực sự có một nghệ thuật hùng biện,
thì nghệ thuật ấy phải chi phối mọi hình thức diễn văn, chứ không thể chỉ giới
hạn trong những hoàn cảnh công cộng.
Để làm rõ điều này, Socrates trước hết nhắc đến hoạt động
tranh tụng tại tòa án. Những người đối đầu nhau thường đưa ra những lập luận
trái ngược về cùng một sự việc: bên này tìm cách chứng minh một hành động là
công chính, bên kia lại cho rằng nó bất công. Người có tài hùng biện có thể khiến
cùng một sự việc, trước cùng một người nghe, lúc thì có vẻ công chính, lúc lại
có vẻ bất công. Tương tự, tại Hội nghị công dân, một nhà hùng biện có thể khiến
người dân tán thành một chính sách, rồi trong một dịp khác lại khiến họ bác bỏ
chính sách ấy. Điều thay đổi ở đây không nhất thiết là bản thân sự việc hay
chính sách, mà là cách người nói trình bày nó và cách người nghe nhìn nhận,
đánh giá nó.
Socrates tiếp tục nhắc đến Zeno xứ Elea, nhưng gọi ông bằng
cái tên Palamedes xứ Elea. Zeno nổi tiếng với những nghịch lý dùng lập luận để
chất vấn những quan niệm thông thường về tính đa dạng và sự vận động của sự vật.
Qua ví dụ này, Socrates cho thấy việc trình bày những lập luận đối lập không chỉ
xuất hiện trong tranh tụng hay diễn văn chính trị, mà còn có mặt trong suy luận
triết học. Qua ví dụ này, Socrates cho thấy việc trình bày những lập luận đối lập
không chỉ xuất hiện trong tranh tụng hay diễn văn chính trị, mà còn có mặt
trong suy luận triết học. Một người có thể dùng lý lẽ để làm sáng tỏ những mặt
khác nhau của cùng một vấn đề, thậm chí khiến người nghe phải xem xét lại những
điều trước đó họ tưởng là hiển nhiên.
Từ những ví dụ ấy, Socrates đi đến nhận định rằng chỉ có
một nghệ thuật duy nhất chi phối mọi hình thức diễn văn, nếu quả thật thuật
hùng biện có thể được gọi là một nghệ thuật. Nhờ nó, người nói có thể làm cho một
sự vật có vẻ giống với một sự vật khác, hoặc chỉ ra sự giống nhau mà người khác
đang cố che giấu. Nói cách khác, người diễn văn phải có khả năng nhận ra những
điểm giống và khác nhau giữa những sự vật, rồi trình bày chúng sao cho người
nghe có thể nhận thấy. Năng lực ấy không chỉ cần thiết khi bảo vệ một quan điểm,
mà còn khi vạch rõ cách người khác dùng sự giống nhau để đánh lừa người nghe.
Tuy nhiên, Socrates mới chỉ chỉ ra phạm vi và khả năng của
thuật hùng biện, chứ chưa chứng minh rằng mọi người có thể dùng những cách lập
luận ấy đều thực sự nắm vững nghệ thuật này. Làm cho một điều có vẻ giống với
điều khác không có nghĩa là hiểu rõ chúng thực sự giống nhau ở đâu; cũng như
khiến một sự việc có vẻ công chính không có nghĩa là sự việc ấy thực sự công
chính. Vì thế, vấn đề quan trọng vẫn là người nói có hiểu biết về những điều
mình trình bày hay không. Khả năng đưa ra những lập luận đối lập chỉ có thể trở
thành một phần của nghệ thuật hùng biện đích thực khi được đặt trên nền tảng
tri thức, chứ không chỉ dựa vào sự khéo léo trong cách dùng lời nói.
[23] Ở đoạn này, Socrates đề nghị chuyển từ những
nhận định khái quát về nghệ thuật diễn văn sang việc xem xét những ví dụ cụ thể
trong bài diễn văn của Lysias và những bài diễn văn của chính ông. Ông nhận thấy
những bài diễn văn ấy tình cờ cho thấy một người hiểu rõ chân lý vẫn có thể
dùng lời nói để đùa giỡn với thính giả và dẫn dắt họ đi sai hướng. Lời nói đùa
về những vị thần và những nàng Muse vừa tạo không khí dí dỏm, vừa báo trước vấn
đề Socrates sắp làm rõ: sự khéo léo trong cách trình bày có thể khiến người
nghe lầm lạc, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc người nói có nghệ thuật
diễn văn đích thực.
[24] Ở đây, Socrates đang kiểm tra xem Lysias
có thực sự tuân theo một nguyên tắc quan trọng của nghệ thuật diễn văn hay
không: người viết phải xác định rõ đối tượng mình bàn đến ngay từ đầu, rồi triển
khai toàn bộ bài diễn văn dựa trên định nghĩa ấy. Socrates muốn biết liệu
Lysias có mở đầu bằng cách xác định tình yêu là gì, sau đó sắp xếp những luận
điểm tiếp theo sao cho nhất quán với định nghĩa đó hay không. Tuy nhiên,
Phaedrus cho rằng phần mở đầu của Lysias không có điều Socrates đang tìm kiếm.
Qua câu hỏi này, Socrates chuẩn bị xem xét sự khác biệt giữa một bài diễn văn
chỉ khéo léo sắp xếp lời lẽ và một bài diễn văn được xây dựng trên sự hiểu biết
chính xác về điều mình trình bày.
[25] Socrates phê bình bài diễn văn của Lysias chủ yếu ở cách
tổ chức và liên kết những phần, chứ không đơn thuần ở nội dung lập luận. Trước
hết, Lysias mở đầu bằng điều lẽ ra phải xuất hiện ở phần kết: lời khẳng định rằng
người không yêu có thể đem lại lợi ích cho chàng trai, trong khi người đang yêu
có thể hối tiếc về những gì mình đã làm khi ham muốn qua đi. Vì thế, bài diễn
văn bắt đầu như thể đã đi đến kết luận trước khi trình bày những lý do dẫn đến
kết luận ấy. Socrates còn nhận thấy những luận điểm tiếp theo dường như được
ghép nối tùy tiện, không theo một trật tự tất yếu, trong đó mỗi phần phải dẫn đến
phần kế tiếp và góp phần làm sáng tỏ toàn bộ vấn đề.
Để minh họa, ông đưa ra hình ảnh bài diễn văn như một cơ
thể sống: phải có đầu, thân và chân; những phần ấy phải được sắp xếp đúng chỗ
và gắn kết với nhau thành một chỉnh thể. Bài thơ khắc trên mộ Midas là ví dụ
ngược lại: những câu thơ có thể đổi chỗ cho nhau mà ý nghĩa và cấu trúc tổng thể
hầu như không thay đổi. Qua sự so sánh này, Socrates cho rằng bài diễn văn của
Lysias thiếu một trật tự nội tại: những phần chưa được tổ chức thành một toàn
thể thống nhất, trong đó vị trí của mỗi phần được quyết định bởi liên hệ của nó
với những phần còn lại. Đây là một yêu cầu căn bản đối với nghệ thuật diễn văn:
không chỉ nói những điều có lý, mà còn phải biết sắp xếp chúng theo một trật tự
có chủ đích và gắn bó chặt chẽ với nhau.
[26] Luận chứng chính của Socrates ở đây là cần xem xét lại
bài diễn văn trước đó về tình yêu, bởi bài diễn văn ấy có thể đã trình bày sai
bản chất của tình yêu dù nghe có vẻ thuyết phục. Socrates nhắc lại rằng họ từng
phân biệt hai loại điên loạn: một loại phát sinh từ bệnh tật của con người, loại
kia là trạng thái xuất thần do thần linh ban tặng. Trong loại thứ hai, họ đã
phân biệt bốn hình thức gắn với Apollo, Dionysus, những nàng Muse và
Aphrodite–Eros. Tình yêu thuộc hình thức thứ tư và được xem là cao quý nhất
trong những trạng thái điên loạn do thần linh ban tặng.
Điểm đáng chú ý là Socrates không vội khẳng định bài diễn
văn trước đó hoàn toàn sai. Ông thừa nhận hình ảnh họ đã dùng để mô tả tình yêu
có thể chứa đựng một phần chân lý, nhưng cũng có thể đã khiến họ hiểu sai về
nó. Bài diễn văn ấy, dù có sức thuyết phục và được trình bày như một bài ca
dâng lên Eros, vẫn cần được xem xét lại. Như vậy, Socrates đang chuẩn bị sửa chữa
điều họ đã nói: không phải phủ nhận giá trị của tình yêu, mà là phân biệt tình
yêu đích thực — một trạng thái điên loạn do thần linh ban tặng — với cách nhìn
sai lạc về nó trong bài diễn văn trước.
[27] Đoạn này trình bày hai phương pháp tư duy mà Socrates
xem là nền tảng của nghệ thuật triết luận và diễn văn có tri thức.
Phương pháp thứ nhất là quy tụ những sự vật riêng lẻ
thành một thể thống nhất, nhận ra điểm chung giữa chúng rồi xác định thể loại của
chúng bằng một định nghĩa. Nhờ vậy, người nói biết rõ mình đang bàn về đối tượng
nào và có thể triển khai lập luận một cách rõ ràng, nhất quán. Socrates cho rằng
cuộc bàn luận trước đó về tình yêu đã vận dụng phương pháp này: họ quy những biểu
hiện khác nhau của tình yêu về một loại chung là sự điên loạn, dù định nghĩa ấy
có thể chưa hoàn toàn đúng.
Phương pháp thứ hai là phân chia một thể loại thành những
loài riêng biệt theo những đường phân chia tự nhiên, không tùy tiện chia cắt hoặc
làm rời rạc những phần vốn thuộc về nhau. Socrates ví cách làm này với việc
phân chia một cơ thể theo những bộ phận tự nhiên, thay vì chặt vụn nó một cách
vụng về. Ông dùng chính hai bài diễn văn trước đó để minh họa: sau khi quy những
trạng thái điên loạn về một loại chung, bài diễn văn thứ nhất phân chia chúng để
tìm ra tình yêu thuộc phía thấp kém, gắn với những ham muốn thông thường; bài
diễn văn thứ hai tiếp tục phân chia để nhận ra tình yêu có nguồn gốc thần linh,
đem lại những điều tốt đẹp lớn lao cho con người.
Điểm cốt yếu trong lập luận của Socrates là hai phương
pháp này phải đi đôi với nhau: trước hết nhận ra sự thống nhất giữa những sự vật
khác nhau, sau đó phân biệt những loại riêng theo đúng bản tính của chúng. Nhờ
đó, người ta không chỉ biết gọi tên một đối tượng, mà còn hiểu được cấu trúc và
những khác biệt bên trong đối tượng ấy. Socrates gọi đây là những phương pháp
có thể được nắm bắt bằng một nghệ thuật có hệ thống; về sau, chúng thường được
biết đến trong triết học Plato dưới tên gọi quy tụ (synagōgē) và phân chia
(diairesis).
[28] [Cách diễn đạt chỉ phương pháp nhận ra một gì thống nhất
trong nhiều sự vật riêng lẻ, tức thao tác tập hợp những sự vật có chung một bản
tính vào một loại.]
[29] [Odyssey,
quyển II, câu 406.]
[30] Dialectikē (διαλεκτική) – phép biện chứng:
Trong Phaedrus, phép biện chứng là phương pháp khảo sát sự vật bằng hai thao
tác có quan hệ bổ sung cho nhau: tập hợp những sự vật riêng lẻ vào một khái niệm
hay một loại thống nhất, rồi phân chia khái niệm hay loại ấy thành những phần
khác nhau theo những đường phân chia tự nhiên, thay vì tùy tiện chia cắt nó.
Socrates gọi thao tác thứ nhất là tập hợp (synagōgē), thao tác thứ hai là phân
chia (diairesis). Nhờ hai thao tác này, người suy luận có thể nhận ra sự thống
nhất trong những điều có vẻ phân tán, đồng thời phân biệt chính xác những gì
khác nhau trong cùng một loại sự vật. Trong Phaedrus, phép biện chứng không chỉ
là phương pháp lập luận, mà còn là phương pháp đạt đến tri thức về bản tính của
sự vật. Đối với nghệ thuật hùng biện, phương pháp này đặc biệt cần thiết: người
nói phải hiểu điều mình trình bày, biết phân biệt những loại hồn người và nhận
ra loại diễn ngôn thích hợp với từng loại. Vì vậy, phép biện chứng là nền tảng
tri thức để nghệ thuật hùng biện có thể trở thành một technē đích thực, chứ
không chỉ là sự vận dụng những thủ pháp nhằm thuyết phục người nghe.
[31] [Đối chiếu
261c.]
[32] [Evenus xứ
Paros hoạt động với tư cách một nhà ngụy biện vào cuối thế kỷ V TCN. Chỉ còn lại
một vài mảnh văn bản rất ngắn trong những tác phẩm của ông]
[33] [Tisias xứ
Syracuse, cùng với Corax, được xem là người sáng lập trường phái hùng biện
Sicily, trường phái có những đại diện tiêu biểu như Gorgias và Polus.]
[34] [Prodicus xứ
Ceos, sống khoảng năm 470 đến sau năm 400 TCN, thường được Plato nhắc đến vì khả
năng phân biệt những sắc thái tinh tế trong cách dùng từ.]
[35] [Hippias xứ Elis sinh vào khoảng giữa thế kỷ V TCN. Ông
đi nhiều nơi để giảng dạy nhiều môn học khác nhau, bao gồm toán học, thiên văn
học, hòa âm, nghệ thuật ghi nhớ, đạo đức học, lịch sử và nghệ thuật diễn văn.]
[36] [Polus là học
trò của Gorgias; Plato đề cập đến ông trong đàm thoại Gorgias, đặc biệt ở
448c và 471a–c. Người ta cho rằng ông đã soạn một tác phẩm về thuật hùng biện (Gorgias,
462b).]
[37] [Licymnius xứ Chios là nhà thơ chuyên sáng tác thơ
dithyrambos và là người giảng dạy thuật hùng biện.]
[38] [Protagoras xứ
Abdera, sống trong phần lớn thế kỷ V TCN, là nhà ngụy biện nổi tiếng nhất trong
thế hệ đầu tiên. Plato khắc họa ông khá sinh động trong đàm thoại Protagoras,
đồng thời trình bày một cách tái dựng đáng chú ý về nhận thức luận của ông
trong Theaetetus]
[39] [Nguyên văn
là “sức mạnh của người xứ Chalcedon”, một cách gọi có nguồn gốc từ sử thi
Homer, chỉ Thrasymachus, người xuất thân từ Chalcedon. Đối chiếu 261c.]
[40] [Pericles (khoảng 495–429 TCN) là chính khách và nhà
hùng biện nổi tiếng, giữ vai trò chi phối đời sống chính trị Athens từ thập
niên 450 TCN cho đến khi qua đời. Cụm từ “Adrastus có lời nói ngọt như mật” được
trích từ nhà thơ Sparta Tyrtaeus, mảnh 12.8 (theo bản Edmonds). Adrastus là một
anh hùng huyền thoại của Argos, một trong những nhân vật chính trong vở The
Suppliants của Euripides.]
[41] Socrates phê bình những sách giáo khoa
về thuật hùng biện và xác định điều kiện của một nghệ thuật diễn văn đích thực: Trong đoạn này, Socrates xem xét những quy tắc
và kỹ thuật mà những người dạy thuật hùng biện thường trình bày trong sách giáo
khoa. Ông lần lượt nhắc đến những phần cấu thành một bài diễn văn: Mở đầu,
Trình bày sự việc, Lời chứng của nhân chứng, Chứng cứ gián tiếp, Lập luận về
tính hợp lý, Xác nhận, Bác bỏ và phần Tóm lược ở cuối bài. Ông cũng kể ra những
kỹ thuật diễn đạt mà những nhà hùng biện và những người dạy thuật hùng biện đã
đề xướng: nói bóng gió, ca ngợi hay khiển trách gián tiếp, làm cho điều nhỏ bé
có vẻ lớn lao và điều lớn lao có vẻ nhỏ bé, dùng lối nói trùng điệp, châm ngôn,
hình ảnh, hoặc điều chỉnh độ dài của bài diễn văn. Những kỹ thuật ấy có thể
giúp người nói gây ấn tượng, khơi dậy cảm xúc và hướng người nghe đến một kết
luận nhất định. Chẳng hạn, Thrasymachus được nhắc đến như một người biết cách
khơi dậy sự phẫn nộ của đám đông, rồi lại làm cho họ dịu xuống; ông cũng giỏi
dùng lời vu khống và bác bỏ lời vu khống. Prodicus thì được Socrates nhắc đến một
cách hài hước qua lời khuyên rằng bài diễn văn không nên quá dài cũng không quá
ngắn, mà phải có độ dài vừa phải.
Tuy nhiên, Socrates cho rằng tất cả những điều ấy mới chỉ
là những kỹ thuật riêng lẻ, chưa đủ để tạo thành một nghệ thuật hùng biện thực
sự. Để làm rõ sự khác biệt này, ông đưa ra ví dụ về y học. Một người có thể biết
những phương pháp làm tăng hoặc giảm nhiệt độ cơ thể, gây nôn mửa hay làm cho
ruột hoạt động, nhưng nếu không biết phải áp dụng phương pháp nào cho người bệnh
nào, vào lúc nào và với mức độ ra sao, thì người ấy chưa thể được xem là thầy
thuốc. Những hiểu biết về thuốc men và cách tác động lên cơ thể chỉ là kiến thức
ban đầu; muốn hành nghề y, người ta còn phải biết tình trạng của người bệnh và
lựa chọn cách điều trị thích hợp. Tương tự, một người biết cách làm cho người
nghe thương xót hay sợ hãi, biết viết những đoạn dài về chuyện nhỏ và những đoạn
ngắn về chuyện lớn, vẫn chưa vì thế mà nắm được nghệ thuật sáng tác bi kịch.
Như Sophocles và Euripides có thể chỉ ra, một vở bi kịch không phải là tập hợp
những thủ pháp riêng rẽ, mà là sự sắp xếp những yếu tố ấy sao cho chúng phù hợp
với nhau và với toàn bộ tác phẩm.
Socrates tiếp tục dùng ví dụ về âm nhạc để làm sáng tỏ luận
điểm này. Một người biết tạo ra những nốt cao nhất và thấp nhất trên dây đàn
chưa chắc đã hiểu về hòa âm. Khả năng tạo ra những âm thanh riêng biệt là điều
cần thiết để học hòa âm, nhưng bản thân nó không phải là tri thức về hòa âm.
Cũng vậy, những quy tắc về cách dùng từ, cách sắp xếp câu, cách tạo hình ảnh
hay khơi dậy cảm xúc chỉ là những điều sơ đẳng cần thiết cho thuật hùng biện.
Chúng không phải là toàn bộ nghệ thuật ấy. Người biết dùng từng kỹ thuật riêng
lẻ chưa chắc đã biết kết hợp chúng thành một bài diễn văn hoàn chỉnh, trong đó
mỗi phần được đặt đúng chỗ và phục vụ cho mục đích chung.
Từ những ví dụ về y học, bi kịch và hòa âm, Socrates đi đến
điểm phê bình quan trọng hơn: những người viết sách và mở lớp dạy thuật hùng biện
đã nhầm lẫn giữa những điều kiện cần thiết để thực hành một nghệ thuật với
chính nghệ thuật ấy. Họ có thể truyền dạy những quy tắc và kỹ thuật riêng lẻ,
nhưng không giải thích được bản chất của thuật hùng biện, cũng không chỉ ra được
cách kết hợp những kỹ thuật ấy thành một chỉnh thể có trật tự. Theo lời
Socrates giả định rằng Pericles hoặc một nhà hùng biện xuất sắc như ông sẽ nói,
nguyên nhân sâu xa của sự thiếu sót ấy là họ không biết phép biện chứng. Vì
không biết cách xác định một đối tượng, phân chia nó theo những đường phân chia
tự nhiên và nhận ra liên hệ giữa những phần của nó, họ tưởng rằng mình đã khám
phá ra thuật hùng biện trong khi chỉ mới nắm được những điều cần học trước khi
bước vào nghệ thuật ấy.
Ở cuối đoạn, Socrates nêu thêm những điều kiện để trở
thành một nhà hùng biện thực sự: năng khiếu tự nhiên, tri thức và sự rèn luyện.
Năng khiếu giúp một người có khả năng diễn đạt và thuyết phục; sự rèn luyện
giúp họ phát triển khả năng ấy; nhưng tri thức mới là điều không thể thiếu để họ
hiểu rõ đối tượng mình nói đến và biết cách trình bày nó. Nếu thiếu một trong
những yếu tố ấy, năng lực hùng biện sẽ không thể phát triển đầy đủ. Vì vậy,
Socrates không phủ nhận giá trị của những kỹ thuật được dạy trong sách giáo
khoa, mà bác bỏ quan niệm cho rằng chỉ cần học những kỹ thuật ấy là đã nắm được
nghệ thuật hùng biện. Một bài diễn văn đích thực không chỉ cần được trình bày
khéo léo; nó còn phải được xây dựng trên sự hiểu biết về điều đang nói, cùng khả
năng tổ chức và kết hợp những phần của bài diễn văn thành một chỉnh thể thống
nhất.
Tóm lại, luận điểm cốt yếu của
Socrates là: biết những thủ pháp
diễn đạt chưa đồng nghĩa với việc biết nghệ thuật diễn văn. Cũng như biết dùng
thuốc chưa phải là biết y học, biết tạo ra những nốt nhạc chưa phải là hiểu hòa
âm, và biết dùng những yếu tố sân khấu chưa phải là nắm được nghệ thuật bi kịch,
người nói chỉ có thể trở thành nhà hùng biện đích thực khi biết dựa vào tri thức
và phép biện chứng để hiểu đối tượng, lựa chọn những phương pháp thích hợp và tổ
chức lời nói thành một toàn thể có trật tự.
[42] [Bản dịch theo cách đọc anoias ở vị trí a5, có
nghĩa là trạng thái thiếu hiểu biết hoặc không có trí tuệ.]
[43] [Hippocrates,
người sống cùng thời với Socrates, là vị thầy thuốc nổi tiếng mà tên tuổi được
gắn với Lời thề Hippocrates. Không có tác phẩm nào còn lưu truyền dưới tên ông
thể hiện quan điểm được gán cho ông trong đoạn này. Theo thần thoại Hy Lạp,
Asclepius, vị thần chữa bệnh, là tổ tiên của giới thầy thuốc. Ông vốn là con của
thần Apollo và người phàm Coronis, về sau được tôn thờ như một vị thần.
[44] Đoạn này tiếp tục triển khai luận điểm trước đó của
Socrates: muốn có nghệ thuật hùng biện đích thực, người nói không thể chỉ nắm
những kỹ thuật diễn đạt, mà phải hiểu rõ bản tính của đối tượng mình muốn thuyết
phục. Đối tượng ấy chính là hồn người. Qua ví dụ về Pericles, y học và
Hippocrates, Socrates giải thích vì sao tri thức về tự nhiên và phép khảo sát
có hệ thống là điều cần thiết đối với nhà hùng biện.
Trước hết, Socrates cho rằng Pericles trở thành nhà hùng
biện xuất sắc không chỉ nhờ năng khiếu tự nhiên, mà còn nhờ được tiếp xúc với
Anaxagoras và tiếp thu cách suy tưởng của nhà triết học này về tự nhiên. Việc
khảo cứu tự nhiên giúp con người vượt khỏi những hiểu biết vụn vặt, nhận ra những
nguyên lý rộng lớn và những liên hệ chung. Đặc biệt, Socrates cho rằng Pericles
đã hiểu thêm về bản tính của hồn người và tình trạng thiếu hiểu biết của con
người. Những hiểu biết ấy giúp ông không chỉ biết nói sao cho thuyết phục, mà
còn hiểu người nghe và biết lời nói tác động đến họ như thế nào.
Để chứng minh điều này, Socrates so sánh thuật hùng biện
với y học. Người thầy thuốc muốn chữa trị đúng cách phải hiểu bản tính của thân
thể; người hùng biện muốn thuyết phục người khác cũng phải hiểu bản tính của hồn
người. Nếu không có sự hiểu biết ấy, cả hai chỉ hành động dựa trên kinh nghiệm:
người thầy thuốc có thể biết một số loại thuốc và phương pháp điều trị, nhưng
không biết khi nào, với ai và ở mức độ nào nên áp dụng chúng; nhà hùng biện có
thể biết những cách diễn đạt và lập luận khác nhau, nhưng không biết nên dùng
chúng với loại người nào, trong hoàn cảnh nào và nhằm tạo ra sự tin tưởng nào.
Vì vậy, cũng như y học phải biết lựa chọn thuốc men và chế độ ăn uống phù hợp để
làm cho thân thể khỏe mạnh, thuật hùng biện phải biết dùng lý lẽ và những cách ứng
xử thích hợp để tạo nên sự tin tưởng và những phẩm hạnh mong muốn trong hồn người.
Khi Phaedrus nhắc đến Hippocrates, Socrates không chỉ dựa
vào uy tín của vị thầy thuốc này, mà còn yêu cầu xem xét quan điểm ấy bằng lập
luận. Điều này rất quan trọng: một phương pháp không trở thành đúng chỉ vì được
một người nổi tiếng phát biểu; nó phải đứng vững trước sự khảo sát bằng lý trí.
Socrates sau đó trình bày cách khảo sát bản tính của bất kỳ sự vật nào. Trước hết,
cần xác định sự vật ấy đơn giản hay phức hợp. Nếu đơn giản, phải tìm hiểu những
năng lực tự nhiên của nó: nó có thể tác động lên những gì và có thể chịu tác động
từ những gì. Nếu phức hợp, phải nhận diện những hình thức cấu thành nó, rồi khảo
sát từng hình thức theo cùng phương pháp ấy. Đây là cách tìm hiểu một đối tượng
từ bản tính và những khả năng tác động, chịu tác động của nó, thay vì chỉ ghi
nhớ những biểu hiện rời rạc bên ngoài.
Socrates cho rằng nếu không tiến hành khảo sát theo cách ấy,
chúng ta chẳng khác nào người mù đang tìm đường. Áp dụng vào thuật hùng biện,
điều đó có nghĩa là người muốn dạy nghệ thuật diễn văn phải chỉ ra chính xác bản
tính của đối tượng mà lời nói hướng đến. Đối tượng ấy là hồn người, bởi mục
đích của nhà hùng biện là tạo ra sự tin tưởng trong hồn người. Như vậy, muốn biết
cách thuyết phục, trước hết phải hiểu hồn người là gì, có những hình thức hay
trạng thái nào, chịu tác động bởi những điều gì và có thể phản ứng ra sao trước
những loại lời nói khác nhau.
Điểm cốt yếu của lập luận là Socrates đặt nghệ thuật hùng biện trên nền tảng của một
sự hiểu biết có hệ thống về hồn người. Cũng như người thầy thuốc không thể chữa
bệnh chỉ bằng cách thuộc lòng những phương thuốc, nhà hùng biện không thể thuyết
phục một cách có nghệ thuật chỉ bằng cách thuộc lòng những thủ pháp ngôn từ. Họ
phải hiểu đối tượng mà mình tác động đến, biết những gì có thể ảnh hưởng đến đối
tượng ấy và lựa chọn cách thức thích hợp. Bởi vậy, thuật hùng biện đích thực
không đơn thuần là kỹ năng dùng lời nói, mà còn đòi hỏi tri thức về bản tính
con người và những quy luật chi phối sự tác động của lời nói lên hồn người.
[45] [Ý nói cần
xem xét cả lập luận của phía đối lập, kể cả khi lập luận ấy có thể bảo vệ một
quan điểm mà người nói không đồng tình.]
Socrates nói rằng cần nghe cả lập luận của phía đối lập
vì muốn xem xét vấn đề từ cả hai phía, chứ không chỉ nghe những lý lẽ củng cố
quan điểm mà mình đã chấp nhận. Đây cũng là cách ông đưa cuộc thảo luận từ những
yêu cầu lý thuyết về nghệ thuật hùng biện sang việc kiểm tra một quan điểm đối
nghịch: liệu nhà hùng biện có thực sự cần biết chân lý hay không?
[46] [Đối chiếu
259e và những đoạn tiếp theo.]
[47] Bản tính của hồn người, nghệ thuật thuyết
phục và vấn đề chân lý: Trong
phần đầu, Socrates trình bày đầy đủ hơn phương pháp mà ông cho là nền tảng của
nghệ thuật hùng biện. Nếu muốn thuyết phục người khác một cách có nghệ thuật,
nhà hùng biện trước hết phải hiểu rõ đối tượng mà lời nói của mình hướng đến, tức
hồn người. Sự hiểu biết ấy không chỉ dừng lại ở việc xác định hồn người có những
hình thức hay loại khác nhau, mà còn phải bao gồm những đặc điểm riêng của từng
loại, những gì có thể tác động đến chúng và những cách thức chúng phản ứng trước
những tác động ấy.
Từ đó, nhà hùng biện phải khảo sát cả những loại diễn
ngôn khác nhau. Mỗi loại hồn người có những đặc điểm riêng, và không phải loại
diễn ngôn nào cũng có tác dụng như nhau đối với mọi người. Có loại lời nói có
thể thuyết phục người này nhưng lại không thuyết phục được người khác. Vì vậy,
người nói phải biết phối hợp loại diễn ngôn với loại hồn người thích hợp, đồng
thời hiểu rõ vì sao sự phối hợp ấy có hiệu quả. Đây không đơn thuần là việc học
thuộc những thủ pháp thuyết phục, mà là hiểu được quan hệ giữa bản tính của người
nghe và tác động của lời nói.
Socrates còn nhấn mạnh rằng tri thức lý thuyết phải được
kiểm nghiệm trong thực tế. Nhà hùng biện không chỉ cần biết những loại hồn người
và những loại diễn ngôn qua sách vở hay bài giảng; người ấy còn phải có khả
năng nhận ra đặc điểm của từng người trong những tình huống cụ thể, rồi lựa chọn
cách nói thích hợp. Ngoài ra, người ấy phải biết thời điểm nào nên nói, lúc nào
nên im lặng, khi nào nên dùng lời lẽ ngắn gọn, khi nào nên khơi gợi lòng thương
xót hoặc phóng đại một sự việc. Những thủ pháp này không tự chúng tạo thành nghệ
thuật hùng biện. Giá trị của chúng tùy thuộc vào việc người nói có hiểu rõ đối
tượng, hoàn cảnh và mục đích dùng hay không.
Như vậy, Socrates đưa ra một yêu cầu cao hơn nhiều so với
việc nắm vững những quy tắc diễn đạt. Nghệ thuật hùng biện đích thực đòi hỏi sự
kết hợp giữa tri thức về hồn người, tri thức về những loại diễn ngôn và khả
năng vận dụng những tri thức ấy trong thực tế. Thiếu bất kỳ yếu tố nào trong số
đó, người nói vẫn chưa thể tự nhận rằng mình đã làm chủ nghệ thuật này.
Tuy nhiên, Phaedrus nhận thấy con đường ấy quá dài và khó
khăn. Socrates đồng ý rằng cần tìm một con đường ngắn gọn hơn, nhưng thay vì
đơn giản hóa những yêu cầu vừa nêu, ông đề nghị xem xét một lập luận khác, tức
quan điểm của những người cho rằng nhà hùng biện không cần phải biết chân lý.
Theo quan điểm ấy, trong những cuộc tranh tụng tại tòa
án, điều quan trọng không phải là sự thật của sự việc, mà là điều gì có vẻ hợp
lý và có sức thuyết phục đối với người nghe. Người bào chữa hay người buộc tội
vì thế không nhất thiết phải trình bày đúng những gì đã xảy ra. Nếu sự thật
không phù hợp với điều mà người nghe có thể chấp nhận, họ có thể trình bày một
câu chuyện khác, miễn là câu chuyện ấy có vẻ hợp lý. Theo cách nhìn này, nhiệm
vụ của nhà hùng biện không phải là tìm kiếm và trình bày chân lý, mà là làm cho
người nghe tin vào điều mình muốn họ tin. Đó chính là điều mà những người dạy
thuật hùng biện xem là cốt yếu của nghệ thuật thuyết phục.
Điểm đáng chú ý là Socrates không đưa ra quan điểm này
như kết luận của chính mình. Ông chủ động trình bày lập luận của phía đối lập để
xem xét nó. Lập luận ấy có sức hấp dẫn thực tế: tại tòa án, người ta thường phải
thuyết phục những người không trực tiếp chứng kiến sự việc, và phán quyết có thể
phụ thuộc vào điều gì nghe có vẻ đáng tin hơn. Nhưng nó cũng đặt ra một vấn đề
căn bản: nếu nhà hùng biện có thể gạt chân lý sang một bên để theo đuổi điều có
vẻ hợp lý, thì liệu đó có còn là một nghệ thuật dựa trên tri thức hay chỉ là kỹ
năng tạo ra sự tin tưởng?
Đây chính là điểm Socrates sẽ xem xét ở phần tiếp theo.
Ông sẽ không chỉ bác bỏ quan niệm cho rằng chân lý không cần thiết đối với thuật
hùng biện, mà còn tìm cách chứng minh rằng ngay cả khả năng làm cho điều sai lầm
có vẻ đúng cũng đòi hỏi người nói phải hiểu biết về chân lý. Bởi muốn khiến người
khác nhầm lẫn giữa hai sự vật, trước hết người ta phải biết chúng giống nhau và
khác nhau ở những điểm nào. Do đó, việc theo đuổi điều có vẻ hợp lý mà không hiểu
chân lý không phải là một con đường ngắn hơn để đạt đến nghệ thuật hùng biện;
trái lại, nó vẫn phụ thuộc vào tri thức mà những người chủ trương quan điểm ấy
muốn gạt bỏ.
[48] [Socrates có
thể đang ám chỉ Corax, bởi tên này trong tiếng Hy Lạp cũng có nghĩa là “con quạ”.]
[49] Socrates phê bình quan niệm về điều có
vẻ hợp lý của Tisias: Trong
đoạn này, Socrates lấy một ví dụ từ những lời dạy về thuật hùng biện gắn với
Tisias để cho thấy những người theo đuổi nghệ thuật tranh tụng vận dụng khái niệm
“điều có vẻ hợp lý” như thế nào. Tình huống được nêu ra là một người yếu nhưng
gan dạ bị đưa ra tòa vì đã đánh và cướp áo choàng của một người khỏe mạnh nhưng
hèn nhát. Theo cách xử lý mà Tisias đề xuất, cả hai bên đều không nên nói sự thật.
Người khỏe mạnh sẽ không muốn thừa nhận mình hèn nhát, còn người yếu sẽ tìm
cách bác bỏ lời buộc tội bằng cách khai thác sự chênh lệch về thể lực giữa hai
người. Mỗi bên đều phải lựa chọn lời khai sao cho có vẻ đáng tin trước tòa, đồng
thời tìm cách làm cho lời trình bày của đối phương trở nên khó tin.
Socrates dùng ví dụ này để chế giễu lối dạy hùng biện chỉ
chú trọng vào những thủ thuật giúp người nói giành phần thắng trong tranh tụng.
Điều đáng phê bình không đơn thuần là việc hai bên có thể nói dối, mà là quan
niệm cho rằng nghệ thuật diễn văn nằm ở khả năng làm cho một điều bất kỳ cũng
có vẻ hợp lý trước đám đông. Theo quan niệm ấy, chân lý không còn là căn cứ để
đánh giá lời nói; điều quan trọng chỉ còn là người nói có thể khiến người nghe
tin vào điều mình trình bày hay không.
Để bác bỏ quan niệm này, Socrates nhắc lại một điểm đã được
bàn trước đó: con người hình thành quan niệm về điều có vẻ hợp lý thông qua sự
tương tự với chân lý. Muốn khiến một điều sai lầm có vẻ giống sự thật, người
nói phải biết rõ sự thật và nhận ra những điểm tương tự cũng như khác biệt giữa
những sự vật đang được so sánh. Người hiểu chân lý vì thế có khả năng nhận biết
và dùng những sự tương tự tốt hơn người không hiểu chân lý. Socrates không phủ
nhận rằng người ta có thể thuyết phục người khác bằng những điều không đúng sự
thật. Ông lập luận rằng muốn làm việc ấy một cách có phương pháp, người nói vẫn
phải biết chân lý. Bởi lẽ, không thể nhận ra một sự vật giống hay khác sự vật
nào nếu không hiểu rõ bản tính của những sự vật ấy. Do đó, Tisias không thể lấy
việc tạo ra vẻ hợp lý làm con đường thay thế cho tri thức về chân lý.
Từ đó, Socrates nhắc lại những yêu cầu mà ông đã xác lập
cho nghệ thuật diễn văn: người nói phải biết phân loại những kiểu tính cách có
thể gặp trong đám đông thính giả, phân chia sự vật thành từng loại và nắm bắt bản
chất thống nhất của mỗi loại. Đây là những năng lực đòi hỏi sự khảo sát và rèn
luyện lâu dài, chứ không thể có được chỉ bằng cách học thuộc những thủ pháp
tranh tụng. Như vậy, Socrates bác bỏ ý tưởng cho rằng có thể đạt đến nghệ thuật
hùng biện bằng một con đường dễ dàng, chỉ cần biết cách vận dụng điều có vẻ hợp
lý để thuyết phục đám đông.
Đáng chú ý, khi nhắc đến Tisias, Socrates còn có một lời
chơi chữ mang tính châm biếm. Ông nói đến Tisias hoặc bất kỳ ai khác, bất kể
người ấy muốn tự xưng bằng tên gì, qua đó gợi đến Corax (korax), từ tiếng
Hy Lạp có nghĩa là “con quạ”. Đây là một cách nói đùa dựa trên tên gọi, không
phải căn cứ để khẳng định Tisias và Corax là cùng một người. Lời châm biếm này
tiếp tục làm nổi bật thái độ hoài nghi của Socrates đối với những người tự nhận
mình nắm giữ nghệ thuật hùng biện nhưng thực chất chỉ truyền dạy những mẹo
tranh tụng.
Ở cuối đoạn, Socrates chuyển mục đích của việc học hỏi từ
chỗ tìm cách làm hài lòng con người sang việc hướng đến làm hài lòng những vị
thần. Ông cho rằng người có lý trí không nên lấy sự tán thưởng của đám đông làm
mục đích cao nhất, mà phải hướng đến điều tốt đẹp và đúng đắn hơn. Lời nói về
những vị thần là “chủ nhân” và con người là những kẻ cùng cảnh nô lệ mang sắc
thái mỉa mai, nhưng cũng thể hiện một sự đảo ngược trong thước đo giá trị: nhà
hùng biện không nên chỉ tìm cách làm vừa lòng những người nghe mình, mà phải
quan tâm đến điều gì thực sự đáng nói và đáng làm. Con đường khảo sát lâu dài
mà Socrates vừa trình bày vì thế không nhằm giúp người nói giành được sự tán
thưởng của đám đông, mà nhằm hướng việc nói năng và hành động đến điều mà thần
linh có thể chấp nhận.
Vì vậy, lời phê bình của Socrates có hai phương diện gắn
bó với nhau. Về phương diện tri thức, ông khẳng định nghệ thuật diễn văn phải dựa
trên hiểu biết về chân lý, bản tính của sự vật và hồn người; những thủ thuật tạo
ra vẻ hợp lý không thể thay thế tri thức ấy. Về phương diện mục đích, ông phản
đối việc lấy sự tán thưởng hay phán quyết của đám đông làm tiêu chuẩn tối hậu,
và đặt việc nói năng, hành động trong liên hệ với điều thiện và sự công chính
trước thần linh. Đây là sự đối lập giữa thuật thuyết phục nhằm giành phần thắng
và nghệ thuật diễn văn được dẫn dắt bởi tri thức.
[50] [Naucratis là
một thuộc địa thương mại của người Hy Lạp tại Ai Cập. Câu chuyện tiếp theo có lẽ
là sáng tác của Plato (xem 275b3), trong đó ông kết hợp và biến đổi những yếu tố
từ thần thoại Ai Cập và Hy Lạp.]
[51] [Theuth, còn
gọi là Thoth, là vị thần Ai Cập bảo trợ chữ viết, phép đo lường và tính toán.
Người Hy Lạp đồng nhất Theuth với Hermes, có lẽ vì vai trò của vị thần này
trong việc cân đo hồn người. Theuth cũng xuất hiện trong một câu chuyện liên
quan đến sự ra đời của bảng chữ cái ở Philebus, 18b.]
[52] [Với tư cách
là vua của những vị thần Ai Cập, Ammon (Thamus) được người Ai Cập đồng nhất với
thần mặt trời Ra, còn người Hy Lạp đồng nhất ông với Zeus.]
[53] [Bản dịch chấp
nhận cách hiệu đính Thamoun ở vị trí d4.]
[54] Chữ viết, trí nhớ và sự khôn ngoan: Trong lời phê bình của Thamus, có thể nhận ra
hai luận điểm chính, tương ứng với hai lời hứa mà Theuth đưa ra khi giới thiệu
chữ viết: thứ nhất, chữ viết sẽ giúp con người có trí nhớ tốt hơn; thứ hai, chữ
viết sẽ làm cho con người khôn ngoan hơn. Thamus bác bỏ cả hai lời hứa ấy,
nhưng mỗi lời bác bỏ đề cập đến một vấn đề riêng: luận điểm thứ nhất nói về
năng lực ghi nhớ, còn luận điểm thứ hai nói về bản chất của tri thức và sự hiểu
biết.
Trước hết, Thamus cho rằng chữ viết không thực sự làm
tăng cường trí nhớ, mà chỉ cung cấp một phương tiện nhắc nhớ. Ông phân biệt việc
ghi nhớ (mnēmē) với việc nhắc nhớ (hypomnēsis). Ghi nhớ là khả
năng tự giữ lại và nhớ đến những điều chúng ta đã học, đã biết; còn nhắc nhớ là
việc gợi lại những điều ấy nhờ những dấu hiệu hoặc phương tiện bên ngoài. Chữ
viết có thể giúp người đọc tìm lại thông tin đã được ghi chép, nhưng không vì
thế mà họ có khả năng ghi nhớ tốt hơn. Nếu quá lệ thuộc vào văn bản, họ có thể
ít dùng và rèn luyện trí nhớ của chính mình. Nói cách khác, những điều được lưu
giữ trên trang giấy không đồng nghĩa với những điều đã được ghi nhớ trong mỗi
người. Chữ viết có thể giữ lại thông tin, nhưng không thể thay thế năng lực ghi
nhớ của con người.
Thứ hai, Thamus cho rằng chữ viết không làm cho con người
thực sự khôn ngoan hơn, mà có thể khiến họ chỉ mang vẻ bề ngoài của sự khôn
ngoan. Một người đọc được nhiều sách, tiếp xúc với nhiều điều được ghi chép,
chưa hẳn đã hiểu những điều ấy. Họ có thể nhắc lại những gì đã đọc nhưng không
giải thích được căn cứ, không trả lời được khi bị chất vấn, cũng không biết tự
mình suy xét và vận dụng điều đã đọc. Vì thế, họ có thể tưởng rằng mình đã hiểu
biết sâu rộng, trong khi những gì họ có chỉ là những thông tin tiếp nhận từ bên
ngoài. Thamus muốn phân biệt sự hiểu biết thực sự, được hình thành nhờ suy xét
và nắm vững điều mình biết, với cảm giác rằng mình hiểu biết chỉ vì đã đọc và
ghi nhớ được nhiều điều. Chữ viết có thể đem lại vẻ ngoài của trí tuệ, nhưng tự
nó không tạo ra trí tuệ.
Hai luận điểm này có liên hệ với nhau, nhưng không phải
là một. Luận điểm thứ nhất phê bình sự lệ thuộc vào chữ viết trong việc ghi nhớ;
luận điểm thứ hai phê bình sự nhầm lẫn giữa việc tiếp nhận thông tin và sự hiểu
biết thực sự. Một bên nói về khả năng ghi nhớ những điều đã biết, bên kia nói về
khả năng hiểu và suy xét những điều được tiếp nhận. Cả hai đều nhấn mạnh rằng
việc lưu giữ hay tiếp nhận những điều từ bên ngoài không bảo đảm rằng con người
đã biến chúng thành năng lực và hiểu biết của chính mình.
Sự phân biệt ấy cũng chuẩn bị cho phần tiếp theo của Phaedrus
(275d–278b), nơi Socrates bàn sâu hơn về chữ viết và lời nói. Một văn bản được
viết ra không thể tự trả lời khi bị chất vấn, không thể tự giải thích khi người
đọc hiểu sai, cũng không thể tự bảo vệ những điều nó trình bày. Nó chỉ lặp lại
cùng một nội dung cho bất cứ ai đọc nó. Trái lại, lời nói sống động của người
thực sự có tri thức có thể giải thích điều mình nói, trả lời câu hỏi, bảo vệ lập
luận và điều chỉnh cách trình bày tùy theo người đàm thoại. Vì vậy, điều Plato
muốn nhấn mạnh không đơn giản là chữ viết kém hơn lời nói, mà là sự khác biệt
giữa một phương tiện lưu giữ và truyền đạt thông tin với tri thức thực sự được
hình thành trong hồn người. Chữ viết có thể giúp chúng ta lưu giữ và tìm lại những
điều đã biết, nhưng không thể thay chúng ta suy nghĩ, hiểu biết và giải thích
những điều ấy.
[55] Ý nghĩa câu chuyện về Theuth và Thamus:
Chữ viết, trí nhớ và bản chất của tri thức: Câu chuyện về Theuth và Thamus mở đầu cho phần cuối của Phaedrus,
trong đó Socrates chuyển từ việc khảo sát nghệ thuật hùng biện sang xem xét bản
chất của lời nói và chữ viết. Qua câu chuyện này, ông đặt ra một vấn đề căn bản:
một phương tiện giúp con người lưu giữ và truyền đạt thông tin có thực sự làm
cho con người hiểu biết hơn hay không? Chữ viết có thể giúp con người ghi lại
những điều đã biết, nhưng liệu nó có thể thay thế hoạt động ghi nhớ, suy nghĩ
và hiểu biết của chính con người?
Trước hết, câu chuyện phân biệt giữa người sáng tạo ra một
phương tiện và người có khả năng phán đoán những lợi ích cũng như tác hại của
phương tiện ấy. Theuth là người phát minh ra nhiều nghệ thuật và tri thức,
trong đó có chữ viết. Vì yêu mến phát minh của mình, ông cho rằng chữ viết sẽ
làm cho người Ai Cập khôn ngoan hơn và có trí nhớ tốt hơn. Nhưng Thamus không
chấp nhận cách đánh giá ấy. Ông cho rằng người tạo ra một phương tiện chưa chắc
đã hiểu đầy đủ những ảnh hưởng của nó đối với người dùng. Cần có một sự phán
đoán khác, xem xét không chỉ khả năng mà phương tiện ấy đem lại, mà cả những hậu
quả có thể phát sinh khi con người dùng nó.
Luận điểm đầu tiên của Thamus là chữ viết không thực sự
tăng cường trí nhớ, mà chỉ cung cấp một phương tiện nhắc nhớ từ bên ngoài. Khi
dựa vào những dấu hiệu được ghi lại, người học có thể ít rèn luyện khả năng tự
ghi nhớ hơn. Thay vì giữ điều mình biết trong hồn người và có thể tự mình nhớ lại,
họ tìm đến những dấu hiệu bên ngoài để gợi lại điều đã được ghi chép. Vì vậy,
chữ viết có thể giúp lưu giữ thông tin, nhưng không đồng nghĩa với việc làm cho
trí nhớ bên trong của con người trở nên mạnh mẽ hơn.
Ở đây, cần phân biệt hai chức năng mà Thamus nêu ra: ghi
nhớ (mnēmē) và nhắc nhớ (hypomnēsis). Ghi nhớ là khả năng giữ lại
và tự mình nhớ đến những điều đã biết; nhắc nhớ là sự gợi lại điều gì đó nhờ một
dấu hiệu hay phương tiện bên ngoài. Chữ viết có thể phục vụ chức năng thứ hai,
nhưng không thể tự nó bảo đảm chức năng thứ nhất. Đây là cơ sở để Thamus bác bỏ
lời khẳng định của Theuth rằng chữ viết là một phương thuốc tăng cường trí nhớ.
Nói cách khác, một người có thể tìm thấy trong văn bản những điều mình đã đọc,
nhưng điều đó không có nghĩa là những điều ấy đã thực sự trở thành tri thức của
người đó. Khả năng tra cứu và nhận lại thông tin không đồng nhất với khả năng tự
ghi nhớ và hiểu biết.
Luận điểm thứ hai liên quan đến sự khác biệt giữa vẻ bề
ngoài của trí tuệ và trí tuệ thực sự. Theo Thamus, chữ viết có thể khiến người
học tiếp nhận được nhiều thông tin và tưởng rằng mình đã hiểu biết rộng, nhưng
việc đọc những điều được ghi lại không có nghĩa là đã hiểu rõ chúng. Người đọc
có thể nhắc lại những lời mình đã đọc mà không biết giải thích căn cứ của
chúng, không thể tự mình bảo vệ những điều ấy khi bị chất vấn, hoặc không biết
vận dụng chúng trong những hoàn cảnh cụ thể. Vì thế, chữ viết có thể tạo ra vẻ
ngoài của sự khôn ngoan mà không bảo đảm người đọc thực sự có tri thức. Sự nguy
hiểm nằm ở chỗ người ta không nhận ra khoảng cách giữa điều mình tưởng là đã biết
và điều mình thực sự hiểu. Khi thiếu sự tự suy xét, việc tiếp nhận nhiều thông
tin thậm chí có thể khiến con người tự mãn, bởi họ nhầm lẫn giữa khả năng nhắc
lại lời người khác với năng lực hiểu biết của chính mình.
Điểm này nối trực tiếp với cuộc thảo luận trước đó về nghệ
thuật hùng biện. Socrates đã phê bình những người chỉ học thuộc những quy tắc
và thủ pháp diễn đạt, nhưng không hiểu bản tính của đối tượng mà mình nói đến.
Một người có thể nói năng trôi chảy, dùng nhiều lập luận và tạo được ấn tượng về
sự hiểu biết, nhưng những khả năng ấy chưa chứng minh rằng người ấy thực sự có
tri thức. Tương tự, một người có thể đọc được nhiều điều trong sách vở, nhưng nếu
chỉ tiếp nhận lời người khác mà không tự mình hiểu và suy xét, người ấy vẫn
chưa có được trí tuệ thực sự. Trong cả hai trường hợp, Socrates đều phân biệt
phương tiện biểu đạt hoặc truyền đạt tri thức với chính sự hiểu biết. Biết dùng
lời nói không đồng nghĩa với biết điều mình nói; cũng vậy, biết đọc và ghi nhớ
những lời được viết ra không đồng nghĩa với việc hiểu được nội dung của chúng.
Từ đây, câu chuyện còn gợi ra một vấn đề về cách con người
dùng chữ viết và đánh giá giá trị của những phương tiện do mình tạo ra. Theuth
xem phát minh của mình như một phương tiện có thể đem lại lợi ích cho con người,
nhưng Thamus nhắc rằng tác dụng của một phương tiện không chỉ phụ thuộc vào khả
năng của bản thân nó mà còn tùy thuộc vào cách con người dùng nó. Chữ viết có
thể giúp lưu giữ những điều đã được khám phá, hỗ trợ việc học hỏi và nhắc lại
những kiến thức đã tiếp nhận. Tuy nhiên, nếu người học chỉ dựa vào văn bản mà
không rèn luyện trí nhớ và khả năng suy nghĩ của mình, phương tiện ấy có thể
khiến họ nhầm lẫn giữa việc tiếp nhận thông tin và việc thực sự hiểu biết. Do
đó, lời phê bình của Thamus không nhất thiết có nghĩa là chữ viết chỉ đem lại
tác hại, mà nhằm bác bỏ lời khẳng định quá mức của Theuth về những lợi ích mà
nó có thể tự mình tạo ra.
Câu chuyện cũng cần được đặt trong liên hệ với phần trước
của đàm thoại. Socrates đã khẳng định rằng nghệ thuật diễn văn đích thực phải dựa
trên tri thức về chân lý và hồn người. Người có tri thức không chỉ biết nói điều
gì, mà còn phải hiểu rõ điều mình nói, có khả năng giải thích và bảo vệ lập luận
trước những câu hỏi. Những yêu cầu ấy không thể được đáp ứng chỉ bằng việc ghi
chép hoặc học thuộc lời người khác. Chúng đòi hỏi một hoạt động sống động của
tư duy, trong đó người học tự mình hiểu, suy xét và có khả năng trình bày điều
mình biết. Bởi vậy, vấn đề chữ viết được đưa ra ở đây không tách rời vấn đề nghệ
thuật diễn văn: cả hai đều đặt ra câu hỏi liệu việc sở hữu và dùng những phương
tiện truyền đạt có đủ để chứng minh rằng con người thực sự có tri thức hay
không.
Tuy nhiên, không nên hiểu câu chuyện này như thể Plato
cho rằng chữ viết hoàn toàn vô ích, hoặc chủ trương con người không nên đọc và
ghi chép. Đối tượng phê bình của Socrates là quan niệm xem chữ viết như một
phương thuốc có thể tự động làm tăng trí nhớ và trí tuệ. Cần phân biệt công dụng
của chữ viết với khả năng hình thành tri thức trong con người. Chữ viết có thể
lưu giữ những lời nói và ý tưởng, giúp con người tra cứu, ôn lại và gợi nhớ những
điều đã học. Nhưng những công dụng ấy không thể thay thế việc tự mình ghi nhớ,
suy xét và hiểu rõ nội dung được ghi lại. Một văn bản có thể cung cấp cho người
đọc những điều cần suy nghĩ, nhưng không thể suy nghĩ thay họ; có thể trình bày
một lập luận, nhưng không thể bảo đảm rằng người đọc hiểu được căn cứ và sức
thuyết phục của lập luận ấy.
Sự phân biệt này được Socrates triển khai rõ hơn trong phần
tiếp theo của đàm thoại (275d–278b), khi ông so sánh chữ viết với lời nói sống
động. Văn bản viết, theo ông, giống như một bức tranh: nhìn bề ngoài có vẻ như
đang sống, nhưng khi bị hỏi thì vẫn im lặng, không thể tự giải thích điều mình
trình bày. Một văn bản cũng không thể tự lựa chọn người đọc thích hợp; nó được
lưu truyền đến những người có thể hiểu đúng, nhưng cũng có thể đến tay những
người hiểu sai. Khi bị chất vấn hoặc bị diễn giải sai, nó không thể tự mình trả
lời, làm sáng tỏ ý nghĩa hay bảo vệ lập luận của mình. Trái lại, lời nói sống động
gắn với tri thức trong hồn người có thể tự giải thích, đáp lại câu hỏi và điều
chỉnh cách trình bày tùy theo người đàm thoại. Người thực sự hiểu biết không chỉ
lặp lại những lời đã học, mà còn có thể trình bày lý do, bảo vệ điều mình khẳng
định và tiếp tục suy xét khi gặp phản bác.
Như vậy, sự đối lập mà Socrates thiết lập không đơn giản
là giữa chữ viết và lời nói xét như hai phương tiện truyền đạt. Điều ông quan
tâm sâu xa hơn là sự khác biệt giữa một nội dung được ghi lại bên ngoài với tri
thức thực sự được hình thành và nuôi dưỡng trong hồn người. Chữ viết có thể lưu
giữ một lời giải thích, nhưng bản thân văn bản không có khả năng hiểu hay bảo vệ
lời giải thích ấy. Lời nói sống động có giá trị triết học khi nó phát xuất từ sự
hiểu biết thực sự, có thể được kiểm tra qua đàm thoại và có khả năng đáp lại những
câu hỏi. Vì thế, câu chuyện về Theuth và Thamus không phải là một đoạn bàn luận
riêng rẽ về lịch sử chữ viết, mà là bước chuyển để Plato xác định đâu là hình
thức diễn ngôn có giá trị triết học đích thực.
Qua câu chuyện này, Plato nhấn mạnh rằng tri thức không nằm
ở việc sở hữu nhiều thông tin, ghi chép được nhiều lời nói hay có thể nhắc lại
những điều đã đọc. Tri thức đòi hỏi con người phải tự mình hiểu điều đang được
nói đến, nắm được căn cứ của nó và có khả năng giải thích, bảo vệ hoặc xem xét
lại điều mình biết. Chữ viết có thể hỗ trợ quá trình ấy, nhưng không thể thay
thế nó. Giá trị của một phương tiện truyền đạt không nên được đánh đồng với tri
thức mà con người có thể đạt được nhờ dùng phương tiện ấy.
[56] [Những khu vườn
Adonis là những chậu hoặc hộp trồng cây được dùng để thúc cho cây nảy mầm nhanh
trong dịp lễ hội Adonis. Người ta gieo hạt và chăm sóc chúng trong thời gian rất
ngắn, để cây mọc lên nhanh chóng rồi tàn lụi. Hình ảnh này được Socrates dùng để
đối lập việc gieo trồng chỉ nhằm tạo ra kết quả tức thời với công việc gieo trồng
nghiêm túc, đòi hỏi thời gian và sự chăm sóc lâu dài.]
[57] Lời nói sống động, chữ viết và sự truyền
đạt tri thức: Trong phần
này, Socrates tiếp tục bàn về giới hạn của chữ viết, nhưng đồng thời mở ra một
vấn đề quan trọng hơn: tri thức thực sự được hình thành và truyền đạt như thế
nào. Nếu ở câu chuyện Theuth và Thamus, ông phân biệt việc ghi nhớ với việc nhắc
nhớ, sự khôn ngoan thực sự với vẻ bề ngoài của hiểu biết, thì ở đây ông đi sâu
vào sự khác biệt giữa văn bản viết và lời nói sống động gắn với tri thức trong
hồn người.
Trước hết, Socrates nhắc đến những lời tiên tri được cho
là phát ra từ cây sồi ở Dodona. Người xưa không quá bận tâm đến việc lời nói ấy
xuất phát từ ai hay từ đâu; điều quan trọng đối với họ là những lời ấy có nói
lên chân lý hay không. Qua câu chuyện này, Socrates nhắc Phaedrus rằng giá trị
của một lời nói không nằm ở danh tiếng hay nguồn gốc của người nói, mà trước hết
phải được xét theo nội dung đúng hay sai. Cách nhắc nhở ấy cũng cho thấy
Phaedrus vẫn có khuynh hướng chú trọng đến người viết và uy tín của người viết,
thay vì tự mình xem xét điều được viết ra.
Từ đó, Socrates trở lại phê bình những người cho rằng có
thể viết thành sách những chỉ dẫn về một nghệ thuật, rồi nhờ văn bản ấy mà truyền
đạt đầy đủ tri thức và kỹ năng cho người khác. Theo ông, những chỉ dẫn được viết
ra không thể tự mình làm cho người đọc hiểu biết. Chúng chỉ có thể nhắc lại những
điều mà người đọc đã biết hoặc đã được học trước đó. Nói cách khác, một văn bản
có thể trình bày những quy tắc của một nghệ thuật, nhưng việc đọc những quy tắc
ấy không đồng nghĩa với việc người đọc đã thực sự nắm vững nghệ thuật đó. Muốn
hiểu và thực hành được, người học vẫn cần có sự hướng dẫn, suy xét và khả năng
vận dụng tri thức của chính mình.
Socrates sau đó dùng hình ảnh hội họa để làm rõ giới hạn
của chữ viết. Những bức tranh trông như thể có sự sống, nhưng khi được hỏi,
chúng không thể trả lời. Văn bản cũng vậy: những lời được viết ra có thể tạo cảm
giác như đang nói và như thể chứa đựng sự hiểu biết, nhưng khi người đọc đặt
câu hỏi hoặc muốn tìm hiểu sâu hơn, văn bản không thể tự giải thích điều mình
trình bày. Nó chỉ lặp lại cùng một nội dung, bất kể người đọc có hiểu đúng hay
không. Hơn nữa, một khi đã được viết xuống, văn bản có thể đến tay bất cứ ai, cả
người hiểu biết lẫn người không đủ khả năng hiểu nó. Nó không thể tự lựa chọn
người đọc thích hợp, cũng không thể phân biệt lúc nào nên nói và lúc nào nên im
lặng. Nếu bị hiểu sai, bị công kích hay bị khiển trách một cách bất công, nó
cũng không thể tự biện hộ. Muốn được giải thích hoặc bảo vệ, nó phải nhờ đến
tác giả của mình.
Tuy nhiên, Socrates không dừng lại ở việc chỉ ra những giới
hạn ấy. Ông hỏi Phaedrus liệu có một loại diễn ngôn khác, như người anh em
chính đáng của văn bản viết, tốt đẹp và có năng lực hơn hay không. Đó là diễn
ngôn được viết bằng tri thức trong hồn người. Khác với văn bản nằm bên ngoài,
diễn ngôn này được hình thành trong chính người có tri thức. Nó có thể tự bảo vệ,
giải thích điều mình trình bày, trả lời những câu hỏi và biết nên nói với ai,
cũng như nên im lặng trước ai. Phaedrus nhận ra rằng Socrates đang nói đến lời
nói sống động và có hơi thở của người có tri thức, còn văn bản viết chỉ là hình
ảnh của lời nói ấy. Socrates hoàn toàn tán thành cách diễn đạt này.
Để giải thích vì sao lời nói sống động có giá trị hơn,
Socrates đưa ra hình ảnh người nông dân gieo trồng. Một người nông dân thực sự
hiểu nghề của mình và quan tâm đến mùa màng sẽ không đem những hạt giống quý
giá gieo vào những khu vườn Adonis chỉ để thấy chúng nảy mầm và ra hoa trong
vài ngày. Những khu vườn ấy được tạo ra cho dịp lễ hội, khi người ta muốn có
cây xanh và hoa nở trong thời gian ngắn; chúng không nhằm đem lại một mùa thu
hoạch thực sự. Người nông dân hiểu biết sẽ chọn đúng thời điểm, gieo hạt vào đất
thích hợp và kiên nhẫn chăm sóc cho đến khi cây kết quả. Ông có thể gieo trồng
những khu vườn Adonis như một trò tiêu khiển, nhưng sẽ không xem đó là công việc
chính yếu hay cách gieo trồng những hạt giống mà mình thực sự coi trọng.
Socrates dùng hình ảnh ấy để nói về người hiểu biết điều
công chính, cao quý và tốt đẹp. Nếu một người nông dân biết quý trọng hạt giống
và hiểu rõ cách chăm sóc chúng, thì người có tri thức về những điều cao quý lại
càng không thể nhầm lẫn giữa việc tạo ra một kết quả chóng qua với việc vun trồng
tri thức lâu dài. Người ấy sẽ không xem việc viết ra những lời bằng mực, rồi để
chúng lưu truyền mà không thể tự giải thích hay bảo vệ mình, là cách nghiêm túc
nhất để truyền đạt những điều mình biết. Việc viết vẫn có giá trị, nhưng chủ yếu
như một trò tiêu khiển cao quý: người viết có thể ghi lại những điều mình suy
ngẫm để tự nhắc nhớ khi về già, hoặc để lưu lại cho những người muốn tiếp bước
mình. Những lời được viết ra giống như những khu vườn nhỏ nở hoa trong thời
gian ngắn; chúng đem lại niềm vui và có thể gợi nhớ những điều quan trọng,
nhưng không thay thế được công việc gieo trồng tri thức trong hồn người khác.
Ở đây, Socrates phân biệt hai cách dùng chữ viết. Một là
viết để lưu giữ những lời nhắc nhở, như một hình thức tiêu khiển có giá trị đối
với người viết và người đọc. Hai là nghiêm túc theo đuổi tri thức và tìm cách
truyền đạt nó cho người khác. Cách thứ hai đòi hỏi nhiều hơn việc ghi lại những
lời hay ý đẹp: nó đòi hỏi người có tri thức phải hiểu rõ điều mình nói, biết
cách trình bày và biết lựa chọn người có khả năng tiếp nhận. Vì vậy, Socrates
cho rằng điều cao quý hơn cả là thực hành nghệ thuật của phép biện chứng (dialectic).
Người thực hành phép biện chứng không đơn giản viết ra những
lời rồi để chúng tồn tại bên ngoài mình. Người ấy trước hết phải tìm được một hồn
người thích hợp, rồi gieo vào đó những diễn ngôn gắn liền với tri thức. Những
diễn ngôn ấy không cằn cỗi hay chỉ dừng lại ở việc được tiếp nhận một lần, mà
có khả năng tự phát triển và tiếp tục sinh ra những diễn ngôn khác trong hồn
người đã tiếp nhận chúng. Người học không chỉ ghi nhớ điều người thầy nói, mà
còn có thể tự mình suy xét, giải thích và tiếp tục truyền đạt điều đã hiểu cho
người khác. Nhờ vậy, tri thức không dừng lại ở một văn bản hay một người truyền
đạt, mà tiếp tục phát triển qua nhiều thế hệ người học.
Đó là ý nghĩa của hình ảnh hạt giống bất tử mà Socrates
dùng ở cuối đoạn. Một văn bản viết có thể tồn tại lâu dài, nhưng sự tồn tại của
văn bản tự nó không bảo đảm rằng tri thức sẽ tiếp tục sống. Trái lại, diễn ngôn
được gieo vào hồn người bằng tri thức có thể sinh ra những diễn ngôn mới, tiếp
tục được nuôi dưỡng và truyền đạt. Sự bất tử ở đây không phải là sự tồn tại
nguyên vẹn của một văn bản, mà là khả năng tri thức tiếp tục sinh trưởng trong
những con người khác.
Như vậy, đoạn này đưa lập luận của Socrates đi xa hơn lời
phê bình chữ viết ở phần trước. Ông không phủ nhận giá trị của việc ghi chép,
nhưng cho rằng chữ viết chỉ có thể làm công việc lưu giữ và nhắc nhớ; nó không
thể thay thế hoạt động giảng giải, chất vấn, suy xét và truyền đạt tri thức. Điều
có giá trị cao nhất không phải là tạo ra một văn bản tồn tại lâu dài, mà là
gieo được tri thức vào hồn người khác, để từ đó người ấy có thể tự mình hiểu biết
và tiếp tục làm cho tri thức sinh sôi. Đây cũng là lý do Socrates đặt lời nói sống
động gắn với phép biện chứng cao hơn văn bản viết: nó không chỉ truyền đạt điều
đã biết, mà còn khơi mở khả năng tiếp tục tìm hiểu và tạo ra tri thức.
[58] Kết luận của Socrates: Nghệ thuật diễn
văn và giá trị của tri thức: Ở phần kết của Phaedrus, Socrates trở lại câu hỏi đã khởi đầu cuộc
đàm thoại: thế nào là một bài diễn văn được viết bằng nghệ thuật, và trong trường
hợp nào việc viết diễn văn đáng được khen ngợi hay bị khiển trách? Sau khi khảo
sát tình yêu, hồn người, cách tổ chức lời nói, bản tính của người nghe và sự
khác biệt giữa chữ viết với lời nói sống động, ông đưa ra một kết luận bao quát
về điều kiện để lời nói thực sự có nghệ thuật.
Trước hết, người muốn nói hoặc viết có nghệ thuật phải nắm
được chân lý về điều mình trình bày. Điều đó không có nghĩa là chỉ cần biết nhiều
sự kiện hay thuộc lòng những lời giải thích có sẵn. Người ấy phải biết định
nghĩa từng sự vật, nhận ra bản chất của nó, rồi phân chia nó thành những loại
khác nhau theo những khác biệt thực sự giữa chúng. Đây chính là hai phương pháp
mà Socrates đã bàn đến trước đó: quy tụ những sự vật có điểm chung vào một hình
thức thống nhất và phân chia hình thức ấy thành những loại riêng biệt theo bản
tính của chúng. Nhờ vậy, người nói không nhầm lẫn những điều khác nhau, cũng
không tùy tiện gộp những điều không cùng bản chất vào một loại.
Nhưng hiểu biết về sự vật vẫn chưa đủ. Người nói còn phải
hiểu bản tính của hồn người, bởi lời nói luôn hướng đến một người nghe cụ thể
và tác động đến hồn người ấy. Cũng như người thầy thuốc phải hiểu cơ thể và biết
phương thuốc nào thích hợp với từng tình trạng, người thực hành thuật hùng biện
phải biết những loại hồn người khác nhau, mỗi loại dễ tiếp nhận điều gì và chịu
tác động ra sao. Từ đó, họ mới có thể lựa chọn, sắp xếp và trình bày lời nói
cho phù hợp: dùng một bài diễn văn phức hợp, tinh tế đối với hồn người phức hợp,
và một bài diễn văn giản dị đối với hồn người giản dị. Như vậy, nghệ thuật diễn
văn không chỉ đòi hỏi hiểu biết về điều được nói, mà còn đòi hỏi hiểu biết về
người nghe và cách thức lời nói tác động đến họ. Chỉ khi hội đủ những điều kiện
ấy, người nói mới có thể dùng lời nói một cách có nghệ thuật, dù nhằm giảng dạy
hay thuyết phục.
Từ tiêu chuẩn ấy, Socrates xét lại việc viết diễn văn và
đưa ra một phân biệt quan trọng. Một người đáng bị khiển trách nếu xem những gì
mình viết ra như thể đó là sự trình bày đầy đủ và chắc chắn về những chân lý có
giá trị lâu dài, trong khi không nhận ra khoảng cách giữa văn bản và chính sự vật
mà văn bản muốn nói đến. Người ấy có thể viết về điều công chính và bất công,
điều tốt và điều xấu, nhưng lại lầm tưởng rằng những lời mình ghi trên giấy
chính là tri thức về những điều ấy. Socrates ví sự nhầm lẫn này với việc không
phân biệt được hình ảnh trong giấc mơ với thực tại. Điều đáng trách không nằm ở
hành vi viết, mà ở chỗ người viết đánh đồng những lời được ghi lại với sự hiểu
biết thực sự, rồi xem tác phẩm của mình như một thứ tri thức không cần được chất
vấn.
Ngược lại, người hiểu rõ giới hạn của chữ viết sẽ không
xem bất kỳ văn bản nào, dù là thơ hay văn xuôi, như một sản phẩm có thể tự mình
bảo đảm tri thức. Những bài diễn văn được đọc hoặc ngâm lên trước công chúng mà
không có sự chất vấn, giải thích và trao đổi có thể tạo ra sự tin tưởng, nhưng
trong trường hợp tốt nhất, chúng chỉ có tác dụng nhắc nhở những người vốn đã biết
điều được trình bày. Tri thức thực sự không nằm ở những lời được đọc lên hay
ghi xuống, mà ở điều đã được hiểu và ghi khắc trong hồn người về những gì công
chính, cao quý và tốt đẹp. Chỉ những diễn ngôn phục vụ việc hiểu biết và học hỏi,
đồng thời có thể được giải thích và bảo vệ bằng lý lẽ, mới đáng được xem xét một
cách nghiêm túc.
Đến đây, hình ảnh cha và con được Socrates dùng ở phần
trước lại xuất hiện với ý nghĩa rõ hơn. Những diễn ngôn được viết ra chỉ là những
hình ảnh bên ngoài; còn những diễn ngôn thực sự có giá trị là những gì người có
tri thức đã gieo vào hồn mình và có thể tiếp tục gieo vào hồn người khác. Trước
hết, đó là những diễn ngôn mà người ấy tự khám phá và nuôi dưỡng trong chính
mình. Sau đó, chúng có thể sinh ra những diễn ngôn khác trong hồn những người học
trò thích hợp. Những diễn ngôn mới ấy giống như con cái và anh em của diễn ngôn
ban đầu: chúng tiếp tục lớn lên, phát triển và truyền đạt tri thức. Vì thế, người
thực sự có tri thức không đặt toàn bộ giá trị của mình vào những tác phẩm đã viết,
mà coi trọng khả năng làm cho tri thức tiếp tục sinh trưởng trong những con người
khác.
Socrates gọi người như thế là một người mà cả ông lẫn
Phaedrus đều mong muốn trở thành. Người ấy có thể viết, nhưng không xem việc viết
là mục đích tối hậu; có thể sáng tác thơ, diễn văn hay luật pháp, nhưng không đồng
nhất bản thân với những tác phẩm ấy. Điều quan trọng là người ấy có thể tự mình
giải thích và bảo vệ điều đã viết, đồng thời hiểu rằng giá trị của văn bản vẫn
thấp hơn tri thức sống động mà nó chỉ có thể gợi nhắc hoặc làm hình ảnh. Chính
vì vậy, Socrates không muốn gọi người ấy là sophos – nhà thông thái – bởi
danh xưng ấy, theo ông, chỉ thích hợp với thần linh. Danh xưng khiêm tốn và
đúng mực hơn là philosophos, người yêu mến sự thông thái, tức triết gia.
Sự phân biệt cuối cùng giữa triết gia với nhà thơ, người
viết diễn văn và người soạn luật không nhằm phủ nhận giá trị của những hoạt động
sáng tác ấy. Socrates chỉ muốn xác định điều gì thực sự làm nên giá trị của một
con người. Nếu một người không có gì quý trọng hơn những tác phẩm mình đã viết,
cứ dành thời gian sửa đi sửa lại, ghép nối rồi tháo rời những lời ấy, thì người
ấy có thể được gọi là nhà thơ, người viết diễn văn hay người soạn luật, tùy
theo công việc của mình. Nhưng nếu người ấy hiểu rằng những tác phẩm đó không
phải là tri thức tối hậu, và chỉ xem chúng như phương tiện phục vụ việc tìm hiểu
chân lý, thì danh xưng thích hợp hơn là triết gia. Triết gia không phải là người
tự nhận mình đã sở hữu sự thông thái hoàn toàn, mà là người luôn hướng đến sự
thông thái, biết khảo sát điều mình nói và sẵn sàng giải thích, bảo vệ những điều
mình hiểu biết.
Như vậy, phần kết của Phaedrus quy tụ toàn bộ cuộc
đàm thoại vào một tiêu chuẩn căn bản: giá trị của lời nói không nằm ở vẻ đẹp của
câu chữ, khả năng thuyết phục đám đông hay sự tồn tại lâu dài của văn bản, mà ở
tri thức về chân lý, khả năng hiểu hồn người và năng lực truyền đạt tri thức bằng
lời nói thích hợp. Việc viết không đáng bị khiển trách tự nó; điều đáng trách
là xem những gì được viết ra như thể chúng đã thay thế được sự hiểu biết. Ngược
lại, người biết giới hạn của chữ viết, biết dùng nó để nhắc nhớ và hỗ trợ việc
học hỏi, đồng thời coi trọng việc khảo sát và truyền đạt tri thức trong hồn người
khác, mới thực sự theo đuổi triết học. Đó cũng là lời giải đáp cuối cùng của
Socrates cho vấn đề đã mở đầu cuộc đàm thoại: thế nào là một diễn ngôn có nghệ
thuật, và thế nào là người thực sự xứng đáng với danh xưng triết gia.
[59] [Isocrates (436–338 TCN) là nhà giáo dục và
nhà hùng biện Athens. Trường học của ông vào thời ấy nổi tiếng hơn cả Học viện
của Plato.]
[60] Kết thúc cuộc đàm thoại: Isocrates và lời
cầu nguyện của Socrates:
Phần cuối của Phaedrus khép lại cuộc đàm thoại bằng
hai nội dung tưởng như riêng biệt nhưng có quan hệ với toàn bộ những gì
Socrates và Phaedrus đã bàn luận: lời nhận xét của Socrates về Isocrates và lời
cầu nguyện dâng lên thần Pan cùng những vị thần nơi đây.
Trước hết, khi Phaedrus nhắc đến Isocrates, Socrates đưa
ra một lời dự đoán đầy thiện cảm về tương lai của nhà hùng biện trẻ tuổi này.
Ông cho rằng Isocrates có bản tính tốt đẹp hơn Lysias và có khả năng vượt xa những
thành tựu mà Lysias đã đạt được trong nghệ thuật diễn văn. Tuy nhiên, điều
Socrates đặc biệt chú ý không chỉ là tài năng diễn văn của Isocrates, mà còn là
khả năng ông sẽ vượt khỏi phạm vi sáng tác diễn văn thông thường để hướng đến
những vấn đề quan trọng hơn. Nếu một ngày nào đó, những công việc hiện tại
không còn làm Isocrates thỏa mãn, và nếu trong ông có một thôi thúc cao cả hơn
dẫn dắt ông đến với triết học, thì tài năng của ông có thể đạt đến một tầm vóc
khác. Socrates gọi đó là tình yêu đối với sự thông thái mà tự nhiên đã đặt vào
hồn người ấy.
Lời nhận xét này có ý nghĩa trong bối cảnh toàn bộ cuộc
đàm thoại. Socrates vừa phân biệt người chỉ chăm chút cho những bài diễn văn được
viết ra với người thực sự theo đuổi tri thức và chân lý. Ông cũng vừa khẳng định
rằng danh xưng thích hợp nhất đối với người hướng đến sự thông thái không phải
là sophos – nhà thông thái – mà là philosophos, người yêu mến sự
thông thái. Vì thế, lời dự đoán về Isocrates có thể được hiểu như một sự khích
lệ: tài năng hùng biện sẽ có giá trị lớn hơn nếu được dẫn dắt bởi tình yêu tri
thức và hướng đến những vấn đề vượt xa việc thuyết phục người nghe. Socrates
không khẳng định Isocrates đã trở thành một triết gia, mà chỉ nhìn thấy ở ông
khả năng phát triển theo hướng ấy.
Sau lời nhắn dành cho Isocrates và Lysias, Phaedrus đề
nghị hai người rời khỏi nơi nghỉ chân bên dòng suối. Nhưng Socrates muốn trước
khi đi, họ hãy cầu nguyện những vị thần tại đó. Lời cầu nguyện của ông dành cho
thần Pan và những vị thần khác không phải là lời xin ban cho giàu sang, danh vọng
hay những lợi ích bên ngoài. Ông cầu xin trước hết được đẹp đẽ từ bên trong, và
mong sao những gì ông sở hữu ở bên ngoài hòa hợp với con người bên trong mình.
Ông cũng xin được xem người khôn ngoan là người giàu có, còn vàng bạc chỉ cần
có ở mức một người biết tiết chế có thể mang theo.
Lời cầu nguyện ấy cô đọng một quan niệm về đời sống mà
Socrates đã thể hiện xuyên suốt cuộc đàm thoại. Điều đáng quý nhất không phải
là vẻ đẹp bên ngoài, tài sản hay danh tiếng, mà là phẩm chất của hồn người. Sự
giàu có đích thực không nằm ở số lượng vàng bạc mà một người sở hữu, mà ở sự
khôn ngoan và khả năng sống điều độ. Khi Socrates cầu xin cho vẻ đẹp bên trong
và bên ngoài được hòa hợp, ông cũng không phủ nhận giá trị của những gì thuộc về
bên ngoài; ông chỉ mong chúng không đối nghịch với phẩm chất bên trong, mà cùng
biểu hiện một đời sống tốt đẹp.
Đặt bên cạnh những cuộc bàn luận dài về tình yêu, nghệ
thuật diễn văn, chữ viết và tri thức, lời cầu nguyện cuối cùng còn làm nổi bật
một điểm nhất quán: con người cần quan tâm đến việc làm cho hồn mình trở nên tốt
đẹp hơn là chỉ chăm chút những gì người khác nhìn thấy ở mình. Một người có tài
nói năng nhưng thiếu hiểu biết và phẩm chất bên trong chưa thể được xem là người
thực sự khôn ngoan. Cũng vậy, một người có nhiều của cải nhưng không biết tiết
chế chưa chắc đã là người giàu có theo nghĩa đáng quý nhất.
Cuộc đàm thoại kết thúc bằng lời cầu nguyện giản dị ấy,
chứ không phải bằng một kết luận lý thuyết dài dòng. Socrates không xin được sở
hữu mọi thứ, mà chỉ xin có được điều thực sự đáng quý và biết giữ những gì bên
ngoài trong sự hòa hợp với phẩm chất bên trong. Có thể xem đây là lời kết tinh
tư tưởng của Phaedrus: vẻ đẹp của lời nói, của tình yêu và của đời sống
con người chỉ có ý nghĩa sâu xa khi bắt nguồn từ một hồn người biết hướng đến
chân lý, sự khôn ngoan và điều thiện.
