(Φαῖδρος)
Plato (Πλάτων)
(Bài diễn thuyết của người không
yêu)
PHAEDRUS: Vậy xin ông hãy lắng nghe:
“Ông đã biết hoàn cảnh của tôi, và cũng đã nghe tôi nói rằng,
theo tôi, chúng ta nên thu xếp mọi chuyện như thế nào để cả hai cùng có lợi.
Tôi cho rằng ông không nên từ chối lời đề nghị của tôi chỉ vì tôi không phải là
người yêu ông.
“Một người đang yêu sẽ hối tiếc về những ân huệ mình đã
dành cho ông một khi ham muốn của người ấy chấm dứt. Nhưng đối với một người
không yêu, sẽ chẳng có lúc nào người ấy tự nhiên phải hối tiếc như vậy. Bởi người
ấy làm điều tốt trong khả năng của mình, không phải do bị cưỡng ép mà hoàn toàn
tự nguyện, theo sự cân nhắc của mình về điều gì có lợi nhất cho bản thân.
“Hơn nữa, người đang yêu luôn tính toán những tổn hại mà
tình yêu đã gây ra cho công việc riêng của mình, cũng như những lợi ích mình đã
đem lại cho ông. Rồi người ấy cộng thêm những nhọc nhằn đã phải chịu đựng,
[231b] và cho rằng mình đã đền đáp ông đầy đủ từ lâu. Trái lại, người không yêu
không thể viện cớ tình trạng của mình để xao lãng công việc riêng; người ấy
cũng không tính toán những nhọc nhằn đã phải chịu trước đây, hay đổ lỗi cho ông
về những cuộc cãi vã với người thân. Khi tất cả những điều bất lợi ấy không
còn, người ấy chỉ còn việc hăng hái làm những gì mình nghĩ sẽ khiến ông hài
lòng.
“Thêm nữa, nếu những người đang yêu đáng được quý trọng
vì họ nói rằng mình yêu người được yêu hơn tất cả mọi người, và sẵn sàng dùng lời
nói cũng như hành động để khiến người khác ghét bỏ mình, miễn là làm hài lòng
người ấy, thì chúng ta dễ dàng nhận thấy điều này: nếu những lời họ nói là thật,
mỗi khi yêu một người khác về sau, họ sẽ quan tâm đến người mới hơn người cũ;
và chắc chắn họ sẽ làm hại người cũ nếu điều đó khiến người mới hài lòng.
“Vậy làm sao có thể hợp lý khi giao phó một chuyện hệ trọng
như thế cho một người đang mắc phải một căn bệnh [231d] mà bất cứ ai có kinh
nghiệm cũng không muốn tìm cách chữa trị? Chính những người đang yêu cũng thừa
nhận rằng mình mất trí chứ không còn tỉnh táo; họ biết mình hành động dại dột
nhưng không thể tự kiểm soát. Vậy khi đã tỉnh trí trở lại, làm sao họ có thể tiếp
tục xem những quyết định mình đưa ra trong tình trạng ấy là đúng đắn?
“Một điểm khác nữa: nếu ông chọn người tốt nhất trong số
những người đang yêu ông, ông sẽ chỉ có một số ít người để lựa chọn. Nhưng nếu
ông chọn người tâm đầu ý hợp nhất trong số những người không yêu ông, [231e]
ông sẽ có nhiều người hơn để lựa chọn; và giữa số đông ấy, cơ hội tìm được người
xứng đáng nhất với tình cảm của ông cũng lớn hơn.
“Bây giờ, nếu ông lo ngại dư luận và sợ rằng khi người ta
phát hiện mối quan hệ này, ông sẽ bị mang tiếng xấu, [232a] hãy nghĩ đến điều
sau đây. Những người đang yêu cho rằng người khác cũng ghen tị với mình như
chính họ ghen tị với người khác. Vì thế, một khi đã chiếm được người mình yêu,
lòng kiêu hãnh khiến họ muốn khoe với mọi người rằng công sức của mình không hề
uổng phí. Trái lại, những người không yêu ông có thể tự chủ được tình cảm của
mình, nên họ thường chọn điều thực sự tốt đẹp nhất, thay vì tìm cách lấy lòng
dư luận.
“Hơn nữa, nhiều người chắc chắn sẽ nhận thấy những người
đang yêu thường xuyên đi lại với người mình yêu và xem việc theo đuổi ấy là mối
bận tâm hàng đầu. Vì vậy, mỗi khi thấy hai người trò chuyện với nhau, người ta
sẽ nghĩ rằng họ gặp nhau vì một chuyện tình ái đã xảy ra hoặc sắp xảy ra.
[232b] Nhưng chẳng ai nghĩ đến việc chê trách những người không yêu chỉ vì họ gặp
gỡ nhau, bởi ai cũng biết rằng chúng ta cần trò chuyện với người khác, hoặc vì
tình bạn, hoặc vì một lý do nào đó đem lại niềm vui.
“Vả lại, nếu ông lo sợ rằng tình bạn khó có thể bền lâu,
và rằng trong những hoàn cảnh khác, bất cứ cuộc bất hòa nào cũng sẽ là điều bất
hạnh như nhau đối với cả hai người; nhưng nếu ông đã trao đi [232c] điều quý
giá nhất của mình thì chính ông sẽ là người chịu thiệt hại nhiều nhất, ông càng
có lý do để đề phòng những người đang yêu. Bởi họ dễ bị tổn thương vì nhiều
chuyện và cho rằng mọi việc xảy ra đều nhằm làm hại mình.
“Vì thế, họ ngăn cản người mình yêu giao du với những người
đàn ông khác. Họ sợ những người giàu có, vì tiền bạc có thể đem lại cho những
người ấy lợi thế hơn họ; họ sợ những người có học thức, vì những người ấy có thể
vượt trội họ về trí tuệ. Họ cũng dè chừng [232d] ảnh hưởng của bất cứ ai có một
ưu thế nào khác. Nếu họ thuyết phục được ông khiến tất cả những người ấy ghét bỏ
mình, họ sẽ đẩy ông vào tình cảnh không còn bạn bè. Còn nếu ông biết nghĩ đến lợi
ích của mình và sáng suốt hơn họ, ông sẽ phải tranh cãi với họ.
“Trái lại, những người không yêu ông, nhưng đã đạt được
điều mình mong muốn nhờ phẩm chất tốt đẹp của bản thân, sẽ không ghen tị với những
người giao du với ông. Họ sẽ ghét những người không muốn giao du với ông, vì
cho rằng những người ấy đang coi thường ông, trong khi những người gần gũi với
ông lại đem đến lợi ích cho ông. [232e] Vì vậy, mối quan hệ này có nhiều khả
năng đem lại tình bạn hơn là sự thù địch.
“Một điểm khác nữa: nhiều người đang yêu bị ham muốn thể
xác chi phối trước khi biết rõ tính cách hoặc tìm hiểu những mối quan hệ của
người mình yêu. Vì vậy, chúng ta không thể chắc chắn rằng sau khi ham muốn chấm
dứt, họ còn muốn làm bạn với ông hay không.
“Trái lại, những người không yêu ông vốn đã là bạn của
ông trước khi hai người bước vào mối quan hệ thân mật hơn. Những ân huệ họ nhận
được khó có thể làm tình bạn ấy suy giảm; ngược lại, chúng sẽ trở thành những dấu
hiệu bảo chứng cho những niềm vui về sau.
“Một điểm khác nữa: ông sẽ có lợi hơn nếu thuận theo lời
tôi thay vì lời một người đang yêu. Những người đang yêu thường ca ngợi lời nói
và hành động của ông quá mức, một phần vì sợ làm ông phật ý, [233b] một phần vì
ham muốn đã làm lu mờ khả năng phán đoán của họ. Tình yêu biểu hiện quyền lực của
nó như thế này: nó khiến những người yêu mà không được đáp lại cho rằng những
chuyện vốn chẳng gây đau đớn cho người khác lại là điều hết sức khổ sở; còn những
người được đáp lại thì bị buộc phải ca ngợi cả những điều không đáng đem lại niềm
vui. Vì thế, chúng ta nên thương hại những người được họ yêu hơn là ghen tị với
họ.
“Nhưng nếu ông thuận theo tôi, tôi sẽ ở bên ông không chỉ
vì lạc thú trước mắt, mà còn vì lợi ích lâu dài về sau. Tôi sẽ không để đam mê
chi phối mình, mà luôn làm chủ được bản thân; tôi sẽ không vì những chuyện nhỏ
nhặt mà nảy sinh lòng thù địch dữ dội, mà chỉ dần dần nổi giận đôi chút khi ông
phạm những lỗi lầm nghiêm trọng. Tôi sẽ tha thứ cho những lỗi lầm ngoài ý muốn
và cố gắng ngăn ông phạm những lỗi lầm cố ý. [233c] Đó chính là những dấu hiệu
của một tình bạn có thể bền lâu.
“Nhưng nếu ông cho rằng tình bạn không thể bền chặt
[233d] nếu người kia không yêu ông, thì ông nên nhớ rằng, theo lập luận ấy,
chúng ta hẳn đã không thể dành tình cảm sâu nặng cho con trai, cha mẹ mình;
chúng ta cũng sẽ không thể có những người bạn trung thành. Bởi những mối quan hệ
ấy không hình thành từ đam mê, mà từ những sự gắn bó thuộc những loại khác.
“Hơn nữa, nếu ông cho rằng chúng ta nên ban ân huệ cho những
người tha thiết mong muốn nó nhất, thì trong những việc khác, chúng ta cũng phải
đem lợi ích đến cho những người túng thiếu nhất chứ không phải những người tốt
nhất; bởi họ sẽ biết ơn chúng ta nhiều nhất, vì đã được giải thoát khỏi những nỗi
khốn khổ lớn lao nhất.
“Cũng theo cách suy nghĩ ấy, trong những buổi tiệc riêng,
ông nên mời những người ăn xin và những người đang cần một bữa ăn, chứ không phải
bạn bè mình. Bởi họ sẽ yêu quý ông, đi theo ông và tụ tập trước cửa nhà ông; [1] họ
sẽ vui mừng, biết ơn ông sâu sắc nhất và cầu chúc cho ông được hưởng nhiều điều
tốt lành.
“Nhưng có lẽ ông không nên ban ân huệ cho những người van
xin, mà nên dành cho những người có khả năng đáp lại ân huệ ấy tốt nhất; không
phải cho những người chỉ đơn thuần mong muốn ân huệ ấy, mà cho những người xứng
đáng nhất; không phải cho những người chỉ muốn hưởng thụ vẻ đẹp tuổi trẻ của
ông, mà cho những người sẽ chia sẻ những điều tốt đẹp của họ với ông khi ông đã
lớn tuổi; không phải cho những người sẽ khoe khoang với người khác về thành
công của mình sau khi đạt được mục đích, mà cho những người sẽ khiêm nhường giữ
kín chuyện ấy với tất cả mọi người; không phải cho những người chỉ say mê ông
trong một thời gian ngắn, mà cho những người sẽ làm bạn với ông suốt đời; không
phải cho những người sẽ tìm cớ gây chuyện khi đam mê đã phai nhạt, mà [234b]
cho những người sẽ thể hiện phẩm chất tốt đẹp của mình khi tuổi trẻ của ông đã
qua.
“Vậy ông hãy nhớ những điều tôi đã nói, và cũng nên ghi
nhớ điều này: bạn bè thường khuyên răn những người đang yêu vì cho rằng lối sống
của họ không tốt; nhưng chưa từng có người thân nào trách cứ một người không
yêu vì tình trạng ấy khiến người đó quản lý lợi ích riêng của mình một cách tồi
tệ.
“Có lẽ ông sẽ hỏi liệu tôi có khuyên ông ban ân huệ cho tất
cả những người không yêu ông hay không. Không phải vậy. Theo tôi, ngay cả một
người đang yêu cũng sẽ không khuyên ông chiều theo tất cả những người đang yêu
ông. Bởi nếu ân huệ được ban phát tràn lan, mỗi người nhận được nó sẽ không coi
trọng nó bằng khi mình là người duy nhất được nhận; hơn nữa, nếu ông muốn giữ
kín mối quan hệ của mình với một người trước những người khác, ông cũng không
thể làm được điều đó.
“Điều quan trọng là mối quan hệ này không được gây ra tổn
hại, mà phải đem lại lợi ích cho cả hai bên.
“Giờ đây, tôi nghĩ mình đã nói đủ. Nhưng nếu ông còn điều
gì thắc mắc, hoặc cho rằng tôi đã bỏ sót một điểm nào, cứ hỏi tôi.”
PHAEDRUS: Ông thấy bài diễn thuyết này thế nào, Socrates?
[234d] Chẳng phải nó thật tuyệt vời, nhất là về cách dùng từ hay sao?
SOCRATES: Không chỉ tuyệt vời, ông bạn ạ; nó còn kỳ diệu
nữa. Tôi thực sự bị nó làm cho choáng ngợp. Và tất cả là nhờ ông, Phaedrus. Khi
nhìn ông đọc bài diễn thuyết, tôi thấy ông say mê nó đến mức nào. Nghĩ rằng ông
hiểu những chuyện này hơn tôi, tôi đã đi theo ông; và khi đi theo ông, tôi cũng
cùng ông bước vào cơn xuất thần thiêng liêng ấy. [2]
PHAEDRUS: Thật vậy sao? Vậy ông cho rằng có thể đem chuyện
ấy ra chế giễu ư?
SOCRATES: Ông nghĩ tôi đang đùa, chứ không nói thật sao?
[234e]
PHAEDRUS: Ông rõ ràng chỉ nói đùa thôi, Socrates. Nhưng
bây giờ, nhân danh Zeus, vị thần bảo trợ tình bạn, hãy nói thật với tôi: ông có
nghĩ rằng bất kỳ người Hy Lạp nào khác có thể nói về cùng chủ đề này một cách ấn
tượng hơn hoặc đầy đủ hơn Lysias hay không?
SOCRATES: Sao cơ? Chúng ta phải ca ngợi một bài diễn thuyết
chỉ vì tác giả đã nói hết những điều cần nói về chủ đề ấy, chứ không phải vì
ông ấy trình bày chúng một cách rõ ràng, súc tích và chính xác hay sao? Nếu quả
thật phải đánh giá như vậy, thì vì ông, tôi đành chấp nhận. Bởi có lẽ vì quá
thiếu hiểu biết, tôi đã không nhận ra điều ấy. Tôi chỉ chú ý đến cách diễn đạt
của bài diễn thuyết. Còn xét về nội dung, tôi thậm chí không nghĩ chính Lysias
cũng có thể hài lòng với bài diễn thuyết của mình. Bởi theo tôi, dường như ông ấy
đã trình bày cùng một ý tưởng đến hai, thậm chí ba lần, như thể chủ đề ấy chẳng
có bao nhiêu điều đáng nói, hoặc như thể ông ấy không thực sự quan tâm đến
chính chủ đề đó. Thật ra, tôi có cảm giác ông ấy chỉ muốn phô diễn tài nghệ của
mình, chứng tỏ rằng ông có thể diễn đạt cùng một ý tưởng theo hai cách khác
nhau, và cả hai cách đều hay như nhau. (235a–b)
PHAEDRUS: Ông hoàn toàn sai lầm, Socrates. Chính điều đó
mới là ưu điểm lớn nhất của bài diễn thuyết: tác giả đã không bỏ sót bất cứ điều
gì đáng nói về chủ đề này. Vì thế, không ai có thể bổ sung thêm điều gì có giá
trị vào những gì ông ấy đã trình bày.
SOCRATES: Ông đã đi quá xa. Tôi không thể đồng ý với ông
về điểm ấy. Nếu vì nể ông mà chấp nhận quan điểm đó, thì tất cả những người đàn
ông và phụ nữ khôn ngoan thời xưa, từng nói hoặc viết về chủ đề này, đều sẽ bác
bỏ tôi. [3]
PHAEDRUS: Những người ấy là ai? Và ông đã từng nghe được
điều gì hay hơn bài diễn thuyết này ở đâu?
SOCRATES: Ngay lúc này tôi không thể nói cho ông biết,
nhưng tôi chắc chắn rằng ở đâu đó tôi đã từng nghe những lời hay hơn; có lẽ đó
là từ nàng Sappho tuyệt đẹp, hoặc nhà thơ Anacreon thông thái, hoặc thậm chí một
nhà văn xuôi nào đó. Vậy bằng chứng của tôi là gì? Chính là lồng ngực tôi đang
tràn đầy, và tôi cảm thấy mình có thể trình bày một bài diễn thuyết khác, thậm
chí còn hay hơn bài diễn thuyết của Lysias. Giờ đây, tôi hoàn toàn biết rõ rằng
những ý tưởng này không thể xuất phát từ chính tôi — tôi biết sự thiếu hiểu biết
của bản thân. Theo tôi, chỉ còn một khả năng khác: những lời nói của người khác
đã tuôn vào tai tôi, lấp đầy tôi như đổ nước vào một chiếc bình rỗng, mặc dù
tôi ngu ngốc đến mức thậm chí đã quên mất mình nghe những lời ấy ở đâu và từ
ai. [4]
PHAEDRUS: Ông bạn thân mến của tôi, ông không thể nói điều
gì hay hơn thế nữa! Ông không cần phải nói cho tôi biết ông đã nghe những lời ấy
khi nào và từ ai, ngay cả khi tôi hỏi ông — thay vào đó, hãy làm đúng như những
gì ông vừa nói: ông vừa hứa sẽ trình bày một bài diễn thuyết khác, đưa ra nhiều
luận điểm hơn và hay hơn, mà không lặp lại bất kỳ lời nào trong cuốn sách của
tôi. Tôi hứa với ông rằng, giống như chín vị Chấp chính quan (Nine Archons),
tôi sẽ dựng tại Delphi một pho tượng vàng có kích thước bằng người thật, không
chỉ của tôi mà còn của ông nữa, để đáp lễ ông. (235d–e) [5]
SOCRATES: Ông quả thực là một người bạn tốt, Phaedrus, tốt
như vàng, khi nghĩ rằng tôi đang khẳng định Lysias hoàn toàn thất bại trên tất
cả mọi phương diện và tôi có thể trình bày một bài diễn thuyết khác biệt trên từng
điểm so với bài diễn thuyết của ông ấy. Tôi tin rằng ngay cả tác giả tồi tệ nhất
cũng không thể làm được chuyện ấy. Chẳng hạn, trong trường hợp của chúng ta,
ông có nghĩ rằng bất kỳ ai có thể lập luận rằng chúng ta nên dành ân huệ cho
người không yêu thay vì người đang yêu, mà không ca ngợi người thứ nhất vì vẫn
giữ được sự tỉnh táo, hoặc lên án người thứ hai vì đánh mất sự tỉnh táo — những
điểm thiết yếu phải được nêu ra — mà vẫn còn điều gì khác để nói hay không? Tôi
tin rằng chúng ta phải thừa nhận những điểm ấy và chấp nhận chúng từ người diễn
thuyết. Trong trường hợp ấy, chúng ta không thể ca ngợi tính mới mẻ của những
điểm ấy, mà chỉ có thể ca ngợi cách sắp xếp khéo léo; nhưng đối với những điểm
không thiết yếu, khó nghĩ ra hơn, chúng ta có thể ca ngợi cả cách sắp xếp lẫn
tính mới mẻ.
PHAEDRUS: Tôi đồng ý với ông; tôi nghĩ như vậy là hợp lý.
Vậy tôi sẽ làm như sau. Tôi sẽ cho phép ông mặc nhiên thừa nhận rằng người đang
yêu kém tỉnh táo hơn người không yêu; và nếu ông có thể bổ sung bất kỳ điều gì
có giá trị để hoàn thiện những gì chúng ta đã có trong tay, ông sẽ được đặt bên
cạnh lễ vật của dòng họ Cypselid ở Olympia [6] một
pho tượng bằng vàng ròng được rèn đúc. (236a–b)
SOCRATES: Ôi, Phaedrus, tôi chỉ phê phán người ông yêu mến
để trêu chọc ông thôi — chẳng lẽ ông đã xem lời tôi nói là nghiêm túc sao? Ông
nghĩ tôi thực sự sẽ cố gắng dùng một bài diễn thuyết cầu kỳ hơn để sánh với sản
phẩm trí tuệ của ông ấy hay sao?
PHAEDRUS: Về chuyện ấy, ông bạn của tôi, chính ông đã rơi
vào cái bẫy do mình giăng ra. Ông không còn lựa chọn nào khác ngoài việc trình
bày bài diễn thuyết của mình hết sức có thể; nếu không, ông sẽ buộc chúng ta phải
trao đổi những lời chế giễu thô tục như người ta vẫn làm trong hài kịch. Đừng bắt
tôi phải nhắc lại những lời ông đã nói: “Socrates, nếu tôi không hiểu Socrates
của tôi thì hẳn chính tôi cũng đã quên mất bản thân mình là ai”, hoặc “Ông ấy
muốn nói, nhưng lại làm bộ e thẹn”. Hãy ghi nhớ rằng chúng ta sẽ không rời khỏi
nơi này cho đến khi ông đọc bài diễn thuyết mà ông tuyên bố đang có “trong lồng
ngực”. [7]
Chúng ta đang ở một nơi vắng vẻ, chỉ có hai người, và tôi trẻ hơn, khỏe hơn
ông. Từ tất cả những điều ấy, xin ông hãy “hiểu ý tôi muốn nói”¹² và đừng bắt
tôi phải cưỡng ép ông nói ra khi ông có thể tự nguyện làm việc ấy.
SOCRATES: Nhưng, Phaedrus thân mến, tôi sẽ trở thành trò
cười — một người chỉ biết đôi chút, ứng khẩu nói về cùng những chủ đề mà một
chuyên gia dày dạn đã trình bày!
PHAEDRUS: Ông có hiểu hoàn cảnh hiện tại không? Hãy thôi
làm bộ khó chiều! Tôi biết mình có thể nói gì để khiến ông chịu trình bày bài
diễn thuyết.
SOCRATES: Vậy xin ông đừng nói điều ấy!
PHAEDRUS: Ồ, tôi sẽ nói. Và những gì tôi nói sẽ là một lời
thề. Tôi thề với ông — nhưng tôi nên nhân danh vị thần nào đây? Hay là chính
cây tiêu huyền này? — tôi xin thề hoàn toàn nghiêm túc rằng nếu ông không trình
bày bài diễn thuyết ngay bên cạnh cây này, tôi sẽ không bao giờ, tuyệt đối
không bao giờ đọc thêm một bài diễn thuyết nào khác cho ông nghe nữa — tôi sẽ
không thốt thêm một lời nào với ông về những bài diễn thuyết! (236e)
SOCRATES: Ôi trời, ông quả là một con người đáng sợ! Ông
thực sự đã tìm ra cách buộc một người yêu thích những bài diễn thuyết phải làm
đúng theo ý mình!
PHAEDRUS: Vậy tại sao ông vẫn còn quanh co như thế? [8]
SOCRATES: Tôi sẽ thôi — giờ đây ông đã thề như vậy rồi.
Làm sao tôi có thể từ bỏ một thú vui như thế?
SOCRATES: Ông có biết tôi sẽ làm gì không? (237a)
PHAEDRUS: Chuyện gì?
SOCRATES: Tôi sẽ che đầu lại trong khi nói. Như vậy, khi
trình bày bài diễn thuyết nhanh hết mức có thể, tôi sẽ không cảm thấy ngượng
ngùng vì phải nhìn ông và rồi đánh mất mạch lập luận.
PHAEDRUS: Ông cứ trình bày bài diễn thuyết đi! Còn lại,
ông muốn làm gì thì làm.
(Bài diễn thuyết thứ nhất của
Socrates: Những tác hại của tình yêu)
SOCRATES: Hỡi những nàng Muse có giọng ca trong trẻo, xin
hãy đến với tôi, dù các nàng được gọi như thế vì giọng ca trong trẻo của mình
hay vì những người dân Liguria yêu âm nhạc, [9]
“hãy đến, gánh lấy gánh nặng của ta”, để kể lại câu chuyện mà chàng trai tuyệt
vời này buộc tôi phải kể, nhằm khiến người bạn đồng hành của chàng giờ đây có vẻ
còn thông thái hơn trước:
“Ngày xưa, có một chàng trai, đúng hơn là một thiếu niên,
rất đẹp trai và được nhiều người theo đuổi. Trong số đó có một người đàn ông đầy
mưu mẹo, đã thuyết phục chàng rằng mình không yêu chàng, mặc dù tình cảm của
ông ta đối với chàng chẳng kém gì những người khác. Một lần, khi đang theo đuổi
chàng, ông ta cố thuyết phục chàng rằng chàng nên ban ân huệ cho một người
không yêu chàng hơn là cho một người đang yêu chàng. Và đây là những điều ông
ta nói:
‘Hỡi chàng trai, nếu ông muốn đưa ra một quyết định đúng
đắn về bất cứ vấn đề nào, trước hết ông phải biết rõ vấn đề ấy là gì; nếu
không, chắc chắn ông sẽ đi chệch mục tiêu. Người ta thường không nhận ra rằng
mình chưa hiểu bản chất đích thực của một vấn đề, nên cứ hành động như thể mình
đã hiểu. Vì ngay từ đầu, họ không xác định rõ vấn đề đang bàn luận, nên cuối
cùng họ rơi vào tình trạng có thể đoán trước: mâu thuẫn với chính mình và với
người khác. Ông và tôi tốt hơn hết đừng để điều ấy xảy ra, bởi chúng ta vẫn thường
phê phán người khác vì chính lỗi lầm đó. Vì ông và tôi sắp bàn xem một chàng
trai nên kết bạn với người đàn ông yêu mình hay với người không yêu mình, trước
hết chúng ta phải thống nhất tình yêu là gì và nó gây ra những tác động nào.
Sau đó, chúng ta sẽ dựa vào định nghĩa ấy để xem xét tình yêu đem lại lợi ích
hay gây ra tổn hại.
‘Ai cũng biết tình yêu là một dạng ham muốn. Nhưng chúng
ta cũng biết rằng ngay cả những người không yêu vẫn ham muốn những gì đẹp đẽ. Vậy
làm thế nào để phân biệt người đang yêu với người không yêu? Chúng ta phải nhận
ra rằng mỗi người trong chúng ta đều chịu sự chi phối của hai nguyên tắc mà
chúng ta thường tuân theo ở bất cứ nơi nào chúng dẫn dắt. Một nguyên tắc là ham
muốn bẩm sinh đối với lạc thú; nguyên tắc kia là sự phán đoán được hình thành
qua tiến trình rèn luyện, hướng đến những gì tốt đẹp nhất. Đôi khi hai nguyên tắc
ấy hòa hợp với nhau; nhưng cũng có lúc chúng xung đột bên trong chúng ta, và
khi ấy, lúc thì nguyên tắc này giành quyền kiểm soát, lúc thì nguyên tắc kia.
‘Khi sự phán đoán nắm quyền kiểm soát và dùng lý trí dẫn
dắt chúng ta hướng đến điều tốt đẹp nhất, trạng thái tự chủ ấy được gọi là “sự
tỉnh táo”. Nhưng khi ham muốn chiếm quyền điều khiển, lôi kéo chúng ta đến với
lạc thú mà không thông qua lý trí, thì sức mạnh chi phối ấy được gọi là “sự
phóng túng quá độ” (hybris). [10] Sự
phóng túng quá độ có nhiều hình thức khác nhau và vì thế cũng mang nhiều tên gọi
khác nhau.[11]
Tùy theo hình thức nào nổi bật trong một trường hợp cụ thể, người mắc phải nó sẽ
mang tên gọi tương ứng. Đó không phải là những tên gọi đẹp đẽ, cũng chẳng phải
những tên gọi mà bất cứ ai muốn mang lấy.
‘Chẳng hạn, nếu ham muốn ăn uống chế ngự khả năng phán
đoán của một người về những gì tốt đẹp nhất, đồng thời lấn át những ham muốn
khác của người ấy, thì trạng thái ấy được gọi là thói tham ăn, và người ấy bị gọi
là kẻ tham ăn. Còn nếu ham muốn uống rượu trở thành bạo chúa và dẫn dắt người ấy
theo hướng đó, chúng ta đều biết người ấy sẽ bị gọi là gì! Những trường hợp
khác cũng tương tự: người ta gọi mỗi người bằng tên tương ứng với loại ham muốn
đang chi phối họ, theo cách gọi vừa nêu.
‘Còn về ham muốn đã khiến chúng ta nói ra tất cả những điều
này, có lẽ nó đã quá rõ ràng. Tuy nhiên, tôi cho rằng điều được nói ra luôn dễ
hiểu hơn điều chưa được nói ra. Đó là một ham muốn phi lý trí, chế ngự sự thôi
thúc có suy xét nhằm hành động đúng đắn; nó hướng đến việc tìm kiếm lạc thú
trong vẻ đẹp, và được củng cố bởi những ham muốn cùng loại đối với vẻ đẹp của
thân thể con người. Ham muốn ấy có sức mạnh áp đảo và thúc đẩy mãnh liệt; nó lấy
tên từ chữ chỉ sức mạnh (rhōmē) và được gọi là tình yêu (erōs).’ [12]
Đấy, Phaedrus, ông bạn của tôi, ông có nghĩ rằng tôi cũng
đang bị một sức mạnh thần linh nào đó chiếm giữ hay không?”
PHAEDRUS: Socrates, quả là một dòng ngôn từ khác thường đối
với ông!
SOCRATES: Vậy hãy im lặng và lắng nghe. Nơi này quả có điều
gì đó thần linh, vì thế đừng ngạc nhiên nếu khi tiếp tục bài diễn thuyết, tôi
hoàn toàn bị cơn cuồng loạn của những nàng Nymph chiếm giữ. Ngay lúc này, tôi
đã gần như bắt đầu nói theo thể dithyramb.[13]
PHAEDRUS: Quả đúng như vậy!
SOCRATES: Đúng thế, và chính ông là nguyên nhân. Nhưng
hãy nghe tôi nói hết; chúng ta vẫn có thể ngăn chặn cơn cuồng loạn ấy. Tuy
nhiên, việc đó tùy thuộc vào vị thần. Còn việc chúng ta phải làm là trở lại với
chàng trai trong bài diễn thuyết:
‘Được rồi, hỡi người bạn can đảm của tôi, giờ đây chúng
ta đã xác định được vấn đề cần xem xét và đã làm rõ bản chất của nó. Vậy hãy
luôn ghi nhớ định nghĩa ấy khi tiếp tục cuộc thảo luận. Một người đang yêu hay
một người không yêu có thể đem lại lợi ích hoặc gây ra tổn hại gì cho chàng
trai ban ân huệ cho mình? Chắc chắn, một người bị ham muốn chi phối và làm nô lệ
cho lạc thú sẽ muốn biến chàng trai của mình thành người như thế nào? Người ấy
sẽ muốn chàng trở thành người khiến chính mình cảm thấy hài lòng nhất.
‘Một người có tâm tính không lành mạnh sẽ tìm thấy lạc
thú ở bất cứ ai không chống đối mình, nhưng lại xem người ngang hàng hoặc vượt
trội hơn mình là kẻ thù. Đó là lý do người đang yêu không muốn người mình yêu
ngang hàng hoặc vượt trội hơn mình; trái lại, người ấy luôn tìm cách khiến
chàng trai mình yêu trở nên yếu kém và thấp hơn mình.
‘Người thiếu hiểu biết kém hơn người thông thái; kẻ hèn
nhát kém hơn người can đảm; người ăn nói vụng về kém hơn nhà hùng biện được đào
luyện; người chậm trí kém hơn người nhanh trí. Vì vậy, một người đang yêu tất yếu
sẽ vui mừng khi phát hiện những khiếm khuyết ấy và nhiều khiếm khuyết khác nơi
chàng trai của mình, dù những khiếm khuyết ấy do chàng tiếp thu hay vốn có từ
khi sinh ra. Nếu không tìm thấy chúng, người ấy sẽ tìm cách tạo ra chúng, bởi nếu
không, người ấy sẽ đánh mất lạc thú mà mình đang hưởng thụ.
‘Hệ quả tất yếu là người ấy sẽ ghen tuông và giữ chàng
trai tránh xa những người bạn tốt, những người có thể giúp chàng trở thành một
con người tốt hơn. Điều đó sẽ gây ra cho chàng rất nhiều tổn hại, nhất là khi
người ấy ngăn chàng tiếp xúc với những gì có thể bồi dưỡng não thức của chàng
nhiều nhất — chính là triết học thiêng liêng. Một người đang yêu nhất thiết phải
giữ chàng trai tránh xa triết học, vì sợ rằng cuối cùng chàng sẽ trở nên khinh
thường mình.
‘Người ấy còn phải tìm những cách khác để giữ chàng trai
trong tình trạng thiếu hiểu biết hoàn toàn, qua đó khiến chàng phụ thuộc hoàn
toàn vào mình. Như vậy, chàng sẽ đem lại cho người đang yêu nhiều lạc thú nhất,
dù bản thân chàng phải chịu tổn hại nghiêm trọng. Vì thế, một người đang yêu
làm người hướng dẫn và bạn đồng hành sẽ chẳng giúp ích gì cho sự phát triển trí
tuệ của ông.
‘Giờ đây, hãy xét đến sự phát triển thể chất của ông. Nếu
một người chỉ mải mê theo đuổi lạc thú và sẵn sàng hy sinh những gì tốt đẹp để
đạt được nó, người ấy sẽ muốn ông có thân thể như thế nào? Người ấy sẽ rèn luyện
ông ra sao nếu nắm quyền kiểm soát? Ông sẽ thấy rằng người ấy muốn ông trở
thành một người mềm yếu, không có cơ bắp, không được rèn luyện dưới ánh nắng mặt
trời mà chỉ quanh quẩn trong bóng râm lốm đốm; một người chưa từng rèn luyện
thân thể như một người đàn ông, chưa từng trải qua những bài tập nặng nhọc hay
đổ mồ hôi. Thay vào đó, người ấy muốn ông trở thành một chàng trai chỉ quen với
lối sống mềm yếu, thiếu nam tính, phải dùng mỹ phẩm để làm đẹp cho bản thân vì
không có được sắc hồng tự nhiên của một thân thể khỏe mạnh.
‘Không cần phải mô tả thêm về chuyện này; những cách cư xử
khác tất yếu sẽ nảy sinh từ đó đã quá rõ ràng. Sau khi tóm lược những điều vừa
nói, chúng ta có thể chuyển sang vấn đề tiếp theo: thân thể mà một người đang
yêu muốn chàng trai của mình có được sẽ là thân thể khiến kẻ thù thêm tự tin
trong chiến tranh hoặc những lúc nguy cấp, đồng thời khiến bạn bè và ngay cả những
người yêu mến chàng cũng phải lo ngại. Đến đây là đủ; luận điểm đã quá rõ ràng.
‘Vấn đề tiếp theo là những lợi ích hoặc tổn hại mà người
đang yêu có thể gây ra cho tài sản của ông thông qua sự chăm sóc và đồng hành của
mình. Ai cũng biết câu trả lời, nhất là chính người đang yêu. Trước hết, người ấy
sẽ muốn ông mất đi những tài sản quý giá nhất, nhân hậu nhất và thiêng liêng nhất:
mẹ, cha và những người thân gần gũi khác. Người ấy sẽ vui mừng khi thấy ông mất
đi những người đó, bởi người ấy cho rằng họ hoặc sẽ ngăn cản mình tận hưởng những
lạc thú ngọt ngào khi ở bên ông, hoặc sẽ gay gắt chỉ trích việc mình hưởng thụ
những lạc thú ấy.
‘Hơn nữa, người đang yêu sẽ nghĩ rằng tiền bạc và những
tài sản khác mà ông sở hữu chỉ khiến việc giăng bẫy ông trở nên khó khăn hơn; một
khi đã giăng được bẫy, việc kiểm soát ông cũng sẽ khó khăn hơn. Vì vậy, người ấy
tất yếu sẽ ghen tị với sự giàu có của người mình yêu, nhưng lại vui mừng khi thấy
chàng trai nghèo khó. Người ấy còn muốn ông không có vợ, không có con và không
có nhà cửa trong thời gian lâu nhất có thể, bởi muốn tiếp tục hái những trái ngọt
từ ông suốt khoảng thời gian ấy.[14]
‘Dĩ nhiên, cuộc sống còn có những điều phiền toái khác,
nhưng một vị thần nào đó đã pha trộn vào phần lớn những điều ấy một chút lạc
thú trước mắt. Chẳng hạn, kẻ nịnh hót có thể là một sinh vật đáng ghê tởm và là
một mối phiền toái khủng khiếp, nhưng tự nhiên đã khiến sự nịnh hót trở nên khá
dễ chịu bằng cách pha vào lời nói của kẻ ấy đôi chút duyên dáng. Một người tình
nữ cũng vậy: dù chúng ta có thể quy cho bà ấy đủ thứ tổn hại, bà ấy vẫn có thể
là người bạn đồng hành thú vị trong một ngày, cũng như nhiều người khác có tính
cách và nghề nghiệp tương tự.
‘Nhưng ngoài việc gây tổn hại cho người mình yêu, một người
đang yêu còn là kẻ vô cùng khó chịu khi phải ở bên suốt cả ngày. Như tục ngữ
xưa vẫn nói: “Tuổi trẻ thích người cùng tuổi”. Tôi cho rằng tình bạn nảy sinh từ
sự tương đồng, bởi những chàng trai cùng độ tuổi thường theo đuổi những lạc thú
giống nhau. Tuy nhiên, ngay cả những người cùng tuổi với chúng ta đôi khi cũng
có thể trở nên khó chịu không chịu nổi. Hơn nữa, như người ta vẫn nói, bị buộc
phải làm bất cứ việc gì đều là điều khổ sở đối với bất kỳ ai. Điều này đặc biệt
đúng trong trường hợp một chàng trai phải ở bên người đang yêu mình, chưa kể đến
sự chênh lệch tuổi tác giữa hai người.
‘Người đàn ông lớn tuổi cứ bám riết lấy chàng trai trẻ cả
ngày lẫn đêm, không bao giờ muốn rời xa chàng. Ông ta bị sự thôi thúc không thể
cưỡng lại và cơn nhức nhối đầy lạc thú chi phối mỗi khi nhìn thấy, nghe thấy,
chạm vào hay tiếp xúc với chàng bằng bất cứ cách nào. Vì thế, ông ta luôn đi
theo chàng như một người đầy tớ, và còn cảm thấy vui thích vì điều đó.
‘Nhưng về phía chàng trai, người đang yêu có thể đem lại
cho chàng sự an ủi hay lạc thú nào trong suốt thời gian hai người ở bên nhau?
Chẳng phải chàng sẽ vô cùng ghê tởm khi nhìn thấy khuôn mặt của người đàn ông lớn
tuổi đã mất đi vẻ đẹp hay sao? Còn tất cả những gì đi kèm với khuôn mặt ấy thì
sao? Ôi, chỉ nghe nhắc đến thôi cũng đã là điều khổ sở, huống hồ phải thực sự
tiếp xúc với chúng, trong khi chàng trai sẽ liên tục bị buộc phải làm như vậy!
‘Chàng phải chịu sự theo dõi và canh chừng đầy nghi ngờ của
người ấy trong mọi lúc, cùng với tất cả những người xung quanh! Chàng phải nghe
những lời ca ngợi bản thân không đúng chỗ và quá mức! Rồi còn phải nghe những lời
buộc tội sai sự thật — vốn đã khó chịu ngay cả khi người đàn ông tỉnh táo, lại
càng không thể chịu đựng nổi và còn đáng xấu hổ hơn khi ông ta say rượu, trút
lên đầu chàng cả một loạt lời lăng mạ trắng trợn và hung hãn!
‘Khi còn đang yêu, người đàn ông ấy đã gây tổn hại và khiến
người khác ghê tởm. Nhưng sau khi tình yêu phai nhạt, ông ta sẽ phản bội mọi kỳ
vọng của chàng trai về tương lai, bất chấp tất cả những lời hứa hẹn, lời thề và
lời khẩn cầu mà trước đây ông ta đã dùng để giữ chàng trong một mối quan hệ vốn
đã gây phiền toái ngay từ lúc ấy, nhưng vẫn được chàng duy trì vì hy vọng sẽ nhận
được lợi ích về sau.
‘Đến lúc phải thực hiện những lời hứa ấy, người đàn ông
đã thay đổi và thiết lập một trật tự mới bên trong bản thân: lý trí tỉnh táo
thay thế cho sự mê muội của tình yêu. Chàng trai thậm chí không nhận ra người từng
yêu mình đã trở thành một con người khác. [15]
Chàng đòi ông ta đền đáp những ân huệ trước đây và nhắc lại những gì hai người
từng làm, từng nói, như thể vẫn đang trò chuyện với chính con người ấy. Nhưng
người đàn ông đã quá xấu hổ, không dám nói với chàng rằng mình đã thay đổi đến
mức nào, cũng không dám thú nhận rằng giờ đây, khi đã lấy lại sự tỉnh táo và khả
năng tự chủ, ông ta không còn có thể thực hiện những lời hứa mà mình đã thề sẽ
giữ khi còn sống dưới sự chi phối của trạng thái mê muội trước kia.
‘Ông ta sợ rằng nếu hành động như trước đây, mình sẽ lại
trở thành con người cũ và quay về trạng thái trước kia. Vì thế, giờ đây ông ta
tìm cách trốn tránh những lời hứa cũ mà theo lẽ ra mình phải thực hiện, nhưng
cuối cùng lại buộc phải thất hứa. Người từng yêu giờ đây đổi vai và bỏ trốn,
còn chàng trai phải đuổi theo ông ta trong cơn tức giận và chửi rủa, bởi tình
thế đã hoàn toàn đảo ngược.
‘Từ đầu đến cuối, chàng trai không hề nhận ra rằng lẽ ra
mình không bao giờ nên ban ân huệ cho một người đang yêu — một người vì tình
yêu mà đã đánh mất lý trí. Chàng đáng lẽ phải ban ân huệ cho người không yêu
mình, người vẫn giữ được sự tỉnh táo. Nếu không, chàng tất yếu sẽ trao thân cho
một người dối trá, dễ cáu giận, ghen tuông, đáng ghê tởm, gây tổn hại cho tài sản
và thể lực của chàng, đồng thời hủy hoại hoàn toàn sự tu dưỡng tâm hồn — vốn thực
sự là và mãi mãi sẽ là tài sản quý giá nhất đối với cả thần linh lẫn con người.
‘Hỡi chàng trai, ông nên ghi nhớ những luận điểm này. Ông
nên biết rằng tình bạn của người đang yêu hoàn toàn không xuất phát từ thiện
chí. Không, cũng như thức ăn, mục đích của tình bạn ấy chỉ là làm dịu cơn đói.
“Sói có yêu cừu non không? Những người đang yêu kết bạn với chàng trai cũng chẳng
khác gì thế!”’[16]
Đấy, Phaedrus. Ông sẽ không nghe tôi nói thêm lời nào nữa,
và ông phải chấp nhận đây là phần kết thúc của bài diễn thuyết.”
PHAEDRUS: Nhưng tôi tưởng ông mới chỉ nói được một nửa.
Tôi nghĩ ông sắp trình bày một bài diễn thuyết dài tương tự về người không yêu,
liệt kê những ưu điểm của người ấy và chứng minh rằng ban ân huệ cho người ấy
thì tốt hơn. Vậy tại sao ông lại dừng lại ở đây, Socrates? [17]
Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ nhất
(Oct/2026)
(Còn tiếp... →)
http://chuyendaudau.blogspot.com/
http://chuyendaudau.wordpress.com
[1] [Trong văn học
Hy Lạp cổ đại, việc một người đàn ông si tình theo đuổi người mình khao khát và
tìm đến tận cửa nhà người ấy là một hình ảnh quen thuộc.]
[2] Bài diễn thuyết
do Phaedrus thuật lại ở đây là bài diễn văn của Lysias, một nhà hùng biện nổi
tiếng ở Athens. Bài diễn văn được trình bày như lời biện hộ của một người đàn
ông không yêu chàng trai nhưng muốn được chàng chấp thuận và dành ân huệ. Người
nói lập luận rằng chàng trai nên chọn người không yêu mình, thay vì người đang
yêu mình, bởi người không bị tình yêu và ham muốn chi phối sẽ biết tự chủ, cân
nhắc lợi ích của cả hai và có thể duy trì mối quan hệ bền vững hơn.
Toàn bộ
bài diễn thuyết nhằm chứng minh rằng người không yêu đáng được lựa chọn hơn người
đang yêu, bởi người ấy biết tự chủ, cân nhắc lợi ích của cả hai và có thể duy
trì tình bạn lâu dài.Luận điểm chính của bài diễn thuyết dựa trên sự đối lập giữa
người đang yêu và người không yêu. Theo Lysias, tình yêu là một trạng thái ham
muốn mãnh liệt, làm suy giảm khả năng phán đoán và khiến con người khó tự chủ.
Người đang yêu thường hành động theo đam mê, dễ ghen tuông, nghi ngờ và tìm
cách kiểm soát người mình yêu. Họ có thể xao lãng công việc riêng, gây bất hòa
với người thân, ngăn cản người mình yêu giao du với những người khác, nhất là
những người có tiền bạc, học thức hoặc những ưu thế mà họ không có. Hơn nữa,
tình cảm của họ không đáng tin cậy, bởi khi đam mê chấm dứt hoặc khi xuất hiện
một đối tượng mới, họ có thể hối tiếc về những ân huệ đã dành cho người mình từng
yêu, thậm chí làm tổn hại người ấy để chiều lòng người mới.
Trái lại,
người không yêu được trình bày như một người có lý trí và biết tự chủ. Vì không
bị ham muốn chi phối, người ấy có thể cân nhắc lợi ích của cả hai, không ghen
tuông, không tìm cách cô lập đối phương và không dễ thay đổi thái độ khi hoàn cảnh
biến chuyển. Người ấy cũng có thể duy trì tình bạn sau khi mối quan hệ thân mật
đã kết thúc, bởi tình bạn không được xây dựng trên một đam mê nhất thời. Từ đó,
bài diễn thuyết đi đến kết luận rằng người không yêu có thể đem lại một mối
quan hệ ổn định, đáng tin cậy và có lợi lâu dài hơn người đang yêu.
Để củng
cố lập luận, Lysias liên tiếp đưa ra những so sánh và ví dụ trong đời sống thường
ngày. Ông viện dẫn quan hệ giữa cha mẹ và con cái, giữa những người bạn trung
thành để chứng minh rằng tình cảm bền chặt không nhất thiết phải bắt nguồn từ
ham muốn. Ông cũng dùng những tình huống có phần cường điệu và mỉa mai: nếu cứ
phải ban ân huệ cho người cần đến nó nhất, chúng ta hẳn nên mời những người ăn
xin và người đói khát đến dự tiệc thay vì mời bạn bè. Qua đó, ông chuyển trọng
tâm từ sự ham muốn hay nhu cầu của người nhận sang phẩm chất và khả năng đáp lại
ân huệ của người ấy. Người đáng được lựa chọn không phải là người chỉ muốn hưởng
thụ tuổi trẻ và sắc đẹp của đối phương, mà là người có thể duy trì tình bạn,
chia sẻ những điều tốt đẹp và cư xử xứng đáng ngay cả khi tuổi trẻ đã qua.
Tuy
nhiên, bài diễn thuyết không chỉ là một lời khuyên thực tế về cách lựa chọn người
tình hay người bạn. Nó còn cho thấy nghệ thuật hùng biện có thể tổ chức một lập
luận bằng cách đặt hai đối tượng vào thế đối lập, lựa chọn những phương diện có
lợi cho lập trường của mình, rồi liên tiếp đưa ra ví dụ để khiến kết luận có vẻ
hợp lý. Lysias không khảo sát tình yêu trong toàn bộ những biểu hiện của nó, mà
chủ yếu nhấn mạnh những mặt bất lợi của đam mê và những ưu điểm của sự tự chủ.
Người đang yêu gần như chỉ được mô tả qua sự ghen tuông, ích kỷ và thiếu sáng
suốt; trong khi người không yêu được trình bày như thể luôn hành động theo lý
trí và lợi ích lâu dài. Sự đối lập ấy làm cho lập luận trở nên sắc bén, nhưng
cũng bộc lộ tính một chiều của nó: bài diễn thuyết không xem xét liệu một người
đang yêu có thể đồng thời sáng suốt, có trách nhiệm và biết tôn trọng người
mình yêu hay không.
Thái độ
của Phaedrus đối với bài diễn thuyết cũng đáng chú ý. Ông không chỉ ghi nhớ gần
như toàn bộ bài diễn văn mà còn đọc lại nó với sự hào hứng rõ rệt. Khi hỏi
Socrates có thấy bài diễn thuyết tuyệt vời, nhất là về cách dùng từ hay không,
Phaedrus dường như đặc biệt chú trọng đến tài nghệ diễn đạt của Lysias. Ông bị
cuốn hút bởi cách lập luận, sự sắp xếp các ý và sức quyến rũ của ngôn từ. Chính
Socrates cũng nhận ra sự say mê ấy: ông nói rằng khi nhìn Phaedrus đọc, ông thấy
người bạn mình vui sướng đến mức đã đi theo sự dẫn dắt của ông và cùng bước vào
một trạng thái xuất thần. Câu trả lời này vừa có vẻ tán thưởng, vừa mang sắc
thái trêu đùa, báo trước thái độ phê phán mà Socrates sẽ bộc lộ đối với bài diễn
thuyết.
Như vậy,
ở phần đầu cuộc đối thoại, chúng ta thấy hai thái độ khác nhau trước nghệ thuật
ngôn từ. Phaedrus bị cuốn hút bởi vẻ đẹp và sức thuyết phục của bài diễn văn;
còn Socrates, dù thừa nhận sức tác động mạnh mẽ của nó, không vội xem đó là bằng
chứng cho giá trị chân thực của lập luận. Sự khác biệt này chuẩn bị cho cuộc khảo
sát tiếp theo của Phaedrus: một bài diễn thuyết có thể rất khéo léo về ngôn từ,
nhưng liệu nó có thực sự hiểu đúng đối tượng mà nó bàn đến hay không? Và liệu
nghệ thuật diễn thuyết chỉ cần làm cho người nghe tin tưởng, hay còn phải dựa
trên sự hiểu biết về chân lý?
[3] Socrates phê
bình cách đánh giá bài diễn thuyết của Lysias:
Trong
đoạn này, Socrates và Phaedrus đưa ra hai cách đánh giá khác nhau về bài diễn
thuyết của Lysias. Phaedrus cho rằng bài diễn thuyết có ưu điểm lớn nhất ở chỗ
đã trình bày đầy đủ mọi điều đáng nói về chủ đề, đến mức không ai có thể bổ
sung thêm điều gì có giá trị. Socrates không đồng ý với tiêu chuẩn ấy. Theo
ông, một bài diễn thuyết không thể được đánh giá cao chỉ vì đã đề cập đến nhiều
khía cạnh của vấn đề; điều quan trọng còn là cách tác giả trình bày: phải rõ
ràng, súc tích và chính xác. Ông cũng nghi ngờ chiều sâu trong cách triển khai
của Lysias, bởi tác giả dường như lặp lại cùng một ý tưởng hai hoặc ba lần,
thay vì khai triển thêm những khía cạnh khác của chủ đề. Từ đó, Socrates cho rằng
Lysias có thể chỉ muốn phô diễn tài nghệ diễn đạt, chứng tỏ mình có thể trình
bày cùng một ý theo nhiều cách khác nhau, chứ chưa thực sự quan tâm đến việc khảo
sát vấn đề đến nơi đến chốn. Như vậy, trong khi Phaedrus xem sự bao quát và đầy
đủ là ưu điểm quyết định, Socrates lại chú trọng chất lượng tư tưởng và cách
triển khai lập luận. Khi nhắc đến những người đàn ông và phụ nữ khôn ngoan thời
xưa từng nói hoặc viết về tình yêu, ông ngầm bác bỏ ý kiến cho rằng Lysias đã
nói hết mọi điều có giá trị về chủ đề này. Tuy nhiên, ở đây Socrates chưa trực
tiếp chỉ ra sai lầm trong lập luận của Lysias; ông mới chỉ chất vấn tiêu chuẩn
mà Phaedrus dùng để ca ngợi bài diễn thuyết, đồng thời lưu ý rằng sự đầy đủ về
những điều được đề cập không đồng nghĩa với chiều sâu trong việc xem xét một vấn
đề.
[4] Sappho (khoảng thế kỷ VII–VI TCN) là nữ
thi sĩ Hy Lạp cổ đại, quê ở đảo Lesbos, nổi tiếng với những bài thơ trữ tình về
tình yêu, khát vọng và những rung động của con người. Anacreon (khoảng thế kỷ
VI–V TCN) là thi sĩ Hy Lạp cổ đại, quê ở Teos thuộc Tiểu Á, thường sáng tác về
tình yêu, rượu và những thú vui của đời sống. Cả hai đều được người Hy Lạp thời
cổ kính trọng về tài năng thi ca, đặc biệt trong nghệ thuật diễn tả tình yêu và
cảm xúc. Khi nhắc đến họ, Socrates muốn nói rằng những ý tưởng hay hơn bài diễn
thuyết của Lysias có thể đã xuất hiện trong thơ ca từ trước. Tuy nhiên, ông
không khẳng định mình nhớ được một bài thơ hay một lời văn cụ thể nào, mà chỉ
nói rằng những lời ấy dường như đang tràn đầy trong lòng mình. Hình ảnh chiếc
bình rỗng được rót đầy nước diễn tả cảm giác những ý tưởng ấy đến từ bên ngoài,
chứ không phải do ông tự nghĩ ra. Lời nói này vừa thể hiện thái độ khiêm nhường
của Socrates trước những bậc thi sĩ tài năng, vừa mang sắc thái mỉa mai và hóm
hỉnh: ông tự nhận mình không biết những ý tưởng ấy bắt nguồn từ đâu, nhưng lại
cảm thấy có thể trình bày một bài diễn thuyết hay hơn bài của Lysias. Chi tiết
này cũng mở đường cho diễn văn thứ nhất của Socrates về tình yêu ở phần tiếp
theo của cuộc đối thoại.
[5] [Những vị Chấp chính quan (archons) là những
quan chức được lựa chọn bằng cách rút thăm ở Athens thời cổ điển. Khi nhậm chức,
họ tuyên thệ sẽ dựng một pho tượng vàng nếu vi phạm pháp luật.]
Chín vị Chấp chính quan (Nine Archons) là những viên chức
cao cấp của Athens cổ đại, giữ những chức vụ quan trọng trong bộ máy chính quyền
và tư pháp. Trong số đó có ba chức vụ đứng đầu: archon eponymos (Chấp chính
quan đứng tên năm), archon basileus (Chấp chính quan phụ trách những nghi lễ
tôn giáo và một số vấn đề pháp luật liên quan đến tôn giáo) và polemarchos (Chấp
chính quan phụ trách quân sự, về sau chủ yếu đảm nhiệm những công việc tư
pháp). Sáu vị còn lại là những thesmothetai, phụ trách các công việc pháp lý và
tư pháp. Con số chín trở thành một thiết chế quan trọng trong đời sống chính trị
Athens.
Delphi là nơi đặt đền thờ Apollo, một trung tâm tôn giáo
và tiên tri nổi tiếng của thế giới Hy Lạp cổ đại. Việc dựng tượng bằng vàng tại
đây là một hình thức dâng lễ vật có giá trị lớn, thể hiện lòng tôn kính và sự
biết ơn đối với thần linh.
Trong đoạn này, Phaedrus nói đùa rằng sẽ dựng tượng vàng
có kích thước bằng người thật cho cả mình lẫn Socrates tại Delphi. Cách ví von
“giống như chín vị Chấp chính quan” có lẽ nhằm gợi đến những tượng hoặc lễ vật
mà các nhân vật có địa vị cao có thể dâng tại thánh địa này. Lời hứa ấy không
nên hiểu theo nghĩa đen, mà là một cách bày tỏ sự tán thưởng quá mức, đồng thời
thúc giục Socrates thực hiện lời hứa trình bày một bài diễn thuyết mới, có nhiều
luận điểm hơn và hay hơn bài của Lysias. Việc Phaedrus nhấn mạnh rằng Socrates
không được lặp lại bất kỳ lời nào trong cuốn sách của mình cho thấy ông muốn
nghe một bài diễn thuyết thực sự mới, chứ không phải một bản diễn đạt lại bài của
Lysias.
[6] [Dòng họ Cypselid từng cai trị Corinth vào thế kỷ thứ bảy
trước Công nguyên. Một chiếc rương được trang trí cầu kỳ, trong đó người ta kể
rằng Cypselus từng được giấu khi còn là trẻ sơ sinh, được trưng bày tại
Olympia, có lẽ cùng với những lễ vật khác của dòng họ này.]
[7] [Một câu thơ của Pindar (Snell 105).]
[8] Lập luận của Socrates và Phaedrus
(236a–236e): Đoạn đối thoại này xoay quanh hai vấn đề:
Socrates đánh giá bài diễn thuyết của Lysias như thế nào, và Phaedrus dùng cách
gì để buộc Socrates trình bày bài diễn thuyết của mình.
1. Socrates: Lysias đã nêu những luận điểm thiết yếu,
nhưng không thể nhận công lao về tính mới mẻ của chúng.
Socrates trước hết bác bỏ cách hiểu của Phaedrus rằng ông
cho bài diễn thuyết của Lysias hoàn toàn thất bại và tin rằng mình có thể nói
khác hẳn trên mọi phương diện. Theo ông, ngay cả một người diễn thuyết kém cỏi
nhất cũng không thể làm được điều đó. Bởi lẽ, khi bàn về việc nên dành ân huệ
cho người không yêu hay người đang yêu, người diễn thuyết tất yếu phải đề cập đến
hai điểm căn bản: người không yêu vẫn giữ được sự tỉnh táo, trong khi người
đang yêu bị tình yêu chi phối và đánh mất sự tỉnh táo. Những điểm ấy thuộc về bản
chất của vấn đề, nên bất kỳ ai muốn lập luận về chủ đề này cũng đều phải nêu
ra.
Vì thế, không thể xem việc đưa ra những luận điểm thiết yếu
ấy là một sáng tạo riêng của Lysias. Điều đáng được đánh giá không phải là tính
mới mẻ của chúng, mà là cách người diễn thuyết sắp xếp và trình bày chúng. Chỉ
đối với những luận điểm không bắt buộc phải có, khó nghĩ ra hơn và không hiển
nhiên từ đầu, người ta mới có thể đánh giá cả tính mới mẻ lẫn cách sắp xếp.
2. Phaedrus: Chấp nhận những luận điểm căn bản, nhưng
thách thức Socrates bổ sung điều mới.
Phaedrus đồng ý với sự phân biệt ấy. Ông sẵn sàng cho
Socrates mặc nhiên thừa nhận rằng người đang yêu kém tỉnh táo hơn người không
yêu, để Socrates không phải mất công chứng minh lại điều đã có trong bài diễn
thuyết của Lysias. Đổi lại, ông yêu cầu Socrates bổ sung những luận điểm có giá
trị, nhằm hoàn thiện điều mà họ đã có. Phaedrus còn hứa tặng ông một pho tượng
bằng vàng ròng đặt bên cạnh lễ vật của dòng họ Cypselid ở Olympia, qua đó tiếp
tục dùng lời hứa ban thưởng để khuyến khích Socrates.
3. Socrates: Ông chỉ trêu chọc Phaedrus, chứ không định cạnh
tranh với Lysias.
Socrates bất ngờ nói rằng ông chỉ phê phán Lysias để trêu
chọc Phaedrus, bởi biết Phaedrus rất ngưỡng mộ nhà diễn thuyết này. Ông không
thực sự có ý định soạn một bài diễn thuyết cầu kỳ hơn để cạnh tranh với Lysias.
Lời nói ấy cũng cho thấy Socrates đang tìm cách thoái thác yêu cầu của
Phaedrus.
4. Phaedrus: Dùng chính những lời Socrates đã nói để buộc
ông giữ lời.
Phaedrus lập tức chỉ ra rằng Socrates đã tự đặt mình vào
tình thế không thể rút lui. Ông nhắc lại những lời Socrates từng nói về việc
trong lồng ngực đang chứa đầy những ý tưởng, đồng thời nhắc cả những lời đùa cợt
trước đó. Theo Phaedrus, Socrates không thể vừa khơi gợi sự mong đợi của người
nghe, vừa từ chối trình bày điều mình đã tuyên bố đang có. Phaedrus còn viện dẫn
hoàn cảnh hiện tại: hai người đang ở một nơi vắng vẻ, chỉ có nhau, và ông trẻ
hơn, khỏe hơn Socrates. Câu nói bóng gió rằng Socrates nên “hiểu ý” mình hàm chứa
một lời đe dọa đùa cợt: nếu Socrates không tự nguyện, Phaedrus có thể dùng sức
để buộc ông phải nói.
Socrates lại tìm cách thoái thác bằng cách tự nhận mình
chỉ là người biết đôi chút, phải ứng khẩu bàn về một chủ đề mà một nhà diễn
thuyết dày dạn như Lysias đã trình bày. Nhưng Phaedrus không chấp nhận lời viện
cớ ấy. Ông khẳng định mình biết cách khiến Socrates phải nói, khiến Socrates lập
tức yêu cầu ông đừng nói ra.
5. Phaedrus: Lấy lời thề làm điều kiện để buộc Socrates
trình bày.
Phaedrus tuyên bố sẽ thề rằng nếu Socrates không đọc bài
diễn thuyết ngay bên cây tiêu huyền, ông sẽ không bao giờ đọc thêm bất kỳ bài
diễn thuyết nào cho Socrates nghe, cũng không nói thêm với ông về những bài diễn
thuyết nữa. Lời thề này đánh trúng sở thích của Socrates: ông vốn yêu thích việc
nghe và trao đổi về những bài diễn thuyết. Socrates vì thế đành thừa nhận
Phaedrus quả là người biết cách buộc người khác làm theo ý mình. Tuy nhiên, ông
vẫn hỏi tại sao Phaedrus còn để ông quanh co.
Ý nghĩa của đoạn đối thoại: Đoạn này có hai lớp lập luận đan xen. Ở lớp thứ nhất,
Socrates đưa ra một nhận xét về nghệ thuật diễn thuyết: một bài diễn thuyết
không thể được đánh giá chỉ bằng những luận điểm mà bất kỳ ai bàn về chủ đề ấy
cũng buộc phải nêu ra; cần phân biệt giữa nội dung thiết yếu và những ý tưởng
thực sự mới mẻ, đồng thời xem xét cách sắp xếp và trình bày lập luận. Ở lớp thứ
hai, Phaedrus dùng sự ngưỡng mộ của mình đối với diễn thuyết để thúc ép
Socrates thực hiện lời hứa. Cuộc đối thoại mang sắc thái hài hước, nhưng cũng
chuẩn bị cho sự chuyển hướng quan trọng: Socrates sẽ không chỉ trình bày một
bài diễn thuyết khác, mà qua đó còn cho thấy cách ông khảo sát vấn đề sâu hơn
bài diễn thuyết của Lysias.
[9] [Ở đây,
Socrates đề xuất một cách giải thích từ nguyên khá khiên cưỡng cho một danh hiệu
thông dụng của những nàng Muse, nghĩa là “những nàng có giọng ca trong trẻo”, dựa
trên sự tương tự giữa danh hiệu ấy với tên gọi Hy Lạp dành cho người Liguria,
dân tộc từng sinh sống tại vùng ngày nay được gọi là Côte d’Azur, miền duyên hải
phía nam nước Pháp.]
[10] [Tức hubris,
một khái niệm bao gồm nhiều mức độ từ tính ngạo mạn cho đến những hành vi phạm
tội phát sinh từ sự ngạo mạn ấy, đặc biệt là hành vi xâm hại tình dục.]
“Sự
phóng túng quá độ” (hybris): Ở đây, Socrates dùng thuật ngữ này để chỉ tình trạng
ham muốn vượt khỏi sự kiểm soát của lý trí, chứ không chỉ một hành vi phóng
túng thông thường. Đối lập với nó là sōphrosynē, trạng thái tỉnh táo, điều độ
và tự chủ. Vì vậy, phần định nghĩa tình yêu cần giữ rõ sự đối lập giữa ham muốn
phi lý trí và sự phán đoán có suy xét.
[11] [Bản văn đọc polumeles kai polueides tại vị trí a3
(nghĩa đen: “nhiều chi và nhiều hình dạng”).
[12] Socrates liên
hệ erōs (tình yêu) với rhōmē (sức mạnh) để nhấn mạnh sức mạnh áp đảo của ham muốn
tình ái. Đây là một lối giải thích mang tính chơi chữ trong bài diễn thuyết,
không nên hiểu là một kết luận ngữ nguyên học chính xác.
[13] [Dithyramb là
một bài thơ hợp xướng, ban đầu gắn liền với việc thờ phụng Dionysus. Vào thời cổ
điển, thể thơ này trở nên gắn bó với một phong cách nhân tạo, trong đó âm nhạc
giữ vai trò chi phối.]
[14] Ba phương diện
gây tổn hại: Socrates lần lượt phân tích những tổn hại mà người đang yêu có thể
gây ra cho chàng trai trên ba phương diện: trí tuệ, thể chất và tài sản cùng những
quan hệ gia đình. Trước hết, vì ghen tuông và muốn giữ chàng trai lệ thuộc vào
mình, người đang yêu tìm cách ngăn chàng tiếp xúc với những người bạn tốt,
tránh xa triết học và những hoạt động giúp mở mang hiểu biết. Như vậy, chàng
không có điều kiện phát triển trí tuệ và rèn luyện khả năng phán đoán. Về thể
chất, người đang yêu không muốn chàng trai khỏe mạnh, cường tráng và quen với
việc rèn luyện, bởi một thân thể yếu đuối sẽ khiến chàng khó tự bảo vệ mình và
dễ bị kiểm soát hơn. Về tài sản và quan hệ gia đình, người đang yêu không muốn
chàng có của cải, người thân hay những chỗ dựa vững chắc, vì tất cả những điều ấy
có thể giúp chàng sống tự lập và thoát khỏi sự lệ thuộc. Qua ba phương diện
này, Socrates cho thấy người đang yêu không thực sự mong muốn chàng trai tiến bộ
và trưởng thành; trái lại, vì muốn duy trì quyền kiểm soát, người ấy có thể làm
suy yếu chính những điều kiện cần thiết để chàng phát triển và sống độc lập.
[15] Hình ảnh “trật
tự mới bên trong bản thân”: Đây là cách diễn đạt hình ảnh về sự thay đổi quyền
lực giữa hai nguyên tắc đã được nêu ở đầu bài. Khi còn yêu, ham muốn chi phối
người đàn ông; khi tình yêu phai nhạt, lý trí giành lại quyền kiểm soát. Sự
thay đổi ấy khiến ông ta không còn muốn thực hiện những lời hứa đã đưa ra trong
lúc bị ham muốn chi phối.
[16] Sói có yêu cừu
non không?”: Đây là một câu tục ngữ được dùng để kết thúc bài diễn thuyết bằng
hình ảnh mạnh mẽ. Người đang yêu được ví như con sói, còn chàng trai là con cừu
non: mối quan hệ tưởng như thân mật thực chất che giấu sự chiếm hữu và ham muốn
thỏa mãn bản thân.
[17] Socrates đã cố
ý dựng nên một lập luận có vẻ chặt chẽ: ông bắt đầu bằng định nghĩa tình yêu, rồi
dùng định nghĩa ấy để suy ra những hậu quả bất lợi của tình yêu đối với chàng
trai. Tuy nhiên, bài diễn thuyết mới chỉ trình bày mặt tiêu cực của người đang
yêu, chưa chứng minh rằng người không yêu tất yếu sẽ có những phẩm chất đối lập.
Đây cũng là lý do Phaedrus nhận xét rằng Socrates mới chỉ trình bày một nửa bài
diễn thuyết: phần ca ngợi người không yêu vẫn còn phải được nói đến.
