PHAEDRUS
(Φαῖδρος)
Plato (Πλάτων)
(khoảng 427–347 TCN))
PHAEDRUS
Tình
yêu, hồn người và nghệ thuật ngôn từ
A. Khái
quát về Phaedrus
Phaedrus là một trong những đàm thoại
phong phú và có ý nghĩa triết học sâu xa của Plato. Tác phẩm bàn về nhiều vấn đề
tưởng chừng khác biệt: tình yêu, bản chất và sự bất tử của hồn người, cái đẹp,
sự hồi tưởng, nghệ thuật hùng biện và chữ viết. Tuy nhiên, những vấn đề này
không đứng riêng rẽ mà liên kết với nhau qua một câu hỏi chung: điều gì có thể
dẫn dắt hồn người đến sự hiểu biết và chân lý?
Đàm thoại bắt đầu khi Socrates
gặp Phaedrus bên ngoài thành Athens. Phaedrus vừa nghe bài diễn
thuyết của Lysias về tình yêu và muốn đọc lại cho Socrates nghe. Lysias lập luận
rằng một người nên dành tình cảm cho người không yêu mình hơn là cho người đang
yêu mình. Theo ông, người không yêu thường suy nghĩ tỉnh táo hơn, ít bị cảm xúc
chi phối và có thể đem lại những lợi ích thiết thực hơn cho người được yêu.
Sau khi nghe bài diễn thuyết,
Socrates nhận xét về lập luận của Lysias rồi thử trình bày một bài diễn thuyết
khác theo hướng tương tự. Nhưng sau đó, ông nhận ra rằng mình đã xúc phạm đến
thần linh bảo hộ tình yêu. Ông thực hiện nghi thức sám hối và trình bày bài diễn
thuyết thứ hai, trong đó đưa ra một luận điểm quan trọng: không phải mọi trạng
thái điên loạn đều là điều xấu. Có những hình thức điên loạn do thần linh ban tặng,
đem lại cho con người những điều tốt đẹp mà sự tỉnh táo và tính toán thông thường
không thể đạt tới.
Tình
yêu và sự điên loạn do thần linh ban tặng
Socrates phân biệt bốn hình thức
điên loạn thiêng liêng: khả năng tiên tri gắn với Apollo; những nghi lễ và sự
thanh tẩy gắn với Dionysus; cảm hứng thi ca do những nàng Muse ban tặng; và
tình yêu gắn với Aphrodite cùng Eros. Những trạng thái ấy không đơn thuần là sự
mất khả năng kiểm soát bản thân, mà có thể là những ân huệ thần linh, mở ra cho
con người những khả năng vượt khỏi sự suy tính thông thường.
Trong bốn hình thức ấy, tình
yêu có một vị trí đặc biệt. Khi nhìn thấy một người đẹp, hồn người có thể được
đánh thức và nhớ lại cái đẹp mà nó từng chiêm ngưỡng trước khi nhập vào thân
xác. Vì vậy, tình yêu không chỉ là ham muốn hướng đến một con người hay một vẻ
đẹp cụ thể. Nó còn có thể khơi dậy trong hồn người khát vọng hướng đến cái đẹp
vượt khỏi những gì giác quan có thể nhận biết.
Ý tưởng này gắn liền với quan
niệm của Plato về sự hồi tưởng (anamnesis). Theo ông, trước khi nhập vào thân
xác, hồn người từng chiêm ngưỡng những thực tại chân thật, trong đó có cái đẹp
tự thân. Khi sống trong thân xác, hồn người không còn trực tiếp nhìn thấy những
thực tại ấy, nhưng vẫn có khả năng nhớ lại khi gặp những sự vật gợi nhắc về
chúng. Một sự vật đẹp mà chúng ta nhìn thấy bằng mắt có thể đánh thức ký ức về
cái đẹp tự thân, vốn không phải là một sự vật cụ thể hay một đặc điểm riêng lẻ
của thế giới cảm giác.
Tình yêu vì thế có thể đưa con
người từ sự say mê một vẻ đẹp cụ thể đến khát vọng tìm kiếm cái đẹp tự thân.
Đây cũng là lý do Plato xem tình yêu, trong hình thức cao quý nhất, như một con
đường giúp hồn người hướng lên những thực tại vượt khỏi kinh nghiệm thông thường.
Hồn người
bất tử và hình ảnh cỗ xe song mã
Để giải thích khả năng hồi tưởng
và khát vọng hướng đến những thực tại vượt khỏi thế giới cảm giác, Socrates bàn
về sự bất tử của hồn người. Ông lập luận rằng hồn người là nguyên lý tự vận động:
những gì tự vận động không cần một tác nhân bên ngoài làm cho chúng chuyển động.
Vì tự vận động là nguyên lý của mọi sự vận động khác, hồn người không thể bắt đầu
tồn tại chỉ nhờ một nguyên nhân bên ngoài, cũng không thể bị tiêu diệt như những
vật chỉ có thể chuyển động nhờ tác động từ bên ngoài.
Plato tiếp tục dùng hình ảnh
người đánh xe điều khiển hai con ngựa có bản tính khác nhau để diễn tả cấu trúc
và những khuynh hướng của hồn người. Con ngựa trắng hướng đến danh dự, sự chừng
mực và những điều cao quý; con ngựa đen bị lôi kéo bởi những ham muốn thấp hơn
và thường chống lại sự điều khiển. Người đánh xe tượng trưng cho phần lý trí,
phải điều khiển cả hai con ngựa để đưa cỗ xe đi đúng hướng.
Hình ảnh này cho thấy hồn người
không phải là một thể thống nhất đơn giản, mà có những khuynh hướng khác nhau,
đôi khi xung đột với nhau. Con người có thể bị lôi kéo bởi ham muốn nhưng đồng
thời cũng nhận ra những điều cao quý hơn mà mình muốn hướng đến. Đời sống của hồn
người vì vậy đòi hỏi sự điều hòa và làm chủ những khuynh hướng ấy.
Theo câu chuyện của Plato, những
hồn người có thể theo những vị thần trong hành trình lên vùng trời cao để chiêm ngưỡng
những thực tại chân thật, tức những Thể Dạng mà chúng ta không thể nhận biết bằng
giác quan. Nhưng không phải hồn nào cũng có thể theo kịp hành trình ấy. Những hồn không đủ sức điều khiển
cỗ xe sẽ mất khả năng chiêm ngưỡng những thực tại này và cuối cùng phải nhập
vào thân xác.
Khi nhập vào thân xác, hồn người
không còn nhìn thấy những thực tại chân thật như trước. Tuy nhiên, ký ức về
chúng không hoàn toàn mất đi. Khi gặp những sự vật gợi nhắc về những gì từng
chiêm ngưỡng, hồn người có thể hồi tưởng. Trong số những gì hiện ra trước mắt
chúng ta, cái đẹp có một vị trí đặc biệt vì nó vẫn còn tỏa sáng rõ rệt qua những
hình thể mà giác quan có thể nhận biết.
Như vậy, tình yêu có thể đánh
thức ký ức về cái đẹp và khơi dậy khát vọng hướng đến những thực tại cao hơn.
Nhưng để tình yêu trở thành con đường dẫn đến điều tốt đẹp, hồn người phải biết
điều hòa những ham muốn của mình, thay vì để chúng hoàn toàn chi phối.
Nghệ
thuật hùng biện và việc dẫn dắt hồn người
Sau khi bàn về tình yêu và bản
chất của hồn người, Socrates và Phaedrus chuyển sang nghệ thuật hùng biện
(rhetoric). Sự chuyển hướng này có liên quan mật thiết đến những vấn đề vừa được
bàn luận. Nếu hồn người có thể được dẫn dắt theo những hướng khác nhau, thì lời
nói cũng có khả năng tác động đến hồn người, đưa họ đến chỗ nhận ra điều đúng
hoặc khiến họ tin vào những điều sai lầm.
Socrates đặt câu hỏi: liệu một
người có thể thuyết phục người khác một cách đúng đắn nếu chính mình không hiểu
rõ điều đang nói hay không? Một bài diễn thuyết có thể khéo léo, hấp dẫn và có
sức thuyết phục, nhưng những phẩm chất ấy tự chúng không bảo đảm rằng nội dung
của nó là chân thật. Người hùng biện có thể khiến người nghe tin vào những điều
mà chính mình cũng không hiểu thấu đáo.
Muốn thực hành nghệ thuật hùng
biện một cách đúng đắn, trước hết người nói phải hiểu rõ vấn đề mình trình bày.
Họ cần biết phân chia sự vật thành những loại thích hợp, nhận ra những điểm
tương đồng và khác biệt, đồng thời nắm được bản chất của đối tượng đang bàn đến.
Plato đặc biệt nhấn mạnh hai thao tác của tư duy: tập hợp những gì phân tán
thành một chỉnh thể có thể hiểu được, và phân chia chỉnh thể ấy thành những phần
theo những khác biệt tự nhiên của nó. Đây chính là những thao tác quan trọng của
phép biện chứng.
Nhưng hiểu rõ đối tượng vẫn
chưa đủ. Người hùng biện còn phải hiểu bản chất của hồn người, nhận ra những loại
hồn khác nhau và biết mỗi loại có thể bị tác động, thuyết phục bằng cách nào.
Cùng một lời nói có thể có sức thuyết phục đối với người này nhưng lại không có
tác dụng với người khác. Vì vậy, nghệ thuật hùng biện đòi hỏi sự kết hợp giữa
hiểu biết về chân lý, hiểu biết về đối tượng được trình bày và hiểu biết về người
mà lời nói hướng đến.
Plato dùng thuật ngữ
psychagōgia, nghĩa là dẫn dắt hồn người, để diễn tả bản chất của nghệ thuật
hùng biện. Theo quan niệm này, hùng biện không đơn thuần là nghệ thuật sử dụng
ngôn từ để gây ấn tượng hoặc khiến người khác đồng ý. Nó còn là khả năng hiểu
những khuynh hướng của hồn người và sử dụng lời nói để dẫn dắt họ. Một nghệ thuật
hùng biện đích thực vì thế phải dựa trên tri thức về chân lý và bản chất của hồn
người, chứ không chỉ dựa vào những thủ thuật tạo ra sự thuyết phục.
Qua bàn luận này, Plato không phủ nhận sức mạnh của
nghệ thuật hùng biện, mà đặt ra yêu cầu triết học đối với nó: lời nói chỉ có thể
thực sự có giá trị khi người nói hiểu điều mình trình bày và biết mình đang dẫn
dắt hồn người theo hướng nào.
Chữ viết
và giới hạn của việc ghi nhớ
Ở phần cuối, Plato tiếp tục khảo
sát sức mạnh của ngôn từ qua câu chuyện về thần Theuth và vua Thamus. Theuth giới
thiệu chữ viết như một phát minh có thể giúp con người ghi nhớ tốt hơn và mở rộng
hiểu biết. Nhưng Thamus không đồng ý với nhận định ấy. Theo ông, chữ viết không
thực sự làm cho trí nhớ của con người mạnh hơn; trái lại, nếu quá dựa vào những
dấu hiệu bên ngoài, con người có thể ít sử dụng khả năng ghi nhớ của chính
mình. Chữ viết giúp con người nhắc lại những điều đã học, nhưng không nhất thiết
khiến họ hiểu sâu hơn.
Ở đây, Plato phân biệt giữa
trí nhớ thực sự (mnēmē) và sự nhắc nhớ (hypomnēsis). Một cuốn sách có thể giúp
chúng ta tìm lại một điều đã đọc, nhưng việc đọc và ghi nhớ những câu chữ không
đồng nghĩa với việc đã hiểu ý nghĩa của chúng. Người đọc có thể tích lũy nhiều
thông tin mà vẫn thiếu sự hiểu biết thực sự về những vấn đề được trình bày.
Plato còn chỉ ra một giới hạn
khác của chữ viết: một văn bản không thể tự trả lời khi người đọc đặt câu hỏi,
không thể giải thích thêm khi bị hiểu sai và cũng không thể lựa chọn cách trình
bày phù hợp với từng người. Nó luôn lặp lại cùng một nội dung, bất kể người đọc
đã hiểu hay chưa. Theo nghĩa ấy, chữ viết không thể thay thế đối thoại sống động, trong đó người nói có thể
trả lời, giải thích, bảo vệ lập luận và điều chỉnh lời nói tùy theo khả năng tiếp
nhận của người đối thoại.
Tuy nhiên, Plato không cho rằng
chữ viết hoàn toàn vô ích. Ông phân biệt việc ghi chép để lưu giữ và nhắc lại
những điều đã biết với việc xem chữ viết là phương tiện trực tiếp tạo ra tri thức.
Hình thức truyền đạt có giá trị cao hơn, theo ông, là lời nói được ghi khắc vào
hồn người thông qua việc học hỏi, đối thoại và suy xét. Người thực sự hiểu một
vấn đề không chỉ có thể nhắc lại những gì đã đọc, mà còn có khả năng giải
thích, bảo vệ và tiếp tục khảo sát vấn đề ấy bằng chính tư duy của mình.
Ý nghĩa
chung của tác phẩm
Những vấn đề trong Phaedrus
gắn bó với nhau qua một chủ đề xuyên suốt: khả năng dẫn dắt hồn người đến
chân lý. Tình yêu có thể đánh thức ký ức về cái đẹp và khơi dậy khát vọng hướng
đến những thực tại cao hơn; quan niệm về sự bất tử và hồi tưởng giải thích khả
năng ấy của hồn người; phép biện chứng giúp tư duy nhận ra bản chất và những quan
hệ giữa sự vật; nghệ thuật hùng biện khảo sát sức mạnh của lời nói trong việc
tác động và dẫn dắt hồn người; còn bàn
luận về chữ viết chỉ ra giới hạn của việc truyền đạt tri thức bằng những dấu hiệu
được ghi lại.
Điểm đáng chú ý là Plato không
xem tình yêu, lời nói và tri thức như những hoạt động tách biệt. Tất cả đều có
khả năng tác động đến hồn người, nhưng tác động ấy có thể đưa con người đến những
hướng khác nhau. Tình yêu có thể chỉ dừng lại ở ham muốn trước mắt hoặc trở
thành khát vọng hướng đến cái đẹp tự thân. Lời nói có thể chỉ nhằm tạo ra sự
tin tưởng hoặc trở thành phương tiện dẫn dắt người khác đến chân lý. Chữ viết
có thể chỉ giúp tích lũy thông tin hoặc trở thành phương tiện nhắc lại những điều
mà con người đã thực sự hiểu.
Qua Phaedrus , Plato đặt
ra yêu cầu rằng mọi hoạt động hướng đến hồn người đều phải dựa trên sự hiểu biết
về bản chất của nó và về những điều chân thật. Đó cũng là liên hệ sâu xa giữa
tình yêu, phép biện chứng, nghệ thuật hùng biện và bàn luận về chữ viết trong tác phẩm.
B. Những
luận đề chính trong Phaedrus
Phaedrus tập hợp nhiều vấn đề về tình
yêu, hồn người, cái đẹp, tri thức, nghệ thuật hùng biện và chữ viết. Những vấn
đề này không chỉ được bàn luận riêng rẽ, mà còn soi sáng lẫn nhau. Có thể nhận
ra bảy luận đề chính, qua đó thấy rõ hơn quan niệm của Plato về bản chất con
người và con đường dẫn đến chân lý.
1. Hiểu
mình để hiểu con người
Ngay từ đầu đàm thoại, Socrates đã nhắc đến việc hiểu
chính mình. Khi Phaedrus hỏi về những câu chuyện thần thoại liên quan đến
vùng đất mà họ đang đi qua, Socrates cho biết ông chưa dành thời gian khảo sát
những câu chuyện ấy, bởi ông vẫn chưa hiểu rõ chính mình. Ông cho rằng trước
khi tìm cách giải thích những điều xa xôi, con người cần xem xét bản thân mình
là gì.
Trong Phaedrus , việc
hiểu mình gắn liền với việc tìm hiểu hồn người. Con người cần nhận biết những
khuynh hướng nào đang chi phối mình, vì sao mình yêu, điều gì khiến mình bị cuốn
theo ham muốn, và bằng cách nào mình có thể phân biệt điều đúng với điều sai.
Những câu hỏi ấy không chỉ liên quan đến đời sống riêng tư, mà còn quyết định
cách chúng ta suy nghĩ, nói năng và hành động.
Đây cũng là cơ sở cho phương
pháp đàm thoại của Socrates. Thay vì chấp nhận ngay những điều người khác khẳng
định, ông thường đặt câu hỏi, yêu cầu họ giải thích và xem xét lại những giả định
của chính mình. Qua đó, người đối thoại nhận ra rằng điều mình tưởng đã biết có
thể chưa được hiểu đầy đủ.
Như vậy, hiểu mình không chỉ
là nhận biết những cảm xúc hay ham muốn của bản thân. Đó còn là tìm hiểu bản chất
của hồn người và những điều hướng dẫn đời sống của chúng ta. Đây là điểm khởi đầu
cần thiết để Plato bàn về tình yêu, tri thức và nghệ thuật sử dụng lời nói.
2. Tình
yêu có thể đưa con người đến gần Cái Đẹp
Một luận điểm quan trọng trong
Phaedrus là không phải mọi hình thức điên loạn đều xấu. Socrates phân biệt
những trạng thái mất tự chủ thông thường với sự điên loạn do thần linh ban tặng.
Trong số những hình thức điên loạn thiêng liêng ấy có tình yêu, gắn với
Aphrodite và Eros.
Khi nhìn thấy một người đẹp, hồn
người có thể bị lay động mạnh mẽ. Nhưng đối với Plato, sức hấp dẫn ấy không chỉ
bắt nguồn từ ham muốn đối với một thân thể. Nó còn có thể đánh thức ký ức về
Cái Đẹp mà hồn người từng chiêm ngưỡng trước khi nhập vào thân xác. Vì vậy,
tình yêu có khả năng đưa con người vượt khỏi sự say mê một vẻ đẹp cụ thể để hướng
đến một giá trị không bị giới hạn trong bất kỳ sự vật riêng lẻ nào.
Tuy nhiên, tình yêu không phải
lúc nào cũng dẫn đến kết quả ấy. Khi bị ham muốn chi phối, con người có thể chỉ
muốn chiếm hữu người mình yêu và tìm kiếm sự thỏa mãn trước mắt. Nhưng khi hồn
người biết điều hòa ham muốn và hướng đến những điều cao quý hơn, tình yêu có
thể trở thành một sức mạnh giúp con người thay đổi cách sống và nhận thức của
mình.
Ý tưởng này có điểm gần với
Symposium. Trong tác phẩm ấy, Diotima trình bày hành trình của tình yêu: từ sự
say mê một thân thể đẹp, con người dần nhận ra vẻ đẹp nơi nhiều thân thể, rồi
hướng đến vẻ đẹp của hồn người, những hoạt động và tri thức cao quý, cuối cùng
là Cái Đẹp tự thân. Trong Phaedrus , Plato nhấn mạnh một khía cạnh khác:
tình yêu đánh thức ký ức của hồn người về những thực tại mà nó từng chiêm ngưỡng,
đồng thời tạo ra giằng co giữa những ham
muốn khác nhau.
Hai tác phẩm cùng cho thấy
tình yêu có thể trở thành con đường hướng đến Cái Đẹp, nhưng Phaedrus đặc
biệt chú ý đến nguồn gốc thần linh và sức mạnh của tình yêu trong đời sống hồn
người.
3. Hồn
người bất tử và khả năng hồi tưởng
Để giải thích vì sao hồn người
có thể hướng đến những thực tại vượt khỏi kinh nghiệm giác quan, Plato bàn về sự
bất tử của hồn người.
Socrates lập luận rằng hồn người
là nguyên lý tự vận động. Một vật chỉ được chuyển động nhờ tác động bên ngoài
không thể tự mình duy trì sự vận động ấy nếu tác động chấm dứt. Trái lại, cái tự
vận động là nguyên lý khởi đầu của sự vận động và không cần một nguyên nhân bên
ngoài để bắt đầu chuyển động. Từ đó, Socrates cho rằng hồn người không thể bị
tiêu diệt như những vật chỉ có khả năng chuyển động nhờ một tác động khác. Đây
là cơ sở cho lập luận về tính bất tử của hồn người trong Phaedrus .
Quan niệm này gắn liền với
thuyết hồi tưởng. Theo Plato, trước khi nhập vào thân xác, hồn người từng chiêm
ngưỡng những thực tại chân thật, tức những Thể Dạng, trong đó có Cái Đẹp, Công
Bằng và Thiện. Khi sống trong thế giới cảm giác, hồn người không còn trực tiếp
nhìn thấy những thực tại ấy, nhưng vẫn có khả năng nhớ lại chúng thông qua những
gì mình gặp trong sống.
Chẳng hạn, khi nhìn thấy một
người đẹp, chúng ta nhận ra vẻ đẹp nơi người ấy. Nhưng vẻ đẹp của một thân thể
cụ thể không phải là toàn bộ Cái Đẹp. Nó có thể gợi nhắc hồn người về Cái Đẹp tự
thân, vốn không phụ thuộc vào một thân thể hay sự vật riêng lẻ nào. Nhờ vậy, những
gì chúng ta nhận biết bằng giác quan có thể trở thành điểm khởi đầu cho một sự
nhận thức vượt khỏi kinh nghiệm cảm giác.
Sự hồi tưởng không có nghĩa là
con người tự nhiên nhớ lại đầy đủ mọi tri thức đã có từ trước. Những sự vật
trong thế giới cảm giác chỉ gợi mở ký ức ấy. Muốn tiến xa hơn, con người vẫn phải
suy xét, phân biệt và tìm hiểu bản chất của những điều mình nhận biết.
Như vậy, trong Phaedrus ,
sự bất tử của hồn người và khả năng hồi tưởng gắn bó với nhau: hồn người có thể
hướng đến những thực tại chân thật vì nó không hoàn toàn bị giới hạn trong những
gì giác quan đem lại.
4. Hồn
người có những khuynh hướng xung đột và cần được điều khiển
Plato dùng hình ảnh người đánh
xe điều khiển hai con ngựa có bản tính khác nhau để giải thích đời sống bên
trong của hồn người. Người đánh xe tượng trưng cho khả năng suy xét và hướng dẫn;
con ngựa trắng hướng đến danh dự, sự chừng mực và những điều cao quý; còn con
ngựa đen bị lôi kéo bởi những ham muốn thấp hơn và thường chống lại sự điều khiển.
Hình ảnh này cho thấy hồn người
không phải lúc nào cũng thống nhất trong những điều nó mong muốn. Con người có
thể đồng thời bị thu hút bởi những điều trái ngược nhau: một mặt muốn hướng đến
những điều cao quý, mặt khác lại bị lôi kéo bởi những ham muốn trước mắt. Vì thế,
việc nhận biết điều gì tốt đẹp chưa đủ để bảo đảm rằng chúng ta sẽ hành động
theo điều ấy.
Người đánh xe phải điều khiển
cả hai con ngựa, không để con ngựa nào tự ý quyết định hướng đi của cỗ xe. Điều
đó tượng trưng cho vai trò của khả năng suy xét trong việc điều hòa những
khuynh hướng khác nhau của hồn người. Sự tự chủ không đơn giản là loại bỏ mọi
ham muốn, mà là biết hướng dẫn chúng để toàn bộ hồn người không bị một khuynh
hướng riêng lẻ chi phối.
Trong câu chuyện về tình yêu, giằng co ấy được thể hiện đặc biệt rõ. Khi gặp
một người đẹp, hồn người vừa bị hấp dẫn bởi ham muốn thể xác, vừa có thể được
đánh thức bởi ký ức về Cái Đẹp. Tình yêu vì vậy trở thành một thử thách đối với
khả năng điều khiển bản thân: nó có thể khiến con người chỉ tìm kiếm sự thỏa
mãn trước mắt, nhưng cũng có thể giúp họ hướng đến những điều cao quý hơn.
Qua hình ảnh cỗ xe song mã,
Plato cho thấy đời sống tốt đẹp đòi hỏi con người phải hiểu và điều hòa những
khuynh hướng bên trong mình, thay vì chỉ làm theo điều mình đang ham muốn.
5. Phép
biện chứng giúp nhận ra bản chất của sự vật
Trong Phaedrus , Plato
trình bày hai thao tác quan trọng của phép biện chứng: tập hợp và phân chia.
Tập hợp là nhận ra những điểm
chung giữa nhiều sự vật hoặc ý kiến khác nhau, từ đó quy chúng về một khái niệm
hay một chỉnh thể thống nhất. Phân chia là phân biệt những phần khác nhau trong
chỉnh thể ấy theo bản chất của chúng, thay vì chia cắt một cách tùy tiện.
Hai thao tác này bổ sung cho
nhau. Nếu chỉ tập hợp, chúng ta có thể gộp những điều thực ra khác nhau vào
cùng một loại. Nếu chỉ phân chia, chúng ta có thể không nhận ra liên hệ giữa những
sự vật có chung một bản chất. Nhờ kết hợp cả hai, tư duy có thể vừa nhận ra cái
thống nhất, vừa phân biệt những khác biệt quan trọng.
Plato minh họa điều này qua
cách Socrates phân tích tình yêu trong những bài diễn thuyết của mình. Trước hết,
cần xác định tình yêu thuộc loại ham muốn nào và nó có những biểu hiện gì. Sau
đó, phải phân biệt những hình thức khác nhau của tình yêu, đặc biệt là sự khác
biệt giữa ham muốn chỉ tìm kiếm lạc thú và tình yêu có khả năng hướng hồn người
đến những điều cao quý.
Phép biện chứng vì thế không
chỉ là một cách sắp xếp khái niệm. Nó giúp chúng ta hiểu vấn đề đang bàn đến là
gì, những phần của nó liên hệ với nhau ra sao và đâu là những khác biệt không
thể bỏ qua. Đây cũng là điều kiện cần thiết để người nói có thể trình bày một vấn
đề chính xác, thay vì chỉ dựa vào những ví dụ riêng lẻ hoặc những lời lẽ có sức
lôi cuốn.
Trong Phaedrus , phép
biện chứng giữ vai trò nền tảng đối với nghệ thuật hùng biện: muốn thuyết phục
người khác một cách có cơ sở, trước hết người nói phải hiểu bản chất của điều
mình trình bày.
6. Nghệ
thuật hùng biện phải dựa trên tri thức và sự hiểu biết về hồn người
Một trong những vấn đề quan trọng
nhất của Phaedrus là quan hệ giữa nghệ thuật hùng biện (rhetoric) và
chân lý. Plato không phủ nhận khả năng thuyết phục của lời nói, nhưng ông đặt
câu hỏi về cơ sở của khả năng ấy: liệu một người có thể thuyết phục người khác
một cách đúng đắn nếu chính mình không hiểu điều đang nói hay không?
Một bài diễn thuyết có thể được
trình bày rất khéo léo, biết cách khơi gợi cảm xúc và khiến người nghe tin tưởng.
Nhưng sức thuyết phục tự nó không chứng minh rằng nội dung được trình bày là
đúng. Người nói có thể khiến người khác tin vào một điều mà không có hiểu biết
vững chắc về điều ấy. Vì vậy, kỹ thuật sử dụng ngôn từ không thể thay thế tri
thức.
Plato cho rằng nghệ thuật hùng
biện đích thực trước hết phải dựa trên hiểu biết về chân lý và bản chất của đối
tượng được trình bày. Người nói cần biết tập hợp và phân chia những sự vật theo
những khác biệt tự nhiên của chúng, tức phải biết vận dụng phép biện chứng. Nếu
không hiểu vấn đề, họ khó có thể giải thích nó một cách chính xác, càng khó
giúp người khác nhận ra điều đúng.
Ngoài ra, người hùng biện còn
phải hiểu bản chất của hồn người. Bởi lời nói không tác động đến mọi người theo
cùng một cách. Mỗi người có những khuynh hướng, ham muốn và khả năng tiếp nhận
khác nhau. Muốn dẫn dắt người nghe, người nói phải biết nhận ra những khác biệt
ấy và lựa chọn cách trình bày thích hợp.
Plato gọi việc dẫn dắt hồn người
bằng lời nói là psychagōgia. Theo ông, đó mới là mục đích sâu xa của nghệ thuật
hùng biện. Lời nói không chỉ nhằm làm cho người khác đồng ý, mà phải có khả
năng hướng dẫn hồn người thông qua sự hiểu biết về chân lý và về chính người
nghe.
Điểm này có liên hệ rõ rệt với
Gorgias. Trong đàm thoại ấy, Plato phê phán lối hùng biện chỉ nhằm tạo
ra sự tin tưởng nơi đám đông mà không đòi hỏi người nói phải có tri thức về
công bằng hay điều thiện. Phaedrus đi xa hơn khi khảo sát những điều kiện
để nghệ thuật hùng biện có thể trở thành một hoạt động thực sự có cơ sở: người
nói phải hiểu đối tượng, nắm vững phép biện chứng và biết bản chất của hồn người
mà mình muốn dẫn dắt.
Như vậy, Plato không chống lại
nghệ thuật hùng biện. Ông phân biệt giữa việc sử dụng lời nói để tạo ra sự thuyết
phục và một nghệ thuật hùng biện thực sự dựa trên tri thức. Sự khác biệt nằm ở
chỗ lời nói có phục vụ chân lý và giúp hồn người nhận ra điều đúng hay không.
7. Chữ
viết giúp lưu giữ tri thức nhưng không thể thay thế sự hiểu biết
Ở phần cuối Phaedrus ,
Plato bàn về chữ viết qua câu chuyện thần Theuth và vua Thamus. Theuth giới thiệu
chữ viết như một phát minh giúp con người ghi nhớ tốt hơn và mở rộng hiểu biết.
Nhưng Thamus cho rằng chữ viết không tự nó đem lại những lợi ích ấy. Nó có thể
giúp con người nhắc lại những điều đã học, nhưng nếu quá dựa vào những dấu hiệu
bên ngoài, con người có thể ít rèn luyện khả năng ghi nhớ của chính mình.
Ở đây, Plato phân biệt giữa
trí nhớ thực sự (mnēmē) và sự nhắc nhớ (hypomnēsis). Chữ viết có thể lưu giữ những
điều con người đã ghi lại và giúp họ tìm lại chúng khi cần. Nhưng việc đọc lại
những câu chữ không có nghĩa là đã hiểu nội dung. Một người có thể nhớ nhiều lời
lẽ mà vẫn không nắm được ý nghĩa và lý do của những điều mình đọc.
Plato còn chỉ ra một giới hạn
khác của chữ viết: một văn bản không thể tự trả lời khi người đọc đặt câu hỏi,
không thể giải thích thêm khi bị hiểu sai và cũng không thể điều chỉnh cách
trình bày cho phù hợp với từng người. Nó luôn lặp lại cùng một nội dung, bất kể
người đọc đã hiểu hay chưa. Vì vậy, chữ viết không thể thay thế hoàn toàn đối thoại, trong đó người nói có thể giải
thích, trả lời và bảo vệ điều mình trình bày.
Tuy nhiên, Plato không cho rằng
chữ viết hoàn toàn vô ích. Ông thừa nhận giá trị của việc ghi chép như một
phương tiện lưu giữ và nhắc lại tri thức. Điều ông nhấn mạnh là cần phân biệt
giữa việc có được những thông tin ghi trong sách và việc thực sự hiểu chúng.
Tri thức đích thực phải được hình thành trong hồn người thông qua học hỏi, đối
thoại và suy xét. Người thực sự hiểu một vấn đề không chỉ có thể nhắc lại những
điều đã đọc, mà còn có khả năng giải thích và bảo vệ điều mình biết.
Như vậy, phê phán chữ viết của
Plato không nhằm phủ nhận sách vở, mà nhằm nhắc chúng ta rằng phương tiện lưu
giữ tri thức không thể thay thế hoạt động nhận thức của chính con người.
Kết luận:
Giá trị hiện thời và di sản triết học của Phaedrus
Trong Phaedrus, Plato đặt tình
yêu, hồn người, tri thức và nghệ thuật ngôn từ trong một liên hệ chặt chẽ. Những
luận đề chính của tác phẩm cùng xoay quanh câu hỏi về cách hồn người được dẫn dắt:
tình yêu có thể đánh thức khát vọng hướng đến Cái Đẹp; sự hồi tưởng giải thích
khả năng hướng đến những thực tại vượt khỏi kinh nghiệm giác quan; hình ảnh cỗ
xe song mã cho thấy sự cần thiết phải điều hòa những khuynh hướng khác nhau
trong hồn người; phép biện chứng giúp nhận ra bản chất của sự vật; nghệ thuật
hùng biện khảo sát sức mạnh của lời nói trong việc dẫn dắt người khác; còn bàn luận về chữ viết phân biệt việc lưu giữ
thông tin với sự hiểu biết thực sự.
Giá trị
hiện thời
Sức sống của Phaedrus nằm ở những
câu hỏi mà tác phẩm đặt ra và vẫn còn ý nghĩa đối với đời sống ngày nay. Làm thế
nào phân biệt sức thuyết phục với chân lý? Làm thế nào điều hòa ham muốn mà
không để chúng chi phối toàn bộ đời sống? Tình yêu có thể đưa con người vượt khỏi
sự chiếm hữu và những ham muốn trước mắt để hướng đến những giá trị cao hơn hay
không? Vì sao việc tiếp nhận nhiều thông tin chưa chắc đã đồng nghĩa với hiểu
biết?
Có thể nhận thấy giá trị hiện
thời của tác phẩm qua bốn phương diện:
- Hùng biện và chân lý: Plato
phân biệt khả năng khiến người khác tin với tri thức thực sự về điều được trình
bày. Vấn đề này vẫn đáng chú ý trong đời sống truyền thông hiện nay, khi một
thông điệp có thể được lan truyền rộng rãi mà không có căn cứ xác đáng. Sức
thuyết phục của lời nói không tự nó bảo đảm tính đúng đắn. Người nói cần hiểu
điều mình trình bày và chịu trách nhiệm về những gì mình khiến người khác tin
tưởng.
- Hồn người và sự tự chủ: Hình
ảnh cỗ xe song mã diễn tả sự xung đột giữa những khuynh hướng khác nhau bên
trong con người. Chúng ta có thể nhận biết điều đúng nhưng vẫn hành động trái với
điều mình biết. Vì thế, sự tự chủ đòi hỏi khả năng điều hòa và hướng dẫn ham muốn,
chứ không đơn giản là đè nén cảm xúc. Đây là một suy tư triết học về đời sống
con người, không phải một lý thuyết tâm lý học theo nghĩa hiện đại.
- Tình yêu và Cái Đẹp: Plato
nhìn tình yêu như một sức mạnh có thể vừa khiến hồn người bị cuốn vào ham muốn,
vừa nâng hồn người hướng đến Cái Đẹp và những giá trị cao quý. Quan niệm này
góp phần làm phong phú truyền thống triết học về tình yêu, đặc biệt là liên hệ
giữa tình yêu, cái đẹp và nhận thức. Tuy nhiên, cần hiểu quan niệm ấy trong bối
cảnh triết học và xã hội Hy Lạp cổ đại, thay vì đồng nhất nó với những quan niệm
hiện đại về tình yêu.
- Chữ viết và sự hiểu biết:
Câu chuyện Theuth và Thamus đặt ra sự khác biệt giữa lưu giữ thông tin và thực
sự lĩnh hội tri thức. Trong thời đại công nghệ số, khi con người có thể dễ dàng
tìm kiếm, lưu trữ và tạo ra lượng thông tin rất lớn, vấn đề này càng đáng suy
nghĩ. Khả năng truy xuất thông tin không tự nó bảo đảm sự hiểu biết. Tuy nhiên,
điều Plato nêu ra không phải là lý do để phủ nhận chữ viết hay công nghệ, mà là
lời nhắc rằng chúng ta không nên để những phương tiện ấy thay thế khả năng suy
xét và phán đoán của chính mình.
Di sản
triết học
Di sản của Phaedrus không nằm ở
một hệ thống luận thuyết khép kín, mà ở cách Plato kết nối những vấn đề căn bản
của đời sống con người với việc tìm kiếm chân lý.
Trước hết, tác phẩm góp phần
quan trọng vào truyền thống Platon về tình yêu và Cái Đẹp. Quan niệm rằng tình
yêu có thể đưa hồn người từ vẻ đẹp cảm giác đến Cái Đẹp tự thân đã trở thành một
trong những chủ đề có ảnh hưởng lâu dài trong lịch sử triết học phương Tây.
Cùng với Tiệc Rượu (Symposium), Phaedrus góp phần định hình cách triết học
Platon suy nghĩ về tình yêu như một sức mạnh có khả năng đưa con người vượt khỏi
những ham muốn trước mắt để hướng đến những giá trị cao hơn.
Thứ hai, hình ảnh cỗ xe song
mã gợi ra một vấn đề tiếp tục được khảo sát trong triết học và tâm lý học về
sau: sự xung đột giữa những khuynh hướng khác nhau bên trong con người và khả
năng điều hòa chúng. Trong phân tâm học, Sigmund Freud cũng xem đời sống tâm lý
là nơi diễn ra những xung đột giữa các động lực và yêu cầu khác nhau. Trong Cái
Ta và cái Đó (The Ego and the Id, 1923), Freud trình bày mô hình cấu trúc gồm
Cái Đó (Id), Cái Ta (Ego) và Cái Ta và cái Ta Lý tưởng
(Superego). Mô hình này có thể gợi một sự so sánh với hình ảnh người đánh xe và
hai con ngựa trong Phaedrus, nhưng không nên đồng nhất hai cách trình bày: ba cấu
phần của Freud không tương ứng trực tiếp với ba hình ảnh trong cỗ xe của Plato.
Plato quan tâm đến việc hồn người hướng đến điều thiện và chân lý, trong khi
Freud khảo sát những xung lực, xung đột và cơ chế vận hành của đời sống tâm lý.
Khái niệm thăng hoa (sublimation) của Freud, chỉ sự chuyển hướng những xung lực
sang những hoạt động có giá trị văn hóa, nghệ thuật hoặc trí tuệ, cũng gợi một
liên hệ nhất định với cách Plato trình bày tình yêu có thể được hướng từ ham muốn
thể xác đến Cái Đẹp. Đây là những điểm tương đồng về vấn đề được khảo sát,
không phải bằng chứng cho thấy Freud trực tiếp kế thừa tư tưởng của Plato.
Thứ ba, bàn luận về nghệ thuật hùng biện đặt ra một vấn
đề căn bản của triết học ngôn ngữ và tu từ học: lời nói chỉ cần có sức thuyết
phục hay còn phải dựa trên tri thức về chân lý? Việc Plato gắn nghệ thuật hùng
biện với phép biện chứng và sự hiểu biết về hồn người đã mở ra một cách suy
nghĩ sâu hơn về trách nhiệm của người sử dụng ngôn từ. Theo đó, người nói không
chỉ cần biết cách thuyết phục mà còn phải hiểu điều mình nói và hiểu người mà
mình muốn thuyết phục.
Thứ tư, câu chuyện Theuth và
Thamus tiếp tục được những triết gia về sau khảo sát. Đặc biệt, Jacques
Derrida, trong khảo luận La pharmacie de Platon, phân tích khái niệm pharmakon để làm rõ tính hai mặt của chữ
viết: nó vừa có thể là phương tiện hỗ trợ, vừa có thể gây ra những tác dụng
trái với mục đích ban đầu. Cách đọc này cho thấy văn bản của Plato còn có khả
năng khơi mở những vấn đề mới về ngôn ngữ, ký hiệu và sự truyền đạt tri thức.
Tuy nhiên, cần phân biệt cách diễn giải của Derrida với lập luận ban đầu của
Plato.
Nhìn chung, Phaedrus có giá trị
lâu dài vì tác phẩm không tách rời tình yêu khỏi nhận thức, ham muốn khỏi sự tự
chủ, lời nói khỏi chân lý, hay việc truyền đạt tri thức khỏi trách nhiệm của
người tiếp nhận. Plato mời gọi chúng ta không chỉ nghe và tin, mà còn phải suy
xét điều mình nghe; không chỉ bị cuốn theo tình cảm, mà còn phải tìm hiểu tình
cảm ấy đang dẫn mình đến đâu; không chỉ tích lũy thông tin, mà còn phải tự mình
tìm hiểu và kiểm chứng điều mình biết.
Hơn hai nghìn năm sau, không
phải mọi quan niệm của Plato đều còn nguyên giá trị, nhưng những vấn đề ông đặt
ra vẫn chưa mất đi ý nghĩa. Chính khả năng khơi mở suy nghĩ, thúc đẩy đối thoại
và khiến chúng ta xem xét lại quan hệ giữa con người với tình yêu, ngôn từ và
chân lý đã làm nên di sản triết học bền lâu của Phaedrus.
Người dịch bản tiếng Việt
LDB
Dẫn Nhập
của người Biên Tập
PHAEDRUS
Phaedrus thường được đặt
bên cạnh Gorgias một mặt, và Symposium mặt khác: tác phẩm thứ nhất
cùng chia sẻ với Gorgias chủ đề chính là bản chất và những giới hạn của thuật
hùng biện (rhetoric), còn với Symposium, tác phẩm này có những
bài diễn thuyết bàn về bản chất và giá trị của tình yêu nhục cảm (erotic
love). Trong Phaedrus, hai quan
tâm ấy kết hợp với nhau theo nhiều cách khác nhau.
Socrates, một người sống ở thành thị, ít có kinh nghiệm với
những thú vui nơi thôn dã, đi bộ từ Athens dọc theo sông Ilisus, chỉ có người bạn
Phaedrus đi cùng. Phaedrus là một người say mê thuật hùng
biện. Hai người đi cùng nhau để trò chuyện riêng: trong những tác phẩm của
Plato, phần lớn những đàm thoại diễn ra giữa một nhóm người đông hơn, và không
có đàm thoại nào khác diễn ra trong khung cảnh riêng tư, đẹp đẽ của một nơi nghỉ
chân giữa miền quê như ở đây.
Tại nơi ấy, Socrates được khơi nguồn cảm hứng để vận dụng
kiến thức triết học của ông, soạn ra hai bài diễn thuyết về tình yêu nhục cảm,
nhằm cho thấy nỗ lực xuất sắc nhất của nhà hùng biện lỗi lạc nhất Athens,
Lysias, về cùng chủ đề ấy trở nên nghèo nàn đến mức nào, bởi Lysias không am hiểu
triết học. Trong nửa sau của đàm thoại, Socrates giải thích cho Phaedrus một cách chính xác rằng: muốn
soạn một bài diễn thuyết đạt trình độ cao về thuật hùng biện, người nói phải lấy
sự am hiểu triết học về chân lý của bất kỳ vấn đề nào được bàn luận, cũng như về
những loại hình khác nhau của hồn người con người và khả năng tiếp nhận thuật
hùng biện của từng loại, làm nền tảng không thể thiếu. Chính bài diễn thuyết mà
Socrates đã trình bày trong phần đầu đàm thoại là một thí dụ cho loại diễn thuyết
ấy.
Vì vậy, theo lẽ phải, lòng ngưỡng mộ say mê của Phaedrus đối với thuật hùng biện phải được
chuyển hóa thành một tình yêu còn say mê hơn nữa đối với tri thức triết học, bởi
tri thức triết học là điều kiện tiên quyết thiết yếu để đạt được thuật hùng biện
xuất sắc. Cả những bài diễn thuyết của Socrates về tình yêu nhục cảm lẫn cách
ông dùng phép biện chứng để trình bày sự lệ thuộc của thuật hùng biện vào triết
học đều nhằm thuyết phục Phaedrus thực
hiện sự chuyển hóa ấy.
Trong bài diễn thuyết thứ hai nổi tiếng của ông, Socrates
vận dụng lý thuyết tâm lý học trong Republic
và siêu hình học về những Thể Dạng rực rỡ (Forms), vốn xuất hiện trong đàm thoại
ấy cũng như trong một số đàm thoại khác của Plato (đáng chú ý là Phaedo
và Symposium), nhằm khơi dậy trong Phaedrus
tình yêu đối với triết học. Trái lại, triết học được vận dụng trong nửa sau của
đàm thoại, phần dành cho phép biện chứng, lại gắn bó chặt chẽ với những khảo
sát khắt khe hơn nhiều và thiên về logic, thông qua “phương pháp phân chia”
(method of divisions), mà chúng ta gặp trong Sophist, Statesman và Philebus.
Ở những tác phẩm ấy, việc nắm bắt bất kỳ ý niệm triết học quan trọng nào (bất kỳ
Thể Dạng nào) đều diễn ra thông qua quá trình kiên nhẫn, chi tiết, lập bản đồ
những mối quan hệ của ý niệm ấy với những khái niệm khác và với những phân loại
nhỏ hơn của chính nó, chứ không phải thông qua một linh kiến gây kinh ngạc về một
thực thể đơn nhất, rực rỡ và khép kín trong chính nó.
Một trong những luận điểm trung tâm của Socrates trong phần
thứ hai của đàm thoại là: một tác phẩm hùng biện, mà bài diễn thuyết thứ hai của
ông là một mẫu mực xuất sắc, phải dùng ngôn từ để kiến tạo những hình ảnh tương
tự đơn thuần của chân lý đích thực. Người soạn thảo phải lựa chọn những hình ảnh
ấy sao cho chúng hấp dẫn loại “hồn người” cụ thể mà những người nghe sở hữu,
qua đó dẫn dắt họ tiến tới tri thức về chân lý — hoặc ngược lại, che giấu chân
lý! Một tác phẩm hùng biện thực sự không truyền đạt chân lý; chỉ có thể đạt đến
chân lý thông qua sự nghiên cứu triết học — loại nghiên cứu mà những kết quả được
trình bày trong nửa sau của đàm thoại. Vì vậy, chính Socrates cảnh báo chúng ta
rằng những “lý thuyết triết học” được thể hiện trong bài diễn thuyết của ông chỉ
là những hình ảnh tương tự, và động cơ thực sự thúc đẩy ông trình bày chúng
chính là mong muốn đưa Phaedrus rời
xa tình yêu không phân biệt đối với thuật hùng biện, để hướng đến tình yêu có sự
kiểm soát nhưng cao quý hơn đối với việc nghiên cứu triết học.
Phaedrus là một trong những
kiệt tác văn chương được ngưỡng mộ nhiều nhất của Plato. Tuy nhiên, gần cuối
tác phẩm, Socrates nghiêm khắc phê phán những người coi trọng quá mức những gì
chính họ viết ra — bất kỳ loại văn bản nào, chứ không riêng những bài diễn thuyết
của những nhà hùng biện. Những văn bản không thể chứa đựng hoặc cấu thành tri
thức về bất kỳ vấn đề quan trọng nào. Tri thức chỉ có thể ngự trong một não thức,
và đặc điểm thiết yếu của tri thức trong não thức ấy là khả năng vô tận tự diễn
đạt, tự giải thích và tự giải thích lại một cách thích hợp, đáp ứng từng thách
thức. Một văn bản đã rời khỏi tay tác giả rõ ràng không có khả năng ấy: văn bản
chỉ có thể tiếp tục lặp lại cùng những từ ngữ cho bất kỳ ai cầm nó lên đọc.
Nhưng chẳng phải một đàm thoại của Plato, khi đưa người đọc
vào một cuộc gặp gỡ trí tuệ sáng tạo với nhiều tầng ý nghĩa, cũng có khả năng
tương tự, tức khả năng được đọc ngày càng sâu hơn và khám phá những ý nghĩa ẩn
bên dưới, vượt ra ngoài sự trình bày đơn giản những ý tưởng trên bề mặt hay
sao? Tri thức chỉ hiện diện trong những hồn người, nhưng bất chấp chính sự phê
phán việc viết lách của Phaedrus, việc
đọc một đàm thoại như thế có thể là một phương cách tốt để nỗ lực đạt đến tri
thức ấy.
John
M. Cooper,
PHAEDRUS [1]
SOCRATES: Phaedrus, [2]
ông bạn của tôi! Ông vừa đi đâu về? Và ông đang đi đâu? (227)
PHAEDRUS: Tôi vừa ở chỗ Lysias, con trai của Cephalus, [3]
Socrates, và tôi đang đi dạo bên ngoài tường thành, bởi tôi đã ở bên ông ấy khá
lâu, ngồi suốt cả buổi sáng. Ông biết đấy, tôi vẫn ghi nhớ lời khuyên của người
bạn chung Acumenus, [4]
người nói rằng đi bộ trên những con đường miền quê giúp chúng ta sảng khoái hơn
đi bộ trên những đường phố trong thành.
SOCRATES: Ông ấy nói rất đúng, ông bạn của tôi. Vậy tôi
đoán Lysias hiện đang ở trong thành phố?
PHAEDRUS: Vâng, ông ấy đang ở nhà Epicrates, ngôi nhà trước
đây thuộc về Morychus, gần đền thờ Zeus trên đỉnh Olympus (Olympian Zeus).[5]
SOCRATES: Ông đến đó làm gì? À, tôi biết rồi: hẳn Lysias
đã chiêu đãi ông bằng một bữa tiệc hùng biện.
PHAEDRUS: Nếu ông rảnh và muốn đi cùng tôi để nghe, ông sẽ
được nghe kể về chuyện ấy.
SOCRATES: Sao cơ? Chẳng lẽ ông nghĩ rằng, như Pindar nói,
tôi sẽ không xem việc nghe ông kể về khoảng thời gian ông ở bên Lysias là “quan
trọng hơn cả công việc cấp bách nhất” hay sao? (227c) [6]
PHAEDRUS: Vậy thì ông hãy đi trước.
SOCRATES: Miễn là ông kể cho tôi nghe.
PHAEDRUS: Thực ra, Socrates, ông chính là người thích hợp
nhất để nghe bài diễn thuyết đã chiếm trọn thời gian của chúng tôi, bởi theo một
cách vòng vo, bài diễn thuyết ấy bàn về tình yêu. Bài diễn thuyết nhằm quyến rũ
một chàng trai đẹp, nhưng người nói lại không yêu chàng trai ấy — chính điểm
này khiến bài diễn thuyết trở nên khéo léo và tao nhã: Lysias lập luận rằng
chúng ta nên ban ân huệ của mình cho người không yêu chúng ta hơn là cho người
yêu chúng ta. [7]
SOCRATES: Thật là một con người tuyệt vời! Tôi ước gì ông
ấy còn viết thêm rằng chúng ta nên ban ân huệ của mình cho người nghèo thay vì
người giàu, cho người lớn tuổi thay vì người trẻ tuổi — nghĩa là cho những người
như tôi và phần lớn những người khác. Khi ấy, những bài diễn thuyết của ông ấy
mới thực sự tinh tế, đồng thời còn đóng góp cho lợi ích chung! [8] Dù sao, tôi háo hức muốn nghe bài diễn thuyết ấy đến mức
sẽ đi theo ông ngay cả khi ông đi bộ suốt quãng đường đến Megara, theo lời
khuyên của Herodicus, [9] chỉ để chạm tay vào bức tường thành rồi quay trở lại.
(227d) [10]
PHAEDRUS: Rốt cuộc ông muốn nói gì, Socrates? Chẳng lẽ
ông nghĩ một người chỉ biết đôi chút như tôi có thể thuật lại từ trí nhớ, theo
cách xứng đáng với tác giả, một bài diễn thuyết mà Lysias, nhà văn xuất sắc nhất
trong số chúng ta, đã dành nhiều thời gian và công sức để soạn thảo hay sao?
Không thể nào! Tuy nhiên, thực ra tôi còn muốn có được khả năng ấy hơn là trở
nên giàu có vô cùng!
SOCRATES: Ôi, Phaedrus, nếu tôi không hiểu Phaedrus của
tôi thì hẳn chính tôi cũng đã quên mất bản thân mình là ai — nhưng cả hai chuyện
ấy đều không xảy ra. Tôi biết rất rõ rằng ông không chỉ nghe bài diễn thuyết của
Lysias một lần; ông đã yêu cầu Lysias đọc lại nhiều lần, và Lysias cũng sẵn
lòng chiều theo yêu cầu ấy. Nhưng ngay cả như vậy vẫn chưa đủ đối với ông. Cuối
cùng, ông tự cầm lấy cuốn sách và chăm chú nghiền ngẫm những đoạn mình thích nhất.
Ông ngồi đọc suốt cả buổi sáng, rồi khi mệt mỏi, ông đi dạo. Tôi dám chắc rằng
lúc ấy ông đã học thuộc lòng toàn bộ bài diễn thuyết, trừ phi bài diễn thuyết ấy
dài đến mức khác thường. Vì vậy, ông lên đường về miền quê, nơi ông có thể tập
đọc thuộc bài diễn thuyết. Và khi tình cờ gặp một người đang mắc chứng say mê
cuồng nhiệt đối với việc nghe những bài diễn thuyết, chỉ cần nhìn thấy người ấy
— chỉ cần nhìn thấy thôi — ông đã tràn ngập niềm vui: ông tìm được một người bạn
đồng hành cho điệu múa cuồng say của mình, và thúc giục người ấy đi trước dẫn
đường. Nhưng khi người yêu thích những bài diễn thuyết ấy yêu cầu ông đọc bài
diễn thuyết, ông lại làm bộ e thẹn và giả vờ không muốn. Cuối cùng, dĩ nhiên,
ông vẫn sẽ đọc bài diễn thuyết, ngay cả khi phải ép một thính giả không muốn
nghe phải lắng nghe. Vậy nên, xin ông hãy thúc giục Phaedrus đọc bài diễn văn ấy
ngay bây giờ. Dù sao, chẳng bao lâu nữa ông ấy cũng sẽ đọc thôi..
PHAEDRUS: Vậy thì tôi đành cố gắng thuật lại bài diễn
thuyết hết sức có thể. Rõ ràng ông sẽ không để tôi yên cho đến khi tôi thực hiện
việc ấy bằng cách này hay cách khác.
SOCRATES:
Ông hoàn toàn đúng.
PHAEDRUS:
Vậy tôi sẽ làm như thế. Nhưng Socrates, thực sự tôi không học thuộc bài diễn
thuyết từng chữ một; thay vào đó, tôi sẽ trình bày cẩn thận ý nghĩa tổng quát của
bài diễn thuyết, lần lượt liệt kê theo đúng thứ tự tất cả những điểm mà tác giả
nêu ra để phân biệt người đang yêu với người không yêu.
SOCRATES:
Chỉ khi trước tiên ông cho tôi xem thứ ông đang cầm trong tay trái, giấu bên dưới
áo choàng, ông bạn của tôi. Tôi rất nghi ngờ rằng ông đang giữ chính bài diễn
thuyết ấy. Nếu tôi đoán đúng, ông có thể tin chắc rằng, dù tôi rất yêu quý ông,
chừng nào chính Lysias còn có mặt, tôi sẽ không bao giờ cho phép ông luyện tập
tài hùng biện của riêng mình trên tôi. Nào, đưa nó cho tôi xem.
PHAEDRUS:
Thôi, thôi! Ông đã phá tan hy vọng của tôi về việc dùng ông làm người tập luyện,
Socrates. Được rồi, vậy chúng ta sẽ ngồi ở đâu để đọc?
SOCRATES:
Chúng ta hãy rời khỏi con đường tại đây và đi dọc theo sông Ilisus; sau đó
chúng ta có thể ngồi yên tĩnh ở bất cứ nơi nào tìm được một chỗ thích hợp.
(228)
PHAEDRUS:
Thật may mắn vì hôm nay tôi đi chân trần — còn ông, dĩ nhiên, lúc nào cũng như
vậy. Cách dễ dàng nhất là đi thẳng xuống dòng suối; như thế, chúng ta cũng sẽ
được ngâm chân trong nước, một cảm giác rất dễ chịu, nhất là vào giờ này và mùa
này.
SOCRATES:
Vậy ông hãy đi trước và tìm cho chúng ta một chỗ ngồi.
PHAEDRUS:
Ông có nhìn thấy cây tiêu huyền (plane tree) rất cao kia không?
SOCRATES:
Dĩ nhiên.
PHAEDRUS:
Nơi ấy có bóng râm và một làn gió nhẹ; chúng ta có thể ngồi hoặc, nếu thích, nằm
xuống bãi cỏ ở đó.
SOCRATES:
Vậy ông hãy dẫn đường.
PHAEDRUS:
Socrates, ông có nhớ người ta kể rằng Boreas đã bắt cóc Orithuia [11]
ở
một nơi nào đó gần khúc sông Ilisus này không? (228b) [12]
SOCRATES:
Người ta vẫn kể như vậy.
PHAEDRUS:
Chẳng lẽ chính nơi này không phải là địa điểm ấy sao? Dòng suối đẹp đẽ, trong sạch
và trong vắt; quả là nơi thích hợp để những cô gái vui chơi gần đó.
SOCRATES:
Không, địa điểm ấy nằm xa hơn về phía hạ lưu khoảng hai hoặc ba trăm thước, nơi
người ta băng qua sông để đến khu vực Agra. Tôi nghĩ ở đó thậm chí còn có một
bàn thờ dành cho Boreas.
PHAEDRUS:
Tôi chưa từng để ý đến bàn thờ ấy. Nhưng xin Zeus chứng giám, Socrates, ông có
thực sự tin rằng truyền thuyết ấy là có thật không?
SOCRATES:
Thực ra, nếu tôi bác bỏ truyền thuyết ấy, như những nhà trí thức vẫn làm, thì
cũng chẳng có gì là không thích hợp. Khi ấy, tôi có thể kể một câu chuyện thông
minh: tôi có thể khẳng định rằng một cơn gió Bắc đã thổi Orithuia ngã xuống những
tảng đá nơi nàng đang chơi đùa cùng Pharmaceia; và sau khi nàng chết theo cách ấy,
người ta mới kể rằng Boreas đã bắt cóc nàng. Hoặc có lẽ địa điểm ấy nằm gần
Areopagus? Người ta cũng kể một phiên bản khác rằng nàng bị bắt cóc từ nơi ấy.
(228c–d)
Giờ
đây, Phaedrus, những cách giải thích như vậy đủ sức mua vui, nhưng chúng là
công việc dành cho một người mà tôi chẳng hề ghen tị. Người ấy phải có trí khôn
quá mức tinh xảo và phải lao tâm khổ tứ quá nhiều; chủ yếu bởi sau đó, ông ấy
còn phải tiếp tục đưa ra một lời giải thích hợp lý về hình dạng của những
Hippocentaur, rồi đến Chimera; tiếp theo, cả một dòng lũ Gorgon, Pegasus và vô
số quái vật khác với những hình dạng phi lý sẽ tràn ngập trước mắt ông ấy. Bất
kỳ ai không tin vào những sinh vật ấy, muốn bác bỏ chúng và làm cho chúng trở
nên có vẻ hợp lý bằng một thứ tài khéo léo thô sơ nào đó, đều sẽ phải dành rất
nhiều thời gian cho công việc ấy.
Nhưng
tôi không có thời gian cho những chuyện như vậy; và lý do, ông bạn của tôi, là
thế này. (228e–229a) Tôi vẫn chưa thể, như lời khắc ở Delphi truyền dạy, “biết
chính mình” (know myself); và đối với tôi, việc khảo sát những sự vật khác trước
khi hiểu rõ bản thân mình thực sự là chuyện lố bịch. Vì vậy, tôi không quan tâm
đến những chuyện ấy. Tôi chấp nhận những gì người ta thường tin tưởng, và như
tôi vừa nói, thay vì khảo sát chúng, tôi khảo sát chính bản thân mình: Tôi là một
con thú phức tạp và hung dữ hơn Typhon, [13]
hay là một sinh vật hiền hòa, giản dị hơn, có phần tham dự vào bản tính thần
linh và dịu dàng? Nhưng này, ông bạn của tôi, trong khi chúng ta trò chuyện, chẳng
phải chúng ta đã đến cây mà ông định dẫn chúng ta tới rồi sao? [14]
PHAEDRUS: Chính là cây ấy. (229b)
SOCRATES: Nhân danh Hera, quả thực đây là một nơi nghỉ
chân tuyệt đẹp. Cây tiêu huyền cao lớn và tán lá rất rộng; cây trinh nữ
(chaste-tree), dù cao đến thế, vẫn tạo ra bóng râm tuyệt vời; hơn nữa, cây đang
nở hoa rộ nên toàn bộ nơi này tràn ngập hương thơm. Từ bên dưới cây tiêu huyền,
một dòng suối đẹp tuyệt vời tuôn chảy, mang theo dòng nước rất mát — đôi chân
chúng ta có thể làm chứng cho điều ấy. Xét theo những pho tượng và những vật phẩm
cúng tế, dường như nơi này được dành riêng cho Achelous và một số Nymph (228b–c) [15]. Hãy cảm nhận sự trong lành của không khí; thật đẹp đẽ
và dễ chịu biết bao; nơi đây còn vang vọng tiếng ca ngọt ngào mùa hè của cả một
dàn ve sầu! Dĩ nhiên, tuyệt diệu nhất chính là sườn cỏ phủ xanh: mặt đất thoai
thoải nâng cao rất nhẹ nhàng, đến mức khi nằm xuống, ông có thể đặt đầu nghỉ
ngơi thật thoải mái. Ông quả thực là một người dẫn đường tuyệt vời nhất,
Phaedrus thân mến.
PHAEDRUS: Còn ông, ông bạn đáng chú ý của tôi, dường như
hoàn toàn xa lạ với nơi này. Thực sự, đúng như ông vừa nói, ông có vẻ cần một
người dẫn đường, chứ không phải là một người dân bản địa. Không những ông chẳng
bao giờ đi du lịch nước ngoài, mà theo những gì tôi biết, ông thậm chí còn chẳng
bao giờ bước chân ra ngoài tường thành.
SOCRATES: Xin ông thứ lỗi, ông bạn của tôi. Tôi say mê việc
học hỏi; cảnh quan và cây cối chẳng có gì để dạy tôi — chỉ những con người
trong thành phố mới có thể làm được việc ấy. Nhưng tôi nghĩ ông đã tìm được một
thứ thuốc mê có thể quyến rũ tôi rời khỏi thành phố. Bởi cũng như người ta dẫn
những con vật đói đi về phía trước bằng cách lắc những cành cây có quả trước mặt
chúng, ông có thể dẫn tôi đi khắp Attica hoặc bất cứ nơi nào khác mà ông muốn,
chỉ bằng cách đưa trước mặt tôi những trang sách chứa đựng một bài diễn thuyết.
Nhưng giờ đây, vì lần này chúng ta đã đi đến tận nơi này, tôi định nằm xuống; vậy
ông hãy chọn tư thế nào mà ông cho là thoải mái nhất cho mình, rồi tiếp tục đọc
đi. [16]
Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ nhất
(Oct/2026)
http://chuyendaudau.blogspot.com/
http://chuyendaudau.wordpress.com
[1]
Dịch từ Plato, “Phaedrus,” bản dịch tiếng Anh của Alexander Nehamas và Paul
Woodruff, trong Plato: Complete Works / Plato: Toàn Tập , John M. Cooper
chủ biên, D. S. Hutchinson phó chủ biên (Indianapolis: Hackett Publishing
Company, 1997), tr. 506 [227a–c].
[Ký hiệu [(227, …229b …] là số trang theo hệ thống
Stephanus, được giữ lại để người đọc có thể đối chiếu với nguyên bản Hy Lạp và
những ấn bản khác.
Bản tham khảo : Plato,
“Phaedrus,” trong Plato. Plato in Twelve Volumes, Vol. 9 translated by Harold N.
Fowler. Cambridge, MA, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd.
1925.
Những chú thích
trong [ ] là của bản tiếng Anh
Những chú thích khác là của người dịch bản tiếng Việt
[2] [Cephalus xuất
hiện nổi bật trong phần mở đầu Republic
của Plato, tác phẩm lấy bối cảnh tại nhà ông ở Piraeus, hải cảng của Athens. Những
người con trai của ông là Lysias, Polemarchus và Euthydemus đều được biết đến
vì có cảm tình với nền dân chủ.]
Phaedrus:
Một thanh niên Athens thuộc tầng lớp có học thức, có quan hệ với giới trí thức
và những nhà hùng biện đương thời. Ông là nhân vật xuất hiện trong nhiều đàm
thoại của Plato, đáng chú ý nhất là Phaedrus và Tiệc Rượu (Symposium). Phaedrus đặc biệt say mê những bài diễn văn, nghệ thuật
hùng biện và các cuộc tranh luận trí thức. Trong đàm thoại Phaedrus, ông vừa là
người kể chuyện, vừa là người khơi mào cuộc khảo sát triết học khi mang bài diễn
văn của Lysias ra trao đổi với Socrates. Qua nhân vật này, Plato đặt ra câu hỏi
về quan hệ giữa tài hùng biện, sức hấp dẫn của ngôn từ và tri thức thực sự.
[3] Lysias, con
trai của Cephalus (khoảng 445–380 TCN): Nhà hùng biện nổi tiếng của Athens, con
trai của Cephalus, một người giàu có gốc Syracuse đã định cư tại Athens. Lysias
thuộc một gia đình người ngoại quốc cư trú lâu đời tại thành phố (metic), không
có quyền công dân Athens. Ông được xem là một trong những nhà hùng biện xuất sắc
nhất của Hy Lạp cổ đại, nổi tiếng với lối diễn đạt trong sáng, tự nhiên, ngắn gọn
và có sức thuyết phục. Ông chuyên soạn những bài diễn văn pháp lý cho người
khác trình bày trước tòa án, đồng thời cũng sáng tác những bài diễn văn mang
tính chất chính trị và nghi lễ. Trong Phaedrus, Lysias là nhân vật không trực
tiếp xuất hiện nhưng giữ vai trò quan trọng: bài diễn văn của ông về tình yêu,
được Phaedrus mang theo và đọc cho Socrates nghe, trở thành điểm khởi đầu cho
cuộc khảo sát của hai người về tình yêu, hồn người và nghệ thuật hùng biện.
[4] [Acumenus là
một thầy thuốc và là họ hàng của thầy thuốc Eryximachus, người phát biểu trong Symposium.]
Acumenus
(Acumenus xứ Athens): Một thầy thuốc ở Athens thời Socrates, được Plato nhắc đến
trong Phaedrus (227a–b). Ông là bạn chung của Socrates và Phaedrus, đồng thời
là người khuyên Phaedrus rằng đi bộ ngoài vùng nông thôn giúp cơ thể sảng khoái
hơn đi bộ trên những con đường trong thành phố. Acumenus còn được nhắc đến
trong Charmides (156b), cùng với người con trai Eryximachus, cũng là một thầy
thuốc. Chi tiết này cho thấy ông thuộc giới trí thức Athens đương thời, nơi y học
và triết học có những liên hệ mật thiết.
[5] Nhà
Epicrates, trước đây thuộc về Morychus, gần đền thờ Zeus Olympios: Epicrates là
một nhân vật ở Athens, người đã tiếp đón Lysias tại nhà mình. Ngôi nhà này trước
đó thuộc về Morychus và nằm gần Olympieion (Ὀλυμπιεῖον), thánh địa thờ Zeus Olympios tại
Athens, ở phía đông nam thành Acropolis, gần bờ sông Ilissos. Cần lưu ý rằng
Olympieion không có nghĩa là đền thờ Zeus trên núi Olympus, nơi được xem là chỗ
ở của những vị thần, mà là thánh địa dành riêng cho Zeus với tôn hiệu Olympios
tại Athens. Nguyên văn Hy Lạp trong đoạn này là plēsion tou Olympiou, nghĩa là
«gần Olympieion». Vì vậy, nên dịch là «gần đền thờ Zeus Olympios» hoặc «gần đền
thờ Zeus tại Olympieion», tránh cách dịch «gần đền thờ Zeus trên đỉnh Olympus»
vì dễ gây nhầm lẫn về địa điểm.
Công
trình đền thờ Zeus tại đây được khởi dựng vào thế kỷ VI TCN, dưới thời
Peisistratus, nhưng mãi đến năm 131–132 SCN, dưới triều Hoàng đế Hadrian, mới
hoàn thành. Vì thế, vào thời Socrates, công trình vẫn chưa được xây dựng hoàn tất.
[6] [Pindar,
Isthmian I.2, được Plato phỏng theo.]
Pindar
(khoảng 518–438 TCN): Nhà thơ trữ tình nổi tiếng của Hy Lạp cổ đại, sinh tại
Thebes, được xem là một trong những nhà thơ vĩ đại nhất của thời kỳ cổ điển.
Ông đặc biệt nổi tiếng với những bài thơ ca ngợi chiến thắng trong các cuộc thi
thể thao tại Olympia, Delphi, Nemea và Isthmia. Thơ của Pindar thường sử dụng
ngôn ngữ trang trọng, hình ảnh thần thoại và những suy ngẫm về danh dự, đức hạnh,
số phận và giới hạn của con người.
Trong
Phaedrus (227c), Socrates nhắc đến Pindar khi nói rằng việc nghe Phaedrus kể lại
cuộc gặp gỡ với Lysias còn đáng quan tâm hơn cả những công việc cấp bách nhất.
Đây là một lối dẫn dụng có tính hài hước, dựa trên lời thơ của Pindar, nhằm nhấn
mạnh sự háo hức của Socrates muốn nghe câu chuyện. Câu dẫn thường được liên hệ
với ý thơ trong Olympian Ode 1, nơi Pindar nói đến nước là điều quý giá nhất,
nhưng không nên đồng nhất câu nói của Socrates với một trích dẫn nguyên văn từ
bài thơ này.
[7] Bài diễn văn
của Lysias về tình yêu và người không yêu:Bài diễn văn mà Phaedrus nhắc đến là
một bài biện luận về tình yêu, trong đó Lysias đặt ra tình huống một chàng trai
đẹp được một người đàn ông theo đuổi, nhưng người này không yêu chàng trai ấy.
Lysias lập luận rằng chàng trai nên dành ân huệ cho người không yêu mình hơn là
cho người đang yêu mình. Luận đề này đi ngược lại quan niệm thông thường, theo
đó tình yêu là động cơ chính đáng để một người mong muốn được đáp lại tình cảm
và nhận sự ưu ái từ người mình yêu.
Lập luận
của Lysias dựa trên sự phân biệt giữa người đang yêu và người không yêu. Theo
ông, người đang yêu thường bị tình cảm và ham muốn chi phối, nên có thể hành động
thiếu suy xét, thay đổi thái độ khi tình yêu phai nhạt, thậm chí gây bất lợi
cho người mình theo đuổi. Trái lại, người không yêu không bị những cảm xúc ấy
chi phối, vì thế có thể cân nhắc lợi ích của người được mình ưu ái một cách tỉnh
táo và ổn định hơn. Từ đó, Lysias cho rằng người không yêu có thể là lựa chọn
có lợi hơn cho chàng trai.
Điểm
đáng chú ý là Lysias không xem tình yêu đương nhiên là lý do chính đáng để ban
ân huệ. Trái lại, ông đặt vấn đề liệu tình yêu có thực sự đem lại những lợi ích
mà người ta thường gán cho nó hay không. Đây là một luận đề có tính nghịch lý,
tạo điều kiện để Lysias triển khai tài hùng biện bằng cách so sánh những lợi
ích và bất lợi của việc trao ân huệ cho người yêu mình và người không yêu mình.
Bài diễn văn này cũng là điểm khởi đầu để Plato khảo sát sâu hơn bản chất của
tình yêu, những ham muốn của con người và quan hệ giữa tình cảm với lý trí
trong phần tiếp theo của cuộc đối thoại.
[8] Lời nói đùa của
Socrates về người nghèo và người lớn tuổi: Khi nghe Phaedrus thuật lại luận đề
của Lysias, Socrates giả vờ tán thưởng sự khéo léo của nhà hùng biện, rồi nói rằng
ông ước gì Lysias còn viết thêm rằng chúng ta nên ban ân huệ cho người nghèo
thay vì người giàu, cho người lớn tuổi thay vì người trẻ tuổi. Đây là lời nói
đùa có tính tự trào. Socrates tự đặt mình vào nhóm những người có ít lợi thế
hơn trong tình yêu: ông không giàu có và cũng không còn trẻ. Nếu áp dụng cùng một
lối lập luận của Lysias, những người như ông hẳn sẽ được hưởng lợi.
Câu
nói cũng có ý châm biếm cách lập luận của Lysias. Nếu cứ lấy những đặc điểm bất
lợi của một người làm căn cứ để biện hộ rằng người ấy đáng được ưu tiên hơn,
thì người ta có thể mở rộng nguyên tắc ấy sang nhiều phương diện khác. Socrates
gọi những bài diễn văn như vậy là vừa «tinh tế» (asteioi), vừa «có ích cho công
chúng» (dēmōpheleis). Hai cách diễn đạt này tạo nên sắc thái hài hước: ông giả
vờ đề cao một bài diễn văn chỉ vì nó có thể đem lại lợi ích cho những người thuộc
nhóm ít được ưu tiên, trong đó có chính ông.
[9] [Herodicus là một chuyên gia y học có chế độ rèn luyện sức
khỏe mà Socrates phê phán trong Republic
406a–b.]
[10] Megara và lời
nhắc đến Herodicus: Megara là một polis của Hy Lạp cổ đại, nằm về phía tây
Athens, cách thành phố khoảng 40 km theo đường bộ cổ đại. Đây là một địa điểm nằm
ngoài phạm vi đi lại thông thường của hai người trong cuộc đối thoại. Khi nói sẽ
theo Phaedrus đến tận Megara, Socrates muốn nhấn mạnh rằng ông nóng lòng muốn
nghe bài diễn văn của Lysias đến mức sẵn sàng đi bộ một quãng đường rất xa.
Herodicus
(Ἡρόδικος) là một
thầy thuốc và huấn luyện viên thể dục, được Plato nhắc đến trong Cộng hòa (III,
406a–b). Ông nổi tiếng vì chú trọng việc kết hợp luyện tập thể chất với chế độ
chăm sóc sức khỏe. Theo lời chú giải cổ về đoạn văn này, Herodicus có thói quen
đi bộ từ một địa điểm ngoài tường thành Athens đến sát tường thành rồi quay trở
lại, thay vì đi vào thành phố. Cách luyện tập ấy được xem là một phương pháp
duy trì sức khỏe thông qua việc đi bộ thường xuyên.
Vì vậy,
câu «đến Megara, theo lời khuyên của Herodicus, chỉ để chạm tay vào bức tường
thành rồi quay trở lại» mang tính phóng đại hài hước. Socrates nói rằng ông sẵn
sàng theo Phaedrus dù người bạn đồng hành có kéo dài cuộc đi bộ đến tận Megara
và chỉ dừng lại ở tường thành theo cách luyện tập của Herodicus. Lời nói này vừa
thể hiện sự háo hức muốn nghe bài diễn văn, vừa tạo nên nét dí dỏm đặc trưng
trong cách Socrates trò chuyện.
Ngay từ
phần mở đầu, Plato đã đặt ra một luận đề có tính nghịch lý: người không yêu có
thể đáng được ưu tiên hơn người đang yêu. Socrates tiếp nhận luận đề ấy bằng giọng
đùa cợt, nhưng đằng sau sự hài hước là một vấn đề triết học đáng chú ý: liệu
tình yêu có thực sự là một điều tốt đẹp, hay nó có thể khiến con người mất khả
năng suy xét và hành động trái với lợi ích của chính mình cũng như của người
khác?
Đây
cũng là điểm xuất phát để cuộc đối thoại chuyển từ việc xem xét một bài diễn
văn cụ thể sang khảo sát bản chất của tình yêu, những ham muốn của con người và
vai trò của lý trí trong đời sống. Plato không chỉ quan tâm đến việc Lysias lập
luận có thuyết phục hay không, mà còn đặt ra câu hỏi sâu xa hơn: một bài diễn
văn muốn thuyết phục người nghe cần phải dựa trên sự hiểu biết thực sự về điều
mà nó đang bàn luận hay chỉ cần có tài sử dụng ngôn từ?
[11] [Theo truyền
thuyết, Orithuia, con gái của vua Erechtheus xứ Athens, bị Boreas bắt cóc khi
đang vui chơi cùng những Nymph bên bờ sông Ilisus. Boreas là hiện thân của gió
Bắc.]
[12] Boreas bắt
cóc Orithyia bên sông Ilissos (228b): Boreas (Βορέας) là vị thần gió bắc trong thần thoại Hy Lạp. Orithyia (Ὠρείθυια), con gái của
vua Erechtheus ở Athens, được kể là đã bị Boreas bắt cóc khi đang vui chơi bên
bờ sông Ilissos. Sau đó, nàng trở thành vợ của vị thần này và sinh ra hai người
con trai là Zetes và Calais, những nhân vật xuất hiện trong thần thoại về chuyến
đi tìm Bộ Lông Cừu Vàng của các thủy thủ Argonaut.
Việc
Phaedrus nhắc đến câu chuyện này không phải là một chi tiết ngẫu nhiên. Hai
nhân vật đang đi dọc bờ sông Ilissos, và địa điểm ấy gợi cho Phaedrus nhớ đến
truyền thuyết về cuộc bắt cóc Orithyia. Chi tiết này cũng mở đầu cho cuộc trao
đổi về thần thoại và cách giải thích những câu chuyện cổ. Socrates cho rằng nếu
cố dùng lý lẽ để giải thích những chuyện như Boreas bắt cóc Orithyia, người ta
sẽ phải mất rất nhiều thời gian; ông còn nói rằng trước hết, điều quan trọng
hơn là hiểu chính bản thân mình. Qua đó, Plato đặt ra sự đối lập giữa việc tìm
cách giải thích những truyền thuyết bên ngoài và việc khảo sát bản chất con người.
Chi tiết
này cũng góp phần chuẩn bị cho chủ đề chính của Phaedrus. Câu chuyện về
Orithyia liên quan đến một vị thần và một cuộc bắt cóc, trong khi bài diễn văn
của Lysias mà Phaedrus mang theo bàn về tình yêu và ham muốn. Từ câu chuyện thần
thoại ấy, cuộc đối thoại dần chuyển sang vấn đề tình yêu, sự mê đắm và những
hình thức điên cuồng có nguồn gốc thần linh. Về sau, Socrates sẽ phân biệt sự
mê muội thông thường với những trạng thái xuất thần do thần linh ban tặng,
trong đó có tình yêu. Như vậy, câu chuyện về Boreas và Orithyia vừa gắn cuộc đối
thoại với địa điểm cụ thể, vừa mở ra một hướng suy ngẫm quan trọng về tình yêu
và sự can thiệp của thần linh vào đời sống con người.
[13] [Typhon là một quái vật thần thoại có nhiều hình dạng, với
một trăm cái đầu mang hình dáng của nhiều loài động vật khác nhau.]
[14] Boreas, Orithyia và cách giải thích thần thoại
(229b–230a):
1. Địa điểm và những dị bản của câu chuyện Boreas –
Orithyia
Agra (Ἄγρα) là khu vực nằm bên kia sông Ilissos, về phía đông nam
Athens, nơi có thánh địa thờ Artemis Agrotera. Socrates xác định địa điểm
Boreas bắt cóc Orithyia nằm xa hơn về phía hạ lưu, gần lối qua sông đến khu vực
này. Bàn thờ Boreas mà ông nhắc đến gắn truyền thuyết với một địa điểm cụ thể
trong cảnh quan Athens. Tuy nhiên, câu chuyện còn có một dị bản khác cho rằng
Orithyia bị bắt cóc từ Areopagus, một ngọn đồi đá ở Athens, gần Acropolis. Việc
nhắc đến hai địa điểm cho thấy truyền thuyết không chỉ tồn tại dưới một cách kể
duy nhất.
2. Cách giải thích hợp lý hóa câu chuyện thần thoại
Khi Phaedrus hỏi Socrates có tin câu chuyện ấy là thật
hay không, Socrates đưa ra một cách giải thích theo lối duy lý: Orithyia có thể
đã bị một cơn gió bắc thổi ngã xuống những tảng đá trong lúc vui chơi cùng
Pharmaceia; nàng chết vì tai nạn, rồi người đời kể lại sự việc như thể thần
Boreas đã bắt cóc nàng. Đây là cách giải thích tự nhiên hóa một biến cố thần
thoại: thay hành động của vị thần bằng một hiện tượng tự nhiên, rồi xem truyền
thuyết như kết quả của sự diễn giải sai lạc hoặc phóng đại.
Pharmaceia (Φαρμακεία) là người được nhắc đến như bạn chơi cùng Orithyia trong
câu chuyện. Tên này cũng gợi đến pharmakeia, nghĩa là việc sử dụng dược chất,
bùa phép hoặc những chất có tác dụng mê hoặc. Vì vậy, một số nhà nghiên cứu lưu
ý rằng tên gọi này có thể tạo thêm một sắc thái liên tưởng trong tác phẩm, nhất
là khi Phaedrus về sau bàn đến lời nói như một thứ có khả năng tác động đến tâm
hồn. Tuy nhiên, không nên xem đây là một ý nghĩa biểu tượng đã được xác định chắc
chắn.
3. Những quái vật trong thần thoại và giới hạn của lối giải
thích duy lý
Socrates nhận xét rằng người muốn bác bỏ những câu chuyện
thần thoại bằng cách giải thích chúng theo lẽ tự nhiên sẽ phải tiếp tục giải
thích cả những sinh vật kỳ dị khác, như Hippocentaur (nhân mã), Chimera, Gorgon
và Pegasus. Hippocentaur là sinh vật có thân ngựa và phần thân trên của người;
Chimera là quái vật thường được mô tả có đầu sư tử, thân dê và đuôi rắn; Gorgon
là những nữ quái có khả năng hóa đá người nhìn vào mắt chúng; còn Pegasus là
con ngựa có cánh. Những sinh vật này thuộc về một thế giới thần thoại phong
phú, trong đó hình dạng và nguồn gốc của chúng không tuân theo những quy luật
thông thường của tự nhiên.
Socrates không nhất thiết khẳng định rằng mọi câu chuyện
thần thoại đều phải được tin theo nghĩa đen. Điều ông chế giễu là công việc tìm
cách giải thích hợp lý từng chi tiết thần thoại, bởi một khi đã bắt đầu, người
ta sẽ phải tiếp tục xử lý vô số câu chuyện và sinh vật khác. Ông gọi đó là công
việc đòi hỏi trí khôn tinh xảo và nhiều công sức, nhưng không đáng để ông dành
thời gian vào lúc này.
4. “Hãy biết chính mình” và sự chuyển hướng sang khảo sát
con người
Lời khắc “Hãy biết chính mình” (gnōthi seauton, γνῶθι σεαυτόν) ở đền thờ Apollo tại Delphi là một châm ngôn nổi tiếng
của Hy Lạp cổ đại. Socrates viện dẫn lời khuyên này để giải thích vì sao ông
không muốn dành thời gian khảo sát những chuyện thần thoại. Theo ông, trước khi
tìm hiểu những sự vật bên ngoài, con người cần hiểu rõ chính mình. Ông còn tự hỏi
liệu bản thân là một sinh vật hung dữ, phức tạp như Typhon, hay một sinh vật hiền
hòa, giản dị, có phần tham dự vào bản tính thần linh.
Typhon (Τυφῶν) là một quái vật khổng lồ trong thần thoại Hy Lạp, thường
được mô tả là sức mạnh dữ tợn chống lại Zeus và trật tự của các vị thần. Đặt
mình trước hai khả năng đối lập ấy, Socrates chuyển câu hỏi từ thế giới quái vật
trong thần thoại sang việc khảo sát bản tính của chính con người: liệu bên
trong mình là sự hỗn loạn, hung bạo hay một bản tính ôn hòa, có quan hệ với thần
linh?
5. Liên hệ với chủ đề của Phaedrus
Đoạn đối thoại này có vai trò mở đường cho những vấn đề
triết học tiếp theo. Ban đầu, Phaedrus hỏi về một truyền thuyết gắn với địa điểm
hai người đang đi qua. Nhưng câu hỏi ấy khiến Socrates bàn đến cách con người
hiểu và giải thích thần thoại, rồi dẫn ông đến châm ngôn “Hãy biết chính mình”.
Như vậy, cuộc đối thoại chuyển từ việc khảo sát những câu chuyện về thần linh
và quái vật sang việc khảo sát bản tính con người.
Sự chuyển hướng này đặc biệt có ý nghĩa vì Phaedrus sẽ tập
trung vào tình yêu, ham muốn và những trạng thái mê đắm của tâm hồn. Về sau,
Socrates phân biệt sự điên cuồng do bệnh tật với những trạng thái xuất thần có
nguồn gốc thần linh, trong đó có sự điên cuồng của tình yêu. Do đó, câu chuyện
Boreas và Orithyia không chỉ tạo nên bối cảnh thần thoại cho cuộc đối thoại, mà
còn chuẩn bị cho việc khảo sát quan hệ giữa con người, thần linh và những sức mạnh
chi phối tâm hồn.
[15] [Achelous
là một vị thần sông. Những Nymph là những nữ thần nhân từ gắn liền với những hiện
tượng tự nhiên như suối, rừng và núi.]
[16] Khung cảnh
bên sông Ilissos và sức hấp dẫn của lời nói (230b–e):
1. Cây
tiêu huyền, cây trinh nữ và dòng suối:
Cây
tiêu huyền (plane tree, tiếng Hy Lạp: platanos) là một loại cây
thường gặp ở vùng Địa Trung Hải, có thân cao và tán rộng, tạo bóng mát. Cây
trinh nữ (chaste-tree, tiếng Hy Lạp: agnos, tên khoa học Vitex
agnus-castus) là một loại cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ, thường mọc ở vùng khí hậu
Địa Trung Hải và có hoa thơm. Cần phân biệt cây này với cây mắc cỡ (Mimosa
pudica), cũng thường được gọi là cây trinh nữ trong tiếng Việt.
Socrates
miêu tả hai loại cây đang nở hoa, tỏa hương thơm, cùng dòng suối mát chảy dưới
bóng cây. Tất cả tạo nên một nơi nghỉ chân dễ chịu giữa mùa hè. Cảnh vật được
miêu tả bằng những cảm nhận cụ thể về bóng mát, hương hoa, dòng nước và tiếng
ve sầu, khiến người đọc hình dung được vẻ thanh bình của vùng ngoại ô Athens.
2.
Achelous và các Nymph:
Achelous
(Ἀχελῷος) là vị
thần sông trong thần thoại Hy Lạp, đồng thời là tên của một con sông lớn ở miền
tây Hy Lạp. Ông thường được xem là vị thần đại diện cho sức mạnh của nước và
các dòng sông. Nymph (Νύμφαι) là
những nữ thần gắn với thiên nhiên, thường cư ngụ ở suối, sông, núi, rừng cây và
hang động.
Những
pho tượng và vật phẩm cúng tế mà Socrates nhìn thấy cho thấy nơi này được dành
riêng để thờ Achelous và các Nymph. Chi tiết ấy khiến cảnh vật không chỉ là một
nơi nghỉ chân đẹp đẽ mà còn mang ý nghĩa linh thiêng trong đời sống tín ngưỡng
Hy Lạp cổ đại.
3. Tiếng
ve sầu và câu chuyện về các nàng Muse:
Socrates
đặc biệt chú ý đến tiếng ve sầu vang lên như một dàn đồng ca giữa không gian
mùa hè. Chi tiết này báo trước một câu chuyện thần thoại khác sẽ được kể về sau
trong tác phẩm (259b–c). Theo câu chuyện ấy, những người đàn ông xưa kia say mê
ca hát đến mức quên ăn uống và không nhận ra mình đã chết. Các vị thần thương
tình biến họ thành ve sầu. Từ đó, ve sầu được xem là những sinh vật phụng sự
các nàng Muse, lắng nghe và ghi nhận những người biết kính trọng nghệ thuật và
âm nhạc.
Vì vậy,
tiếng ve sầu ở đây không chỉ góp phần tạo nên khung cảnh mùa hè sinh động, mà
còn tạo liên hệ giữa thiên nhiên với chủ đề nghệ thuật, âm nhạc và nguồn cảm hứng
thần linh trong Phaedrus.
4.
Socrates và sự đối lập giữa thiên nhiên với đời sống thành phố:
Khi
Phaedrus nhận xét Socrates giống một người khách lạ cần được dẫn đường hơn là một
người dân bản địa, Socrates giải thích rằng ông say mê việc học hỏi, nhưng cảnh
quan và cây cối không thể dạy ông điều gì; chỉ những con người trong thành phố
mới có thể làm được việc ấy. Câu nói này phù hợp với hình ảnh Socrates thường gắn
với việc trò chuyện và khảo sát con người trong không gian công cộng của
Athens. Ông không tìm kiếm tri thức bằng cách đi ngắm cảnh hay du hành đến những
miền đất xa lạ, mà bằng cách đối thoại với người khác.
Tuy
nhiên, lời đáp của Socrates cũng có sắc thái hài hước. Ông vừa tỏ ra say mê vẻ
đẹp của nơi nghỉ chân, vừa khẳng định rằng cảnh vật không thể dạy mình điều gì.
Qua sự tương phản ấy, Plato cho thấy mối quan tâm triết học của Socrates hướng
đến con người và việc khảo sát chính bản thân con người.
5. Những
trang sách như một thứ thuốc mê
Socrates
nói Phaedrus đã tìm được một thứ pharmakon (φάρμακον) có thể quyến
rũ ông rời khỏi thành phố. Từ Hy Lạp này có nghĩa rộng, có thể chỉ thuốc, dược
chất, chất mê hoặc hoặc chất độc, tùy theo ngữ cảnh. Socrates ví mình như một
con vật đói bị dẫn đi bằng cách người ta đưa những cành cây có quả ra trước mặt.
Đối với ông, những trang sách chứa bài diễn văn của Lysias có sức hấp dẫn tương
tự. Đây là một cách nói đùa về sự say mê của ông đối với việc nghe và khảo sát
những bài diễn văn.
Chi tiết
này còn đáng chú ý vì trước đó, Phaedrus đã nhắc đến Pharmaceia, người cùng
chơi với Orithyia trong câu chuyện về Boreas (229b). Tên Pharmaceia có quan hệ
với từ pharmakon. Sự liên hệ về từ ngữ này tạo nên một mối nối thú vị giữa
câu chuyện thần thoại mở đầu và lời Socrates ở đây: từ một cái tên gợi đến dược
chất và sự mê hoặc, cuộc đối thoại chuyển sang sức quyến rũ của lời nói và bài
diễn văn. Tuy nhiên, nên xem đây là một sự liên tưởng ngôn ngữ, không nhất thiết
là một ẩn dụ được Plato xác lập rõ ràng.
Socrates
còn nói Phaedrus có thể dẫn ông đi khắp Attica, thậm chí đến bất cứ nơi nào
khác, miễn là đưa trước mặt ông những trang sách chứa bài diễn văn. Attica là
vùng đất bao quanh Athens, bao gồm thành phố Athens và nhiều khu dân cư, địa điểm
thờ tự khác. Lời nói đùa này cho thấy Phaedrus đã tìm ra cách lôi kéo Socrates
ra khỏi thành phố: không phải bằng cảnh đẹp hay những cuộc du ngoạn, mà bằng những
bài diễn văn và cuộc trao đổi về chúng.
6.
Liên hệ với chủ đề của tác phẩm
Sau
khi miêu tả vẻ đẹp của nơi nghỉ chân, Socrates mời Phaedrus chọn tư thế thoải
mái và tiếp tục đọc bài diễn văn của Lysias. Cảnh thiên nhiên vì thế trở thành
không gian cho cuộc khảo sát về tình yêu và nghệ thuật diễn thuyết. Sự tương phản
giữa hai nhân vật cũng góp phần làm rõ tình huống của cuộc đối thoại: Phaedrus
say mê những bài diễn văn và muốn chia sẻ chúng, còn Socrates vừa tỏ ra miễn cưỡng
vừa không thể che giấu sự tò mò của mình.
Đặc biệt,
việc Socrates gọi những trang sách là một thứ pharmakon gợi trước một vấn
đề xuyên suốt tác phẩm: lời nói có khả năng tác động đến tâm hồn, quyến rũ, dẫn
dắt hoặc làm thay đổi người nghe. Về sau, khi bàn về nghệ thuật tu từ, Socrates
sẽ đặt câu hỏi liệu người nói có thể thực sự thuyết phục người khác nếu không
hiểu bản chất của tâm hồn và những cách thức mà lời nói tác động đến nó hay
không. Vì thế, cảnh nghỉ chân bên sông Ilissos không đơn thuần là một đoạn miêu
tả phong cảnh, mà còn chuẩn bị cho cuộc khảo sát về sức mạnh của ngôn từ và nghệ
thuật diễn thuyết.
