Bên kia Thiện và Ác
Khúc dạo đầu cho một Triết Lý của Ngày Mai
(Jenseits von Gut und Böse - Vorspiel einer Philosophie der Zukunft)
Friedrich
Nietzsche.
Bên kia Thiện và Ác
Phần Một
Về Những Định Kiến Của Những Nhà
Triết Học
Lòng ham muốn tìm ra sự thật [1] —
thứ sẽ còn lôi cuốn chúng ta dấn thân vào bao nhiêu mối nguy nữa; cái đức tính
chân thực lừng lẫy mà mọi triết gia từ trước đến nay đều kính cẩn nhắc tên: cái
lòng ham muốn ấy đã bày ra trước mắt chúng ta những câu hỏi gì rồi! Những câu hỏi
mới lạ lùng, độc địa và đáng ngờ làm sao! Đó đã là một câu chuyện dài — vậy mà
dường như nó mới chỉ vừa bắt đầu? Có gì lạ đâu nếu cuối cùng chúng ta trở nên
ngờ vực, mất lòng tin và quay đi một cách bồn chồn? Rằng chính chúng ta cũng
nên học từ con Sphinx này cách để đặt ngược lại câu hỏi? Thực sự là ai đang hỏi
chúng ta ở đây? Cái gì trong chúng ta thực sự muốn hướng 'đến sự thật'?
Thật vậy, chúng ta đã đứng khựng lại rất lâu trước câu hỏi
về căn nguyên của cái lòng ham muốn này — cho đến khi cuối cùng, chúng ta dừng
bước hoàn toàn trước một câu hỏi còn đào sâu tận cùng hơn nữa. chúng ta hỏi về
giá trị của cái lòng ham muốn này. Giả sử chúng ta muốn sự thật: vậy tại sao
không phải là cái không thật [2] thì tốt hơn? Tại sao không phải là sự bất
định? Hay thậm chí là sự không biết gì? Vấn đề về giá trị của sự thật đã hiện
ra trước mặt chúng ta — hay chính chúng ta mới là kẻ tìm đến đối diện với nó?
Ai trong chúng ta là Oedipus? Ai là Sphinx? Đây dường như là một cuộc hẹn gặp của
những câu hỏi và những dấu hỏi. Và liệu có tin nổi không, khi cuối cùng chúng
ta thấy dường như vấn đề này chưa từng được đặt ra trước đó — cứ như thể lần đầu
tiên chúng ta nhìn thấy nó, nhìn thẳng vào mắt nó, và dám đương đầu với nó? Bởi
lẽ việc này là một sự liều lĩnh, và có lẽ chẳng có sự liều lĩnh nào lớn lao hơn
thế.[3]
Làm sao một thứ có thể nảy sinh từ cái đối lập với nó? Chẳng
hạn như sự thật nảy sinh từ sai lầm? Hay lòng ham muốn sự thật nảy sinh từ lòng
ham muốn lừa dối? Hay hành động quên mình nảy sinh từ lòng tư lợi? Hay cái nhìn
trong ngần như ánh nắng của bậc hiền triết nảy sinh từ sự thèm khát? Kiểu nảy
sinh như thế là không thể; kẻ nào mơ tưởng thế thì đúng là đồ ngốc, thậm chí
còn tệ hơn; những thứ có giá trị cao nhất phải có một gốc rễ khác, của riêng
chúng — chúng không thể được rút ra từ cái thế giới chóng qua, lôi cuốn, dối
trá và thấp kém này, từ cái mớ bòng bong của ảo tưởng và ham muốn này! Thay vào
đó, gốc rễ của chúng phải nằm trong lòng của tồn tại, trong cái không hề mất
đi, trong một vị thần ẩn giấu, trong 'vật tự thân' [4]— nằm
ở đó chứ không thể ở đâu khác!
Cách phán xét này tạo nên cái định kiến điển hình để
chúng ta nhận ra những nhà siêu hình học ở mọi thời đại; kiểu định giá này đứng
đằng sau mọi quy trình logic của họ. Từ chính cái 'đức tin' này, họ dốc sức tìm
kiếm 'tri thức' cho mình, hướng tới thứ mà cuối cùng họ làm lễ rửa tội một cách
trịnh trọng là 'sự thật'. Đức tin nền tảng của những nhà siêu hình học là đức
tin vào những cặp giá trị đối lập. Ngay cả những kẻ thận trọng nhất trong số họ
cũng không mảy may nghi ngờ ngay tại ngưỡng cửa này, nơi mà lẽ ra việc nghi ngờ
là cần thiết nhất: ngay cả khi họ đã thề thốt sẽ 'nghi ngờ mọi thứ'.
Thực ra, chúng ta có quyền nghi ngờ, trước hết, liệu những
mặt đối lập có tồn tại hay không; và thứ hai, liệu những cách định giá và đối lập
giá trị kiểu dân gian mà những nhà siêu hình học đã đóng dấu ấn lên đó, có lẽ
chẳng qua chỉ là những định giá bề mặt — những góc nhìn tạm thời, nhìn từ một
góc khuất, nhìn từ dưới lên, giống như 'góc nhìn của loài ếch', nếu chúng ta mượn
cách nói quen thuộc của những họa sĩ? Bất kể cái thật, cái chân thực, cái vị
tha có đáng giá đến đâu: vẫn có khả năng là chúng ta phải gán một giá trị cao
hơn, cơ bản hơn cho sự sống vào cái vẻ bề ngoài, vào lòng ham muốn lừa dối, vào
tư lợi và sự thèm khát. Thậm chí có thể xảy ra trường hợp: thứ làm nên giá trị
của những điều tốt đẹp và đáng kính kia lại nằm chính ở chỗ chúng có họ hàng,
liên kết, thắt nút một cách lắt léo — thậm chí có lẽ cùng chung bản chất — với
những thứ xấu xa, có vẻ đối lập kia.
Có lẽ vậy! Nhưng ai là kẻ sẵn lòng bận tâm đến những cái
'có lẽ' nguy hiểm như thế! Để làm điều này, chúng ta phải chờ đợi một giống
loài triết gia mới ra đời, những người có khẩu vị và thiên hướng ngược lại hẳn
với những người từ trước đến nay — những triết gia của cái 'có lẽ' nguy hiểm
theo mọi nghĩa. Và tôi nói bằng tất cả sự chân thành, tôi đã thấy những triết
gia mới như thế đang xuất hiện.
Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ
hai
(May/2026)
(còn
tiếp, .....)
http://chuyendaudau.blogspot.com/
http://chuyendaudau.wordpress.com
[1] Wille zur Wahrheit → Lòng ham muốn
tìm ra sự thật: tôi dich "Wille" là "lòng ham muốn"
> mộc mạc và chủ
động hơn "ý chí".
[2] Unwahrheit →
Cái không thật: Với Nietzsche, "cái không thật" không phải một lỗi
sai cần sửa chữa mà là điều kiện bắt buộc để sống. Ông đảo ngược hoàn toàn cách
nhìn thông thường khi cho rằng cái không thật chính là "bộ khung" của
sự sống; bởi lẽ thực tại vốn là một dòng chảy hỗn loạn, không hình khối nên con
người phải tự bày ra ngôn ngữ, khái niệm, logic và toán học để đơn giản hóa,
phân loại và làm chủ thế giới. Thực chất, thứ ta gọi là "sự thật" chỉ
là những cái không thật, những quân đoàn ẩn dụ được dùng quá lâu đến mức người
ta quên mất gốc rễ "bịa đặt" của chúng.
Đáng
chú ý hơn, Nietzsche khẳng định giá trị của cái không thật đôi khi còn lớn hơn
sự thật. Trong khi sự thật của các nhà siêu hình học thường khô khan và chống lại
sự sống, thì những niềm tin sai lầm như nghệ thuật hay các huyền thoại lại giúp
con người mạnh mẽ, sáng tạo và yêu đời hơn. Sau cùng, mọi sự thật đều chỉ là
"góc nhìn của loài ếch" — tức là những góc nhìn hạn hẹp từ dưới vũng
bùn nhưng lại bị lầm tưởng là chân lý vĩnh cửu. Thay vì trốn tránh, ông muốn ta
chấp nhận việc sống trong cái không thật và chủ động chọn lấy những góc nhìn
giúp cuộc sống trở nên phong phú hơn. Nói cách khác, cái không thật chính là những
lời nói dối ngọt ngào và quy ước có lợi giúp loài người không phát điên giữa một
vũ trụ vô nghĩa.
[3] Nietzsche chọn cặp đôi Oedipus và Sphinx mang những ẩn ý
sâu xa về số phận của người đi tìm chân lý: (a) Sự thật là một cái bẫy chết
chóc: Trong truyền thuyết, Sphinx không ccho không sự thật, nó dùng câu đố để
giết người. Nietzsche ngầm bảo rằng “Sự thật” mà những triết gia hằng khao khát
không phải là một phần thưởng hiền lành, mà là một thực thể nguy hiểm có thể nuốt
chửng kẻ nào không đủ sức đương đầu. (b) Bi kịch của kẻ thấu thị: Oedipus đã giải
được câu đố của Sphinx (trở thành kẻ chiến thắng), nhưng chính sự thật mà ông
tìm ra về thân thế mình sau đó đã dẫn đến sự sụp đổ, điên loạn và việc ông tự
chọc mù mắt. Nietzsche dùng hình ảnh này để báo trước: Khi chúng ta nhìn quá
sâu vào sự thật, cái chúng ta nhận được có thể là sự hủy diệt thay vì hạnh
phúc. (c) Sự đối đầu với chính mình: Oedipus đi tìm lời giải cho câu đố để cứu
thành phố, nhưng thực chất ông đang đi tìm chính mình. Qua đó, Nietzsche gợi mở
rằng mọi cuộc truy cầu chân lý của triết gia thực chất là một tiến trình tự mổ
xẻ nội tâm, nơi con người vừa là kẻ đặt câu hỏi, vừa là con quái vật nắm giữ
câu trả lời.
[4] Vật tự thân (Ding an sich) là một thuật ngữ then
chốt của Immanuel Kant, và ở đây Nietzsche đang dùng nó với giọng mỉa
mai. Có thể hiểu một cách đơn giản : (a) Cái vốn có của nó: Kant cho rằng con
người chỉ nhìn thấy thế giới qua “kính lọc” của giác quan và trí óc (màu sắc,
hình dáng, không gian, thời gian). Do đó, chúng ta chỉ thấy vẻ bề ngoài (hiện
tượng). Còn cái thực thể thực sự nằm sau vẻ bề ngoài đó, khi không có ai nhìn
hay cảm nhận, chính là “Vật tự thân”. (b) thế giới thực tại: những nhà siêu
hình học tin rằng “Vật tự thân” là nơi trú ngụ của những gì vĩnh cửu, tuyệt đối
và hoàn hảo (như sự thật, thánh thần, linh hồn). Họ coi thế giới quanh chúng ta
là giả tạm, còn “Vật tự thân” mới là cái thật. Nietzsche đang giễu cợt những
nhà siêu hình học. Ông cho rằng: Họ quá ghét thế giới thực (vốn đầy lừa dối,
thay đổi, và ham muốn) nên họ phải “bịa” ra một thế giới khác gọi là “Vật tự
thân” để gửi gắm những giá trị cao quý vào đó. Ông gọi đây là một định kiến: Họ
không tin rằng cái tốt có thể nảy sinh từ cái xấu, nên họ phải dựng lên một “vị
thần ẩn giấu” hoặc “vật tự thân” để giải thích nguồn gốc của sự thật. Nói nôm
na, Nietzsche đang bảo: “Các ông không chấp nhận được việc lòng tốt đến từ sự
ích kỷ, nên những ông mới phải bày đặt ra cái gọi là 'Vật tự thân' để làm chỗ dựa
cho đức tin của mình.”
