Người
Cầm Quyền Đứng Đầu
(Il Principe)
Niccolò Machiavelli
Chương XXI
Người Cầm Quyền Đứng Đầu Nên Làm Gì Để Được
Kính Trọng
Không gì làm cho một người cầm quyền đứng đầu
được kính trọng bằng việc thực hiện những công cuộc lớn lao và nêu những tấm
gương hiếm có về bản thân. Trong thời đại của chúng ta, chúng ta có Ferdinand
xứ Aragon, vua Tây Ban Nha hiện tại. Người ta có thể gọi ông là một người cầm
quyền đứng đầu gần như mới, vì từ chỗ là một ông vua yếu, ông đã trở thành
người đứng đầu trong thế giới Kitô nhờ danh tiếng và vinh quang; và nếu xét kỹ
những hành động của ông, ngài [1] sẽ
thấy tất cả đều rất lớn lao, và một số chúng là phi thường.
Vào thời điểm bắt đầu triều đại, ông đã tấn công Granada,
và công cuộc đó chính là nền móng cho nhà nước của ông. Trước hết, ông tiến
hành nó một cách ung dung, không lo bị cản trở; ông khiến tâm trí những quý tộc
Castile bị cuốn vào cuộc chiến ấy, để họ không nghĩ đến việc thay đổi trật tự.
Trong khi đó, ông thu được danh tiếng và củng cố quyền lực đối với họ mà họ
không nhận ra.[2] đối
với họ mà họ không hề hay biết. Ông đã có thể duy trì quân đội bằng tiền của Hội nhà thờ
Catô và dân chúng, và nhờ cuộc chiến kéo dài đó, ông đã đặt nền móng cho quân đội
của chính mình, những gì vốn sau này mang lại danh dự cho ông.
Hơn nữa, để thực
hiện những công cuộc lớn hơn, ông luôn lợi dụng tôn giáo, tiến hành một hành
động tàn nhẫn dưới danh nghĩa sùng đạo: trục xuất người Marrano khỏi vương quốc
và tước đoạt tài sản của họ [3]; khó có ví dụ nào vừa thảm khốc vừa hiếm
có hơn thế. Dưới cùng chiêu bài ấy, ông tấn công châu Phi, tiến hành chiến dịch
ở Ý, và gần đây tấn công Pháp; [4] và cứ như vậy, ông
luôn thực hiện và sắp đặt những việc lớn, khiến tâm trí dân chúng luôn bị treo
trong chờ đợi và thán phục, và bị cuốn theo kết quả của chúng. Những hành động
của ông nối tiếp nhau theo một phương thức mà không để lại khoảng trống nào để
người khác có thể âm thầm chống lại ông.
Việc nêu những tấm gương hiếm có về bản thân
trong việc cai trị nội bộ cũng giúp ích rất nhiều cho một người cầm quyền đứng đầu,
tương tự như những gì người ta kể về Messer Bernabò xứ Milano; [5] khi
có cơ hội về một ai đó làm điều gì đó phi thường trong đời sống dân sự, dù là
tốt hay xấu, vị này nên chọn một phương thức thưởng hoặc phạt sao cho người ta
phải bàn tán nhiều về điều đó. Và trên hết, một người cầm quyền đứng đầu phải
nỗ lực tạo cho mình danh tiếng của một con người vĩ đại và một tài năng kiệt
xuất trong mọi hành động của mình.
Một người cầm
quyền đứng đầu cũng được kính trọng khi ông là một người bạn thực sự và một kẻ
thù thực sự, nghĩa là ông công khai đứng về một phía chống lại phía kia mà
không do dự. Phương thức hành động này luôn hữu ích hơn việc giữ trung lập; bởi
nếu hai thế lực gần kề giao chiến, thì hoặc là kẻ chiến thắng sẽ khiến ông phải
sợ, hoặc là không. Trong cả hai trường hợp, việc công khai đứng về một phía và
tham chiến luôn có lợi hơn; [6] vì trong trường hợp
thứ nhất, nếu ông không bộc lộ lập trường, ông sẽ trở thành con mồi của kẻ
thắng—điều làm hài lòng kẻ thua—và ông không có lý do hay chỗ dựa nào để tự vệ.
Kẻ thắng không muốn những người bạn đáng ngờ; kẻ thua cũng không che chở ông, vì
ông đã không muốn chia sẻ thời vận may rủi của họ bằng vũ khí.
Antiochus đã tiến vào Hy Lạp theo lời mời của
người Aetolia để đánh đuổi người La Mã ra khỏi đó. Antiochus gửi sứ giả đến gặp người Achaea, những người bạn của La Mã,
để thúc giục họ giữ trung lập; và ở phía bên kia, người La Mã tìm cách thuyết
phục họ cầm vũ khí c. Vấn đề này đã được đưa ra quyết định tại hội đồng người
Achaea, nơi sứ giả của Antiochus thuyết phục họ giữ trung lập, và sứ giả La Mã
đã đáp lại rằng: “Về việc họ nói rằng các ngươi không nên can thiệp vào chiến
tranh, không có gì xa lạ hơn với lợi ích của các ngươi; không được cảm ơn,
không có danh dự, các ngươi sẽ là phần thưởng của kẻ chiến thắng.”[7]
Và luôn xảy ra việc kẻ không phải bạn sẽ tìm
kiếm sự trung lập của ngài, còn người là bạn của ngài sẽ yêu cầu ngài tuyên bố
thái độ bằng vũ khí. Những người cầm quyền đứng đầu thiếu quyết đoán, để thoát
khỏi những nguy hiểm hiện thời, thường đi theo con đường trung lập đó trong hầu
hết những lần, và hầu hết những lần đều dẫn đến sự lụi bại. Nhưng khi người cầm
quyền đứng đầu dũng cảm lộ diện ủng hộ một bên, nếu bên mà ngài gắn bó chiến
thắng, mặc dù người này hùng mạnh và ngài nằm trong tay người này, người này
vẫn có nghĩa vụ đối với ngài và có một giao ước của tình cảm dành cho ngài; và
con người không bao giờ đê tiện đến mức đè bẹp ngài bằng một ví dụ về sự vô ơn
lớn đến thế. Hơn nữa, những chiến thắng không bao giờ rõ ràng đến mức kẻ thắng
không cần phải có chút tôn trọng nào, đặc biệt là đối với công lý.
Nhưng nếu bên mà ngài gắn bó thất bại, vị này
sẽ cho ngài nơi trú ẩn; và vị này giúp ngài trong khi vị này còn có thể, và
ngài trở thành người bạn đồng hành của một thời vận may rủi có thể trỗi dậy lần
nữa. Trong trường hợp thứ hai, khi những kẻ chiến đấu cùng nhau có phẩm chất
khiến ngài không phải sợ hãi kẻ chiến thắng, thì việc đứng về một phe lại càng
khôn ngoan hơn; vì ngài hỗ trợ cho sự lụi bại của bên này với sự trợ giúp của
bên kia – kẻ đáng lẽ phải cứu bên kia nếu người này khôn ngoan; và khi người
này thắng, người này nằm trong tay ngài; và với sự hỗ trợ của ngài, không thể
nào người này không chiến thắng.
Ở đây cần lưu ý
rằng một vị cầm quyền đứng đầu phải hết sức cẩn trọng, không bao giờ liên kết
với kẻ hùng mạnh hơn mình để tấn công người khác, [8] trừ khi bị sự tất
yếu buộc phải làm như đã nói ở trên. Bởi vì nếu chiến thắng, ngài sẽ rơi vào
thế phụ thuộc vào kẻ đó — điều mà các vị cầm quyền đứng đầu phải tránh bằng mọi
giá. Người Venice đã liên minh với Pháp để chống lại công tước Milan, trong khi
họ hoàn toàn có thể tránh được liên minh ấy — và chính điều đó đã dẫn đến sự
suy vong của họ. Nhưng khi không thể tránh khỏi (như trường hợp người Florence
khi vua Pháp và Tây Ban Nha kéo quân vào Lombardy), thì vị cầm quyền đứng đầu
buộc phải tham gia, vì những lý do đã trình bày ở trên.
Không một nhà nước nào nên tin rằng mình luôn
có thể chọn những con đường an toàn; trái lại, phải hiểu rằng mình buộc phải
chấp nhận mọi phương án như những sự việc bất trắc. Bởi vì trong trật tự của sự
vật, người ta không bao giờ tránh được một sự việc bất tiện mà lại không
rơi vào một sự việc bất tiện khác; nhưng sự thận trọng nằm ở chỗ biết nhận diện tính chất
của những sự việc bất tiện ấy và chọn cái ít xấu nhất như là cái tốt.
Một vị cầm quyền
đứng đầu cũng nên thể hiện mình là người yêu chuộng năng lực chính trị, biết
công nhận người có năng lực, và tôn vinh những ai xuất sắc trong từng ngành
nghề. Tiếp đó, vị này phải khuyến khích dân chúng yên tâm theo đuổi nghề nghiệp
của mình — trong thương mại, nông nghiệp và mọi lĩnh vực khác — sao cho không
ai sợ làm giàu vì lo bị tước đoạt, cũng không ai ngại mở rộng buôn bán vì lo
thuế khóa. Hơn nữa, vị này cần chuẩn bị phần thưởng cho những ai thực hiện
những điều đó, cũng như cho bất kỳ ai đề xuất được phương cách làm cho thành
phố hoặc nhà nước của mình trở nên hưng thịnh hơn.
Bên cạnh đó, vào những thời điểm thích hợp
trong năm, vị này nên giữ cho dân chúng bận rộn với những lễ hội và trình diễn để giữ dân chúng bận rộn.. Và vì mỗi thành phố đều
được chia thành những phường hội hoặc bang hội, vị này nên quan tâm đến những
cộng đồng đó, [9]
thỉnh thoảng gặp gỡ họ, và nêu gương về lòng nhân từ và sự hào phóng, nhưng đồng
thời luôn giữ vững uy nghi của địa vị, bởi vì vị này không bao giờ muốn điều
này bị suy giảm trong bất kỳ điều gì.
Chương XXII
Về Những Người Được Người Cầm Quyền Đứng
Đầu Chọn Làm Người Tin Cẩn
Việc lựa chọn những người tin cẩn không phải
là sự việc nhỏ đối với một người cầm quyền đứng đầu; họ tốt hay không tùy thuộc
vào sự thận trọng của chính vị này. Và dấu hiệu đầu tiên để phán đoán trí tuệ của một
người cầm quyền là nhìn vào những người mà ông có quanh mình; khi họ có năng
lực và trung thành, người ta luôn có thể xem ông là người khôn ngoan, bởi vì
ông đã biết nhận ra họ là những người có năng lực và duy trì họ trong sự trung
thành. Nhưng nếu họ không như vậy, người ta luôn có thể đưa ra phán đoán bất
lợi về ông, bởi vì sai lầm đầu tiên mà ông phạm phải chính là ở sự lựa chọn
này.
Không ai từng
biết Messer Antonio da Venafro, [10] với tư cách là người
tin cẩn của Pandolfo Petrucci, người cầm quyền đứng đầu của Siena, [11] mà lại không đánh giá Pandolfo là một người hết
sức xứng đáng, bởi vì ông có Antonio làm người tin cẩn. Và vì có ba loại trí
tuệ: một loại tự mình hiểu, một loại nhận ra sự việc mà người khác hiểu, và một loại không hiểu
cả tự mình lẫn qua người khác; thì loại thứ nhất là xuất sắc nhất, loại thứ hai
là tốt, và loại thứ ba là vô dụng — do đó, tất yếu suy ra rằng nếu Pandolfo
không thuộc hạng thứ nhất, thì ông thuộc hạng thứ hai. Bởi vì bất cứ khi nào
một người có đủ khả năng phán đoán để nhận ra sự việc tốt hay xấu mà người khác làm hoặc nói, dù
bản thân không có khả năng sáng tạo, thì người đó vẫn nhận ra được việc xấu và
việc tốt nơi người tin cẩn của mình, khen ngợi [12] sự việc này và sửa chữa sự
việc kia; và người tin cẩn
không thể hy vọng đánh lừa ông, mà sẽ giữ mình trong sự đúng đắn.
Nhưng để một
người cầm quyền đứng đầu có thể nhận biết người tin cẩn của mình, có một phương
thức không bao giờ sai: khi ngài thấy một người tin cẩn nghĩ đến bản thân mình
nhiều hơn là đến ngài, và trong mọi hành động đều tìm lợi ích cho chính mình,
thì một người như vậy sẽ không bao giờ là một người tin cẩn tốt; và ngài cũng
sẽ không bao giờ có thể tin cậy vào người đó. Bởi vì người được giao quyền nắm
giữ nhà nước thay cho người khác thì không được nghĩ đến bản thân mình mà luôn
phải nghĩ đến vị cầm quyền đứng đầu, và không bao giờ được lưu tâm đến bất cứ
sự việc gì không liên quan đến vị này.
Và ngược lại,
người cầm quyền đứng đầu phải biết cách đối xử với người tin cẩn của mình sao
cho họ luôn giữ được phẩm chất tốt — bằng cách tôn vinh họ, làm cho họ giàu có,
ràng buộc họ với mình, chia sẻ với họ danh dự và gánh nặng, để họ thấy rằng họ
không thể đứng vững nếu không có vị này; đồng thời, để nhiều danh dự không
khiến họ khao khát thêm danh dự, nhiều của cải không khiến họ khao khát thêm
của cải, và nhiều trách nhiệm khiến họ e sợ những biến động.
Vì vậy, khi những
người tin cẩn và người cầm quyền đứng đầu — trong mối quan hệ với người tin cẩn
— được thiết lập theo cách như vậy, họ có thể tin cậy lẫn nhau; còn khi không
phải như vậy, thì kết cục luôn gây tổn hại cho một trong hai bên.
Chương XXIII
Bằng Cách Nào Để Tránh Những Kẻ Xu Nịnh
Tôi không muốn bỏ qua một điểm quan trọng và
một sai lầm mà những người cầm quyền đứng đầu khó lòng tự bảo vệ mình tránh khỏi, trừ khi họ cực kỳ thận trọng
hoặc biết lựa chọn khôn ngoan. Đó là về những kẻ xu nịnh vốn đầy rẫy trong
những triều đình; bởi con người thường quá hài lòng với những công việc của
chính mình và tự lừa dối bản thân đến mức họ khó lòng tự vệ trước loại bệnh
dịch này, và khi cố gắng tự vệ, chúng ta lại đối mặt với nguy cơ bị khinh miệt.
Bởi chẳng có cách nào khác để bảo vệ bản thân trước những lời xu nịnh trừ khi
con người hiểu rằng họ không xúc phạm ngài khi nói cho ngài sự thật; nhưng khi
bất kỳ ai cũng có thể nói sự thật với ngài, họ sẽ thiếu đi sự tôn kính đối với
ngài.
Do đó, một người cầm quyền đứng đầu thận trọng
phải giữ một phương thức thứ ba, đó là chọn những người khôn ngoan trong nhà
nước của mình; và chỉ trao cho những người này quyền tự do [13]
nói sự thật với vị này, nhưng cũng chỉ về những sự việc vị này hỏi và không gì
khác. Tuy nhiên, vị này nên hỏi họ về mọi sự việc và lắng nghe ý kiến của họ;
sau đó vị này phải tự mình quyết định theo phương thức của riêng mình. Với
những tư vấn này và với từng thành viên cố vấn, vị này nên cư xử sao cho mọi
người đều hiểu rằng: họ càng nói năng tự do, vị này càng chấp nhận họ. Ngoài
những người này ra, vị này không nên muốn nghe bất kỳ ai khác; vị này phải tiến
thẳng tới việc đã quyết định và phải kiên định với những quyết định của mình. Bất kỳ ai làm khác đi, hoặc sẽ ngã nhào
vì những kẻ xu nịnh, hoặc sẽ thay đổi xoành xoạch vì sự biến thiên của những
quan điểm, từ đó khiến người ta hạ thấp uy tín của vị này.
Tôi muốn dẫn ra một ví dụ hiện đại về vấn đề
này. Cha Luca, thuộc hạ của Hoàng đế Maximilian hiện tại, [14] khi nói
về hoàng thượng, đã kể rằng ngài chẳng nhận lời khuyên từ ai và cũng chẳng bao
giờ làm gì theo phương thức của riêng mình; điều này nảy sinh vì ngài giữ một
chính sách ngược lại với những gì tôi đã nêu ở trên. Bởi hoàng đế là một người
kín đáo, không hề truyền đạt kế hoạch của mình cho ai, cũng chẳng tìm kiếm quan
điểm của họ; nhưng khi bắt đầu thực hiện kế hoạch, chúng bắt đầu bị lộ ra và bị
biết đến, đồng thời những kẻ quanh ngài bắt đầu phản đối chúng, và vì ngài là
một người dễ dãi, [15] họ
đã thuyết phục ngài từ bỏ chúng. [16]Từ
đó nảy sinh việc ngài phá hủy trong ngày hôm sau những gì ngài đã làm ngày hôm
trước, chẳng ai hiểu ngài muốn gì hay dự định làm gì, và người ta không thể dựa
vào những quyết định của ngài.
Vì vậy, một người cầm quyền đứng đầu nên luôn
luôn nhận tư vấn, nhưng chỉ khi vị này muốn, chứ không phải khi kẻ khác muốn;
trái lại, vị này nên ngăn cản bất kỳ ai tư vấn cho mình về bất cứ điều gì trừ
khi vị này yêu cầu. Nhưng vị này nên là một người đặt câu hỏi sâu rộng, và sau
đó, đối với những sự việc đã hỏi, vị này phải là một người kiên nhẫn lắng nghe
sự thật; thậm chí, vị này nên trở nên tức giận khi biết rằng có ai đó ngần ngại
nói sự thật với vị này.
Và vì nhiều người cho rằng bất kỳ người cầm
quyền đứng đầu nào xây dựng được danh tiếng thận trọng là nhờ những cố vấn giỏi
xung quanh chứ không phải nhờ bản tính của vị này, thì chắc chắn họ đã bị lừa
dối. Bởi đây là một quy luật tổng quát không bao giờ sai: một người cầm quyền đứng đầu vốn tự thân
không khôn ngoan thì không ai có thể tư vấn tốt cho vị này, trừ khi tình cờ vị
này phó thác hoàn toàn bản thân cho một người duy nhất điều hành mọi việc, và
người đó là cực kỳ thận trọng. Trong trường hợp này, vị này có thể trị vì tốt,
nhưng sẽ không kéo dài vì người điều hành đó sẽ sớm đoạt lấy nhà nước của vị
này. Nhưng nếu nhận lời khuyên từ nhiều người, một người cầm quyền đứng đầu
không khôn ngoan sẽ không bao giờ có được những lời tư vấn thống nhất, và cũng
không biết cách tự thống nhất chúng. Mỗi cố vấn chỉ nghĩ đến lợi ích riêng; vị
này sẽ không biết cách uốn nắn hay thấu hiểu họ.
Chúng ta không thể tìm thấy điều gì khác hơn,
bởi con người sẽ luôn tỏ ra tồi tệ với ngài trừ khi sự tất yếu buộc họ phải trở
nên tốt. Vì vậy, tôi kết luận rằng sự tư vấn tốt, dù đến từ đâu, phải nảy sinh từ sự thận
trọng của người cầm quyền đứng đầu, chứ không phải sự thận trọng của vị này nảy
sinh từ sự tư vấn tốt.
Chương XXIV
Tại Sao những Người Cầm Quyền Đứng Đầu ở Ý Đã Mất Nhà Nước
Của Họ
Khi quan sát một cách thận trọng những sự việc
đã viết ở trên, chúng làm cho một người cầm quyền đứng đầu mới xuất hiện như đã
tồn tại lâu đời, và ngay lập tức khiến vị này trở nên an toàn và vững chãi trong nhà
nước của mình hơn cả việc vị này đã trị vì lâu đời ở đó. Bởi vì hành động của
một người cầm quyền đứng đầu mới được chú ý kỹ lưỡng hơn nhiều so với một người
cầm quyền thừa kế; và khi người ta nhận thấy những hành động đó đầy bản lĩnh và
đức hạnh chính trị, chúng thu phục và ràng buộc con người nhiều hơn cả dòng dõi lâu đời.
Con người thường
bị lôi cuốn bởi những sự việc hiện tại hơn là những gì trong quá khứ; và khi họ
thấy sự việc tốt đẹp trong hiện tại, họ tận hưởng nó và không tìm kiếm nơi
khác; hơn nữa, họ sẽ đứng ra bảo vệ một người cầm quyền đứng đầu mới bằng mọi
cách, nếu ông không thiếu sót về những phương diện khác của bản thân. Như vậy,
vị này sẽ hai lần được vinh dự: một là vì đã lập nên một lãnh địa mới, và hai
là vì đã tô điểm và củng cố nó bằng luật pháp tốt, binh lực mạnh, đồng minh
trung thành [17], và những tấm gương tốt; ngược lại, một
người sinh ra đã là người càm quyền đứng đầu mà lại đánh mất quyền lực vì
thiếu khôn ngoan chính trị sẽ phải chịu nhục nhã hai lần.
Và nếu chúng ta xem xét những lãnh chúa ở Ý đã
mất nhà nước trong thời đại của chúng ta, như vua Naples, [18] công tước
Milan [19] và
những người khác, trước hết tôi thấy ở họ một khuyết điểm chung về quân lực, mà
nguyên nhân đã được thảo luận dài dòng ở trên; sau đó, chúng ta sẽ thấy rằng
một số người trong họ hoặc bị dân chúng oán hận, hoặc nếu có dân chúng thân
thiện, họ lại không biết cách bảo vệ mình trước giới quý tộc quyền thế. Bởi nếu không có những khuyết điểm này, những nhà nước có đủ sức đưa quân
ra chiến trường sẽ không bị đánh mất.
Philip xứ Macedon, không phải cha của
Alexander mà là người bị Titus Quintius đánh bại, [20] không có
một nhà nước lớn lao nếu so với sự vĩ đại của người La Mã và Hy Lạp – những kẻ
đã tấn công ông; tuy nhiên, vì ông là một quân nhân và biết cách đối đãi với
dân chúng cũng như bảo vệ mình trước tầng lớp quyền thế, quý tộc, ông đã duy trì cuộc chiến
chống lại họ trong nhiều năm; và dù cuối cùng ông mất quyền thống trị một vài
thành phố, ông vẫn giữ được vương quốc của ông.
Do đó, những người cầm quyền đứng đầu của
chúng ta, những kẻ đã ở trong thực thể chính trị của mình nhiều năm, đừng nên
đổ lỗi cho thời vận may rủi khi họ đánh mất chúng sau đó, mà hãy đổ lỗi cho về
sự ỷ lại và thiếu nỗ lực của bản thân. Bởi trong những thời kỳ yên bình, họ
chưa bao giờ nghĩ rằng thời thế có thể đổi thay (đây là khuyết điểm chung của
con người: không tính đến bão tố khi trời quang), nên khi sau này thời cuộc trở
nên bất lợi, họ chỉ nghĩ đến việc bỏ chạy chứ không nghĩ đến việc tự phòng vệ và
chống trả để bảo vệ mình. Họ còn hy vọng rằng dân chúng, vì chán ghét sự ngạo
mạn của kẻ chiến thắng, sẽ mời họ quay trở lại. Phương án này có thể chấp
nhận được khi không còn cách nào khác; nhưng thực sự là sai lầm khi đã bỏ qua
những phương sách khác chỉ để trông chờ vào phương án này. Bởi vì, một người không bao
giờ nên vấp ngã với tin tưởng rằng sẽ có ai đó đỡ mình dậy khi khó khăn. Dù điều đó có
xảy ra hay không, nó cũng không mang lại an toàn thực sự, vì sự phòng vệ ấy hèn
yếu và không phụ thuộc vào chính bản thân mình.
Chỉ những phương
cách phòng vệ nào dựa vào chính bản thân ngài và vào bản lĩnh cầm quyền của
ngài mới là phương cách tốt, chắc chắn và bền vững.
Chương XXV
Thời Vận May Rủi Có Thể Làm Được Gì Trong
Những Sự Việc Của Con Người, Và Cách Thức Để Chống Lại
Không phải tôi không biết rằng nhiều người đã
và đang giữ quan điểm rằng: mọi sự vật việc trên đời đều do thời vận may rủi và
Gót cai quản đến mức con người không thể điều chỉnh chúng với sự thận trọng của họ, quả thực họ chẳng có cách cứu vãn nào cả; vì
lẽ đó, họ có thể phán đoán rằng người ta không cần cần phải nhọc công/tốn sức
quá nhiều về những sự vật việc nhưng hãy cứ để bản thân cho thời vận may rủi đưa đẩy. Quan điểm này đã được
tin tưởng nhiều hơn trong thời đại của chúng ta vì sự biến đổi lớn lao của
mọi sự vật việc, những gì đã được thấy và đang được thấy mỗi ngày, vượt ngoài mọi dự đoán của con
người.
Khi suy nghĩ về điều này, đôi khi tôi cũng
nghiêng về quan điểm của họ. Tuy nhiên, để ý chí tự do của chúng ta không bị triệt tiêu,
tôi phán đoán rằng có thể đúng là thời vận may rủi nắm quyền trọng tài một nửa
những hành
động của chúng ta, nhưng thời vận may rủi cũng để lại nửa còn lại,
hoặc gần như thế, cho chúng ta tự định đoạt.
Và tôi ví thời vận may rủi như một người phụ nữ, giống như một trong những
dòng sông hung dữ này, khi nổi giận, chúng làm ngập lụt đồng bằng, tàn phá cây cối nhà cửa,
cuốn đất từ nơi này đổ sang nơi khác; mọi người đều chạy trốn trước sức mạnh
của chúng, ai nấy đều khuất phục trước xung lực không thể ngăn cản được của chúng. Tuy
nhiên, dù bản chất chúng là vậy, không có nghĩa là con người, khi trời yên đất lặng, lại
không thể dự phòng bằng cách xây đê và đắp đập, để sau đó khi nước sông dâng cao, chúng sẽ tuôn chảy theo kênh đào hay xung lực của chúng sẽ
không quá dữ dội vô độ và tai hại đến thế.
Điều tương tự cũng xảy ra với thời vận may rủi, nó thể hiện sức mạnh
của nó nơi
nào bản lãnh của người cầm quyền đứng đầu chưa được chuẩn bị [21] để chống lại nó, và vì vậy, nó dồn xung lực vào những
nơi nó biết không có đê hay đập dựng lên ngăn chặn nó. Và nếu ngài xem xét nước Ý, nơi là trung tâm của
những biến động này và là nơi đã tạo ra động lực cho chúng, ngài sẽ thấy [22] một đất nước không
có đập và cũng chẳng có bất kỳ con đê nào. Nếu nước Ý được xây đê bằng bản lĩnh
chính trị phù hợp, giống như Đức, Tây Ban Nha và Pháp, thì trận lụt này hoặc đã
không gây ra những biến động khủng khiếp như vậy, hoặc đã chẳng bao giờ ập đến nơi này.
Tôi mong rằng bấy nhiêu đã đủ để nói tổng quát về việc chống lại thời vận may
rủi.[23]
Nhưng nếu chỉ xét những chi tiết cụ thể, tôi xin nói rằng người ta thấy một người cầm quyền
đứng đầu hôm nay còn đang thịnh vượng nhưng ngày mai đã sụp đổ, nhưng chẳng thấy vị này thay đổi bản tính
hay bất kỳ phẩm chất nào.Tôi tin rằng điều này trước hết xuất phát từ những
nguyên nhân đã thảo luận kỹ ở phần trước: đó là người cầm quyền đứng đầu nào
hoàn toàn dựa vào thời vận
may rủi sẽ suy vong khi thời vận may rủi thay đổi. Xa hơn
nữa, tôi tin rằng, người nào biết điều chỉnh phương thức hành động của mình cho phù hợp
với tính chất thời cuộc thì sẽ thành công; và và tương tự, người nào có phương thức hành
động không hòa hợp với thời thế sẽ thất bại.
Người ta thấy rằng trong những việc dẫn con
người đến mục tiêu vốn mỗi người hướng tới, đó là vinh quang và giàu sang, họ tiến hành theo
nhiều cách khác nhau: người thì thận trọng, [24] kẻ thì táo
bạo; người dùng bạo lực, kẻ dùng mưu mẹo; người kiên nhẫn, kẻ nóng nảy — và với
những phương thức khác nhau này, mỗi người đều có thể đạt được mục tiêu. Người
ta cũng thấy hai người đều
cùng thận trọng, một người hoàn thành kế hoạch của mình,
người kia không; tương tự, hai người đều thành công như nhau nhưng dùng hai
phương pháp khác nhau, một người thận trọng, người kia táo bạo. Điều này không
nảy sinh từ đâu khác ngoài tính chất của thời thế, mà họ có hòa hợp hay không
với nó trong phương cách hành động của mình.
Từ đây dẫn đến
những gì tôi đã nói: rằng hai người làm việc khác nhau nhưng đạt được cùng một
kết quả; và trong hai người làm việc y hệt nhau, một người được dẫn dắt đến mục
đích của mình, người kia thì không. Chính từ đây nảy sinh
sự thăng trầm của thành công tốt đẹp: vì nếu một người tự dẫn dắt bản thân bằng thận trọng và kiên nhẫn, và thời thế cùng sự
việc xoay
vần phù hợp với cách thức dẫn dắt của người
này, người này sẽ thành công; nhưng nếu thời thế và những sự việc đổi khác thay
đổi không còn phù hợp, người đó sẽ bị hủy hoại vì không thay đổi phương
thức hành động của mình.
Cũng không thể tìm thấy người nào đủ khôn
ngoan để biết biết cách tự thích nghi theo thời thế, dù là bởi vì người ta không thể đi chệch khỏi
những gì bản tính tự nhiên thôi thúc, hay cũng vì khi một người luôn thịnh vượng nhờ vẫn đi trên một con đường,
người này không thể bị thuyết phục để rời bỏ nó.. Vì vậy, người thận trọng,
khi đến lúc cần phải táo bạo, lại không biết cách làm điều đó, nên đi đến diệt vong; vì nếu
người này chịu thay đổi bản tính theo thời thế và sự việc, thì thời vận may
rủi của người đó sẽ không chuyển dịch.
Vua chiên Julius II hành động táo bạo trong
mọi công việc, và ông thấy thời thế cùng hoàn cảnh phù hợp với cách hành động
của mình đến nỗi ông luôn đạt được kết quả tốt đẹp. Ngài hãy xem xét cuộc viễn
chinh đầu tiên [25] mà
ông thực hiện ở Bologna, khi Messer Giovanni Bentivoglio vẫn còn sống. Người
Venice không hài lòng; vua Tây Ban Nha cũng vậy; ông đang thảo luận với Pháp [26] về
cuộc viễn chinh đó; vậy mà, với sự hung hãn và táo bạo của mình, ông đã
đích thân khởi động cuộc viễn chinh. Hành động này khiến Tây Ban Nha và người
Venice rơi vào tình trạng lấp lửng chờ đợi: người Venice sợ hãi, còn Tây Ban Nha thì
khao khát giành lại toàn bộ vương quốc Naples.
Mặt khác, ông kéo theo cả vua Pháp; bởi khi vị vua đó thấy ông hành động, và vì muốn kết bạn với Julius để đánh bại người Venice, nhà vua cho rằng mình không thể từ chối cung cấp quân cho Julius nhưng không gây hấn công khai. Julius đã dùng hành động táo bạo để thực hiện điều nhưng không một vị vua chiên nào khác, với tất cả sự thận trọng của con người, có thể làm được. Bởi nếu ông đợi đến khi rời khỏi Rome với những quyết định chắc chắn và mọi sự việc được sắp xếp ổn thỏa như bất kỳ vị vua chiên nào khác, ông sẽ không bao giờ thành công. Vua nước Pháp khi đó sẽ đưa ra hàng ngàn lý do để thoái thác, và những kẻ khác sẽ gieo vào ông hàng ngàn sợ hãi. Tôi xin bỏ qua tất cả những hành động khác của ông, vì tất cả đều giống nhau và đều thành công tốt đẹp. Sự ngắn ngủi của đời ông không cho ông nếm trải những gì ngược lại; bởi nếu lúc đó đòi hỏi ông phải thận trọng, sự sụp đổ sẽ theo sau: ông sẽ không bao giờ đi chệch khỏi những phương thức mà bản tính ông đã định sẵn.[27]
Tôi kết luận, do đó, rằng khi thời vận may
rủi thay đổi mà con người vẫn cố chấp trong phương thức hành động của mình, họ sẽ
thành công chừng nào còn thuận hợp và ngay khi không thuận hợp, họ sẽ thất bại. Thực sư, tôi phán đoán
điều này, rằng thà táo bạo còn hơn là thận trọng, bởi vì thời vận may rủi là
một người phụ nữ; và cần thiết, nếu muốn chế ngự nàng, phải đánh đập và quật
ngã nàng. Người ta thấy rằng nàng để những người táo
bạo chinh phục mình nhiều hơn là những người tiến hành một cách lạnh lùng. Và vì thế, luôn như một người phụ nữ, nàng là bạn của những người
trẻ tuổi, bởi họ ít thận trọng hơn, hung hãn hơn, và chế ngự nàng với
nhiều liều lĩnh hơn.
Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ nhất
(Feb/2026)
(Còn
tiếp. →)
http://chuyendaudau.blogspot.com/
http://chuyendaudau.wordpress.com
https://chuyenxgan.blogspot.com/
[1] [Cả hai từ "you"
trong câu này đều là dạng xưng hô trang trọng hoặc số nhiều.
[2] [nghĩa đen: đế quốc
[3] [Những người Marranos, bị
Ferdinand trục xuất khỏi Tây Ban Nha vào năm 1501–1502, là người Do Thái. và những người Hồi
giáo bị ép buộc cải đạo sang Cơ Đốc giáo.
[4] [Năm 1512, khi Ferdinand gia
nhập Liên minh Thần thánh.
[5] [Bernabò Visconti, công tước
Milan từ 1354 đến 1385.
[6] [nghĩa đen: tốt.
[7] [Trích dẫn bằng tiếng Latinh
từ Livy, Sử ký, XXXV. 49.
[8] [nghĩa đen: xúc phạm.
[9] [Xem Chương 19, chú thích 12.
[10] [Antonio Giordani da Venafro (1459–1530), giáo sư luật tại Studio of
Siena.
[11] [Đây là lần thứ hai Petrucci
được gọi là “người cầm quyền đứng đầu Siena” (xem Chương 20); Trong Luận văn về
Livy III 6, ông được gọi là "bạo chúa của Siena".
[12] [nghĩa đen: đề cao / exalts
[13] [Nghĩa đen: ý chí tự do / free will
[14] [Luca Rinaldi, một giám mục
và đại sứ của Hoàng đế Maximilian I (1459–1519), cùng với người mà NM đã quen biết
trong chuyến sứ mệnh đến gặp hoàng đế năm 1508.
[15] [nghĩa đen: dễ / easy
[16] [Xem mô tả tương tự của NM về
Maximilian, trong Rapporto delle cose della Magna của ông (1508).
[17] [Hầu hết những bản thảo đều
bỏ qua cụm từ “bạn tốt”.
[18] [Frederick xứ Aragon, bị
Ferdinand Công giáo trục xuất khỏi Naples năm 1501 và Louis XII, và bị phế truất.
[19] [Ludovico Sforza; xem Chương
3.
[20] [Về Philip V của Macedonia
(237–179 TCN), xem Bài giảng về Livy II 4, 10; III 10, 37.
[21] [nghĩa đen: được sắp xếp. / ordered
[22] [Cả hai từ "you/ngài" trong câu
này đều là dạng xưng hô trang trọng hoặc số nhiều.
[23] [nghĩa đen: phổ quát / universal
[24] [nghĩa đen: sự tôn trọng;
respetto thường được dịch là “thận trọng” và “do dự”. đôi khi được dùng với nghĩa
"quan tâm".
[25] [Ở đây, cần hiểu đại từ nhân
xưng số nhiều hoặc trang trọng là "bạn".
[26] [nghĩa đen: lý lẽ./ reasonings
[27] [Xem Luận về Livy III 9.
