Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (07)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

TIẾT VI.

Về Xác Suất [10].

 

E 6.1, SBN 56

MẶC DÙ không có gì như là Sự Ngẫu Nhiên trong thế giới; sự thiếu hiểu biết của chúng ta về nguyên nhân thực của sự kiện bất kỳ nào cũng cùng có ảnh hưởng đến khả năng hiểu biết và sinh ra một loại tin tưởng hay ý kiến tương tự..

 

E 6.2, SBN 56-7

Chắc chắn có một xác suất, nảy sinh từ một vượt trội của sự ngẫu nhiên ở bất kỳ phía nào; và theo như sự vượt trội này tăng lên và vượt quá những ngẫu nhiên đối lập, thì xác suất nhận được một sự tăng lên tương ứng, và lại càng sinh ra một mức độ tin tưởng hay chấp thuận cao hơn nữa cho phía vốn chúng ta nhận thấy sự vượt trội.

Nếu một con xúc xắc được đánh dấu bằng một hình vẽ hay số những đốm trên bốn mặt, và bằng một hình hay số những đốm khác trên hai mặt còn lại thì khả năng xảy ra xuất hiện trường hợp thứ nhất sẽ cao hơn trường hợp thứ hai; tuy nhiên, nếu nó có một nghìn mặt được đánh dấu theo cùng một cách, và chỉ có một mặt khác biệt, thì xác suất sẽ cao hơn nhiều, và tin tưởng hay mong đợi của chúng ta về sự kiện đó sẽ vững vàng và chắc chắn hơn.

Tiến trình suy nghĩ hay lý luận này có vẻ tầm thường và hiển nhiên; nhưng với những người xem xét nó một cách kỹ lưỡng hơn, có lẽ nó sẽ mang lại chất liệu cho sự suy ngẫm kỳ thú.

Machiavelli - Người Cầm Quyền Đứng Đầu (06)

Người Cầm Quyền Đứng Đầu

(Il Principe)

Niccolò Machiavelli

( ← . tiếp theo )

 

Chương XXI

Người Cầm Quyền Đứng Đầu Nên Làm Gì Để Được Kính Trọng

 

Không gì làm cho một người cầm quyền đứng đầu được kính trọng bằng việc thực hiện những công cuộc lớn lao và nêu những tấm gương hiếm có về bản thân. Trong thời đại của chúng ta, chúng ta có Ferdinand xứ Aragon, vua Tây Ban Nha hiện tại. Người ta có thể gọi ông là một người cầm quyền đứng đầu gần như mới, vì từ chỗ là một ông vua yếu, ông đã trở thành người đứng đầu trong thế giới Kitô nhờ danh tiếng lẫy lừng và thành tích xuất chúng; và nếu xét kỹ những hành động của ông, ngài ^[1] sẽ thấy tất cả đều rất lớn lao, và một số chúng là phi thường.

 

Vào thời điểm bắt đầu triều đại, ông đã tấn công Granada, và công cuộc đó chính là nền móng cho nhà nước của ông. Trước hết, ông tiến hành nó một cách ung dung, không lo bị cản trở; ông khiến tâm trí những quý tộc Castile bị cuốn vào cuộc chiến ấy, để họ không nghĩ đến việc thay đổi trật tự. Trong khi đó, ông thu được danh tiếng và củng cố quyền lực đối với họ mà họ không nhận ra.^[2]  Ông đã có thể duy trì quân đội bằng tiền của Hội nhà thờ Catô và dân chúng, và nhờ cuộc chiến kéo dài đó, ông đã đặt nền móng cho quân đội của chính mình, những gì vốn sau này mang lại danh dự cho ông.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (06)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

TIẾT IV.

Những Nghi Vấn Liên Quan Đến Những Hoạt Động Của Khả Năng Nhận thức

 

PHẦN II.

 

E 5.10, SBN 47-8

Không gì tự do hơn trí tưởng tượng của con người; và dù nó không thể vượt quá kho chứa những ý niệm ban đầu, vốn được những giác quan bên trong và bên ngoài cung cấp, nó có một năng lực vô hạn trong việc pha trộn, kết hợp, tách rời và phân chia những ý niệm ấy thành đủ mọi loại hư cấu và ảo tưởng. Nó có thể dựng lên một chuỗi sự kiện, với tất cả vẻ ngoài của thực tại, gán cho chúng một thời gian và địa điểm cụ thể, hình dung chúng như đang hiện hữu, và tự vẽ ra một bức tranh về chúng với mọi chi tiết, thuộc về bất kỳ sự kiện lịch sử nào vốn nó tin tưởng với sự chắc chắn cao nhất. Vậy thì, sự khác biệt giữa một hư cấu như thế và tin tưởng nằm ở đâu? Nó không chỉ nằm ở bất kỳ ý niệm riêng biệt nào gắn liền với một cách hình dung buộc chúng ta phải chấp nhận, và lại vắng mặt trong mọi hư cấu chúng ta biết.

Vì não thức có quyền chi phối tất cả những ý niệm của nó, nó có thể tự ý gắn ý niệm cụ thể này vào bất kỳ hư cấu nào, và do đó có thể tin vào bất cứ gì nó muốn; sự này trái ngược với những gì chúng ta quan sát được trong kinh nghiệm hằng ngày. Trong trí tưởng tượng, chúng ta có thể ghép một đầu người vào thân một con ngựa [1]; nhưng không trong khả năng của chúng ta để tin rằng rằng một con vật như thế đã thực sự từng hiện hữu. [2]

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (05)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

TIẾT V.

Giải Pháp Hoài Nghị Cho Những Nghị Vấn Này.

 

PHẦN I.

E 5.1, SBN 40-1

Say mê triết học, cũng như say mê tôn giáo, [1] dường như dễ mắc phải bất cập này: dù nó hướng đến việc sửa đổi hành vi ứng xử và loại trừ những thói hư tật xấu của chúng ta, [2] nhưng nếu thực hành thiếu thận trọng, nó có thể chỉ phục vụ vào việc giúp phát triển một thiên hướng, và đẩy não thức, với quyết tâm mạnh mẽ hơn, nghiêng hẳn về phía vốn đã bị tiên kiến và tính khí tự nhiên lôi kéo quá mạnh.

Chắc chắn rằng, trong khi chúng ta khao khát đạt đến sự kiên định cao thượng của một bậc hiền giả triết học, và nỗ lực để gói gọn mọi thú vui của chúng ta hoàn toàn vào bên trong tâm trí của mình, cuối cùng, chúng ta có thể khiến triết học của chúng ta trở nên giống như triết học của Epictetus và những nhà Khắc kỷ khác [3] — chỉ là một tư tưởng vị kỷ tinh tế hơn, và dùng lý trí để tự buông bỏ mọi đức hạnh, cũng như vui thú xã hội. [4]

Trong khi chúng ta chăm chú nghiên cứu sự phù phiếm của đời người, và hướng tất cả những suy nghĩ của chúng ta về bản chất vừa trống rỗng vừa phù du của giàu sang và danh vọng, có lẽ, trong thời gian đó, chúng ta chỉ tâng bốc bản tính lười biếng tự nhiên của chúng ta, vốn ghét sự xô bồ của thế gian và sự vất vả của làm lụng nhọc nhằn—tìm một cái cớ của lý trí, để bản thân được phóng túng trọn vẹn và không kiềm chế.

Tuy nhiên, có một phái triết học dường như ít vướng phải bất cập này, bởi nó không hùa theo bất kỳ đam mê bất thường nào trong não thức con người, cũng không thể trà trộn với bất kỳ xúc cảm hay thiên hướng nào; và đó là triết học Học viện (Academic) hay triết học Hoài nghi (Sceptical). [5] Những người trong phái học viện luôn nói về sự hoài nghi và việc tạm ngưng phán đoán, về nguy hại của những quyết định vội vàng, về việc giới hạn những điều tra của khả năng nhận thức vào những phạm vi rất hẹp, và về việc từ bỏ mọi suy đoán nằm ngoài giới hạn của đời sống và thực tiễn thường ngày.

Do đó, không gì có thể đối lập với triết học này hơn là sự lười biếng thụ động của não thức, sự kiêu ngạo nóng nảy, những tham vọng hão huyền và sự nhẹ dạ mê tín của nó. Triết học này làm tiêu tan mọi đam mê, ngoại trừ đam mê sự thật; nhưng đam mê đó thì chưa bao giờ, cũng không thể nào được đẩy lên một mức độ quá cao. Thế nên, thật đáng ngạc nhiên khi triết học này—vốn hầu như luôn vô hại và vô tội—lại trở thành đối tượng của biết bao chỉ trích và phỉ báng vô căn cứ.

Thế nhưng, có lẽ chính đặc điểm khiến triết học này trở nên vô hại lại là thứ chủ yếu đẩy nó ra trước sự căm ghét và phẫn nộ của công chúng. Vì không tâng bốc bất kỳ đam mê bất thường nào, nó thu hút được rất ít người ủng hộ; vì chống lại quá nhiều thói hư tật xấu và sự ngu xuẩn, nó tự chuốc lấy vô số kẻ thù — những kẻ dán nhãn nó là phóng đãng, báng bổ và phi tôn giáo.

Machiavelli - Người Cầm Quyền Đứng Đầu (05)

Người Cầm Quyền Đứng Đầu

(Il Principe)

Niccolò Machiavelli

 

( ← . tiếp theo )

 

Chương XVI

Về Sự Rộng Rãi Và Sự Tiết Kiệm

 

Bắt đầu với phẩm tính đầu tiên trong số những phẩm tính đã nêu trên, tôi khẳng định rằng việc được coi là rộng rãi thì tốt; tuy nhiên, sự rộng rãi, khi được dùng theo cách để ngài được tiếng là rộng rãi, sẽ gây hại cho ngài.^[1] Bởi vì nếu nó được dùng một cách có bản lĩnh chính trị và đúng như cách nó nên được dùng, nó có thể không được người đời công nhận, và ngài sẽ không thoát khỏi tai tiếng của sự keo kiệt. Vì vậy, nếu muốn duy trì cái danh rộng rãi trong thiên hạ, cần phải không bỏ sót bất kỳ kiểu phô trương xa hoa nào; kết quả là một người cầm quyền đứng đầu làm như vậy sẽ luôn tiêu tán hết nguồn lực của mình vào những việc đó. Cuối cùng, nếu muốn duy trì cái danh rộng rãi, vị này buộc phải đè nặng lên dân chúng một cách quá mức, phải khắt khe với những loại thuế, và làm mọi cách có thể làm để thu tiền. Điều này sẽ bắt đầu khiến vị này bị thần dân oán hận, và ít được kính nể bởi bất kỳ ai khi vị này trở nên nghèo túng; vì thế, sau khi đã xúc phạm số đông và ban thưởng cho số ít bằng sự rộng rãi đó của mình, vị này cảm nhận thấy mọi khó khăn nhỏ nhất và gặp rủi ro trước mọi nguy hiểm nhẹ nhàng nhất. Khi vị này nhận ra điều này và muốn rút lui khỏi đó, ngay lập tức vị này sẽ chuốc lấy tai tiếng của sự bần tiện.

Machiavelli - Người Cầm Quyền Đứng Đầu (04)

Người Cầm Quyền Đứng Đầu

(Il Principe)

Niccolò Machiavelli

 

( ← . tiếp theo )

Chương XI

Về Những Lãnh Địa Thuộc Hội Nhà Thờ Catô

 

Giờ đây chỉ còn lại việc suy luận về những lãnh địa thuộc hội nhà thờ Catô. Mọi khó khăn liên quan đến chúng đều xuất hiện trước khi chúng được chiếm hữu, bởi vì chúng được thâu tóm nhờ bản lĩnh chính trị hoặc thời vận may rủi, nhưng lại được duy trì mà không cần đến những yếu tố này; chúng được nâng đỡ nhờ những định chế lâu đời gắn liền với tôn giáo, vốn mạnh mẽ và đặc thù đến mức giữ cho những người cầm quyền đứng đầu tại vị bất kể cách họ hành xử hay sống ra sao.

Machiavelli — IL PRINCIPE (03)

Người Cầm Quyền Đứng Đầu

(Il Principe)

Niccolò Machiavelli

 

( ← .. tiếp theo )

Chương VI

Về những Lãnh Địa Mới Được Chiếm Hữu Bằng Quân Lực Và Bản Lĩnh Chính Trị Riêng

 

Không ai nên ngạc nhiên nếu, khi bàn về những chế độ cầm quyền hoàn toàn mới cả về người cầm quyền đứng đầu lẫn về nhà nước, tôi đưa ra những tấm gương vĩ đại nhất. Bởi vì con người hầu như luôn đi trên những con đường đã được người khác mở ra và trong hành động của mình thường tiến hành bằng cách noi theo; nhưng họ không thể hoàn toàn giữ đúng con đường của người khác, cũng không thể đạt tới bản lĩnh chính trị của những người mà họ noi theo. Vì thế một người khôn ngoan phải luôn bước vào những con đường mà những vĩ nhân đã đi qua và noi theo những người xuất sắc nhất; để nếu bản lĩnh chính trị của mình không đạt tới tầm cao ấy, thì ít ra cũng còn phảng phất dư hương của nó. ^[1] Người ấy nên làm như những cung thủ khôn ngoan: khi vị trí họ định bắn có vẻ quá xa và họ biết sức mạnh của cung mình tới đâu, họ sẽ nhắm cao hơn vị trí dự định, không phải để mũi tên bay tới độ cao ấy, mà nhờ việc nhắm cao như vậy mà thực hiện được kế hoạch của mình.

Machiavelli — IL PRINCIPE (02)

Người Cầm Quyền Đứng Đầu

(Il Principe)

Niccolò Machiavelli

 

( ← ... tiếp theo )

Chương I

Về Những Lãnh Địa

 

Có bao nhiêu loại lãnh địa và chúng đã giành được bằng những cách nào ^[1]

 

Tất cả những nhà nước, ^[2] tất cả những lãnh thổ đã từng và đang nắm quyền thống trị con người đều là những nhà nước cộng hòa, hoặc những lãnh địa.

 

Những lãnh địa có thể là thừa kế – tức là dòng dõi ^[3] của những chúa tể đã làm người cầm quyền đứng đầu trong thời gian dài – hoặc chúng là là mới.

Thucydides — Lịch Sử Chiến Tranh Peloponnese (Đối thoại Melian)

Lịch Sử Chiến Tranh Peloponnese - Đối thoại Melian

Thucydides

Viết năm 431 B.C.E

 

Lời Dẫn

 

Cuộc viễn chinh của người Athens chống lại Melos (416–415 TCN) và Đối thoại Melian trong Lịch sử Chiến tranh Peloponnesos của Thucydides vẫn là một trong những sự phơi bày thẳng thắn và trung thực nhất về bản chất của quyền lực chính trị đế quốc. Hoàn toàn không phải chỉ là một tội ác đơn lẻ của Hy Lạp cổ đại, biến cố này cho thấy rõ một khuôn mẫu lập đi lập lại trong lịch sử chính trị phương Tây: những quốc gia hùng mạnh — dù dân chủ hay không, độc tài hay tự do — thường xuyên đặt công lý, đạo đức và chủ quyền của những thực thể chính trị yếu hơn dưới sự chi phối của một logic thô bạo dựa trên thống trị, lợi ích đế quốc và nỗi lo sợ bị xem là yếu đuối.

Châm ngôn “lẽ phải thuộc về kẻ mạnh”, được Athens thể hiện một cách tàn nhẫn và minh nhiên, đã vang vọng suốt nhiều thế kỷ. Dù tự nhận là “khai sáng”, những đế quốc phương Tây vẫn nhiều lần vận hành theo cùng một nguyên lý ấy — từ chủ thuyết thực dân Anh và Pháp trong những thế kỷ trước cho đến vị thế bá quyền toàn cầu của đế quốc Mỹ ngày nay.

Machiavelli — IL PRINCIPE - NGƯỜI CẦM QUYỀN ĐỨNG ĐẦU (01)

NGƯỜI CẦM QUYỀN ĐỨNG ĐẦU

(IL PRINCIPE)

Niccolò Machiavelli

 

Harvey C. Mansfield dịch và giới thiệu

Bản in thứ hai

 

NxB đại học Chicago

 

Lời Dẫn

 

Chính trị học không phải lĩnh vực tôi am tường, nhưng những cuộc chiến tranh tàn khốc đang thiêu rọi thế giới đã đẩy tôi đến tập sách này. Từ cuộc chiến ủy nhiệm Nga–Mỹ ở Ukraine — dư âm kéo dài của Chiến tranh Lạnh — đến chiến tranh sắc tộc tôn giáo (Zionism) dẫn tới thảm kịch diệt chủng ở Gaza. Từ tham vọng của dự án “Greater Israel” với chiến lược “Balkan hóa” nhắm triệt hạ quyền dân tộc tự quyết tại Palestine, Lebanon, Syria, Iraq, Yemen đến Iran, khiến Trung Đông chìm trong biển lửa. Đồng thời, Realpolitik của giới “Neocon” Mỹ tiếp tục siết chặt những yết hầu địa chính trị ở Mỹ Latinh, nơi Panama, Venezuela, Cuba lần lượt rơi vào vòng vây.

Tôi tìm đến Machiavelli để học nhìn thẳng vào thực tại trần trụi: Chính trị không phải nơi vun trồng những ảo tưởng dân chủ tự do. Thế giới hôm nay vẫn đang lập lại bi kịch của cuộc Chiến tranh Peloponnesian Thucydides từng mô tả: “Kẻ mạnh làm những gì họ có thể và kẻ yếu đành chịu những gì họ phải chịu”. Đó là tuyên ngôn cô đọng súc tích của Chủ nghĩa Hiện thực Chính trị (Political Realism) về một đấu trường sắt máu của quyền lực thuần túy. Với Machiavelli, mục tiêu tối thượng là bảo tồn và mở rộng quyền lực nhà nước, không phải phục vụ những giá trị đạo đức con người.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (04)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

TIẾT IV.

Những Nghi Vấn Liên Quan Đến Những Hoạt Động Của Khả Năng Nhận thức

 

PHẦN I.

E 4.1, SBN 25

TẤT CẢ những đối tượng của lý trí hay sự tìm hiểu của con người có thể tự nhiên chia thành hai loại, cụ thể là, Những Quan Hệ Của Những Ý Niệm và Những Sự Kiện Thực Tế. Thuộc loại thứ nhất là những khoa học như Hình học, Đại số học và Số học; và tóm lại, tất cả những khẳng định, vốn chắc chắn. hay bằng trực giác hay bằng chứng minh. Rằng bình phương của cạnh huyền bằng tổng số bình phương của hai cạnh [góc vuông], là một mệnh đề, vốn diễn đạt một tương quan giữa những số lượng này. Rằng ba lần năm bằng một nửa của ba mươi, diễn đạt một tương quan giữa những con số này. Những mệnh đề thuộc loại này đều được tìm thấy chỉ bằng hoạt động của suy nghĩ, không tùy thuộc trên những gì hiện hữu ở bất kỳ nơi đâu trong vũ trụ. Dù chưa bao giờ có một hình tròn hay một tam giác trong tự nhiên, nhưng những sự thật, đã được Euclid chứng minh, sẽ mãi mãi giữ vững tính chắc chắn và hiển nhiên của chúng. ^[1]

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (03)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

TIẾT II.

Về Nguồn Gốc Của Những Ý Niệm.

 

E 2.1, SBN 17

Mọi người đều sẽ dễ dàng nhìn nhận, rằng có một khác biệt đáng kể giữa những tri giác của não thức, khi một người cảm thấy đau của sức nóng quá mức hay dễ chịu của hơi ấm vừa phải, so với người này sau đó nhớ lại cảm giác đó trong trí nhớ hay mường tượng ra nó bằng tưởng tượng. Những khả năng này có thể bắt chước hay sao chép lại tri giác của giác quan; nhưng chúng không bao giờ có thể đạt tới trọn vẹn sức mạnh và độ sống động của cảm nhận nguyên gốc. Nhiều nhất chúng ta có thể nói về chúng, ngay cả khi chúng hoạt động mạnh mẽ nhất, là chúng tái hiện đối tượng của chúng một cách sinh động đến mức chúng ta gần như có thể nói rằng chúng ta tri giác hay nhìn thấy nó: Thế nhưng, trừ khi não thức bị rối loạn bởi bệnh tật hay điên rồ, chúng không bao giờ có thể đạt tới một cao độ sống động khiến những tri giác này trở nên hoàn toàn không thể phân biệt được. Tất cả những màu sắc của thi ca, dù lộng lẫy đến đâu, cũng không bao giờ có thể vẽ được những đối tượng tự nhiên theo một cách thức làm cho mô tả được coi là một cảnh quan thực sự. Ý nghĩ sống động nhất vẫn vẫn thua kém cảm giác trơ nhạt nhất.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (02)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

 

TIẾT I.

Về Những Loại Triết Học Khác Nhau

 

E 1.1, SBN 5-6

Triết học đạo đức, ^[1] hay khoa học về bản chất con người, có thể được nghiên cứu theo hai cách khác nhau; mỗi cách đều có giá trị riêng của nó và đều có thể góp phần vào việc khơi dậy hứng thú tìm hiểu, giáo dục và cải thiện con người.

Cách thứ nhất nhìn con người chủ yếu như một sinh vật sinh ra để hành động, và xem những hành vi của họ chịu ảnh hưởng của thị hiếu và tình cảm; theo đuổi đối tượng này và tránh đối tượng khác, tùy theo giá trị mà những đối tượng ấy dường như có được, và tùy theo ánh sáng mà chúng hiện ra trước mắt họ. Vì đức hạnh, trong tất cả những đối tượng, thường được coi là quý giá nhất, nên loại triết gia này tô điểm nó bằng những màu sắc đáng yêu nhất; mượn mọi trợ giúp từ thi ca và hùng biện, và trình bày đề tài một cách dễ hiểu và hiển nhiên, sao cho phù hợp nhất với trí tưởng tượng và có sức thu hút đối với tình cảm.

Họ chọn lọc những quan sát và ví dụ nổi bật nhất từ đời sống thường ngày; đặt những nhân cách đối lập trong một sự tương phản thích hợp; và lôi cuốn chúng ta vào con đường đức hạnh bằng những viễn cảnh của vinh quang và hạnh phúc, đồng thời hướng dẫn bước chân của chúng ta trên con đường ấy bằng những lời răn dạy vững chắc nhất cùng những tấm gương rạng rỡ nhất.

Họ làm cho chúng ta nhận ra sự khác biệt giữa tội lỗi và đức hạnh; họ kích thích và điều chỉnh những tình cảm của chúng ta; và vì vậy, họ cho rằng nếu có thể hướng trái tim chúng ta đến tình yêu đối với sự chính trực và danh dự chân chính, thì họ đã hoàn toàn đạt được mục đích của mọi công sức của họ.

 

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (01)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

 

 

Ghi chú của Người Biên tập

 

Tác phẩm hiện nay được biết đến như Enquiry / Điều Tra thứ nhất của Hume, được Andrew Millar, một nhà xuất bản sách nổi tiếng ở phố The Strand, London, xuất bản lần đầu tiên, vào năm 1748, với nhan đề Philosophical Essays Concerning Human Understanding (Những Tiểu luận Triết học về Khả Năng Nhận thức của Con người).

Trong tác phẩm My Own Life (Đời Tôi), Hume mô tả cuốn sách này như một bản viết lại “phần thứ nhất” của A Treatise of Human Nature /Một Chuyên Luận về Bản chất Con người, 1739–40), mặc dù nó không chỉ giới hạn ở những đề tài của Quyển I của Chuyên Luận. Chẳng hạn, Mục 8 dài “Of Liberty and Necessity” (Về Tự do và Tất yếu) là sự cải biên những phần 2.3.1–2 của Chuyên Luận (đồng thời kết hợp đoạn T 1.3.12.5 thành E 8.13); trong khi Mục 11 và 12, bàn về Phép lạ và Luận chứng Thiết kế, trước đó lại không có trong Chuyên Luận.

Hume – Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ (03)

Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ

(Of the Standard of Taste)

David Hume

( ← ... tiếp theo )

 

 

ST 25, Mil 242

Nhưng nếu chúng ta xem xét vấn đề một cách thấu đáo, đây là những câu hỏi về sự thực khách quan, nhưng không phải về cảm nhận. Việc một cá nhân cụ thể có sở hữu cảm quan tốt, một trí tưởng tượng tinh tế, và sự tự do thoát khỏi tiên kiến hay không, có thể thường xuyên gây ra tranh luận, đòi hỏi sự thảo luận và tìm tòi kỹ lưỡng. Thế nhưng, tất cả loài người sẽ đồng ý rằng một mẫu người như vậy là quý giá và đáng trọng. Khi những nghi ngờ này nảy sinh, con người cũng chỉ có thể làm như cách họ đối diện với những vấn đề tranh luận khác thuộc về trí năng: họ phải đưa ra những lập luận tốt nhất mà trí sáng tạo của mình gợi mở; họ phải thừa nhận rằng có hiện hữu một tiêu chuẩn thực sự và mang tính quyết định ở đâu đó – cụ thể là sự hiện hữu thực tế và sự thực khách quan; và họ phải bao dung với những người có quan điểm khác biệt khi cùng tìm đến tiêu chuẩn này. Đối với mục đích hiện tại của chúng ta, bấy nhiêu đây là đủ: chúng ta đã chứng minh được rằng thị hiếu của tất cả những cá nhân không hề ngang bằng nhau; và rằng sẽ luôn có một số người – dù việc chỉ đích danh họ là ai có khó khăn đến mức nào – vẫn sẽ được cảm nhận phổ quát của loài người công nhận là có ưu thế vượt trội hơn những người khác.

Hume – Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ (02)

Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ

(Of the Standard of Taste)

David Hume

( ← ... tiếp theo )

 

 

 

ST 9, Mil 231-2

Rõ ràng là không có quy luật nào của việc sáng tác được xác lập bằng những suy luận tiên nghiệm, hay có thể coi chúng là những kết luận trừu tượng của trí tuệ hiểu biết rút ra từ việc so sánh những thói quen và mối liên hệ giữa những ý tưởng vốn vĩnh cửu và bất biến. Nền tảng của những quy luật này cũng giống như nền tảng của tất cả những ngành khoa học thực hành, đó là kinh nghiệm; chúng chẳng qua chỉ là những quan sát tổng quát về những gì mà con người ở tất cả những quốc gia và tất cả những thời đại đều thấy là đem lại sự hài lòng. Nhiều cái đẹp của thi ca và ngay cả của thuật hùng biện được xây dựng dựa trên sự sai lệch và hư cấu, dựa trên những phép ngoa dụ, ẩn dụ, và việc dùng sai hay làm biến dạng những từ ngữ khỏi nghĩa tự nhiên của chúng. Nếu chúng ta kìm hãm những sự bay bổng của trí tưởng tượng và ép tất cả những cách diễn đạt phải tuân theo sự chính xác và sự thực hình học, thì đó sẽ là điều đi ngược lại nhất với những quy luật phê bình; bởi vì việc đó sẽ tạo ra một tác phẩm mà theo kinh nghiệm phổ quát, con người thấy là vô vị và khó chịu nhất. Nhưng dù thi ca không bao giờ có thể phục tùng sự thực chính xác, nó vẫn phải chịu sự ràng buộc của những quy luật nghệ thuật mà tác giả tìm ra nhờ vào thiên tài hay sự quan sát. Nếu một vài người viết cẩu thả hay tùy tiện làm người đọc hài lòng, họ không làm được điều đó nhờ việc vi phạm quy luật hay trật tự, nhưng là bất chấp những vi phạm này: Họ đã sở hữu những cái đẹp khác phù hợp với sự phê bình xác đáng; và sức mạnh của những cái đẹp này đã có thể lấn át những lời chê bai, đồng thời đem lại cho tâm trí một sự thỏa mãn cao hơn cả nỗi chán ghét nảy sinh từ những khiếm khuyết.

Ariosto làm chúng ta hài lòng; nhưng không phải bằng những hư cấu quái dị và phi lý, hay bằng sự pha trộn kỳ quái giữa văn phong nghiêm trang và hài hước, bằng sự thiếu mạch lạc trong cốt truyện, hay bằng việc liên tục làm đứt quãng dòng kể. Ông quyến rũ chúng ta bằng sức mạnh và sự trong sáng trong diễn đạt, bằng sự nhạy bén và đa dạng trong sáng tạo, và bằng những mô tả tự nhiên về những cung bậc cảm xúc, đặc biệt là sự vui tươi và tình tứ. Và dù những sai sót của ông có thể làm giảm sự hài lòng của chúng ta, chúng không thể tiêu diệt nó hoàn toàn. Nếu thích thú của chúng ta thực sự nảy sinh từ chính những phần bị coi là lầm lỗi đó, thì đó cũng không phải là lý lẽ để chống lại phê bình tổng quát; nó chỉ là lý lẽ chống lại những quy luật phê bình cụ thể nào đó vốn thiết lập những chi tiết đó là lầm lỗi và coi chúng là đáng chê trách trên mặt rộng lớn hơn. Nếu chúng thực sự mang lại thích thú, chúng không thể là những lầm lỗi; bất kể thích thú chúng tạo ra có bất ngờ và khó giải thích đến đâu. [1]

Hume – Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ (01)

Về Tiêu Chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ

(Of the Standard of Taste)

David Hume

 

Dẫn nhập

 

Of the Standard of Taste (1757) của David Hume (1711-1776) đóng vai trò như một thăm dò khơi động suy nghĩ trong những chiều chủ quan của những phán đoán thẩm mỹ. Bài tiểu luận của Hume đi sâu vào lĩnh vực tinh tế phức tạp của việc xác định những gì được coi là Đẹp hay có tính Thẩm Mỹ trong những lĩnh vực nghệ thuật và văn học. Nhận thức được sự đa dạng vốn có trong thị hiếu về cái Đẹp trong mỗi cá nhân và văn hóa, Hume nêu câu hỏi quan trọng là liệu có hiện hữu một tiêu chuẩn phổ quát để thẩm định giá trị mỹ thuật trong những sáng tạo nghệ thuật hay không.