Friday, December 1, 2023

Hume – Về tiêu chuẩn của thẩm vị

Về tiêu chuẩn của thẩm vị

Of the Standard of Taste

David Hume

 

 

 

 

 

 

Of the Standard of Taste (1757) của David Hume (1711-1776) đóng vai trò như một thămkhơi động suy nghĩ vào trong những chiều chủ quan của những phán đoán thẩm mỹ. Bài tiểu luận của Hume đi sâu vào lĩnh vực tinh tế phức tạp của việc xác định những gì được coi là Đẹp hay có tính thẩm mỹ trong những lĩnh vực nghệ thuật và văn học. Nhận thức được sự đa dạng vốn có trong thị hiếu cá nhân và văn hóa, Hume đặt ra câu hỏi quan trọng là liệu có tồn tại một tiêu chuẩn phổ quát để thẩm định giá trị của những sáng tạo nghệ thuật hay không.

 

Điều tra triết học này thách thức quan niệm phổ thông về một tiêu chuẩn khách quan, như có thể áp dụng phổ quát cho thẩm vị, sau khi thúc giục người đọc trực diện với tính tương đối nằm chìm trong những phán đoán thẩm mỹ. Hume khéo léo dùng ngôn ngữ dễ tiếp cận thu hút chú ý của người đọc, mời gọi người đọc suy ngẫm về tác động hỗ tương phức tạp của những yếu tố hình thành nhận thức đa dạng của chúng ta về cái Đẹp và giá trị mỹ thuật.

 

Ý nghĩa của Of the Standard of Taste trong Triết Học Thẩm Mỹ (the philosophy of aesthetics – Mỹ học) rất sâu xa. Sự thăm dò của Hume đã để lại một tác động lâu dài trên những thảo luận học thuật trong lĩnh vực này, ảnh hưởng đến những triết gia và học giả sau này, gồm cả những nhân vật tên tuổi như Immanuel Kant (Kritik der Urteilskraft), Arthur Schopenhauer (Die Welt als Wille und Vorstellung) , John Stuart Mill (Utilitarianism) và Edmund Burke (A Philosophical Enquiry into the Sublime and Beautiful). Những nhà tư tưởng này đã tham gia và mở rộng những ý tưởng của Hume, góp phần vào một thảo luận tiép tục, nhằm đi sâu vào bản chất chủ quan của những phán đoán thẩm mỹ và những ảnh hưởng nhiều mặt của văn hóa và lịch sử với những thị hiếu cá nhân.

 

Bài luận không chỉ chất vấn ý tưởng về một tiêu chuẩn khách quan, duy nhất cho thẩm vị nhưng còn mở ra những con đường cho một hiểu biết nhiều sắc thái hơn về kinh nghiệm thẩm mỹ. Tác phẩm của Hume tiếp tục khơi dậy những tranh luận xung quanh tính chủ quan vốn có trong những phán đoán thẩm mỹ, khuyến khích những học giả nhìn thẳng vào những chiều sâu phức tạp và đa dạng trong nhận thức và việc đánh giá nghệ thuật của con người. Về tiêu chuẩn của thẩm vị  vẫn là văn bản nền tảng đóng một vai trò then chốt trong việc định hình hướng thảo luận trong triết học thẩm mỹ, thúc đẩy khám phá sâu hơn vào trong những phức tạp vốn có trong quan hệ của chúng ta với cái Đẹp và cái trang nhã. có tính thẩm mỹ.

 

Người dịch 


 

Về tiêu chuẩn của thẩm vị [1]

 

 

ST 1, Mil 226-7

Sự đa dạng của Thẩm vị, cũng như của ý kiến , vốn thịnh hành trong thế giới, thì quá hiển nhiên khiến không thể rơi ngoài sự quan sát của mỗi người. Những người có kiến thức hạn chế nhất cũng có khả năng nhận thấy một sự khác biệt của thẩm vị [2] trong vòng quen biết chật hẹp của họ, ngay cả ở những cá nhân đã được giáo dục trong cùng một hệ thống chính trị xã hội [3], và đã sớm thấm nhuần cùng những thành kiến. Nhưng những ai là người có thể mở rộng tầm nhìn của họ để suy ngẫm về những đất nước xa xôi và những thời đại cổ xưa, lại vẫn còn ngạc nhiên hơn trước sự không nhất quán và mâu thuẫn lớn. Chúng ta có khuynh hướng gọi bất cứ gì khác xa với thẩm vị và hiểu biết của chúng ta là man rợ [4] : Nhưng nhanh chóng nhận ra rằng những người khác cũng gán nhãn miệt thị đó ngược về lại chúng ta. Và sự kiêu ngạo và tự phụ cao nhất cuối cùng đã giật mình khi trông thấy một sự tự tin ngang nhau cho tất cả mọi bên , và ngần ngại, giữa một cuộc tranh giành tình cảm như vậy, để tuyên bố tích cực theo sự ưa thích của riêng nó.

 ST 2, Mil 227

Do sự đa dạng này của thẩm vị thì hiển nhiên với những người dò hỏi hời hợt nhất; vì vậy, khi xem xét, sẽ thấy trong thực tại vẫn lại còn lớn hơn trong xuất hiện dạng ngoài. Những tình cảm của con người thường khác nhau nhìn theo hướng cái đẹp và cái méo mó xấu xí thuộc mọi loại, ngay cả khi nói viết tổng quát của chúng một như nhau. Trong mọi ngôn ngữ đều có những từ nhất định dùng để chê bai, và những từ khác để khen ngợi; và tất cả những người dùng cùng ngôn ngữ phải đồng thuận trong đem dùng chúng. Mọi tiếng nói đều thống nhất trong việc tán dương sự tao nhã, đúng mực, giản dị, sống động trong văn viết; và chê trách ngôn ngữ khoa trương, giả tạo, buồn tẻ và một rực rỡ giả tạo: Nhưng khi những nhà phê bình đi vào chi tiết, sự đồng ý dạng ngoài này biến mất, và thấy rằng họ đã gán một ý nghĩa rất khác cho những diễn đạt của họ. Tuy nhiên, trong mọi vấn đề về quan điểm và khoa học thì ngược lại: Sự khác biệt giữa con người thường thấy trong những tổng quát hơn là trong những đặc thù; và ít hơn trong thực tại so với trong xuất hiện dạng ngoài..Một giải thích của những từ ngữ thường chấm dứt sự bất đồng; và những người tranh luận ngạc nhiên thấy rằng họ đã cãi vã, trong khi về cơ bản, họ đã đồng ý trong phán đoán của họ.



Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ nhất

(Dec/2023)

(Còn tiếp...  )


http://chuyendaudau.wordpress.com



[1] Dịch theo bản phổ biến trên web site Hume Texts Online (https://davidhume.org) – hai giáo sư triết gia ở Đại học Oxford là Amyas Merivale và Peter Millican biên tập

Of the Standard of Taste trong “Four Dissertations (1757, 1777)

https://davidhume.org/texts/empl1/st

 

Những chú thích để trong [ …] lấy từ nguyên bản

Những chú thích khác (với sai lầm nếu có) là của tôi. Mục đích là mong giúp những người đọc, không chuyên môn, hiểu được ý ‘nôm na’ của tác giả.

 

[2] Trong nội dung bài này, ‘Taste’ – tôi tạm dịch là Thẩm Vị, liên quan với phạm vi rộng lớn của phán đoán và sở thích về thẩm mỹ. Thẩm vị liên quan với những phản ứng và phán đoán chủ quan của mỗi cá nhân với những yếu tố văn hóa đa dạng, gồm mỹ thuật, văn học, thời trang cũng như những vấn đề về phong cách và cái đẹp.

[3] educated under the same government

[4] Từ barbarous - man rợ, gốc tiếng Greek (barbarous / βάρβαρος). Ban đầu dùng để chỉ những người không nói tiếng Greek. Người Greek, coi ngôn ngữ và văn hóa của họ vượt trội hơn, coi những người không phải người Greek là những người nói những âm thanh không rõ ràng hoặc khó hiểu, mà họ gọi là bar-bar”.