Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con
Người
(An
Enquiry concerning Human Understanding)
David
Hume
TIẾT IV.
Những Nghi Ngờ
Mang Tính Hoài Nghi Liên Quan Đến Những Hoạt Động Của Trí Tuệ
PHẦN I.
E 4. 1, SBN 25
TẤT CẢ những đối
tượng của lý trí hay sự tìm hiểu của con người có thể tự nhiên chia thành hai
loại, cụ thể là, Những Tương quan Của Những Ý Niệm và Những Sự Kiện
Thực Tế. Thuộc loại thứ nhất là những khoa học như Hình học, Đại số học và
Số học; và vắn tắt, tất cả những khẳng định, vốn chắc chắn. hoặc bằng trực giác
hoặc bằng chứng minh. Rằng bình phương của cạnh huyền thì bằng bình phương của
hai cạnh góc vuông, là một mệnh đề, vốn diễn tả một tương quan giữa những số
lượng này. Rằng ba lần năm bằng một nửa của ba mươi, diễn tả một tương
quan giữa những con số này. Những mệnh đề thuộc loại này đều được tìm thấy chỉ
bằng hoạt động của suy nghĩ, không tùy thuộc trên những gì hiện hữu ở bất kỳ
nơi nào trong vũ trụ. Dù chưa bao giờ có một hình tròn hay một tam giác trong tự
nhiên, nhưng những sự thật, đã được Euclid chứng minh, sẽ mãi mãi giữ vững tính
chắc chắn và hiển nhiên của chúng. [1]
E 4. 2, SBN 25-6
Những Sự Kiện
Thực Tế, vốn là những đối
tượng thứ hai của lý trí con người, đều không biết chắc chắn được theo cùng
cách thức; và bằng chứng của chúng ta về sự thực của chúng, dù lớn đến đâu,
cũng không có cùng một bản chất giống những gì vừa nói ở trước. Ngược lại của mọi
Sự Kiện Thực Tế vẫn có thể có được, vì nó có thể không bao giờ hàm ý một mâu
thuẫn, và được não thức hình dung với cùng sự dễ dàng và rõ ràng, như thể nó
luôn phù hợp với thực tại. Rằng ngày mai mặt trời sẽ không mọc không phải
là một mệnh đề kém dễ hiểu hơn, và không hàm ý mâu thuẫn nào hơn, so với sự khẳng
định rằng, nó sẽ mọc. Do đó, chúng ta sẽ hoài công nếu cố gắng chứng
minh sự sai lầm của nó. Nếu nó sai lầm chứng minh được, nó tất hàm ý một mâu
thuẫn, và não thức không bao giờ có thể hình dung rõ ràng được nó
E 4. 3, SBN 26
Do đó, có lẽ đây
là một đề tài đáng tò mò hiếu kỳ, để tìm hiểu bản chất của bằng chứng đó là gì vốn bảo
đảm cho chúng ta về bất kỳ sự hiện hữu thực sự và những Sự Kiện Thực Tế nào, vượt
ra ngoài chứng thực trước mắt của giác quan chúng ta, hoặc những ghi chép của
trí nhớ chúng ta. Phần triết học này, có thể thấy rõ, đã ít được vun trồng, dù
bởi những người xưa hay những người nay; và do đó những hoài nghi và sai lầm của
chúng ta, trong việc theo đuổi một tìm hiểu quan trọng như vậy, có thể được tha
thứ nhiều hơn; trong khi chúng ta tiến qua những con đường khó khăn như vậy,
nhưng không có bất kỳ người dẫn đường hay sự hướng dẫn nào. Chúng ngay cả có thể
chứng tỏ là có ích, bằng khơi dậy óc tò mò tìm hiểu, và phá hủy tin tưởng ngấm
ngầm cùng sự an tâm đó, vốn là mối họa của tất cả những suy luận và tìm hiểu tự
do. Việc tìm ra những thiếu sót trong triết học phổ thông, nếu có bất kỳ gì như
thế, tôi cho rằng, sẽ không là một việc nản lòng, nhưng đúng hơn là một sự thúc
đẩy, như thường vẫn thế, để cố gắng làm ra một gì đó đầy đủ và thỏa đáng hơn những
gì đã từng được đưa ra trước công chúng.
E 4. 4, SBN 26-7
Tất cả những suy
luận liên quan đến Sự Kiện Thực Tế dường như đều được dựng trên tương quan của Nguyên
Nhân và Hậu Quả. Chỉ nhờ tương quan đó, chúng ta có thể vượt xa hơn bằng chứng
của trí nhớ và giác quan chúng ta. Nếu bạn hỏi một người, tại sao người này tin
vào bất kỳ Sự Kiện Thực Tế nào vốn vắng mặt [2].
thí dụ, rằng bạn của người này sống ở miền quê, hay ở nước Pháp; người này sẽ
cho bạn một lý do; và lý do này sẽ là một sự kiện nào đó khác; như một lá thư
đã nhận được từ người bạn, hay việc biết được ý định và hứa hẹn trước đây của
người bạn đó. Một người, sau khi tìm thấy một đồng hồ hay bất kỳ một máy móc
nào khác trên một đảo hoang, sẽ kết luận rằng đã từng có người trên đảo đó. Tất
cả những lý luận của chúng ta liên quan đến sự kiện đều có cùng bản chất như vậy.
Và ở đây, người ta liên tục giả định rằng có một kết nối giữa sự kiện hiện tại
và những gì vốn được suy ra từ nó. Nếu như không có gì buộc chúng với nhau, thì
suy luận sẽ hoàn toàn bấp bênh. Việc nghe thấy một giọng nói rõ ràng và một đàm
luận hữu lý trong bóng tối bảo đảm cho chúng ta về sự hiện diện của một người
nào đó. Tại sao? Bởi vì đây là những hậu quả từ cấu tạo và bản chất của con người
[3], và kết nối
chặt chẽ với bản chất đó. Nếu chúng ta mổ xẻ tất cả những suy luận khác có cùng
bản chất này, chúng ta sẽ tìm thấy rằng, chúng được xây dựng trên tương quan giữa
Nguyên nhân và Hậu quả, và rằng tương quan này có thể là gần hay xa, trực tiếp
hay gián tiếp. Sức nóng và ánh sáng là những hậu quả song hành của lửa, và người
ta có thể chính đáng suy ra hậu quả này từ hậu quả kia.
E 4. 5, SBN 27
Do đó, nếu chúng
ta muốn tự làm rõ bản chất của bằng chứng đó, vốn bảo đảm cho chúng ta về những
Sự Kiện Thực Tế, chúng ta phải điều tra xem chúng ta đạt được sự hiểu biết về
nguyên nhân và hậu quả như thế nào.
E 4. 6, SBN 27
Tôi sẽ đánh bạo để
khẳng định, như một mệnh đề tổng quát, không chấp nhận ngoại lệ nào, rằng sự hiểu
biết về tương quan này, không phải, trong bất kỳ trường hợp nào, đạt được bằng
những suy luận tiên nghiệm; nhưng phát sinh hoàn toàn từ kinh nghiệm,
khi chúng ta thấy rằng bất kỳ những đối tượng cụ thể nào cũng luôn luôn kết hợp
với nhau. Hãy đưa một đối tượng đến trước mặt một người dù có khả năng lý trí mạnh
mẽ đến đâu đi nữa; nếu đối tượng ấy hoàn toàn mới lạ với người này, người này sẽ
không thể, dù bằng sự xem xét chính xác nhất những phẩm chất cảm giác được của
nó, để tìm ra bất kỳ nguyên nhân hay hậu quả nào của nó. A-đam, con người đầu
tiên này, dù giả định có những khả năng lý trí toàn hảo về mọi mặt ngay từ đầu,
cũng không thể suy ra từ tính trôi chảy và trong suốt của nước rằng nó sẽ làm
ngạt thở người này, hay từ ánh sáng và hơi nóng của lửa rằng nó sẽ thieu hủy
người này. Không đối tượng nào từng bộc lộ ra, qua những tính chất xuất hiện
trước giác quan, về những nguyên nhân đã tạo ra nó, hoặc những hậu quả sẽ phát
sinh từ nó; cũng như lý trí của chúng ta, nếu không được kinh nghiệm giúp đỡ,
không bao giờ có thể rút ra được bất kỳ suy diễn nào liên quan đến hiện hữu thực
sự, và Sự Kiện Thực Tế.
E 4. 7, SBN 28
Mệnh đề này, rằng
những nguyên nhân và những hậu quả đều có thể được tìm ra, không bằng lý
trí, nhưng bằng kinh nghiệm, sẽ sẵn sàng được chấp nhận nhìn về những đối
tượng như vậy, vốn chúng ta nhớ là đã từng hoàn toàn xa lạ với chúng ta; bởi vì
chúng ta phải ý thức được sự bất lực hoàn toàn, vốn lúc đó chúng ta rơi vào,
trong việc tiên đoán, những gì sẽ phát sinh từ chúng. Hãy đưa ra hai miếng đá cẩm
thạch mặt nhẵn cho một người, người không có chút hiểu biết nào về triết học tự
nhiên; người này sẽ không bao giờ tìm ra, rằng chúng sẽ dính chặt vào nhau,
theo cách cần một lực rất lớn để tách chúng ra theo đường thẳng đứng, trong khi
chúng tkháng cự rất nhỏ với áp lực đẩy ngang. Những sự kiện như vậy, ít có
tương đồng với dòng chảy thông thường của qui luật tự nhiên, cũng dễ dàng được
thừa nhận là chỉ có thể biết được qua kinh nghiệm; và không ai tưởng tượng rằng
sự phát nổ của thuốc súng, hoặc sức hút của nam châm, có thể được tìm ra bằng
những lập luận tiên nghiệm. Tương tự như vậy, khi một hậu quả được cho
là tùy thuộc vào một cơ chế phức tạp hay một cấu trúc bí mật gồm những bộ phận,
chúng ta không gặp khó khăn gì khi gán tất cả kiến thức của chúng ta về nó cho
kinh nghiệm. Ai sẽ dám khẳng định, rằng người này có thể đưa ra lý do tối hậu,
tại sao sữa hay bánh mì là dinh dưỡng thích hợp cho một người, nhưng không cho
một con sư tử hay một con hổ?
E 4. 8, SBN 28-9
Nhưng cùng một sự
thực đó ngay thoạt nhìn đầu tiên, có thể không xuất hiện là có cùng bằng chứng
với những biến cố đã thành thân thuộc với chúng ta từ khi chúng ta đầu tiên xuất
hiện trên thế giới, vốn chúng mang một tương đồng chặt chẽ với toàn bộ dòng chảy
của tự nhiên, và được giả định là tùy thuộc vào những phẩm chất đơn giản của những
đối tượng không có cấu trúc bí mật nào của những phần. Chúng ta có khuynh hướng
để tưởng rằng chúng ta có thể tìm ra được những tác động này chỉ thuần bằng hoạt
động của lý trí của chúng ta, không cần kinh nghiệm. Chúng ta võ đoán rằng, nếu
bất ngờ được đưa vào thế giới này, ngay từ đầu chúng ta đã có thể suy luận rằng
một quả bóng bi-a sẽ truyền chuyển động cho quả bi-a khác khác qua đối lực va
chạm; và rằng chúng ta không cần phải chờ đợi sự kiện đó diễn ra mới có thể
tuyên bố chắc chắn về nó. Đó là ảnh hưởng của thói quen, đến nỗi, ở chỗ nó mạnh
nhất, nó không chỉ che giấu sự ngu muội tự nhiên của chúng ta, nhưng còn che giấu
chính nó, và dường như nó không diễn ra, chỉ đơn giản vì nó được tìm thấy ở mức
độ cao nhất. [4]
E 4. 9, SBN 29
Nhưng để thuyết
phục chúng ta rằng tất cả những quy luật của tự nhiên, và tất cả những hoạt động
của những vật thể, với không ngoại lệ nào, đều biết được chỉ qua kinh nghiệm,
những suy ngẫm sau đây có lẽ là đủ. Nếu như có bất kỳ một đối tượng nào được
trình bày trước chúng ta, và nếu đòi hỏi chúng ta để tuyên bố về tác dụng, vốn
sẽ là kết quả đến từ nó nhưng không có việc tham khảo của quan sát quá khứ; tôi
xin hỏi bạn, não thức phải tiến hành hoạt động này theo cách nào? Nó phải
tạo ra hay tưởng tượng ra một sự kiện nào đó, rồi gán sự kiện ấy cho đối tượng
như hậu quả của đối tượng đó; và rõ ràng là việc tạo ra này hoàn toàn tùy tiện.
Não thức không bao giờ có thể tìm thấy hậu quả được trong nguyên nhân đã giả định,
dù bằng xem xét và kiểm tra chi ly nhất. Vì tác dụng hoàn toàn khác biệt với
nguyên nhân, và do đó không bao giờ có thể tìm được trong nguyên nhân ấy. Chuyển
động trong quả bóng bi-a thứ hai là một sự kiện hoàn toàn tách biệt với chuyển
động trong quả bóng thứ nhất; cũng không có bất cứ gì trong quả bóng này gợi
lên dù chỉ một gợi ý nhỏ nhất về quả bóng kia. Một hòn đá hay một miếng kim loại
được đưa lên không trung, và buông ra không có gì nâng đỡ, sẽ lập tức rơi xuống:
Nhưng để xem xét vấn đề theo tiên nghiệm, liệu có bất kỳ một gì chúng ta
tìm ra được trong hoàn cảnh này, vốn có thể sinh ra ý niệm về một chuyển động
đi xuống, thay vì một đi lên, hay bất kỳ chuyển động nào khác của hòn đá hay miếng
kim loại?
E 4. 10, SBN
29-30
Và vì trí tưởng
tượng hay nghĩ ra đầu tiên về một tác dụng cụ thể, trong tất cả những hoạt động
tự nhiên, là tùy tiện, ở đó chúng ta không tham khảo kinh nghiệm; vì vậy, chúng
ta cũng phải coi trọng ràng buộc hay liên hệ được cho là giữa nguyên nhân và hậu
quả, vốn buộc chúng lại với nhau và khiến cho bất kỳ tác dụng nào khác có thể
là quả của hoạt động của nhân đó. Thí dụ, khi tôi thấy một quả bóng bi-a chuyển
động theo đường thẳng về phía một quả bóng khác; ngay cả giả định chuyển động ở
quả bóng thứ hai tình cờ được gợi ý cho tôi, do hậu quả của sự tiếp xúc hay
xung lực của chúng; tôi không thể hình dung rằng hàng trăm sự kiện khác nhau
cũng có thể xảy ra từ nguyên nhân đó sao? Cả hai quả bóng này không thể giữ
nguyên trạng thái đứng yên tuyệt đối sao? Quả bóng thứ nhất không thể quay trở
lại theo đường thẳng, hay nhảy khỏi quả bóng thứ hai theo bất kỳ đường thẳng hay
hướng nào sao? Tất cả những giả định này đều nhất quán và có thể hình dung được.
Vậy tại sao chúng ta lại ưu tiên một giả định, vốn không nhất quán hơn hay có
thể hình dung được hơn những giả định còn lại? Tất cả những lý luận tiên
nghiệm của chúng ta sẽ không bao giờ có thể cho chúng ta thấy bất kỳ nền tảng
nào cho sự ưu tiên này.
E 4. 11, SBN 30
Tóm lại, khi đó, mỗi
tác dụng là một sự kiện riêng biệt với căn nguyên của nó. [5] Do đó,
không thể được tìm thấynos được trong nguyên nhân, và việc nghĩ ra hay khái niệm
đầu tiên về nó, theo à priori, phải là hoàn toàn tùy tiện. Và ngay cả
sau khi nó được nêu lên, sự liên kết của nó với nguyên nhân cũng phải có vẻ tùy
tiện như vậy; bởi vì luôn có nhiều tác dụng khác, vốn theo lý trí, phải có vẻ
cũng hoàn toàn nhất quán và tự nhiên. như vậy. Do đó, chúng ta sẽ uổng công nếu
cố gắng xác định bất kỳ sự kiện đơn lẻ nào, hoặc suy ra bất kỳ nguyên nhân hay
kết quả nào, không có sự hỗ trợ của quan sát và kinh nghiệm.
E 4. 12, SBN 30-1
Do đó, chúng ta
có thể tìm ra lý do không một triết gia nào, có lý trí và khiêm tốn, lại từng tự
phụ gán gán cho bất kỳ hoạt động tự nhiên nào một nguyên nhân cuối cùng, hay chỉ
ra rõ ràng tác động của năng lực tạo ra bất kỳ tác dụng đơn lẻ nào trong vũ trụ.
Người ta nhìn nhận rằng nỗ lực tối đa của lý trí con người là giản lược những
nguyên lý tạo ra những hiện tượng tự nhiên về một đơn giản hơn, và phân tích
nhiều kết quả riêng biệt thành một vài nguyên nhân tổng quát, bằng cách suy luận
từ sự tương đồng, kinh nghiệm, và quan sát. Nhưng về nguyên nhân của những
nguyên nhân tổng quát này, chúng ta sẽ chỉ hoài công nếu cố gắng tìm ra chúng;
cũng như sẽ không bao giờ có thể tự hài lòng bằng bất kỳ giải thích cụ thể nào
về chúng. Những nguồn mạch và nguyên lý cuối cùng này hoàn toàn bị đóng kín trước
sự hiếu kỳ và sự tìm tòi của con người. Tính đàn hồi, trọng lực, sự gắn kết của
những bộ phận, việc truyền chuyển động bằng va chạm; đây có lẽ là những nguyên
nhân và nguyên lý cuối cùng vốn chúng ta có thể tìm ra trong tự nhiên; và chúng
ta có thể coi mình là đủ hạnh phúc nếu qua tìm tòi và suy luận chính xác, chúng
ta có thể truy nguyên những hiện tượng riêng biệt về đến, hay gần đến, những
nguyên lý tổng quát này. Thứ triết học tự nhiên hoàn hảo nhất cũng chỉ xua đuổi
tạm thời sự ngu muội của chúng ta thêm một chút: Có lẽ, cũng như đạo đức học
hay siêu hình học hoàn hảo nhất cũng chỉ giúp tìm ra những phần lớn hơn của sự
ngu muội đó. Như vậy, việc quan sát thấy sự mù quáng và yếu đuối của con người
là kết quả của tất cả những triết học, và gặp chúng ta ở mọi khúc quanh, bất chấp
những cố gắng lẩn trốn hay tránh né nó.
E 4. 13, SBN 31-2
Hơn nữa, ngay cả
hình học, khi đem dùng trong việc hỗ trợ triết học tự nhiên, cũng chưa từng có
thể khắc phục khiếm khuyết này, hay dẫn chúng ta vào trong kiến thức của những
nguyên nhân sau cùng, dù nhờ vào tất cả sự chính xác trong suy luận vốn giúp nó
được chính đáng ca ngợi. Mọi phần của toán học hỗn hợp [6]
đều tiến hành trên giả định rằng tự nhiên đã thiết lập một số định luật nhất định
trong những hoạt động của nó; và những lập luận trừu tượng được dùng, hay để hỗ
trợ kinh nghiệm trong việc tìm ra những định luật này, hay để xác định ảnh hưởng
của chúng trong những trường hợp cụ thể, nơi nó tùy thuộc vào bất kỳ mức độ
chính xác nào về khoảng cách và số lượng. Như vậy, đó là một luật của chuyển động,
được kinh nghiệm tìm ra, rằng động lực hay lực của bất kỳ vật thể nào trong
chuyển động thì nằm ở tỷ lệ phức hợp (tích số) giữa khối lượng riêng và vận tốc
của nó; và do đó, một lực nhỏ có thể vượt qua vật chướng ngại lớn nhất hoặc
nâng được trọng lượng lớn nhất, nếu nhờ bất kỳ cơ cấu hay máy móc nào, chúng ta
có thể tăng vận tốc của lực đó lên, đến mức áp đảo lực đối kháng. Hình học hỗ
trợ chúng ta trong việc áp dụng định luật này, bằng cách cung cấp cho chúng ta
kích thước chính xác của tất cả những bộ phận và hình dạng có thể cấu thành nên
bất kỳ loại máy móc nào; nhưng việc tìm ra chính định luật ấy vẫn hoàn toàn nhờ
vào kinh nghiệm, và tất cả những suy luận trừu tượng trên thế giới cũng không
thể đưa chúng ta tiến thêm một bước nào đến tri thức về nó. Khi chúng ta suy luận
tiên nghiệm, và chỉ xem xét bất kỳ đối tượng hay nguyên nhân nào như nó
hiện ra trước não thức, độc lập với mọi quan sát, nó không bao giờ có thể gợi
cho chúng ta khái niệm về bất kỳ đối tượng riêng biệt nào khác, loại như tác động
của nó; huống chi, cho chúng ta thấy sự liên hệ không thể tách rời và không thể
vi phạm giữa chúng. Một người phải rất sáng suốt mới có thể dùng lý luận để tìm
biết được rằng pha lê là tác động của nhiệt, và băng là tác động của lạnh, vốn
trước đó không biết về hoạt động của những thuộc tính này.
PHẦN II.
E 4. 14, SBN 32
Tuy nhiên, chúng
ta vẫn chưa đạt được bất kỳ sự hài lòng thỏa đáng nào liên quan đến câu hỏi ban
đầu đã đề ra. Mỗi giải đáp lại khơi lên một câu hỏi mới khó khăn không kém phần
trước, và dẫn chúng ta đến những điều tra xa hơn. Khi được hỏi: Bản chất của
tất cả những suy luận của chúng ta về những sự kiện thực tế là gì? Có thể
trả lời bằng một từ: Kinh nghiệm. Nhưng nếu chúng ta tiếp tục giữ thái độ sàng
lọc nghiêm ngặt, và hỏi: Nền tảng tất cả những kết luận từ kinh nghiệm là
gì? Thì đây hàm chứa một câu hỏi mới, một câu hỏi có lẽ còn khó giải đáp và
diễn giải hơn nữa. Những triết gia tự tỏ ra có vẻ ưu việt về trí tuệ và năng lực,
sẽ gặp phải một nhiệm vụ khó khăn khi đối mặt với những người có thiên hướng hiếu
kỳ, những người dồn ép họ vào mọi ngóc ngách vốn họ định rút lui, và là những
người chắc chắn cuối cùng sẽ đưa họ tới một tình thế lưỡng nan hiểm nghèo nào
đó. Phương kế tốt nhất để ngăn chặn sự rối loạn này là hãy khiêm tốn trong những
kỳ vọng của chúng ta; và ngay cả tự mình tìm ra khó khăn trước khi có người phản
đối. Nhờ đó, chúng ta có thể tạo nên một phần công trạng từ chính sự thiếu hiểu
biết của mình.
E 4. 15, SBN 32
Trong phần này,
tôi sẽ tự hài lòng với một nhiệm vụ dễ dàng, và chỉ dám đưa ra một trả lời phủ
định cho câu hỏi đã được đặt ra ở đây. Tôi nói rằng, ngay cả sau khi chúng ta
đã có kinh nghiệm về những hoạt động của nguyên nhân và kết quả, những kết luận
của chúng ta từ kinh nghiệm đó vẫn không dựa trên suy luận, hay bất kỳ
tiến trình của khả năng hiểu biết nào. Chúng ta phải cố gắng để vừa giải thích,
vừa bảo vệ trả lời này.
E 4. 16, SBN 32-4
Chắc chắn phải
nhìn nhận rằng, tự nhiên đã giữ chúng ta ở một khoảng cách rất xa với tất cả những
bí mật của nó, và chỉ ban cho chúng ta sự hiểu biết về một
vài tính chất thấy được bên ngoài của những
đối tượng; trong khi nó che giấu chúng ta những sức mạnh
và nguyên lý vốn tác dụng của những đối tượng này hoàn toàn tùy thuộc vào chúng. Những giác quan của chúng ta cho chúng
ta biết màu sắc, sức nặng và độ rắn mềm của bánh mì; nhưng cả giác quan lẫn lý
trí đều không bao giờ có thể cho chúng ta biết những đặc tính nào khiến nó phù
hợp để nuôi dưỡng và duy trì một cơ thể con người. Thị giác hay xúc giác truyền
đạt cho chúng ta một ý tưởng về chuyển động thực sự của những vật thể; nhưng về
sức mạnh kỳ diệu hay động lực ấy – vốn sẽ khiến một vật thể mãi mãi chuyển động
trong liên tục thay đổi vị trí, và những gì những vật thể chỉ mất đi khi truyền
nó cho những vật thể khác; thì chúng ta không thể hình
thành dù chỉ một khái niệm mơ hồ nhất. Tuy nhiên bất chấp sự thiếu hiểu biết
này về những sức mạnh và nguyên lý tự nhiên [7], chúng ta luôn giả định rằng,
khi chúng ta thấy những đặc tính cảm giác giống nhau, rằng chúng cũng có những
sức mạnh bí mật giống nhau, và mong đợi rằng những tác dụng, tương tự như những
tác dụng vốn chúng ta đã kinh nghiệm, sẽ theo sau chúng. Nếu một vật thể có màu
sắc và độ rắn mềm tương tự như ổ bánh mì vốn chúng ta đã ăn trước đây,đưa cho
chúng ta, chúng ta không ngần ngại lập lại thí nghiệm và đoán trước chắc chắn rằng
nó cũng cung cấp chất dinh dưỡng và hỗ trợ như vậy.
Bây giờ, đây là một
tiến trình của não thức hay suy nghĩ, vốn tôi rất muốn biết nền tảng của nó. Mọi
người đều nhìn nhận rằng không có liên hệ nào được biết giữa những phẩm chất cảm
nhận được và những năng lực bí mật; và do đó, não thức không được dẫn dắt để
hình thành nên kết luận về sự kết hợp thường xuyên và đều đặn của chúng bởi bất
kỳ một gì vốn nó biết về bản chất của chúng. Về phần Kinh nghiệm quá khứ,
nó chỉ có thể cho thông tin trực tiếp và chắc chắn về những đối tượng chính
xác đó, và khoảng thời gian chính xác đó, nằm trong nhận thức của nó: Nhưng tại
sao kinh nghiệm này lại được mở rộng sang những thời điểm trong tương lai và với
những đối tượng khác, vốn theo như chúng ta biết, có thể chỉ tương tự về bề
ngoài; đây là câu hỏi chính yếu vốn tôi muốn nhấn mạnh. Ổ bánh mì tôi ăn trước
đây đã nuôi dưỡng tôi; nghĩa là, một vật thể có những phẩm chất cảm nhận được
như vậy, vào thời điểm đó, được ban cho những năng lực bí mật như vậy: Nhưng liệu
có suy ra được rằng, những ổ bánh mì khác cũng phải nuôi dưỡng tôi vào một thời
điểm khác, và rằng những phẩm chất cảm nhận tương tự phải luôn đi kèm với những
năng lực bí mật tương tự? Hệ quả dường như không hề tất yếu. Ít nhất, phải nhìn
nhận, rằng ở đây có một hệ quả do não thức rút ra; rằng có một bước nhất định
được thực hiện; một tiến trình suy nghĩ và một suy luận cần được giải thích. Hai
mệnh đề này không hề giống nhau:
tôi thấy rằng một đối tượng như vậy luôn có tác dụng
như vậy, và
tôi thấy trước rằng những đối tượng khác, xét về bề
ngoài, có vẻ tương tự, sẽ có tác dụng tương tự.
Tôi sẵn sàng thừa
nhận, nếu bạn muốn, rằng một mệnh đề có thể được suy ra một cách chính đáng từ
mệnh đề kia: Tôi biết Trong thực tế rằng nó luôn luôn được suy ra như vậy. Nhưng
nếu bạn khăng khăng rằng sự suy luận ấy được một chuỗi suy luận thực hiện, thì
tôi yêu cầu bạn hãy đưa ra chuỗi suy luận ấy. Liên hệ giữa những mệnh đề này không
là trực giác. Cần có một trung gian nào đó để não thức có thể rút ra suy luận
như vậy, nếu quả thực nó được rút ra bằng lý luận và lập luận. Còn trung gian ấy
là gì, tôi phải nhìn nhận rằng nó vượt quá sự hiểu biết của tôi; và trách nhiệm
thuộc về những ai khẳng định rằng nó thực sự hiện hữu, và là nguồn gốc của mọi
kết luận của chúng ta về những sự kiện thực tế, để đưa bằng chứng về nó.
E 4. 17, SBN 34-5
Lập luận phủ định này chắc chắn phải, theo tiến
trình thời gian, trở nên hoàn toàn thuyết phục, nếu nhiều triết gia sắc sảo và tài giỏi hướng những
nghiên cứu của họ theo hướng này; và không ai có thể tìm ra bất kỳ mệnh đề liên
kết hay bước trung gian nào hỗ trợ cho khả năng hiểu biết trong kết luận này. Nhưng
vì vấn đề vẫn còn mới mẻ, nên không phải người đọc nào cũng có thể tin tưởng
quá mức vào sự thấu hiểu của mình đến mức kết luận rằng, chỉ vì một lập luận
thoát khỏi sự tìm hiểu của họ, nên nó không thực sự tồn tại. Vì lý do này, có thể cần thiết để bạo dạn thực hiện một nhiệm vụ
khó khăn hơn; và liệt kê tất cả những nhánh của tri thức con người, cố gắng chỉ
ra rằng, không nhánh nào trong số chúng có thể cung cấp một lập luận như vậy.
E 4. 18, SBN 35
Tất cả những suy luận
đều có thể chia thành hai loại, cụ thể là suy luận chứng minh, hay loại liên
quan đến những tương quan của những ý niệm và suy luận duy nghiệm [7],
hay loại liên quan đến sự kiện thực tế và sự hiện hữu. Rằng không có suy luận
chứng minh nào trong trường hợp này dường như hiển nhiên; bởi lẽ nó không bao
hàm sự mâu thuẫn nào khi giả định rằng tiến trình của tự nhiên có thể thay đổi,
và rằng một đối tượng dù bên ngoài giống hệt những đối tượng chúng ta từng kinh
nghiệm, lại có thể đi kèm với những kết quả khác biệt hoặc trái ngược. Chẳng lẽ
tôi không thể hình dung một cách rõ ràng và minh bạch rằng một vật thể rơi xuống
từ những đám mây, trông giống hệt tuyết về mọi mặt, nhưng lại có vị muối hoặc
gây cảm giác nóng như lửa sao? Có mệnh đề nào dễ hiểu hơn
việc khẳng định rằng, tất cả những cây cối sẽ nở rộ vào tháng Mười hai và tháng
Giêng, và tàn úa vào tháng Năm và tháng Sáu? Bây giờ bất cứ một gì dễ hiểu, và có thể
được hình dung một cách rành mạch, đều không hàm chứa mâu thuẫn, và do đó không bao giờ có
thể có thể chứng minh được là sai bằng bất kỳ suy luận chứng minh hay suy luận trừu tượng tiên nghiệm
nào.
E 4. 19, SBN 35-6
Do đó, nếu những lập
luận lôi kéo chúng ta để đặt tin cậy trong kinh nghiệm quá khứ và làm thành
tiêu chuẩn của phán đoán tương lai của chúng ta, thì những lập luận này phải chỉ
là xác suất, hay nói cách khác, chỉ thuộc loại liên quan đến sự kiện thực tế và
sự hiện hữu thực tại, theo như phân chia đã đề cập ở trên. Nhưng nếu giải thích
của chúng ta về loại suy luận ấy được chấp nhận là vững chắc và thỏa đáng, thì
sẽ rõ ràng rằng không tồn tại bất kỳ lập luận nào thuộc loại này. Chúng ta đã nói
rằng: tất cả những lập luận liên quan đến sự hiện hữu thực tại đều dựa trên tương
quan của nguyên nhân và hậu quả; rằng kiến thức của chúng ta về tương quan ấy
hoàn toàn bắt nguồn từ kinh nghiệm; và rằng tất cả những kết luận thực nghiệm của
chúng ta đều tiến hành trên giả định, rằng tương lai sẽ tiếp tục giống như quá
khứ. Vì vậy, việc cố gắng chứng minh chính giả định cuối cùng này bằng những lập
luận có tính xác suất, hay những lập luận liên quan đến sự sự hiện hữu thực tại,
rõ ràng là phải đang đi vào một vòng luẩn quẩn, và lấy chính điều đang cần chứng
minh làm điều đã được thừa nhận.
E 4. 20, SBN 36
Trong thực tế, tất cả những lập luận từ kinh
nghiệm đều dựng trên sự giống nhau, vốn chúng ta tìm ra giữa những đối tượng tự nhiên,
và qua sự giống nhau này chúng ta được dẫn dắt để mong đợi những hiệu quả tương tự với những gì
chúng ta đã thấy xảy ra từ những đối tượng như vậy. Và dù không ai trừ một kẻ ngốc hay người điên sẽ bao giờ dám tranh luận về thẩm quyền của kinh nghiệm, hay bác bỏ sự dẫn đường vĩ đại đó của đời sống con người; chắc chắn một nhà triết học có thể được phép có ít nhất là sự hiếu kỳ như thế, để
xem xét nguyên lý của bản chất con người – nguyên lý đã trao cho kinh nghiệm quyền
lực to lớn ấy, và khiến chúng ta rút ra lợi ích từ sự giống nhau vốn tự nhiên
đã đặt giữa những đối tượng khác nhau. Từ những nguyên nhân trông có vẻ giống
nhau, chúng ta mong đợi những kết quả giống nhau. Đây chính là tổng kết của
tất cả những kết luận thực nghiệm của chúng ta. Bây giờ có vẻ hiển nhiên rằng, nếu kết luận này được
lý trí hình thành, thì nó sẽ hoàn hảo ngay từ đầu, và sau chỉ một trường
hợp duy nhất, cũng như sau cả một quá trình kinh nghiệm lâu dài. Nhưng thực tế xảy ra lại hoàn toàn khác. Không gì giống như những quả trứng; tuy nhiên
không ai, sựa trên sự giống nhau bên ngoài này, mong đợi cùng hương vị và sự ngon miệng như nhau trong chúng tất cả. Chỉ sau một tiến trình dài những thí nghiệm đồng nhất trong bất kỳ loại
nào, vốn chúng ta đạt được một sự tin cậy và an tâm vững chắc với một sự kiện cụ
thể. Bây giờ đâu là tiến trình suy luận đó, vốn từ một trường
hợp duy nhất lại rút ra kết luận khác hẳn so với kết luận từ một trăm trường hợp
– dù những trường hợp ấy chẳng khác gì trường hợp đơn lẻ kia? Câu hỏi này tôi
nêu lên, vừa để tìm hiểu, vừa với ý định nêu lên những khó khăn cần suy ngẫm. Tôi
không thể tìm ra, tôi không thể tưởng tượng được bất kỳ suy luận nào như vậy. Nhưng
tôi vẫn giữ não thức mở rộng để đón nhận chỉ dẫn, nếu có bất kỳ ai hạ cố ban nó
cho tôi.
E 4. 21, SBN 36-8
Có thể nói rằng,
từ một số những thí nghiệm đồng nhất, chúng ta suy diễn một liên kết giữa
những phẩm tính cảm nhận được và những năng lực bí ẩn; điều này, tôi phải nhìn nhận, dường như là một cùng
khó khăn, nhưng che đậy dưới những từ ngữ khác nhau. Câu hỏi vẫn đặt ra, suy diễn
này dựng trên tiến trình lập luận nào? Đâu là trung gian, những ý tưởng xen kẽ
nào kết nối những mệnh đề dường như xa rời nhau đến vậy? Phải nhìn nhận rằng, màu
sắc, độ rắn mềm và những những phẩm tính cảm nhận được khác của bánh mì dường như không hề có bất kỳ liên kết nào với những năng lực
bí ẩn của nuôi dưỡng và hỗ trợ cơ thể. Bởi nếu không thế, chúng ta đã có thể suy
diễn được những năng lực bí ẩn này từ sự xuất hiện đầu tiên của những những
phẩm tính cảm nhận được này, vốn không cần đến kinh nghiệm; trái ngược với quan
điểm của tất cả những triết gia, và trái ngược với sự thật hiển nhiên. Ở đây,
khi đó chính là trạng thái vô tri tự nhiên của chúng ta về những năng lực và ảnh
hưởng của tất cả những đối tượng. Làm thế nào để khắc phục điều này bằng kinh
nghiệm? Nó chỉ cho chúng ta thấy một số tác dụng đồng nhất, xuất phát từ một số
đối tượng nhất định, và dạy chúng ta rằng những đối tượng cụ thể đó, tại thời
điểm cụ thể đó, đã được ban cho những năng lực và sức mạnh như vậy. Khi một đối
tượng mới, được ban cho những những phẩm tính cảm nhận được tương tự, được tạo
ra, chúng ta kỳ vọng những năng lực và sức mạnh tương tự, và tìm kiếm một tác dụng
tương tự. Từ một đối tượng có màu sắc và độ rắn mềm tương tự như bánh mì, chúng
ta kỳ vọng sự nuôi dưỡng và hỗ trợ tương tự. . Nhưng đây chắc chắn là một bước đi
hay sự tiến bộ của não thức, vốn cần được giải thích.
Khi một người
nói, “Tôi đã tìm thấy, trong tất cả những trường hợp trước đây, những những
phẩm tính cảm nhận được như vậy kết hợp với những sức mạnh bí ẩn như vậy”:
Và khi người này nói, những những phẩm tính cảm nhận được tương tự sẽ luôn
được kết hợp với những sức mạnh bí ẩn tương tự; người này không hề mắc lỗi
lặp ý [8],
và những mệnh đề này cũng không giống nhau về bất kỳ mặt nào. Bạn nói rằng một
mệnh đề là một suy diễn từ mệnh đề kia. Nhưng bạn phải nhìn nhận rằng suy luận
đó không là trực giác; nó cũng không là chứng minh: Vậy bản chất của nó là gì?
Nói rằng nó là suy luận thực nghiệm, thì đó chính là cầu xin điều cần chứng
minh [9].
Bởi vì tất cả những duy diễn từ kinh nghiệm đều giả định, như nền tảng chủ
chúng, rằng tương lai sẽ giống với quá khứ, và những sức mạnh tương tự sẽ được
kết hợp với những những phẩm tính cảm nhận được tương tự. Nếu có bất kỳ nghi ngờ
nào rằng tiến trình của tự nhiên có thể thay đổi, và quá khứ không thể là quy
luật cho tương lai, thì tất cả những kinh nghiệm đều trở nên vô ích, và không
thể đưa ra bất kỳ suy diễn hay kết luận nào. Do đó, không thể có bất kỳ lập luận
nào từ kinh nghiệm có thể chứng minh sự giống nhau này giữa quá khứ và tương
lai; bởi vì tất cả những lập luận này đều dựng trên giả định về chính sự giống
nhau đó. Hãy để cho tiến trình của tất cả những sự vật việc cho đến nay được
cho là luôn đều đặn; chỉ riêng sự vật việc đó, nếu không có một lập luận hay
suy diễn mới nào, thì không chứng minh được rằng, trong tương lai, nó sẽ tiếp tục
như vậy. Thật vô ích khi bạn làm ra như đã học được bản chất của những đối tượng
từ kinh nghiệm quá khứ của bạn. Bản chất bí ẩn của chúng, và do đó, tất cả những
tác động và ảnh hưởng của chúng, có thể thay đổi, nhưng không có bất kỳ thay đổi
nào trong những đặc tính cảm quan của chúng. Điều này đôi khi xảy ra với một số
đối tượng; Tại sao nó không thể xảy ra luôn luôn với tất cả những đối tượng?
Lôgích nào, tiến trình lập luận nào bảo đảm cho bạn chống lại giả định này? Bạn nói rằng việc làm thường ngày của tôi bác bỏ những nghi ngờ của tôi.
Nhưng bạn đã lầm lẫn mục đích câu hỏi của tôi. Với tư cách là một người hành động, tôi hoàn toàn hài lòng về điểm này; nhưng với tư cách là
một triết gia, người có phần nào đó hiếu kỳ, tôi sẽ không nói là thuyết hoài
nghi, tôi muốn tìm hiểu nền tảng của suy diễn này. Không một sách đọc nào, không
một điều tra nào cho đến nay có thể gỡ bỏ được khó khăn của tôi, hay mang lại
cho tôi sự thỏa mãn trong một vấn đề quan trọng đến như vậy. Tôi có thể làm gì tốt
hơn là nêu lên khó khăn này với công chúng, ngay cả khi,
có lẽ, tôi chỉ có rất ít hy vọng đạt được một giải đáp? Ít nhất, bằng cách này,
chúng ta sẽ ý thức rõ ràng về sự không biết của chính cúng ta, nếu chúng ta không làm tăng thêm kiến thức của chúng ta được.
E 4. 22, SBN 38-9
Tôi phải nhìn nhận,
rằng một người phạm vào sự kiêu ngạo không thể tha thứ, nếu kết luận rằng một lập
luận không thực sự hiện hữu. chỉ vì lập luận đã vượt khỏi khả năng điều tra của
chính người này. Tôi cũng phải nhìn nhận, rằng dù tất cả những học giả qua nhiều
thế hệ đã dành thời gian tìm kiếm trong vô vọng về một đề tài nào đó, thì có lẽ
vẫn có thể coi là vội vàng nếu kết luận dứt khoát rằng đề tài ấy phải vượt khỏi
tất cả khả năng nhận thức của con người. Ngay cả khi chúng ta xem xét tất cả những
nguồn kiến thức của chúng ta, và kết luận rằng chúng không thích đáng với một đề
tài loại như vậy, vẫn có thể còn tồn tại một nghi ngờ, rằng danh sách liệt kê chưa đầy đủ, hoặc sự kiểm tra chưa đủ chính xác. Nhưng liên quan đến đề tài hiện tại, có
một số lý do cân nhắc dường như xóa bỏ tất cả cáo buộc về
sự kiêu ngạo hay nghi ngờ về sai lầm.
E 4. 23, SBN 39
Chắc chắn rằng ngay
cả những nông dân dốt nát và chậm hiểu nhất, ngay cả cả trẻ nhỏ, hay ngay cả
loài thú hoang, cũng tiến bộ nhờ kinh nghiệm và học được những đặc tính của những
đối tượng tự nhiên bằng quan sát những tác dụng chúng gây ra. Khi một đứa trẻ cảm thấy cảm giác đau do chạm tay vào lửa một cây nến, nó sẽ cẩn thận
không đưa tay lại gần bất kỳ cây nến nào; và nó sẽ mong đợi một tác dụng tương tự từ một
nguyên nhân giống như thế về những đặc tính có thể cảm nhận được và về vẻ bề
ngoài. Do đó, nếu bạn khẳng định
rằng sự hiểu biết của đứa trẻ được dẫn đến kết luận này bằng bất kỳ tiến trình
lập luận hay suy luận có bước có nấc nào, tôi có quyền yêu cầu bạn đưa ra tiến
trình lập luận đó; và bạn không có lý do gì để từ chối một yêu cầu công bằng
như vậy. Bạn không thể nói rằng lập luận đó rắc rối khó hiểu và có thể vượt quá khả năng hiểu
biết của bạn; vì chính bạn thừa nhận rằng nó hiển nhiên với khả năng của một đứa
trẻ nhỏ. Do đó, nếu bạn do dự chỉ một khoảnh khắc,, hoặc nếu
sau khi suy ngẫm, bạn đưa ra bất kỳ lập luận rắc rối hay sâu xa nào, thì theo một
nghĩa nào đó, bạn đã tự bỏ câu hỏi, và nhìn nhận rằng không phải lý luận khiến chúng ta cho rằng
quá khứ giống với tương lai, hay khiến chúng ta mong đợi những kết quả giống
nhau từ những nguyên nhân có vẻ bề ngoài giống nhau.
Đây chính là luận điểm mà tôi muốn nhấn mạnh
trong phần này. Nếu tôi đúng, thì tôi không dám nhận đã có một khám phá vĩ đại
nào. Còn nếu tôi sai, tôi phải
nhìn nhận chính tôi quả thực là một học giả rất lạc hậu; vì hiện giờ tôi không
thể tìm ra một lập luận nào, vốn nó có vẻ rất quan thuộc với tôi, từ lâu trước
cả khi tôi rời nôi vào đời.
E 4. 16n7, SBN 33
7. Từ “Quyền lực”
ở đây được dùng theo nghĩa rộng và phổ biến. Giải thích chính xác hơn về nó sẽ đem
cho thêm bằng chứng cho lập luận này. Xem Mục 7.
Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ nhất
(Jan/2026)
(Còn tiếp... →)
http://chuyendaudau.blogspot.com/
http://chuyendaudau.wordpress.com
[1] Hume's Fork (cái nĩa của Hume) chính là sự
phân chia nổi tiếng của David Hume về tất cả những đối tượng của lý trí con người
thành hai càng (hai "nĩa" – prongs) loại trừ lẫn nhau và bao quát
toàn bộ. Nó được ví như một cái nĩa hai răng, vì Hume khẳng định mọi kiến thức
hay mệnh đề phát 'iểu chỉ có thể thuộc một trong hai loại, không có loại thứ
ba:
- Relations of Ideas (Tương quan của những
ý niệm) – Càng nĩa thứ nhất
- Chân lý chắc chắn tuyệt đối
(necessary), a priori (biết trước kinh nghiệm, chỉ bằng tư duy).
- Phủ định chúng dẫn đến mâu thuẫn logic (contradiction).
- Không phụ thuộc vào thế giới thực (dù vũ trụ không có hình tròn
hay tam giác, chân lý vẫn đúng).
- Ví dụ: Toán học (bình phương cạnh huyền = tổng bình phương hai cạnh
góc vuông), logic, định nghĩa (tất cả người độc thân đều chưa kết
hôn).
- Matters of Fact (Sự Kiện Thực Tế ) – Càng nĩa thứ hai
- Chân lý dựa trên kinh nghiệm (a posteriori), chỉ biết qua giác
quan và quan sát.
- Phủ định chúng không mâu thuẫn logic (luôn có thể tưởng tượng ngược
lại).
- Không chắc chắn tuyệt đối, chỉ mang tính xác suất, dựa trên thói
quen (custom/habit).
- Ví dụ: Nguyên nhân – kết quả (lửa gây nóng), sự kiện lịch sử, dự
đoán tương lai (mặt trời sẽ mọc ngày mai).
Tại sao gọi là "hai càng nĩa"?
- Cái nĩa hai càng tượng trưng cho sự phân chia rõ ràng, sắc bén:
Không có "giữa chừng" (không có synthetic a priori như
Kant sau này nêu lên).
- Mọi mệnh đề phải nằm ở một càng nĩa ; nếu không thuộc relations
of ideas thì phải thuộc matters of fact, và ngược lại.
[2] không hiện diện trực tiếp trước giác quan
hoặc ký ức
[3] cấu trúc tâm sinh lý của con người.
[4] Thí dụ về hai quả bóng bi-a là luận điểm
nổi tiếng và quan trọng nhất trong triết học của David Hume, nhằm lật đổ tin tưởng
rằng con người có thể thấu hiểu bản chất thế giới chỉ bằng lý trí thuần túy (a
priori), nhưng không cần dựa vào kinh nghiệm.
- Sự tách biệt tuyệt đối giữa nguyên nhân và hậu
quả: Khi quả bóng thứ
nhất va chạm vào quả bóng thứ hai (đang đứng yên) và khiến nó chuyển động,
chúng ta chỉ quan sát được hai sự kiện riêng biệt xảy ra liên tiếp: va chạm
rồi chuyển động. Giác quan không hề phát hiện ra bất kỳ “sức mạnh nội tại”,
“liên kết tất yếu” (necessary connection) hay “nguyên nhân sâu xa” nào gắn
chặt hai sự kiện lại với nhau. Hậu quả luôn là một sự kiện hoàn toàn khác
biệt, không nằm sẵn trong bản thân nguyên nhân – dù ta xem xét kỹ lưỡng đến
đâu.
- Sự bất lực của lý trí tiên nghiệm: Ngay cả một trí tuệ hoàn hảo như
Adam (người đầu tiên trong Kinh Thánh, được giả sử có lý trí toàn diện từ
ban đầu) cũng không thể suy luận ra rằng quả bóng thứ hai sẽ chuyển động
chỉ từ việc quan sát hình dạng, độ cứng hay những phẩm chất đơn giản của
quả bóng. Lý trí thuần túy không tìm thấy bất kỳ manh mối logic nào trong
nguyên nhân để dự đoán hậu quả – vì hậu quả không phải là hệ quả tất yếu từ
ý niệm về nguyên nhân.
- Cơ chế của thói quen (custom/habit): Tin tưởng rằng “va chạm sẽ dẫn đến
chuyển động” không xuất phát từ logic hay lý trí, mà chỉ từ sự
đi kèm liên tục (constant conjunction) trong kinh nghiệm quá khứ.
Vì đã chứng kiến vô số lần hai sự kiện này xảy ra cùng nhau (luôn luôn,
theo thứ tự thời gian và tiếp cận không gian), tâm lýhình thành thói quen
tự động mong đợi và dự đoán hậu quả tương tự trong tương lai. Đây chính là
nền tảng của mọi suy luận về Sự Kiện Thực Tế (matters of fact).
- Màn sương che phủ của thói quen: Thói quen mạnh mẽ đến mức nó không
chỉ che đậy sự ngu muội tự nhiên của chúng ta (về việc không có cơ sở lý
tính cho nhân quả), mà còn che giấu chính bản thân nó. Chúng ta lầm tưởng
mình “biết chắc chắn” bằng lý trí, trong khi thực chất chỉ là “tin tưởng”
dựa trên bản năng và kinh nghiệm về sự lập đi lập lại – đến nỗi ta không
nhận ra sự phụ thuộc hoàn toàn vào thói quen.
Kết luận: Qua thí dụ kinh điển về quả bóng bi-a,
Hume xác lập một luận điểm chấn động triết học và khoa học: Tương
quan nhân quả không phải là quy luật khách quan, tất yếu của tự nhiên mà lý trí
có thể nhận hiểu trực tiếp. Nó chỉ là một thói quen tâm lý
hình thành từ kinh nghiệm quá khứ, không có cơ sở logic vững chắc. Đây chính là
hạt
nhân của “vấn đề quy nạp” (problem of induction): Chúng ta không có
lý do hợp lý để tin rằng tương lai sẽ giống quá khứ, dù kinh nghiệm cho thấy điều
đó luôn xảy ra. Luận điểm này buộc triết học phải khiêm tốn trước những giới hạn
của trí thức con người, đồng thời mở đường cho những nhà tư tưởng sau, như Kant
(với tổng hợp tiên nghiệm) và triết học khoa học hiện đại.
[5] every effect is a distinct event from its
cause = mỗi tác dụng là một sự kiện
riêng biệt với căn nguyên/lý do của nó > Hume cho thấy minh ở trên không thực có Nhân và
Quả , nên không thể hiểu/dịch là mỗi kết quả là một sự kiện riêng biệt
với nguyên nhân của nó.
[6] mixed
mathematics: toán học hỗn hợp / toán học ứng dụng / toán học pha trộn (thuật
ngữ cổ chỉ toán học kết hợp với vật lý tự nhiên, như cơ học, quang học)
[7] demonstrative
reasoning = Suy luận minh chứng: Liên quan đến nhữngtương quan giữa những ý niệm.
; moral reasoning = suy luận từ kinh nghiệm / suy luận duy nghiệm / suy luận thực
nghiệm: dựa trên kinh nghiệm, về sự kiện thực tế (matters of fact), không chắc
chắn tuyệt đối.
[8] tautology
[9] Petitio principii : Begging the question (ngụy biện cầu xin điều cần chứng minh,
thường gọi là lập luận vòng tròn) là một kiểu lập luận trong đó kết luận đã được
giả định sẵn ngay trong một tiền đề. Nói cách khác, người lập luận âm thầm coi
điều cần chứng minh là đã đúng, rồi dùng chính giả định đó để “chứng minh” nó.
Vì giả định trung
tâm không được nâng đỡ bởi bất kỳ bằng chứng hay lý do độc lập nào, nên lập luận
này không thực sự mang lại tri thức mới. Nó chỉ tạo ra ấn tượng của suy luận hợp
lý, trong khi nội dung chỉ lặp lại chính điều cần được chứng minh, dưới một
cách diễn đạt khác.
Ví dụ The belief in God is universal. After
all, everyone believes in God. → Niềm tin vào Gót là phổ quát, bởi vì ai cũng
tin vào Gót. Phân tích: Kết luận: Niềm tin vào Gót là phổ quát. Tiền đề: Ai
cũng tin vào Gót. Kết luận “đúng” chỉ vì tiền đề đã nói cùng một điều, chỉ bằng
cách diễn đạt khác. Không có thông tin mới, không có chứng cứ độc lập. Vì sao
đây là ngụy biện? Lập luận không mở rộng tri thức Không chứng minh gì cả, chỉ lặp
lại điều cần chứng minh Mang hình thức suy luận, nhưng nội dung là vòng tròn
khép kín
Như vậy, Begging
the question là một sai lầm logic, trong đó lập luận giả định sẵn điều cần
chứng minh: kết luận đã bị “cài” vào tiền đề, nên lý trí chỉ xoay vòng trong
chính các giả định của nó mà không dựa trên chứng cứ độc lập. Cách Hume phê
phán siêu hình học, tuy không được trình bày như một ngụy biện hình thức, nhưng
về bản chất mang cùng một chẩn đoán. Theo Hume, nhiều lập luận siêu hình—về bản
thể, nguyên nhân tất yếu, linh hồn bất tử, hay Gót—ngầm giả định ngay từ đầu
chính những nguyên lý mà chúng tuyên bố chứng minh. Lý trí được yêu cầu phải
suy ra điều gì đó vượt khỏi kinh nghiệm, nhưng lại không có ấn tượng
(impression) tương ứng để làm nền tảng. Trong cả hai trường hợp, vấn đề không nằm
ở hình thức suy luận, mà ở tính chính đáng của điểm xuất phát. Với begging the
question, tiền đề không được biện minh; với siêu hình học theo Hume, ý niệm nền
tảng không có nguồn gốc kinh nghiệm. Do đó, lý trí chỉ “vận hành trên không”, tạo
ra vẻ ngoài của chứng minh trong khi thực chất chỉ tái diễn các giả định ban đầu.
Vì vậy, phê phán của Hume có thể được hiểu như một phiên bản triệt để và sâu
hơn của việc bác bỏ begging the question: không chỉ chỉ ra vòng tròn trong lập
luận, mà còn cắt bỏ tận gốc những khái niệm khiến vòng tròn ấy có thể hình
thành.
