Sunday, May 27, 2018

Plato – Republic (12)

Plato
The Republic 

(Πλάτων - Πολιτεία)


QUYỂN 9

Quyển 8 chấm dứt với sự mô tả thể chế độc tài. Quyển 9 bắt đầu với một mô tả dài và xuất sắc về chính con người độc tài, đặc biệt với quan điểm hiện thực và cái nhìn tâm lý sâu sắc. Mô tả xong, Socrates sẵn sàng để trả lời những thách thức Glaucon đã nêu ở quyển 2.

Tóm tắt: [571a-580a]

Dưới sự độc đoán của tình yêu nhục cảm, ông đã vĩnh viễn trở thành trong khi tỉnh táo những gì ông thường đôi khi trở thành trong khi ngủ.

Quyển IX mở ra với một diễn tả dài và tâm lý sâu sắc của con người chuyên chế, bạo ngược (tyrant). [1] Con người chuyên chế là một người cai trị bởi những ham muốn vô luật pháp, hỗn loạn, phóng túng, không kềm chế của người ấy. Những ham muốn này đã kéo những người tới tất cả những sự vật việc kinh khủng ghê gớm, ác độc tội lỗi, nhục nhã, không biết xấu hổ. Những thí dụ về những ham muốn hỗn loạn của  Socrates của là những ham muốn để ngủ với chính mẹ mình, và nhúng tay vào phạm pháp giết người. Tất cả chúng ta đều có những ham muốn hỗn loạn, vô luật lệ, Socrates tuyên bố. Bằng chứng là những ham muốn này thỉnh thoảng xuất hiện ban đêm, trong những giấc mơ của chúng ta, khi phần lý trí của chúng ta không canh giữ. Nhưng chỉ có con người chuyên chế cho phép những ham muốn này nổi lên trong những giờ giấc thức tỉnh của mình.

Con người bạo ngược là đứa con trai của con người dân chủ. Cha của người này không phải là vô luật lệ, phóng túng, bất kham, nhưng người cha này nuông chiều và say mê những ham muốn không cần thiết. Cũng giống như người cha, người con được tiếp xúc với những kẻ lười biếng, ăn không ngồi rồi, những con người với những ham muốn vô luật pháp, phóng túng, bất kham. Nhưng trong khi người cha có sự cần kiệm của giới tập đoàn lãnh đạo của riêng mình để kéo người cha về phía con đường trung dung của thể chế dân chủ, người con trai này, lớn lên với những đặc tính của môi trường dân chủ, nhưng di chuyển xa hơn về phía vô luật pháp. Người cha và toàn thể gia đình đã cố gắng để kéo cho được người con này trở lại, nhưng cuối cùng không thể tránh khỏi chiến thắng của những vô luật pháp, phóng túng, bất kham. Lôi kéo thành công này của những kẻ lười biếng, ăn không ngồi rồi cấy trồng một tình yêu nhục cảm mạnh mẽ trong đứa con trai: tình yêu này chính nó đóng vai như một giọng nói trầm trầm đơn điệu, xúi giục người này vào tất cả những hành xử vô luật pháp, phóng túng, bất kham. Nó khiến người này mê cuồng và mất trí, và xua đuổi đi tất cả ý thức về xấu hổ và chừng mực.

Con người này hiện đang sống cho lễ lạc, tiệc tùng, truy hoan, xa xỉ, và những bạn gái. Người này phí phá  rất nhiều khiến không lâu tất cả những gì đã có hết sạch, và cần phải bắt đầu vay mượn. Sau đó, khi không còn ai sẽ cho người này vay mượn nữa, người này phải dùng đến sự lừa dối và bạo lực.



Lê Dọn Bàn tạm dịch - bản nháp thứ nhất

(Nov/2011  – đọc lại  May/2018)




[1] Một bạo chúa (tyrant) bản chất là một nhà độc tài (dictator) . Sự khác biệt giữa một nhà độc tài và một bạo chúa được xác định theo thời gian nắm giữ quyền lực và mức độ lạm dụng quyền lực. Một nhà độc tài nắm quyền lực không có sự đồng ý của dân chúng, hoặc  (a) qua thừa kế, tấn phong, (b) hoặc qua một bạo động lật đổ (đảo chính/cách mạng). Ông có thể là một nhà lãnh đạo tốt và có thể mang lại thịnh vượng cho dân chúng. Nhưng một nhà độc tài nắm quyền lực tuyệt đối lâu dài, ông có thể trở thành một bạo chúa khi đối xử với dân chúng tùy tiện theo mong muốn và ý thích riêng mình.
Đào sâu lịch sử quản trị nhà nước sẽ cho chúng ta biết rằng không có nghĩa tiêu cực gắn với hai từ này; thể chế bạo chúa (tyranny) và thể chế độc tài (dictatorship). Ở Hellas thời cổ, những nhà cai trị của những polis thường giữ danh hiệu ‘bạo chúa’ (tyrannos), và dân chúng không bao giờ có bất kỳ phản đối nào, vì không có tính chất tiêu cực nào gán với danh hiệu này. Ở Athens, trước khi có thể chế dân chủ, người bạo chúa cai trị cuối cùng (Peisistratus). đặc biệt rất bất công trong việc sử dụng quyền lực, nên đã đem cho thuật ngữ này tính chất tiêu cực, tyrannos thành một tên gọi xấu. Sau đó, Plato và những người theo ông, qua những luận bàn chính trị của họ, đã làm gắn buộc này thành vĩnh viễn. Mặt khác, trong Cộng hòa Rome, một nhà ‘độc tài’ thường là một nghị sĩ (senator) được thượng viên bổ nhiệm theo hiến pháp, và theo hiến định, nắm quyền lực tối cao trong những vấn đề quản trị chính trị, hành chính cũng như quân sự. Titus Flavus là nhà độc tài đầu tiên của Cộng hòa Rome. Augustus Caesar là nhà độc tài cuối cùng của Rome, người đã giết nhà độc tài vốn là ông nôi của chính ông, và hành động này đã đem cho thuật ngữ  dictator, một tiếng xấu từ đấy.