Nietzsche – Bên kia Thiện và Ác (03)

Bên kia Thiện và Ác

Khúc dạo đầu cho một Triết Lý của Ngày Mai

(Jenseits von Gut und Böse - Vorspiel einer Philosophie der Zukunft)

 

Friedrich Nietzsche.

( ← . . . tiếp theo )

 

 

 

Bên kia Thiện và Ác

 

Chương Hai

Tinh Thần Tự Do

 

 

24.

“Ôi, sự giản dị thiêng liêng!” [1] Con người sống trong một sự đơn giản hóa kỳ lạ và cũng là một sự bóp méo thực tại! [2] Người ta không thể ngừng kinh ngạc khi một lần thật sự mở mắt ra trước điều kỳ lạ này!

Chúng ta đã làm cho mọi sự vật việc quanh mình trở nên sáng sủa, trống trải, nhẹ nhàng và đơn giản đến mức nào! Chúng ta đã biết cách trao cho các giác quan của mình một “tấm giấy thông hành” để đi qua mọi bề mặt nông cạn [3], và trao cho tư duy một thứ ham muốn gần như thần thánh đối với những cú nhảy tùy tiện và những suy luận sai lầm! [4]

Chúng ta ngay từ đầu đã biết cách giữ lại sự không biết của chính mình, [5] để có được một thứ tự do khó hiểu, một sự vô tư, thiếu cẩn trọng, gan dạ và vui tươi của đời sống — nhằm có thể tận hưởng chính cuộc sống đó!

Và chỉ trên nền tảng không biết vững chắc, gần như như đá granit này, khoa học mới có thể được dựng lên; ý chí muốn biết chỉ đứng trên một nền sâu xa hơn nhiều: đó là ý chí không muốn biết, không muốn cái chắc chắn, không muốn cái đúng tuyệt đối! [6]

Điều này không phải là đối lập, mà là một sự tinh luyện của nó! [7]

Ngôn ngữ, ở đây cũng như ở nơi khác, không thể vượt qua sự thô sơ của nó, nên vẫn tiếp tục nói về “đối lập”, trong khi thực ra chỉ có những mức độ khác nhau và những tinh tế của các bậc thang.

Và cũng vậy, sự giả hình đã ăn sâu vào đạo đức — thứ giờ đây đã trở thành “máu thịt” [8] không thể tách rời của chúng ta — khiến ngay cả chúng ta, những người đang tìm hiểu, đôi khi cũng bị đánh lừa bởi chính ngôn từ của mình.

Nhưng ở đây và đôi khi ở nơi khác, chúng ta vẫn hiểu ra và bật cười: rằng chính khoa học tốt nhất lại đang cố giữ chúng ta trong thế giới đã được giản lược này — một thế giới được tạo dựng, được sắp xếp, được làm giả một cách có chủ ý.[9]

Khoa học, một cách vừa vô tình vừa có ý, lại yêu thích sai lầm, [10] bởi vì nó — với tư cách là cái đang sống — cũng yêu chính sự sống. [11]

 

25.

Sau một phần mở đầu vui vẻ như vậy, tôi không muốn để một lời nghiêm túc bị bỏ qua: lời ấy hướng đến những người nghiêm túc nhất. Hãy cẩn thận, hỡi những triết gia và những người yêu tri thức, và hãy coi chừng sự tử vì đạo! [12]Hãy coi chừng sự đau khổ “vì chân lý”! [13] Ngay cả hãy coi chừng việc tự mình đứng ra tự vệ!

Điều đó làm hỏng mọi sự vô tư và tính trung lập tinh tế trong lương tâm của các ông; nó khiến các ông trở nên ngoan cố trước những phản đối và những thứ khiêu khích; nó làm các ông ngu đi, biến các ông thành thú vật và thành diễn viên, khi trong cuộc chiến chống lại hiểm nguy, sự vu khống, sự nghi ngờ, sự xua đuổi và những hậu quả còn thô bạo hơn của lòng thù địch, cuối cùng các ông còn phải tự đóng vai những “người bảo vệ chân lý trên mặt đất” — như thể “chân lý” là một nhân vật ngây thơ và vụng về đến mức cần những người bảo vệ! [14]

Và lại còn chính các ông nữa — hỡi những hiệp sĩ mang hình dạng đáng buồn nhất, [15] những ông đứng góc đường và những con nhện đang giăng tơ của tinh thần! [16]

Rốt cuộc các ông biết quá rõ rằng hoàn toàn không có gì quan trọng ở chỗ liệu chính các ông có giữ được phần đúng hay không; cũng như từ trước đến nay chưa hề có triết gia nào thật sự “đúng”; và rằng có lẽ có nhiều sự chân thật đáng quý hơn trong mỗi dấu hỏi nhỏ [17] mà các ông đặt phía sau những khẩu hiệu sống và những học thuyết yêu thích của mình (và đôi khi đặt phía sau chính bản thân mình) [18], hơn là trong tất cả những cử chỉ long trọng và những quân bài thắng mà các ông đem ra trước những kẻ buộc tội và trước tòa án!

Hãy tránh sang một bên thì hơn! Hãy lẩn vào nơi kín đáo! Hãy giữ lấy mặt nạ [19] và sự tinh tế của mình, để người khác nhầm lẫn các ông! Hoặc hơi sợ các ông một chút! Và đừng quên khu vườn — khu vườn với hàng rào mắt cáo bằng vàng!

Và hãy có quanh mình những con người giống như một khu vườn — hoặc như tiếng nhạc trên mặt nước vào buổi chiều, khi ban ngày đã bắt đầu trở thành ký ức —hãy chọn sự cô độc tốt đẹp: sự cô độc tự do, tinh nghịch, nhẹ nhàng, thứ cũng cho các ông quyền vẫn còn có thể tốt theo một ý nghĩa nào đó! [20]

Mỗi cuộc chiến kéo dài mà người ta không thể tiến hành bằng bạo lực công khai đều khiến con người trở nên độc địa, xảo quyệt và xấu xa biết bao! Một nỗi sợ kéo dài, một sự chăm chú kéo dài vào những kẻ thù, vào những kẻ thù có thể xuất hiện, làm con người trở nên mang tính cá nhân biết bao!

Những kẻ bị xã hội ruồng bỏ này, những người bị săn đuổi quá lâu, bị truy bức một cách tàn nhẫn quá lâu — kể cả những kẻ bị ép phải sống cô độc như Spinoza hay Giordano Bruno — cuối cùng lúc nào cũng trở thành những kẻ báo thù tinh vi và những kẻ đầu độc, [21] cho dù dưới lớp cải trang trí tuệ tinh vi nhất, và có lẽ chính họ cũng không nhận ra điều đó (người ta chỉ cần đào xuống tận nền tảng đạo đức học và gót học của Spinoza là đủ!) — chưa kể đến cái sự ngu xuẩn của cơn phẫn nộ đạo đức: [22] dấu hiệu chắc chắn cho thấy nơi một triết gia rằng óc hài hước triết học đã rời bỏ ông ta. [23]

Sự tử vì đạo của triết gia, sự “hy sinh vì chân lý” của ông ta, ép phải phơi bày ra ánh sáng cái phần người kích động và người diễn viên vốn ẩn bên trong ông ta; [24] và giả sử từ trước đến nay người ta chỉ nhìn ông ta bằng sự tò mò có tính nghệ thuật, thì đối với không ít triết gia, người ta quả thực có thể hiểu được cái ham muốn nguy hiểm muốn nhìn thấy ông ta một lần trong trạng thái sa đọa của mình (sa đọa thành một “kẻ tử vì đạo”, thành một kẻ gào thét trên sân khấu và trên bục diễn thuyết).

Chỉ có điều: với một ham muốn như thế, người ta phải hiểu rõ rằng rốt cuộc mình sẽ chỉ được thấy điều gì — chỉ là một vở kịch thần rừng, chỉ là một màn hài kịch nối tiếp sau vở diễn, [25] chỉ là bằng chứng liên tục cho thấy rằng bi kịch thật sự, bi kịch kéo dài từ lâu, nay đã kết thúc: với điều kiện rằng mọi triết học khi đang hình thành vốn là một bi kịch kéo dài. — [26]

 

26.

Mỗi con người được chọn lọc [27] đều theo bản năng tìm kiếm thành trì và nơi ẩn kín của mình, [28] nơi người này được giải thoát khỏi đám đông, khỏi số đông, khỏi hầu hết mọi người; nơi người này có thể quên đi quy tắc mang tên “con người”, [29] vì chính người này là ngoại lệ của quy tắc ấy — [30] ngoại trừ một trường hợp duy nhất: khi một bản năng còn mạnh hơn trực tiếp đẩy người này trở lại chính quy tắc đó, với tư cách là người tìm hiểu theo nghĩa lớn lao và ngoại lệ của từ này.[31]

Ai mà khi tiếp xúc với con người lại không đôi lúc đổi màu vì mọi sắc thái của sự khốn khổ —[32] xanh và xám vì ghê tởm, chán ngán, thương hại, u tối và cô độc — thì chắc chắn không phải là người có gu thưởng thức cao hơn; [33] nhưng giả sử người này không tự nguyện gánh lấy toàn bộ gánh nặng và nỗi khó chịu này, luôn luôn tránh né nó và, như đã nói, cứ lặng lẽ và kiêu hãnh ẩn mình trong thành trì của mình, thì có một điều chắc chắn: người này không được tạo ra cho nhận thức, không được định sẵn cho nhận thức.

Vì với tư cách là người như vậy, một ngày nào đó người này sẽ phải tự nói với mình: “Quỷ tha ma bắt cái gu thưởng thức tốt đẹp của ta đi! Quy tắc còn thú vị hơn ngoại lệ [34] — còn thú vị hơn chính ta, kẻ ngoại lệ!”

Và rồi người này sẽ đi xuống, trước hết là “đi vào bên trong”. [35]

Việc nghiên cứu con người trung bình — lâu dài, nghiêm túc, và vì mục đích đó cần rất nhiều cải trang, [36] tự vượt thắng bản thân, thân mật gần gũi, và giao du tồi tệ [37] — mọi sự giao du đều là giao du tồi tệ, ngoại trừ giao du với những người ngang hàng với mình —: điều đó tạo thành một phần tất yếu trong lịch sử đời sống của mọi triết gia, có lẽ là phần khó chịu nhất, hôi hám nhất, và đầy thất vọng nhất.

Nhưng nếu người này may mắn, như điều thích hợp với một đứa con cưng của nhận thức, thì người này sẽ gặp được những kẻ thật sự rút ngắn và làm nhẹ công việc của mình — tôi muốn nói đến những kẻ được gọi là Cynic, [38] tức những người đơn giản thừa nhận con thú vật, sự tầm thường, “quy tắc”, [39] trong chính bản thân mình, và đồng thời vẫn còn có mức độ tinh thần và sự kích thích đủ để phải nói về bản thân và những kẻ giống mình trước mặt nhân chứng: đôi khi họ thậm chí còn lăn lộn trong sách vở như thể lăn lộn trên chính đống phân của mình. [40]

Chủ nghĩa khuyển nho là hình thức duy nhất mà trong đó những linh hồn tầm thường có thể chạm tới cái gọi là sự thành thật; [41] và con người cao hơn phải mở tai mình trước mọi dạng chủ nghĩa khuyển nho, dù thô hay tinh vi, và mỗi lần như thế nên tự chúc mừng mình khi ngay trước mặt mình, tên hề không biết xấu hổ hoặc tên thần rừng khoa học cất tiếng lên.[42]

Thậm chí còn có những trường hợp trong đó sự ghê tởm trộn lẫn với sự mê hoặc: đó là khi thiên tài, do một trò đùa của tự nhiên, lại bị trói buộc vào một con dê và con khỉ thiếu kín đáo như thế [43] — như nơi Abbé Galiani, con người sâu sắc nhất, nhìn xa nhất, và có lẽ cũng bẩn thỉu nhất của thế kỷ ông ta [44] —ông ta sâu sắc hơn Voltaire rất nhiều, và vì thế cũng im lặng hơn rất nhiều.

Điều xảy ra thường xuyên hơn, như đã nói, là cái đầu khoa học được đặt trên thân xác của một con khỉ, một trí tuệ ngoại lệ tinh tế được đặt trên một linh hồn tầm thường — điều này đặc biệt không hiếm nơi những bác sĩ và những nhà sinh lý học về đạo đức.[45]

Và ở bất cứ nơi nào có ai đó nói về con người mà không cay độc, trái lại khá vô hại, như nói về một cái bụng có hai loại nhu cầu [46] và một cái đầu có một loại nhu cầu; ở bất cứ nơi nào có ai đó luôn chỉ nhìn thấy, tìm kiếm và muốn nhìn thấy sự đói khát, ham muốn tính dục và lòng hư vinh như thể đó là những động lực thật sự và duy nhất của hành động con người; nói ngắn gọn: ở bất cứ nơi nào người ta nói “xấu” về con người — mà không hề nói với ác ý — thì người yêu tri thức phải chăm chú và tinh tế lắng nghe; nói chung, người này phải đặt tai mình ở bất cứ nơi nào người ta nói mà không có sự phẫn nộ đạo đức.[47]

Bởi vì con người đang phẫn nộ — và bất cứ ai dùng chính hàm răng của mình để tự xé nát bản thân mình (hoặc để thay thế cho điều đó: xé nát thế giới, Thượng đế hay xã hội) — có thể đứng cao hơn về mặt đạo đức so với tên thần rừng đang cười cợt và tự mãn, nhưng trong mọi ý nghĩa khác, người này chỉ là trường hợp thông thường hơn, vô vị hơn, và khó học hỏi được điều gì hơn.

Và không ai nói dối nhiều bằng kẻ đang phẫn nộ. —[48]

 

27.

Thật khó để được người khác hiểu đúng: [49] nhất là khi người ta suy nghĩ và sống theo kiểu gangasrotogati [50] giữa toàn những con người suy nghĩ và sống theo cách khác hẳn — nghĩa là theo kiểu kurmagati, [51] hoặc trong trường hợp tốt nhất thì “theo dáng đi của con ếch” [52], mandeikagati. [53]

Có phải chính tôi cũng làm mọi cách để khiến người khác khó hiểu mình hơn không? — [54] và người ta quả thật phải biết ơn từ tận đáy lòng đối với chút thiện chí nào đó muốn diễn giải mình bằng một mức độ tinh tế nhất định. [55]

Nhưng còn “những người bạn tốt” [56] — những người lúc nào cũng quá dễ dãi và chính vì là bạn nên tin rằng mình có quyền được dễ dãi như thế [57] — thì tốt hơn là ngay từ đầu hãy dành cho họ một khoảng không gian và sân chơi cho sự hiểu lầm: [58]— như thế người ta vẫn còn có cái để mà cười; [59] hoặc đơn giản là loại bỏ luôn những “người bạn tốt” ấy — [60]

và rồi cũng cười! [61] [62]

 

28.

Điều khó dịch nhất từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác chính là nhịp điệu của văn phong; [63] mà nhịp điệu ấy lại bắt nguồn từ tính cách của cả một giống người — nói theo nghĩa cơ thể học hơn, từ nhịp độ trung bình của “sự trao đổi chất” nơi họ. [64]

Có những bản dịch thật lòng muốn trung thành, nhưng gần như vẫn là giả mạo, bởi vì chúng vô tình làm phẳng và làm tầm thường bản gốc, [65] đơn giản vì chúng không thể dịch được cái nhịp nhanh nhẹn, táo bạo và vui vẻ ấy [66] — cái nhịp vượt qua mọi điều nguy hiểm trong ý nghĩ và trong ngôn từ bằng một cú nhảy.

Người Đức gần như không có khả năng dùng presto trong ngôn ngữ của mình [67]; và vì thế, như người ta có thể kết luận khá hợp lý, họ cũng không có khả năng cảm được nhiều sắc thái thú vị và liều lĩnh nhất của tư tưởng tự do, tư tưởng của tinh thần tự do. [68]

Cũng như người Đức xa lạ với kiểu hài Buffo [69] và với thần rừng Satyr [70] trong cả thân xác lẫn lương tâm, thì Aristophanes và Petronius cũng không thể thật sự dịch sang tiếng Đức được. [71]

Mọi sự vật việc nặng nề, chậm chạp, long trọng một cách vụng về; mọi kiểu văn lê thê và buồn tẻ — tất cả đều phát triển nơi người Đức với một sự phong phú quá mức.

Xin hãy tha thứ cho tôi khi tôi nói rằng ngay cả văn xuôi của Goethe, với sự pha trộn giữa cứng nhắc và kiểu cách nơi nó, cũng không phải ngoại lệ: nó phản chiếu “thời xưa tốt đẹp” mà nó thuộc về, và là cách biểu lộ gu thưởng thức Đức trong thời kỳ mà vẫn còn tồn tại một thứ gọi là “gu Đức” — một thứ gu kiểu Rococo trong lối sống và nghệ thuật. [72]

Lessing là ngoại lệ, nhờ bản tính sân khấu của ông, thứ hiểu được nhiều điều và biết cách xử lý nhiều điều:không phải ngẫu nhiên mà ông là người dịch Bayle, và thích tìm nơi trú ẩn gần Diderot và Voltaire, còn thích hơn nữa là nơi các nhà viết hài kịch La Mã.[73]

Lessing cũng yêu cái nhịp nhanh của tinh thần tự do, yêu cuộc trốn chạy khỏi nước Đức.

Nhưng làm sao tiếng Đức có thể bắt chước được nhịp văn của Machiavelli — ngay cả trong văn xuôi của Lessing —

Machiavelli, [74] người để cho người ta hít thở bầu không khí khô và sắc của Florence ngay trong cuốn Người Cầm Quyền Đứng Đầu của ông, và không thể không trình bày những vấn đề nghiêm trọng nhất bằng một nhịp allegrissimo [75] không thể kiềm chế nổi: có lẽ không phải không có một cảm giác tinh quái của người nghệ sĩ, khi ông dám đặt cạnh nhau một sự đối nghịch như thế — những ý nghĩ dài, nặng, cứng và nguy hiểm — với nhịp phi nước đại và tâm trạng vui đùa ngông nghênh nhất.

Và cuối cùng, ai lại dám thử dịch Petronius sang tiếng Đức?

Ông, còn hơn bất kỳ nhạc sĩ lớn nào từng có, mới thật sự là bậc thầy của presto trong những phát minh, những ý nghĩ bất ngờ, và trong ngôn từ.

Rốt cuộc, tất cả những đầm lầy của cái thế giới bệnh hoạn và xấu xí — kể cả “thế giới cổ đại” — có nghĩa lý gì, nếu người ta có đôi chân của gió như ông, có sức kéo và hơi thở của gió, có sự chế nhạo giải phóng của gió, thứ làm mọi sự vật việc trở nên lành mạnh bằng cách khiến mọi sự vật việc phải chuyển động!

Và còn Aristophanes nữa — tinh thần làm sáng bừng và bổ sung cho toàn bộ Hy Lạp ấy, nhờ ông mà người ta tha thứ cho toàn bộ văn minh Hy Lạp vì nó đã từng tồn tại, giả sử người ta thật sự hiểu tận đáy xem nơi đó có bao nhiêu điều cần được tha thứ và được làm cho sáng tỏ — tôi không biết điều gì khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn về sự kín đáo và bản tính nhân sư của Plato cho bằng cái chi tiết nhỏ may mắn còn sót lại này: rằng dưới gối nơi ông nằm hấp hối, người ta không tìm thấy một “Kinh Thánh” nào, không có gì Ai Cập, Pythagoras hay Plato cả — mà là Aristophanes.[76]

Và làm sao một Plato lại có thể chịu đựng nổi cuộc sống — một cuộc sống Hy Lạp mà chính ông đã nói “không” với nó [77] — nếu không có Aristophanes! — [78]

 

29.

Chỉ rất ít người mới có chuyện sống độc lập được: — đó là đặc quyền của những kẻ mạnh.[79]

Và ai thử làm điều đó, ngay cả khi họ hoàn toàn có quyền làm như thế, nhưng không thật sự bị buộc phải làm thế, thì người này qua đó cho thấy rằng có lẽ người này không chỉ mạnh, nhưng còn liều lĩnh đến mức gần như phóng túng.

Người này bước vào một mê cung; người này làm cho những hiểm nguy mà bản thân đời sống vốn đã mang sẵn trong nó tăng lên gấp ngàn lần; và trong số đó, không có hiểm nguy nào nhỏ hơn việc không một ai còn có thể nhìn thấy bằng mắt mình người này lạc đường ở đâu và như thế nào, người này bị cô lập ra sao, và từng mảnh một bị một con Minotaur hang động nào đó của lương tâm xé nát như thế nào. [80]

Giả sử một người như thế đi đến chỗ hủy diệt, thì điều đó xảy ra quá xa khỏi sự hiểu biết của con người, đến mức họ không cảm thấy cũng không thể cảm thông được: — và người này cũng không còn có thể quay trở lại nữa!

Người này cũng không còn có thể quay trở về với lòng thương hại của con người nữa! — —[81]

 

30.

Những nhận thức cao nhất của chúng ta phải — và cũng nên! — nghe như những điều điên rồ, và trong một số trường hợp, thậm chí như tội ác, khi chúng vô tình lọt vào tai những người không được cấu tạo và không được định sẵn cho chúng.

Cái gọi là “ngoại môn” và “nội môn”, như người xưa từng phân biệt giữa các triết gia — ở Ấn Độ, Hy Lạp, Ba Tư và cả thế giới Hồi giáo — nói ngắn gọn là ở mọi nơi có một trật tự thứ bậc [82] chứ không tin vào bình đẳng —

sự phân biệt đó không chủ yếu nằm ở chỗ người “ngoại môn” đứng bên ngoài và chỉ nhìn từ bên ngoài, đánh giá và phán xét từ bên ngoài, chứ không từ bên trong;

điều quan trọng hơn là: người này nhìn sự vật từ phía thấp đi lên, còn người “nội môn” thì nhìn từ phía cao đi xuống. [83]

Có những tầng cao của tâm hồn, từ đó nhìn xuống thì ngay cả bi kịch cũng không còn tạo ra cảm giác bi kịch nữa;

và nếu gộp tất cả nỗi đau của thế giới lại làm một, thì ai dám quyết định rằng việc nhìn thấy nó tất yếu phải dẫn đến thương hại, và qua đó làm nhân đôi nỗi đau?

Những gì thuộc về “loại người cao hơn” như nguồn dinh dưỡng hay sự nâng đỡ tinh thần, thì đối với một loại người thấp hơn lại gần như là chất độc.

Những đức hạnh của người bình thường có thể, khi nhìn từ một triết gia, trở thành những thói xấu hoặc điểm yếu.[84]

Thậm chí có thể xảy ra rằng một con người cao quý, nếu giả sử người này suy đồi và sụp đổ, [85] thì chính trong quá trình ấy người này mới đạt được những phẩm chất khiến người ta ở thế giới thấp hơn, nơi người này rơi xuống, phải tôn kính người này như một vị thánh. [86]

Có những cuốn sách có giá trị hoàn toàn ngược nhau đối với tâm hồn và sức khỏe, tùy theo việc chúng được dùng bởi một tâm hồn thấp và yếu, hay bởi một sức sống cao và mạnh: trong trường hợp thứ nhất, đó là những cuốn sách nguy hiểm, làm mục ruỗng và tan rã; trong trường hợp thứ hai, chúng là những tiếng gọi báo hiệu, kích thích những người dũng cảm tiến tới sự dũng cảm hơn nữa.[87]

Những cuốn sách “dành cho mọi người” luôn là những cuốn sách có mùi khó chịu: cái mùi của đám đông bám vào chúng. [88]

Ở đâu có đám đông ăn uống [89], thậm chí tôn thờ, ở đó thường có mùi hôi.[90]

Vì vậy, không nên vào nhà thờ nếu người ta muốn hít thở không khí trong sạch. — —[91]

 

31.

Con người khi còn trẻ thường tôn kính và khinh miệt mà chưa có thứ “nghệ thuật của sắc độ tinh vi”, thứ mà chính là phần lợi ích lớn nhất của đời sống; và vì thế con người phải trả giá nặng nề khi đã tấn công người và sự việc bằng một kiểu “có” hoặc “không” thô bạo như vậy. Mọi sự vật việc được sắp đặt sao cho thứ khẩu vị tệ nhất trong tất cả các loại khẩu vị — khẩu vị của cái tuyệt đối, cái không điều kiện [92] — bị đánh lừa và bị lợi dụng một cách tàn nhẫn, cho đến khi con người học được cách đặt một chút nghệ thuật vào cảm xúc của mình và thà thử nghiệm bằng cái nhân tạo còn hơn: như những nghệ sĩ đúng nghĩa của đời sống vẫn làm.

Cái giận dữ và cái kính phục thuộc về tuổi trẻ dường như không chịu yên, cho đến khi nó đã uốn nắn người và sự việc thành những dạng bị “làm sai lệch” để nó có thể trút mình lên đó: — tuổi trẻ tự bản thân nó đã là một thứ làm sai lệch và lừa dối. [93] Về sau, khi tâm hồn trẻ, bị hành hạ bởi vô số thất vọng, cuối cùng quay trở lại nghi ngờ chính nó, vẫn nóng và dữ dội, cả trong sự nghi ngờ lẫn trong cảm giác cắn rứt lương tâm: nó giận chính mình ra sao, nó xé nát mình thiếu kiên nhẫn ra sao, nó trả thù cho sự tự mê lầm kéo dài của mình ra sao, như thể đó là một kiểu mù quáng tùy tiện!

Trong bước chuyển này, con người tự trừng phạt mình bằng cách không tin vào chính cảm xúc của mình; con người tra tấn sự hưng phấn của mình bằng hoài nghi; [94] thậm chí đã cảm thấy lương tâm tốt như một nguy hiểm, như một kiểu che đậy chính mình và làm mệt mỏi sự trung thực tinh vi hơn; và trên hết, con người đứng về một phía — một cách nguyên tắc — đứng chống lại “tuổi trẻ”. [95] — Mười năm sau nữa: và người ta hiểu rằng tất cả những điều đó cũng vẫn chỉ là… tuổi trẻ! [96]

 

32.

Trong phần dài nhất của lịch sử loài người — người ta gọi đó là thời tiền sử [97]— giá trị hay vô giá trị của một hành động được suy ra từ hậu quả của nó: bản thân hành động không được xem xét, cũng như nguồn gốc của nó, mà giống như ngày nay ở Trung Quốc, nơi danh dự hay ô nhục của đứa trẻ quay ngược tác động lên cha mẹ, thì ở đây cũng vậy, chính sức mạnh quay ngược của thành công hay thất bại đã hướng dẫn con người nghĩ tốt hay xấu về một hành động.

Hãy gọi giai đoạn này là thời kỳ “phi luân lý” của nhân loại: mệnh lệnh “hãy nhận biết chính mình!” khi đó vẫn chưa tồn tại.[98] Trong mười nghìn năm gần đây, ngược lại, ở một số vùng rộng lớn của trái đất, người ta từng bước đi đến chỗ không còn để hậu quả quyết định giá trị của hành động nữa, mà là nguồn gốc của hành động. Đây là một sự kiện lớn như một toàn thể, một sự tinh tế hóa quan trọng của cách nhìn và thước đo, một hệ quả ngầm của sự thống trị các giá trị quý tộc và niềm tin vào “xuất thân”, dấu hiệu của một thời kỳ mà theo nghĩa hẹp có thể gọi là thời kỳ luân lý: ở đó lần thử đầu tiên của tự-ý thức đã được thực hiện.

Thay vì hậu quả, là nguồn gốc: một sự đảo ngược phối cảnh biết bao! [99] Và chắc chắn là một sự đảo ngược chỉ đạt được sau những cuộc đấu tranh và dao động kéo dài! Nhưng: cùng với nó, một thứ mê tín mới đầy tai hại, một sự hẹp hòi kỳ lạ trong diễn giải đã lên nắm quyền: người ta diễn giải “nguồn gốc” của một hành động theo nghĩa chặt nhất là nguồn gốc từ một “ý định”; người ta thống nhất niềm tin rằng giá trị của một hành động nằm trong giá trị của ý định của nó.

Ý định như toàn bộ nguồn gốc và toàn bộ lịch sử trước đó của một hành động: dưới tiền giả định này, gần như cho đến thời hiện đại, người ta đã khen, chê, xét xử, và triết luận về đạo đức trên trái đất. — Nhưng hôm nay, chúng ta có lẽ đã đi tới nhu cầu phải một lần nữa quyết định về một sự đảo ngược và dịch chuyển nền tảng của các giá trị, nhờ một sự tự suy ngẫm và đào sâu mới của con người — có phải chúng ta đang đứng trước ngưỡng của một thời kỳ, xét về mặt phủ định, có thể gọi là “phi luân lý” hay không?

Ngày nay, ít nhất trong số chúng ta — những kẻ bị gọi là phi đạo đức [100] — đang dấy lên nghi ngờ rằng chính cái không có tính chủ ý trong một hành động mới là nơi chứa giá trị quyết định của nó; và rằng mọi cái gọi là “có ý thức”, mọi sự vật việc có thể được thấy, được biết, được “ý thức hóa” trong hành động, vẫn chỉ thuộc về bề mặt và lớp da của nó — thứ mà, giống như mọi lớp da, vừa tiết lộ điều gì đó nhưng đồng thời còn che giấu nhiều hơn.

Tóm lại: chúng ta tin rằng ý định chỉ là một dấu hiệu và triệu chứng cần được giải thích, một dấu hiệu vừa mang quá nhiều ý nghĩa khác nhau nên tự nó gần như không có nghĩa gì; và rằng luân lý, theo nghĩa truyền thống — tức “luân lý của ý định” [101] — đã là một định kiến, [102] một sự vội vã, có lẽ chỉ là một giai đoạn tạm thời, một thứ ngang hàng với chiêm tinh học và thuật giả kim, nhưng dù sao cũng là thứ phải được vượt qua.

Sự vượt qua luân lý — và theo một nghĩa nào đó, cả sự tự vượt qua của chính luân lý — có thể là tên gọi cho công việc âm thầm kéo dài ấy, vốn được dành cho những lương tâm tinh tế nhất, trung thực nhất, và cả độc địa nhất của thời đại hôm nay, như những viên đá thử sống của linh hồn. [103]

 

33.

Không ích gì cả: người ta phải đưa những cảm xúc của sự hiến thân, của sự tự hy sinh vì người lân cận, toàn bộ thứ luân lý của sự tự-tước-bỏ-bản-thân ấy ra chất vấn không thương xót và đem ra trước toà án; cũng giống như người ta phải làm với mỹ học của “sự chiêm ngưỡng không có lợi ích riêng”, bên dưới nó, sự làm-mất-tính-nam của nghệ thuật hôm nay đang cố tạo cho chính mình một lương tâm yên ổn bằng một cách đủ sức mê hoặc. Có quá nhiều ma thuật và quá nhiều đường trong những cảm xúc của cái “vì những người khác”, của cái “không vì tôi”, đến mức người ta phải đặc biệt đa nghi ở đây gấp đôi và hỏi rằng: “có lẽ chúng chẳng phải là — những sự quyến rũ sao?” — Việc chúng làm hài lòng — người có chúng, và người hưởng những hoa trái của chúng, cả người chỉ đứng nhìn, — điều đó vẫn chưa tạo thành bất kỳ luận cứ nào có lợi cho chúng, mà trái lại chính điều đó đòi hỏi sự cẩn trọng. Vậy nên: hãy cẩn trọng! [104]

 

34

Dù hôm nay người ta đứng trên lập trường nào của triết học đi nữa: nhìn từ bất kỳ vị trí nào, tính sai lầm của thế giới mà chúng ta tin rằng mình đang sống trong đó là điều chắc chắn và vững chắc nhất mà mắt chúng ta còn có thể nắm được: — chúng ta tìm thấy hết lý do này đến lý do khác, những lý do muốn dụ chúng ta đi đến những giả định về một nguyên lý lừa dối nằm trong “bản chất của những sự vật”. Nhưng ai quy trách nhiệm cho chính tư duy của chúng ta, nghĩa là cho “tinh thần”, về tính giả dối của thế giới — một lối thoát đáng kính mà mọi advocatus dei có ý thức hay vô ý thức đều đi theo —: ai xem thế giới này, cùng với không gian, thời gian, hình thể, vận động, là bị suy ra một cách sai lầm: một người như vậy ít nhất cũng có đầy đủ lý do để cuối cùng học cách nghi ngờ mọi tư duy nói chung: chẳng phải tư duy cho tới nay đã chơi với chúng ta trò bịp lớn nhất sao? và có gì bảo đảm rằng nó sẽ không tiếp tục làm điều mà nó luôn luôn đã làm? Nói một cách hoàn toàn nghiêm túc: sự ngây thơ của những nhà tư tưởng có điều gì đó gây xúc động và ép người khác phải kính trọng, chính vì nó cho phép họ hôm nay vẫn còn bước tới trước ý thức với lời cầu xin rằng ý thức hãy cho họ những câu trả lời trung thực: chẳng hạn liệu nó có “thực tại” hay không, và tại sao nó lại dứt khoát đẩy thế giới bên ngoài ra khỏi cổ mình như thế, cùng những câu hỏi tương tự khác. Niềm tin vào “những sự chắc chắn trực tiếp” là một sự ngây thơ đạo đức, điều làm cho chúng ta, những triết gia, đáng kính: nhưng — rốt cuộc chúng ta không được chỉ là “những con người đạo đức” mà thôi! Nếu bỏ luân lý sang một bên, thì niềm tin ấy là một sự ngu xuẩn, thứ mang lại rất ít danh dự cho chúng ta! Trong đời sống thị dân, sự đa nghi luôn sẵn sàng có thể bị xem là dấu hiệu của một “tính cách xấu”, và do đó thuộc về những điều thiếu khôn ngoan: nhưng ở đây, giữa chúng ta, bên kia thế giới thị dân và những cái Có của nó cùng những cái Không của nó, — cái gì ngăn cản chúng ta trở nên thiếu khôn ngoan và nói rằng: rốt cuộc nhà triết học có quyền có một “tính cách xấu”, với tư cách là sinh vật từ trước tới nay trên trái đất luôn bị đánh lừa giỏi nhất, — hôm nay ông ta có bổn phận phải đa nghi, phải liếc nhìn ác ý từ mọi vực thẳm của sự nghi ngờ. — Xin người ta tha thứ cho tôi về trò đùa của cái mặt nạ tối tăm và cú xoay giọng này: bởi chính tôi từ lâu đã học cách nghĩ khác, đánh giá khác về việc lừa dối và bị lừa dối, và tôi ít nhất cũng chuẩn bị sẵn vài cú thúc vào sườn cho cơn cuồng nộ mù quáng mà những nhà triết học dùng để chống lại chuyện bị lừa. Tại sao lại không chứ? Đó không hơn gì một thành kiến luân lý khi người ta nói rằng chân lý có giá trị hơn vẻ ngoài; đó thậm chí còn là giả định được chứng minh tệ hại nhất từng tồn tại trên thế giới. Ít nhất người ta cũng nên tự thú nhận với mình điều này: sẽ hoàn toàn không có sự sống nào tồn tại nếu không có nền tảng của những sự đánh giá theo viễn cảnh và những vẻ bề ngoài; và nếu người ta muốn, với lòng nhiệt thành đạo đức và sự ngu xuẩn vụng về của vài nhà triết học, xoá bỏ hoàn toàn “thế giới bề ngoài”, thì — giả sử các ông làm được điều đó, — thì ít nhất cũng chẳng còn gì lại từ “chân lý” của các ông nữa! Vâng, điều gì thật sự ép buộc chúng ta phải chấp nhận rằng có một đối lập bản chất giữa “đúng” và “sai”? Chẳng phải chỉ cần chấp nhận những cấp độ của vẻ bề ngoài, và, nói như thể, những bóng sáng hơn và tối hơn cùng những sắc độ tổng thể khác nhau của vẻ ngoài — những valeurs khác nhau, nếu nói bằng ngôn ngữ của những hoạ sĩ — là đủ sao? Tại sao thế giới, cái thế giới có liên quan đến chúng ta —, lại không thể là một hư cấu? Và nếu ai đó hỏi rằng: “nhưng một hư cấu thì phải có một tác giả chứ?” — chẳng phải người ta có thể trả lời thẳng rằng: Tại sao? Chính cái “phải có” này chẳng phải cũng thuộc về hư cấu sao? Rốt cuộc người ta không được phép trở nên hơi mỉa mai đối với chủ thể, cũng như đối với vị ngữ và đối tượng sao? Chẳng phải nhà triết học được phép vượt lên trên lòng cả tin vào ngữ pháp sao? Mọi kính trọng dành cho những bà gia sư: nhưng đã đến lúc triết học từ bỏ niềm tin vào những bà gia sư chưa? —[105]

 

35

Ôi Voltaire! Ôi tính người! Ôi sự ngu đần! Có điều gì đó nằm trong chuyện “chân lý”, trong việc tìm kiếm chân lý; và nếu con người làm chuyện ấy theo kiểu quá-con-người — “il ne cherche le vrai que pour faire le bien” [nó chỉ tìm cái đúng để làm điều tốt] — tôi đánh cuộc rằng nó sẽ không tìm thấy gì cả! [106]

 

36.

Giả sử rằng không có gì khác được “cho sẵn” như là thực tại ngoài thế giới của những ham muốn và những đam mê [107] của chúng ta, rằng chúng ta không thể đi xuống hay đi lên đến bất kỳ “thực tại” nào khác ngoài chính thực tại của những xung lực của chúng ta [108] — vì tư duy chỉ là một cách hành xử của những xung lực này đối với lẫn nhau [109] —: vậy thì chẳng phải người ta được phép thử nghiệm và đặt câu hỏi rằng liệu cái được cho sẵn này có đủ để từ chính cái cùng-loại-với-nó mà hiểu cả cái gọi là thế giới cơ giới (hay “vật chất”) hay không? [110] Tôi không hiểu nó như một sự đánh lừa, một “vẻ ngoài”, một “biểu tượng” (theo nghĩa của Berkeley và Schopenhauer), mà như một thứ có cùng cấp độ thực tại với chính xúc cảm của chúng ta, — như một hình thức nguyên thuỷ hơn của thế giới những xúc cảm,[111] trong đó mọi sự vật việc còn nằm gộp lại trong một sự thống nhất đầy sức mạnh, cái rồi sau đó mới phân nhánh và tạo hình trong tiến trình hữu cơ (và dĩ nhiên cũng trở nên mềm yếu hơn và bị làm cho dịu đi — ), như một kiểu đời sống của những xung lực, trong đó toàn bộ những chức năng hữu cơ, cùng với sự tự điều chỉnh, sự đồng hoá, sự nuôi dưỡng, sự bài tiết, sự trao đổi chất, còn gắn chặt tổng hợp với nhau, — như một tiền-hình-thái của sự sống? — Cuối cùng, không chỉ được phép thực hiện thử nghiệm này: xét từ lương tâm của phương pháp, người ta còn bị buộc phải làm vậy. Không được giả định nhiều loại nhân quả chừng nào người ta chưa đẩy thử nghiệm dùng chỉ một loại duy nhất đến giới hạn cực điểm của nó ( — đến mức vô nghĩa, xin được nói như vậy): đó là một luân lý của phương pháp mà hôm nay người ta không còn được phép trốn tránh nữa; — điều đó “theo ra từ định nghĩa của nó”, như một nhà toán học sẽ nói. Rốt cuộc câu hỏi là liệu chúng ta có thật sự thừa nhận ý chí như cái đang tác động hay không, liệu chúng ta có tin vào tính nhân quả của ý chí hay không: nếu chúng ta làm vậy [112] — và về nền tảng, niềm tin vào nó chính là niềm tin của chúng ta vào nhân quả nói chung —, thì chúng ta phải thử đặt tính nhân quả của ý chí như là loại duy nhất, ít nhất trong giả thuyết. Dĩ nhiên “ý chí” chỉ có thể tác động lên “ý chí” — chứ không tác động lên “vật chất” (ví dụ không lên “những dây thần kinh” — ): đủ rồi, người ta phải dám đưa ra giả thuyết rằng ở mọi nơi người ta thừa nhận có “tác động”, thì ý chí tác động lên ý chí — và rằng mọi biến cố cơ giới, trong chừng mực một lực hoạt động trong đó, chính là lực ý chí, là tác động của ý chí. — Giả sử cuối cùng người ta thành công trong việc giải thích toàn bộ đời sống xung lực của chúng ta như sự triển khai và phân nhánh của Một hình thức nền tảng duy nhất của ý chí — [113] cụ thể là ý dục hướng tới quyền lực, [114] như mệnh đề của tôi nói —; giả sử người ta có thể quy toàn bộ những chức năng hữu cơ về ý dục hướng tới quyền lực này và tìm thấy trong nó cả lời giải cho vấn đề sinh sản và nuôi dưỡng — đó là Một vấn đề —, thì bằng cách đó người ta sẽ giành được quyền xác định mọi lực tác động một cách rõ ràng như là: ý dục hướng tới quyền lực. Thế giới được nhìn từ bên trong, [115] thế giới được xác định và gọi tên theo “tính cách khả niệm” của nó — thì nó sẽ chính là “ý dục hướng tới quyền lực” và không gì khác ngoài điều đó. —[116]

 

37

“Cái gì? Nói theo kiểu bình dân thì điều đó chẳng có nghĩa là: [117] Gót đã bị bác bỏ, nhưng quỷ dữ thì chưa —?” Hoàn toàn ngược lại! Hoàn toàn ngược lại, những người bạn của tôi! Và quỷ tha ma bắt nữa, [118] ai ép các anh phải nói theo kiểu bình dân? —[119]

 

38

Rốt cuộc điều đã xảy ra với Cách mạng Pháp trong toàn bộ ánh sáng của thời hiện đại cũng vậy, cái màn kịch đáng rùng mình [120] và, khi nhìn gần, thừa thãi ấy, vào đó những khán giả cao quý và cuồng nhiệt từ khắp châu Âu đã diễn giải vào những cơn phẫn nộ và những sự hăng say của riêng họ suốt một thời gian dài và đầy đam mê từ khoảng cách xa, cho đến khi bản văn biến mất dưới lớp diễn giải: thì một hậu thế cao quý có thể một lần nữa hiểu sai toàn bộ quá khứ, và có lẽ chính nhờ vậy mà cái cảnh tượng của nó mới trở nên có thể chịu đựng được. — Hay đúng hơn: điều này chẳng phải đã xảy ra rồi sao? chẳng phải chính chúng ta là — cái “hậu thế cao quý” ấy sao? [121] Và chẳng phải chính ngay lúc này, trong chừng mực chúng ta hiểu điều đó, — mọi sự vật việc đã kết thúc rồi sao? [122]

39.

Không ai dễ dàng cho rằng một học thuyết là đúng chỉ vì nó làm cho người ta hạnh phúc, hay làm cho người ta có đức hạnh: ngoại trừ có lẽ những “nhà duy ý” đáng yêu kia, [123] những kẻ mê say cái Thiện, cái Đúng, cái Đẹp và để đủ mọi loại điều-đáng-mong-muốn sặc sỡ, [124] vụng về và tốt bụng bơi lẫn lộn trong cái ao của họ. Hạnh phúc và đức hạnh không phải là những luận cứ. [125] Nhưng người ta cũng dễ quên — ngay cả ở phía những tinh thần điềm tĩnh và thận trọng — rằng việc làm cho người ta bất hạnh và làm cho người ta trở nên xấu xa cũng không phải là những phản-luận-cứ. [126] Một điều gì đó có thể là đúng: cho dù nó ở mức độ cao nhất là tai hại và nguy hiểm; vâng, thậm chí có thể thuộc vào cấu tạo nền tảng của tồn tại rằng con người sẽ bị huỷ diệt bởi sự nhận biết hoàn toàn về nó, [127] — đến mức sức mạnh của một tinh thần được đo bằng việc nó còn chịu đựng được bao nhiêu “chân lý”; nói rõ hơn, bằng mức độ mà nó cần phải pha loãng chân lý, che phủ nó, làm ngọt nó, làm cho nó đần độn đi, làm sai lệch nó. [128] Nhưng không có gì đáng nghi ngờ ở chỗ: để khám phá một số phần nào đó của chân lý, những kẻ xấu và những kẻ bất hạnh có điều kiện thuận lợi hơn và xác suất thành công lớn hơn; chưa nói tới những kẻ xấu mà lại hạnh phúc, — một loài người mà những nhà đạo đức học giữ im lặng về nó. Có lẽ sự cứng rắn và sự xảo quyệt [129] tạo ra những điều kiện thuận lợi hơn cho sự xuất hiện của một tinh thần mạnh mẽ, độc lập và của một nhà triết học, hơn là cái tính tốt mềm mỏng, tinh tế, dễ nhượng bộ và nghệ thuật xem nhẹ mọi sự vật việc mà người ta đánh giá cao nơi một học giả — và đúng là người ta có lý khi đánh giá cao điều đó. Dĩ nhiên, điều này giả định trước rằng người ta không thu hẹp khái niệm “nhà triết học” vào kiểu nhà triết học viết sách — hay thậm chí nhét triết học của mình vào trong sách! — Stendhal thêm một nét cuối cùng vào bức chân dung của nhà triết học tinh thần tự do [130] ; và vì lợi ích của gu thưởng thức Đức, tôi không muốn bỏ qua việc nhấn mạnh nét ấy: — bởi vì nó chống lại gu thưởng thức Đức. “Pour être bon philosophe”, nhà tâm lý học vĩ đại cuối cùng này nói, “il faut être sec, clair, sans illusion. Un banquier, qui a fait fortune, a une partie du caractère requis pour faire des découvertes en philosophie, c’est-à-dire pour voir clair dans ce qui est.”

[“Để trở thành một nhà triết học giỏi, người ta phải khô, sáng rõ, không có ảo tưởng. Một chủ ngân hàng đã làm ra gia sản có một phần tính cách cần thiết cho việc khám phá trong triết học, nghĩa là: nhìn rõ cái đang tồn tại.”] [131]

Top of Form

Bottom of Form

 

40.

Mọi sự vật việc gì sâu đều yêu mặt nạ; những thứ sâu nhất thậm chí còn căm ghét hình ảnh và phép so sánh [132] . Chẳng phải chính sự đối lập mới là sự cải trang thích hợp để nỗi xấu hổ của một vị thần bước đi trong đó sao? [133] Một câu hỏi đáng ngờ: sẽ kỳ lạ biết bao nếu chưa từng có một nhà huyền học nào dám thử điều tương tự nơi chính mình. Có những tiến trình tinh tế đến mức người ta làm đúng khi phủ chúng lại bằng một sự thô bạo và làm cho chúng không thể nhận ra; có những hành động của tình yêu và của một sự rộng lượng phóng túng, mà phía sau chúng không gì khôn ngoan hơn là cầm lấy một cây gậy và đánh đập những kẻ chứng kiến: bằng cách đó người ta làm đục ký ức của chúng. Một số người hiểu cách làm đục và hành hạ chính ký ức của mình, để ít nhất trả thù người đồng-biết-duy-nhất này: — sự xấu hổ đầy phát minh. [134] Không phải những thứ tệ hại nhất là thứ khiến người ta xấu hổ nhiều nhất: không chỉ có quỷ kế phía sau một mặt nạ, — có quá nhiều lòng tốt trong sự xảo quyệt. [135] Tôi có thể tưởng tượng rằng một con người phải che giấu điều gì đó quý giá và dễ bị tổn thương sẽ lăn qua đời một cách thô kệch và tròn trịa như một thùng rượu vang cũ màu xanh với những đai sắt nặng nề: sự tinh tế trong nỗi xấu hổ của người này muốn như vậy. Một con người có chiều sâu trong sự xấu hổ cũng gặp những số phận và những quyết định tinh tế của mình trên những con đường mà rất ít người từng đi tới, và những người gần gũi nhất cùng những người thân tín nhất của người này không được phép biết rằng những con đường ấy tồn tại: sự nguy hiểm của đời người này giấu khỏi mắt họ, và sự an toàn của đời sống mà người này vừa giành lại cũng vậy. Một kẻ ẩn mình như thế, [136] kẻ theo bản năng cần lời nói cho sự im lặng và che giấu, và không bao giờ cạn kiệt trong việc lẩn tránh sự truyền đạt, muốn — và thúc đẩy — rằng một mặt nạ của mình đi lang thang thay cho mình trong trái tim và đầu óc của những người bạn; và giả sử người này không muốn điều đó, thì một ngày kia mắt người này rồi cũng sẽ mở ra trước sự thật rằng dù sao ở đó vẫn có một mặt nạ của người này, — và rằng như thế là tốt. Mọi tinh thần sâu đều cần một mặt nạ: [137] hơn nữa, quanh mọi tinh thần sâu, một mặt nạ liên tục mọc lên, nhờ vào sự diễn giải luôn luôn sai lầm — nghĩa là nông cạn [138] — về từng lời nói, từng bước đi, từng dấu hiệu của sự sống mà nó đưa ra. — [139]

 

41

Người ta phải tự đặt cho chính mình những thử nghiệm, [140] để chứng minh rằng chính mình được định cho độc lập và cho quyền ra lệnh; [141] và phải làm điều đó đúng thời điểm. [142]

Người ta không được tránh né những thử nghiệm của mình, dù chúng có thể là trò chơi nguy hiểm nhất mà người ta có thể chơi, và cuối cùng chỉ là những thử nghiệm mà người ta thực hiện trước chính mình như nhân chứng, và không có quan tòa nào khác ngoài chính mình.

Không được bám vào [143] bất kỳ con người nào: dù người đó là người được yêu nhất — vì mỗi con người đều biến người khác thành một nhà tù, thậm chí chỉ là một góc kín.

Không được bám vào bất kỳ tổ quốc nào: dù đó là tổ quốc đau khổ nhất và cần giúp đỡ nhất — vì việc tách trái tim khỏi một tổ quốc chiến thắng còn ít khó hơn.

Không được bám vào bất kỳ lòng thương xót nào: dù đó là lòng thương xót đối với những con người cao hơn, những người mà ta đã tình cờ nhìn thấy sự tra tấn hiếm hoi và sự bất lực của họ.

Không được bám vào bất kỳ khoa học nào: dù nó dụ dỗ người ta bằng những phát hiện quý giá nhất, dường như được dành riêng đúng cho chính ta.

Không được bám vào chính sự tự tách rời [144] mình, vào cái khoảng cách khoái lạc và sự xa lạ như của loài chim, con chim luôn bay ngày càng cao hơn để nhìn thấy ngày càng nhiều hơn bên dưới mình: — đó là nguy hiểm của kẻ đang bay.

Không được bám vào chính những đức hạnh của mình, và không được để toàn bộ bản thân trở thành nạn nhân của một chi tiết nào đó trong mình, ví dụ như “tính hiếu khách” — như đó là nguy hiểm của những nguy hiểm ở những linh hồn cao quý và giàu có, những kẻ phung phí và gần như thờ ơ với chính mình, những người đẩy đức hạnh rộng rãi đến sát ranh giới của thói xấu. [145]

Người ta phải biết tự giữ mình: đó là thử nghiệm mạnh nhất của độc lập. [146]

 

42

Một giống triết gia mới đang đi lên: ta dám thực hiện việc đặt tên [147] cho họ bằng một cái tên không vô hại.

Như ta đoán họ, và như họ tự cho phép mình bị đoán ra [148] — vì thuộc về kiểu của họ là muốn giữ mình như một bí ẩn [149]ở một điểm nào đó — thì những triết gia của tương lai này có thể có quyền, và cũng có thể có sai lầm, khi được gọi là những kẻ thử nghiệm. [150]

Cái tên này, xét đến cùng, chỉ là một thử nghiệm, và, nếu muốn nói như vậy, còn là một sự cám dỗ. [151]

 

43

Họ có phải là những người bạn mới của “chân lý” không, những triết gia tương lai?

Có lẽ đúng: vì mọi triết gia trước đây đều yêu những chân lý của chính họ.

Nhưng chắc chắn họ sẽ không phải là những người giáo điều.[152]

Điều đó phải đi ngược lại kiêu hãnh của họ, và cũng đi ngược lại khẩu vị của họ, nếu chân lý của họ lại phải là chân lý cho mọi người: điều vốn là ước muốn bí mật và tầng ý nghĩa ẩn của mọi xu hướng giáo điều trước đây. [153]

“Phán đoán của tôi là phán đoán của tôi: vì thế không dễ gì người khác cũng có quyền với nó” — có lẽ một triết gia tương lai sẽ nói như vậy.

Người ta phải loại bỏ khẩu vị xấu muốn đồng thuận với số đông.[154]

“Cái tốt” không còn là tốt nữa khi người hàng xóm đưa nó vào miệng.

Và làm sao lại có thể có một “tài sản chung” được! Từ đó tự mâu thuẫn: cái gì có thể trở thành chung thì luôn chỉ có giá trị thấp.[155]

Cuối cùng phải như nó vẫn từng như vậy: những điều lớn thuộc về những kẻ lớn; những vực thẳm thuộc về những kẻ sâu; [156] những tinh tế và rùng rợn thuộc về những kẻ tinh tế; và nói chung, mọi cái hiếm thuộc về những kẻ hiếm.[157]

 

44

Sau tất cả những điều đó, ta có cần phải nói riêng rằng họ cũng sẽ là những tinh thần tự do, rất tự do, những triết gia của tương lai này không? [158]

Nhưng chắc chắn họ không chỉ là những tinh thần tự do, nhưng còn là một gì đó nhiều hơn, cao hơn, lớn hơn, và về bản chất là hoàn toàn khác — một gì không muốn bị hiểu sai hay bị đồng nhất.

Tuy nhiên, khi ta nói điều này, ta gần như cảm thấy một nghĩa vụ không chỉ đối với chính họ, nhưng còn đối với chúng ta — những kẻ là tiền phong và người báo hiệu của họ, chúng ta, những tinh thần tự do — phải thổi bay một định kiến cũ ngu xuẩn và một sự hiểu lầm đã tồn tại quá lâu, đã làm mờ khái niệm “tinh thần tự do” như một màn sương.

Ở mọi quốc gia châu Âu và cả ở Mỹ hiện nay đều có một thứ đang lạm dụng cái tên này: một loại tinh thần bị giới hạn, bị bắt giữ, bị xích lại — hoàn toàn đối lập với điều nằm trong ý chí và bản năng của chúng ta, chưa kể rằng đối với những triết gia tương lai đang đi lên kia, họ càng là những cửa sổ đóng kín và những cánh cửa bị khóa chặt.

Họ thuộc về, nói ngắn gọn và tệ hại, vào phe những kẻ san bằng — những “tinh thần tự do” giả danh — những kẻ phục vụ bằng lời nói và chữ viết cho khẩu vị dân chủ và cho những “ý tưởng hiện đại”.

Tất cả bọn họ là những con người không có cô độc riêng, thô kệch nhưng dễ bảo, không thể bị phủ nhận lòng can đảm hay đạo đức bên ngoài, nhưng về bản chất thì không tự do và nông cạn đến mức buồn cười.

Điều nền tảng nơi họ là xu hướng nhìn thấy trong các hình thức của xã hội cũ gần như nguyên nhân của mọi đau khổ và mọi sai lầm của con người — và trong đó, chân lý bị lật ngược hoàn toàn.

Điều họ cố gắng đạt tới là một hạnh phúc đồng cỏ xanh chung cho cả bầy: an toàn, không nguy hiểm, dễ chịu, và sự giảm nhẹ đời sống cho tất cả mọi người.

Hai giáo lý và bài ca được họ ca tụng nhiều nhất là “bình đẳng quyền lợi” và “lòng thương xót đối với mọi kẻ đau khổ” — và chính bản thân sự đau khổ bị họ coi như một một gì đó phải bị loại bỏ.

Còn chúng ta — những kẻ đi theo hướng ngược lại — lại tin rằng con người chỉ được nâng cao mạnh nhất trong những điều kiện đối lập.

Chúng ta cho rằng sự nguy hiểm phải được đẩy lên mức cực độ; khả năng sáng tạo và che giấu phải phát triển dưới áp lực dài lâu; và ý chí sống phải được nâng lên thành ý chí quyền lực.

Chúng ta cho rằng: khắc nghiệt, bạo lực, nô lệ, nguy hiểm ngoài đường phố và trong nội tâm, sự che giấu, khổ hạnh, cám dỗ, và mọi dạng cái ác, cái đáng sợ, cái thống trị, cái thú săn mồi và rắn rết trong con người cũng phục vụ cho sự nâng cao giống loài “con người”, ngang hàng với mặt đối lập của chúng.

Chúng ta thậm chí không nói đủ nếu chỉ nói như vậy, và chắc chắn, với cách nói và im lặng của chúng ta ở đây, chúng ta đang ở phía đối cực của mọi hệ tư tưởng hiện đại và mọi lý tưởng bầy đàn — như những kẻ đối lập của chúng.

Thật có gì lạ khi chúng ta, những “tinh thần tự do”, không phải là những tinh thần dễ truyền đạt nhất? rằng chúng ta không muốn tiết lộ mọi điều về việc một tinh thần có thể tự giải phóng khỏi cái gì và nó có thể bị đẩy đi đâu?

Và điều gì nằm trong công thức nguy hiểm “bên kia thiện và ác”, mà chúng ta dùng ít nhất là để tự bảo vệ khỏi bị nhầm lẫn: chúng ta không phải là “freethinkers”, không phải “libres-penseurs”, không phải “liberi pensatori”, và không phải bất kỳ tên gọi tử tế nào khác mà những người bảo vệ “ý tưởng hiện đại” thích dùng.

Chúng ta đã sống trong nhiều vùng của tinh thần; ít nhất đã từng là khách ở đó; luôn thoát khỏi những góc tối dễ chịu nơi mà thiên hướng và ác cảm, tuổi trẻ, nguồn gốc, sự ngẫu nhiên của người và sách, hay cả sự mệt mỏi của hành trình từng muốn giam giữ chúng ta.

Chúng ta đầy ác cảm đối với những cám dỗ của sự phụ thuộc, dù chúng ẩn trong danh dự, tiền bạc, chức vụ hay những kích thích của giác quan.

Chúng ta biết ơn cả nghèo khó và bệnh tật thay đổi, vì chúng luôn giải phóng chúng ta khỏi một quy tắc và “định kiến” nào đó; biết ơn cả thần, quỷ, cừu và sâu trong chúng ta; tò mò đến mức trở thành thói xấu; truy tìm đến mức tàn nhẫn; với những ngón tay không sợ hãi trước cái không thể nắm bắt; với răng và dạ dày dành cho cái khó tiêu nhất.

Chúng ta sẵn sàng cho mọi nghề đòi hỏi sự sắc bén của trí tuệ và giác quan; sẵn sàng cho mọi liều lĩnh nhờ một dư thừa của “ý chí tự do”; mang trong mình những tầng trước và sau của linh hồn mà không ai dễ nhìn thấy hết mục đích cuối cùng; có những nền và tiền cảnh mà không bước chân nào có thể đi hết.

Chúng ta là những kẻ ẩn dưới áo choàng ánh sáng, những kẻ chinh phục, dù đồng thời cũng là kẻ thừa kế và kẻ phung phí; những người sắp xếp và thu gom từ sáng đến tối; những kẻ keo kiệt với sự giàu có và những ngăn kéo đầy ắp của mình; tiết kiệm trong học hỏi và quên đi; sáng tạo trong các hệ thống; đôi khi tự hào về bảng phân loại; đôi khi là những kẻ câu nệ; đôi khi là cú đêm lao động ngay cả giữa ban ngày.

Và nếu cần, thậm chí là những con bù nhìn — và hôm nay thì cần: bởi vì chúng ta là những người bạn bẩm sinh, thề nguyện và ghen tị của sự cô độc, của chính sự cô độc sâu nhất, nửa đêm nhất và giữa trưa nhất của chúng ta.

Một loại người như vậy là chúng ta — chúng ta, những tinh thần tự do!

Và có lẽ các ngươi cũng là một phần của điều đó, các ngươi, những kẻ sắp tới? những triết gia mới? [159]

Sau tất cả điều đó, có cần phải nói riêng rằng họ cũng sẽ là những tinh thần tự do, rất tự do, những triết gia tương lai này không? [160]

Chắc chắn họ không chỉ là những tinh thần tự do, nhưng còn là một gì đó nhiều hơn, cao hơn, lớn hơn, và hoàn toàn khác về bản chất — một gì không muốn bị nhầm lẫn hay đánh đồng.

 

 

 

Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ hai

(May/2026)

(còntiếp, . . . . . )

http://chuyendaudau. blogspot. com/ 

http://chuyendaudau. wordpress. com

 

---

[1] “O sancta simplicitas!” : Ôi, sự giản dị thiêng liêng! Đây là một câu cảm thán mỉa mai. Không phải ca ngợi “đơn giản”, mà là: phê phán việc con người tự tạo ra một thế giới “giản lược giả tạo” rồi tưởng đó là chân lý.”thiêng liêng” ở đây là mỉa mai tôn giáo/đạo đức.

[2] “Vereinfachung und Fälschung” – đơn giản hóa và bóp méo Hai khái niệm trung tâm: Vereinfachung: giản lược thực tại thành mô hình dễ hiểu Fälschung: làm sai lệch / tạo dựng giả. Ý Nietzsche: nhận thức con người không “phản ánh” thế giới mà luôn chỉnh sửa nó để sống được.

[3] “Freipass für alles Oberflächliche” – giấy thông hành cho cái bề mặt “Oberflächliche” = cái chỉ ở bề mặt, không đi vào bản chất. Ý: giác quan chỉ được “cho phép” tiếp cận cái nông cạn, không phải bản chất sâu xa.

[4] “Fehlschlüsse” – suy luận sai Không chỉ là lỗi logic đơn giản. Nietzsche dùng nó để nói: sai lầm không phải tai nạn, mà là một phần cấu trúc của tư tưởng sống còn.

[5] . “Unwissenheit erhalten” – duy trì sự không biết Đây là trục quan trọng nhất của đoạn. Không phải “thiếu hiểu biết” tiêu cực. Mà là: con người chủ động duy trì một mức độ không biết để có thể sống nhẹ nhàng, tự do, can đảm. ➡ Đây là ý rất Nietzsche: “không biết” là điều kiện sinh tồn của đời sống mạnh mẽ.

[6] “Wille zum Nicht-wissen” – ý chí không muốn biết. Cụm từ then chốt triết học. Không phải ignorance thụ động. Là một ý chí (Wille) có tính chủ động. Ý nghĩa: Con người không chỉ muốn chân lý, nhưng còn muốn không phải đối diện toàn bộ sự thật.

[7] “Nicht als Gegensatz, sondern als Verfeinerung”: “Không phải đối lập mà là tinh luyện” Đây là logic đặc trưng Nietzsche: khoa học không đối lập với ảo tưởng — mà là một dạng ảo tưởng tinh vi hơn

[8] “eingefleischte Tartüfferie der Moral” = “Tartüfferie” = sự đạo đức giả kiểu Tartuffe (Molière) “eingefleischt” = nhập vào máu thịt Ý: đạo đức giả không còn là hành vi, mà trở thành bản năng văn hóa.

[9] “durch und durch künstlichen Welt” – thế giới hoàn toàn nhân tạo. Không phải “ảo tưởng” đơn giản. Là: thế giới được khái niệm, ngôn ngữ, khoa học, đạo đức dựng lên.

[10] “Irrtum” (sai lầm) được yêu thích: Đây là điểm rất Nietzsche: sai lầm không bị khoa học loại bỏ, mà được khoa học “tái sản xuất” ở cấp độ cao hơn.

[11] “die Lebendige liebt das Leben”: “cái sống yêu sự sống”. Ý tưởng nền tảng: mọi hệ thống nhận thức, kể cả khoa học, đều bị chi phối bởi bản năng sinh tồn, không phải chân lý thuần túy.Tóm lại (ý cấu trúc của đoạn) Đoạn này xoay quanh 3 luận điểm lớn: Nhận thức con người luôn giản lược + biến dạng thực tại “Không biết” là điều kiện tích cực để sống Khoa học không phá ảo tưởng, mà là tinh luyện và duy trì ảo tưởng ở cấp cao hơn

[12] “Martyrium” — sự tử vì đạo Đây là từ trung tâm của toàn đoạn. Không nên hiểu đơn giản: “hy sinh” = “chịu khổ” Nietzsche nhắm tới: tư thế tự biến mình thành người chịu đau khổ vì chân lý. Ở đây có: sắc thái đạo Kitô sắc thái sân khấu đạo đức Nietzsche cho rằng: khi triết gia đóng vai “người tử vì chân lý”, ông ta không còn tự do tư tưởng nữa.

[13] “um der Wahrheit willen” — “vì chân lý” Cần giữ dấu ngoặc hoặc nhấn mỉa mai. Nietzsche nghi ngờ: có thật người ta đau khổ “vì chân lý” không, hay: vì bản ngã, vì danh tiếng, vì nhu cầu đóng vai anh hùng

[14] “Vertheidiger der Wahrheit” — người bảo vệ chân lý Rất quan trọng. Nietzsche chế giễu ý tưởng: chân lý cần luật sư, chiến binh hay thánh tử đạo bảo vệ. Ông xem điều này là: sân khấu hóa triết học đạo đức hóa nhận thức

[15] . “Ritter von der traurigsten Gestalt”: “những hiệp sĩ có hình dạng thảm hại nhất”. Đây là ám chỉ Don Quixote. Nietzsche đang chế nhạo: những triết gia tự xem mình là chiến sĩ anh hùng của chân lý.

[16] “Spinneweber des Geistes” — những con nhện giăng tơ của tinh thần, Cực kỳ Nietzsche. Không chỉ là “người suy nghĩ”. Ý là: những kẻ ngồi trong góc tối dệt ra hệ thống khái niệm. Hình ảnh: cô lập ám ảnh tự mắc kẹt trong mạng lưới tư tưởng của mình

[17] “Fragezeichen” — dấu hỏi Một trong những hình ảnh quan trọng nhất. Nietzsche nói: một dấu hỏi nhỏ có giá trị chân thật hơn mọi tư thế long trọng. Đây là: phản-Plato, phản-giáo điều, phản-hệ thống

[18] “Leibworte” Khó dịch. Leib = thân thể / thuộc về bản thân Leibwort = khẩu hiệu sống gắn liền với chính mình Không phải slogan bình thường. Ý: những công thức mà triết gia đồng hóa với bản ngã của mình.

[19] “Maske” — mặt nạ: Rất quan trọng trong Nietzsche. Không phải: giả dối đơn giản. Mà: mặt nạ là điều kiện của tự do tinh thần. Ở Nietzsche: ai hoàn toàn “thành thật” trước công chúng → sẽ trở thành diễn viên đạo đức.

[20] . “gute Einsamkeit” — sự cô độc tốt đẹp: Không phải cô lập bệnh lý. Mà là: khoảng cách cần thiết để tư tưởng không bị đám đông đạo đức hóa. . “muthwillige leichte Einsamkeit”: Rất khó dịch. muthwillig: tinh nghịch tự do hơi ngỗ nghịch không chịu bị kỷ luật hóa. Nietzsche không nói: cô độc khổ hạnh. Ông nói: cô độc nhẹ nhàng, có tính chơi đùa.

[21] “raffinirte Rachsüchtige und Giftmischer” = “những kẻ báo thù tinh vi và đầu độc”. Đây là luận đề tâm lý cực mạnh. Nietzsche cho rằng: người bị đàn áp quá lâu sẽ biến sự thù hận thành triết học. Đặc biệt nhắm vào: đạo đức học gót học, hệ thống siêu hình khổ hạnh

[22] “moralische Entrüstung” — cơn phẫn nộ đạo đức. Cực kỳ Nietzsche. Đây không phải: sự phẫn nộ chính đáng. Mà là: khoái cảm quyền lực trá hình dưới hình thức đạo đức.

[23] “philosophische Humor” — óc hài hước triết học Không phải “vui tính”. Mà là: khả năng giữ khoảng cách với chính niềm tin của mình. Khi triết gia mất điều này: → ông ta biến thành nhà truyền giáo.

[24] “Agitator” và “Schauspieler” (kẻ kích động và diễn viên) Nietzsche cho rằng: trong mọi “người tử vì chân lý” luôn có: người làm chính trị, và diễn viên sân khấu.

[25] . “Satyrspiel” và “Nachspiel-Farce” Hai thuật ngữ sân khấu Hy Lạp. Satyrspiel: vở hài tục tĩu diễn sau bi kịch Hy Lạp. Nachspiel-Farce: trò hề hậu trường sau màn chính. Ý Nietzsche: cái gọi là “tử vì chân lý” thường chỉ là màn hài sau khi bi kịch triết học thật sự đã kết thúc.

[26] “jede Philosophie im Entstehen eine lange Tragödie war” =“mọi triết học khi hình thành đều là một bi kịch kéo dài”. Đây là câu kết cực kỳ quan trọng. Nietzsche xem: triết học thật sự = cuộc đấu tranh nội tâm lâu dài còn “triết gia tử vì đạo” chỉ là: màn biểu diễn công cộng sau đó.

Tóm lại: các trục ý chính của §25: A. Phê phán “triết gia tử vì chân lý” Nietzsche chống: sân khấu hóa chân lý đạo đức hóa triết học. B. Chân lý không cần chiến sĩ, Triết gia càng “chiến đấu vì chân lý” → càng mất tự do tinh thần. C. Cô độc, mặt nạ, khoảng cách. Là điều kiện để tư tưởng không bị tha hóa. D. Mọi sự tử vì đạo đều có yếu tố diễn xuất Đây là luận đề tâm lý học sâu nhất của đoạn này.

[27] “auserlesene Mensch” = “con người được chọn lọc” Không phải: “người được Chúa chọn” hay “quý tộc xã hội”. Nietzsche muốn nói: kiểu người có cấu trúc tinh thần hiếm hoi. “Auserlesen”: được tinh lọc được tuyển chọn khác khỏi số đông do cấu tạo nội tâm.

[28] “Burg und Heimlichkeit” = “thành trì và nơi kín đáo” Cực kỳ Nietzsche. “Burg” không chỉ là lâu đài. mà: pháo đài tinh thần tự vệ chống đám đông. “Heimlichkeit” kín đáo ẩn mình bí mật Không mang nghĩa tiêu cực. Nietzsche xem: che giấu bản thân là điều kiện của tự do tinh thần

[29] “die Regel Mensch” = “quy tắc ‘con người’” Đây là ý rất tinh tế. Nietzsche đối lập: Regel = quy tắc / kiểu trung bình Ausnahme = ngoại lệ “con người” ở đây: không phải nhân loại lý tưởng, mà: con người trung bình như một kiểu sinh vật thống trị.

[30] . “als deren Ausnahme” = “như ngoại lệ của quy tắc ấy” Triết gia thật sự: không thuộc về đám đông nhưng: vẫn phải nghiên cứu đám đông. Đây là bi kịch nhận thức trong đoạn này.

[31] “Erkennender” = “người nhận thức / người tìm hiểu” Không đơn thuần là: scholar academic thinker. Nietzsche dùng: Erkennender = người bị thôi thúc phải hiểu con người. Có sắc thái gần: nhà giải phẫu tinh thần.

[32] . “in allen Farben der Noth schillert” = “đổi màu theo mọi sắc thái của khốn khổ” Hình ảnh cực Nietzsche. Người nhận thức thật sự: phải đi qua ghê tởm, chán nản, cô độc, thương hại. Nhận thức không thanh sạch. Nó làm bẩn người nhận thức.

[33] . “guter Geschmack” = “gu thưởng thức tốt” Rất quan trọng. Nietzsche dùng “taste” như phạm trù triết học. “gu tốt”: bản năng tránh cái thô tục, tránh cái thấp kém. Nhưng: người nhận thức phải phản bội “gu tốt” của mình để hiểu con người.

[34] “die Regel ist interessanter als die Ausnahme” = “quy tắc thú vị hơn ngoại lệ” Một câu cực kỳ quan trọng. Triết gia ban đầu nghĩ: mình là ngoại lệ đặc biệt. Nhưng nhà nhận thức sâu hơn nhận ra: con người trung bình mới là điều cần nghiên cứu.

[35] . “hinab” / “hinein” = “đi xuống” / “đi vào bên trong” Nietzsche dùng hình ảnh không gian: xuống thấp, đi vào sâu. Ý: tri thức cần sự hạ mình vào thực tại con người.

[36][36] Verkleidung” = “cải trang” Không phải giả dối đơn giản. Mà: triết gia phải mang nhiều mặt nạ để sống giữa con người. Đây là motif lớn của Nietzsche: mask, disguise, style.

[37] “schlechter Umgang” = “giao du tồi tệ” Câu rất nổi tiếng: “mọi giao du đều tồi tệ ngoại trừ với người ngang hàng.” Ý không phải khinh người đơn giản. Nietzsche muốn nói: tiếp xúc xã hội luôn làm loãng và biến dạng tinh thần.

[38] . “Cyniker” = “những kẻ khuyển nho” Rất quan trọng. Nietzsche không dùng “cynic” theo nghĩa hiện đại: yếm thế, châm biếm đời. Ông gần với: Cynics Hy Lạp cổ đại. Ý: những người dám nhìn con người như sinh vật bản năng.

[39] . “das Thier, die Gemeinheit, die Regel” = “con thú vật, sự tầm thường, quy tắc” Ba tầng: animality vulgarity normality Nietzsche cho rằng: người thành thật phải chấp nhận phần thú vật và thấp kém trong con người.

[40] “wälzen sich in Büchern wie auf ihrem eignen Miste” = “lăn lộn trong sách như trên đống phân của mình” Một hình ảnh cực mạnh. Nietzsche chế giễu: những trí thức sống trong sách như con vật trong môi trường tự nhiên của nó. Có: ghê tởm, nhưng cũng có sự chân thật sinh học.

[41] . “Redlichkeit” = “sự thành thật” Một trong những từ quan trọng nhất của Nietzsche. Không phải: đạo đức trung thực. Mà: khả năng nhìn sự thật khó chịu về con người mà không tự lừa mình.

[42] “wissenschaftliche Satyr” = “thần rừng khoa học” Satyr: sinh vật nửa người nửa thú trong thần thoại Hy Lạp. Nietzsche dùng hình ảnh này cho: nhà nghiên cứu còn giữ bản năng động vật và sự trần trụi.

[43] . “Bock und Affe” = “dê và khỉ” Hai biểu tượng: dục tính, nhại lại, thô tục, bản năng. Nietzsche thường dùng động vật để giải cấu trúc phẩm giá con người.

[44] . “schmutzigsten Menschen” = “con người bẩn thỉu nhất” Không chỉ là đạo đức. Mà: người dám chạm vào những phần thấp nhất của đời sống.

[45] “moralische Physiologen” = “những nhà sinh lý học về đạo đức” Cực kỳ quan trọng. Nietzsche muốn: nghiên cứu đạo đức như hiện tượng cơ thể và bản năng, không như chân lý siêu hình.

[46] “Bauche mit zweierlei Bedürfnissen” = “cái bụng với hai loại nhu cầu” Nietzsche cố tình hạ thấp con người xuống sinh học. Con người: ăn uống, sinh dục, hư vinh. Không có “linh hồn cao quý” tách biệt.

[47] “Entrüstung” = “phẫn nộ đạo đức” Một trong các mục tiêu lớn của Nietzsche. Ông nghi ngờ: sự phẫn nộ đạo đức thường che giấu: tổn thương bản ngã, ý dục quyền lực, ressentiment.

[48] “Niemand lügt soviel als der Entrüstete” = “không ai nói dối nhiều bằng kẻ đang phẫn nộ” Câu kết cực mạnh. Nietzsche cho rằng: cảm xúc đạo đức mãnh liệt thường làm con người mất khả năng nhìn sự thật. Người phẫn nộ: không quan sát, mà kết án. Kết cấu tư tưởng của §26 Đoạn này vận hành theo logic: (1) Triết gia thật sự cần cô độc. ↓ (2) Nhưng nếu muốn nhận thức sâu, anh ta phải đi vào thế giới con người trung bình. ↓ (3) Điều này gây ghê tởm, thất vọng, tự hạ thấp. ↓ (4) Những người khuyển nho, thô tục, vô liêm sỉ đôi khi lại giúp nhận thức nhiều hơn người đạo đức. ↓ (5) Phẫn nộ đạo đức là kẻ thù của nhận thức.

[49] “Es ist schwer, verstanden zu werden” = “Thật khó để được hiểu đúng” Cần chú ý:

Nietzsche không nói: “khó giải thích” hay “người khác ngu”. Ông muốn nói: có những kiểu tư tưởng mà cấu trúc trải nghiệm của chúng quá khác người bình thường nên việc hiểu đúng gần như bất khả.

[50] “gangasrotogati” thuật ngữ Sanskrit Đây là từ quan trọng nhất của đoạn. Tách nghĩa: Ganga = sông Hằng srotas = dòng chảy gati = chuyển động / cách đi Nghĩa: “chuyển động như dòng sông Hằng” Nietzsche dùng nó để chỉ: dòng chảy lớn, mạnh, liên tục, tự cuốn đi. Ý: kiểu tư tưởng sống trong chuyển động mãnh liệt và liên tục.

[51] . “kurmagati” = “chuyển động kiểu rùa” kurma = rùa gati = cách di chuyển Ý: chậm chạp,nặng nề, tự phòng thủ, dè dặt. Nietzsche đang đối lập: tinh thần nhanh, mạnh, nguy hiểm với: tinh thần phòng thủ và chậm.

[52] “nach der Gangart des Frosches” = “theo dáng đi của con ếch” Rất Nietzsche. Không chỉ là chậm. Ếch: nhảy từng quãng, không liên tục, giật cục, sống thấp sát bùn nước. Ý: đa số tư tưởng con người vận động đứt đoạn, thấp và phản ứng tình huống

[53] “mandeikagati” Một từ Sanskrit khác. Nietzsche dùng hơi biến dạng. Nghĩa gần: chuyển động kiểu ếch / nhảy cóc / trì độn. Ông đang tạo: một hệ phân cấp nhịp độ tinh thần: sông rùa ếch

[54] “ich thue eben Alles, um selbst schwer verstanden zu werden?” = “Có phải chính tôi cũng làm mọi cách để khó được hiểu?” Đây là câu cực kỳ Nietzsche. Không phải thú nhận kiêu ngạo đơn giản. Ý: tư tưởng sâu phải tự bảo vệ mình khỏi sự hiểu sai thô bạo. Nietzsche nhiều lần cho rằng: bị hiểu quá nhanh = bị đồng hóa= bị làm phẳng.

[55] “Feinheit der Interpretation” = “sự tinh tế trong diễn giải” Một khái niệm nền tảng. Nietzsche yêu cầu: đọc chậm, đọc tinh, đọc theo sắc thái. Không chỉ “hiểu nội dung”.

[56] “die guten Freunde” = “những người bạn tốt” Ở đây mang sắc thái mỉa mai. Nietzsche nghi ngờ: bạn bè thường muốn hiểu ta theo cách tiện lợi cho họ.

[57] “Recht auf Bequemlichkeit” = “quyền được dễ dãi” Rất quan trọng. Ý: người thân quen thường không còn cố gắng hiểu sâu nữa. Họ nghĩ: “tôi biết anh rồi.” Đó chính là những gì Nietzsche ghét.

[58] “Spielraum und Tummelplatz des Missverständnisses” = “không gian và sân chơi của sự hiểu lầm” Một hình ảnh rất đặc biệt. Nietzsche không cố loại bỏ hiểu lầm. Ngược lại: ông chấp nhận hiểu lầm như điều tất yếu giữa những tinh thần khác nhau. “Tummelplatz”: sân chơi, nơi chạy nhảy, nơi hỗn loạn. Ý: hãy để hiểu lầm tự do vận động.

[59] . “so hat man noch zu lachen” = “như thế người ta vẫn còn có thể cười” Tiếng cười ở Nietzsche rất quan trọng. Không phải: vui vẻ đơn giản. Mà: giữ khoảng cách với bi kịch của việc không được hiểu

[60] “sie ganz abzuschaffen” = “loại bỏ họ hoàn toàn” Nghe rất cực đoan. Nhưng đây là: logic của khoảng cách tinh thần. Nietzsche cho rằng: có những tình bạn phá hủy tư tưởng vì quá tiện lợi và quá dễ dãi.

[61] Câu cuối: “und auch zu lachen!” = “và rồi cũng cười!” Cực Nietzsche. Kết thúc bằng tiếng cười nghĩa là: không rơi vào cay đắng đạo đức. Tiếng cười: chống ressentiment, chống bi kịch hóa bản thân.

[62] Kết cấu tư tưởng của §27 (1) Những kiểu tinh thần khác nhau vận động ở nhịp độ khác nhau. ↓ (2) Người suy nghĩ “như dòng sông” gần như không thể được hiểu bởi đa số. ↓ (3) Hiểu lầm là tất yếu. ↓ (4) Triết gia nên: chấp nhận điều đó, giữ khoảng cách, và cười. Ý sâu nhất của đoạn Nietzsche không thực sự than phiền việc bị hiểu lầm. Ngược lại: bị hiểu quá nhanh mới là nguy hiểm. Bởi vì: hiểu nhanh thường là đồng hóa, giản lược, biến cái khác biệt thành cái quen thuộc. Cho nên: “khó hiểu” đôi khi là hình thức tự vệ của tư tưởng sâu.

[63] “tempo des Stils” = “nhịp điệu của văn phong” Đây là từ quan trọng nhất. Nietzsche không xem văn phong chỉ là: cách viết, hay kỹ thuật văn học. Mà: văn phong là nhịp vận động của tinh thần. “tempo” ở đây: tốc độ tư tưởng, nhịp cảm xúc, cách ý nghĩ chuyển động.

[64] “im Charakter der Rasse” = “trong tính cách của giống người” Nguy hiểm nếu hiểu theo nghĩa chủng tộc hiện đại. Nietzsche không nói sinh học chủng tộc kiểu thế kỷ 20. Ông muốn nói: mỗi dân tộc có một cấu trúc thần kinh-văn hóa riêng. “Stoffwechsel” = “sự trao đổi chất” Cực kỳ quan trọng. Nietzsche sinh lý hóa văn hóa. Ý: ngôn ngữ và tư tưởng bắt nguồn từ nhịp sinh học của cơ thể. Không phải: tinh thần thuần túy, lý tính thuần túy.

[65] . “Vergemeinerungen des Originals” = “làm bản gốc trở nên tầm thường” Nietzsche cho rằng: dịch thuật thường làm phẳng cái độc đáo của tác phẩm. “gemein”: tầm thường, đại trà, mất độ sắc.

[66] “tapferes und lustiges tempo” = “nhịp táo bạo và vui vẻ” Quan trọng vì Nietzsche nối: tốc độ, lòng can đảm, và tiếng cười. Đối với ông: tư tưởng mạnh luôn có nhịp nhanh và nhẹ.

[67] “Presto” Thuật ngữ nhạc. Nghĩa: rất nhanh, chuyển động mạnh, linh hoạt. Nietzsche dùng nhạc để nói về tư tưởng. “presto” ở đây: tư tưởng biết nhảy qua nguy hiểm thay vì đứng lại nặng nề.

[68] “freigeisterischen Gedankens” = “tư tưởng của tinh thần tự do” Không phải: liberalism đơn giản, hay tự do chính trị. “Freigeist” ở Nietzsche: kiểu tinh thần không bị trói buộc bởi đạo đức, giáo điều hay hệ thống.

[69] “Buffo” Một kiểu hài opera Ý. Đặc điểm: nhanh, tinh nghịch, nhẹ, trào lộng. Nietzsche cho rằng: người Đức thiếu khả năng này trong ngôn ngữ.

[70] “Satyr” thần rừng Satyr Biểu tượng rất Nietzsche. Satyr: nửa người nửa thú, dục tính, vui nhộn, hoang dã. Nietzsche xem đây là: yếu tố sống động chống lại sự nghiêm trang đạo đức.

[71] Aristophanes Aristophanes Cực kỳ quan trọng với Nietzsche. Aristophanes đại diện cho: tiếng cười Hy Lạp, sức khỏe tinh thần, sự trào lộng chống siêu hình học. Nietzsche cho rằng: không hiểu Aristophanes thì không hiểu Hy Lạp. Petronius Petronius Đại diện cho: thanh nhã, tốc độ, châm biếm nhẹ, sự tự do tinh thần. Nietzsche xem Petronius như: bậc thầy của sự nhẹ nhàng văn hóa cao cấp.

[72] Goethe Johann Wolfgang von Goethe Nietzsche vừa kính trọng vừa phê phán Goethe. Ở đây: Goethe vẫn còn quá “Đức”: kiểu cách, hơi cứng, chưa đủ tốc độ. “Rokoko-Geschmack” = “gu Rococo” Rococo: thanh nhã, trang trí, nhẹ, quý tộc, cầu kỳ. Nietzsche nói: gu Đức từng có lúc còn nhẹ và tinh tế hơn về sau.

[73] Lessing Gotthold Ephraim Lessing Nietzsche thích Lessing vì: có tính sân khấu, có nhịp nhanh, gần tinh thần Pháp và La Mã hơn tinh thần Đức nặng nề.

[74] Machiavelli Niccolò Machiavelli Nietzsche cực kỳ kính trọng Machiavelli. Không phải vì chính trị,

mà vì: tốc độ, sự sắc bén, sự không đạo đức hóa.

[75] “Allegrissimo” Thuật ngữ nhạc: cực nhanh, cực sống động. Nietzsche đối lập: ý nghĩ nguy hiểm

với: nhịp vui tươi. Đây là những gì ông yêu nhất.

[76] Chi tiết Aristophanes dưới gối Plato Một chi tiết nổi tiếng. Nietzsche bị ám ảnh vì: Plato cần Aristophanes để chịu đựng cuộc sống. Ý cực sâu: ngay cả nhà siêu hình lớn nhất→ cũng cần: hài kịch, tiếng cười, sự nhẹ nhàng.

[77] “ein griechisches Leben, zu dem er Nein sagte” = “một đời sống Hy Lạp mà ông đã nói ‘không’ với nó” Đây là trung tâm phê phán Plato của Nietzsche. Plato: sinh ra từ văn hóa Hy Lạp sống động, nhưng lại tạo triết học phủ nhận đời sống cảm tính ấy.

[78] Cấu trúc tư tưởng của §28 (1) Ngôn ngữ mang nhịp sinh học riêng. ↓ (2) Nhiều tư tưởng không thể dịch hoàn toàn. ↓ (3) Tinh thần Đức quá nặng, chậm và nghiêm trọng. ↓ (4) Tinh thần Ý–Hy Lạp: nhanh, nhẹ, vui, nguy hiểm. ↓ (5) Tiếng cười và tốc độ là dấu hiệu của sức khỏe tinh thần cao. Nietzsche đang bảo vệ: sự nhẹ, tốc độ,tiếng cười, và tính nghệ sĩ chống lại: sự nặng nề siêu hình, đạo đức hóa, và văn hóa Đức nghiêm trọng quá mức. §28 là một đoạn cực kỳ quan trọng về: ngôn ngữ, văn phong, dịch thuật, nhịp điệu tư tưởng, và cả sinh lý học của văn hóa. Nietzsche ở đây không chỉ nói chuyện “văn chương”. Trong Nietzsche, “sự nhẹ” (Leichtigkeit) không có nghĩa: nông cạn, hời hợt, thiếu chiều sâu, hay “vui vẻ vô tư” theo nghĩa đơn giản. Ngược lại, nó là một phẩm chất tinh thần cực cao.

Ông đang đưa ra một luận đề sâu hơn: mỗi ngôn ngữ mang một nhịp sinh học và một kiểu tinh thần riêng. Vì thế: nhiều tư tưởng gần như không thể dịch hoàn toàn.

[79] “unabhängig sein” = “độc lập” Không chỉ là: tự do ý chí không phụ thuộc xã hội Mà trong Nietzsche: không phụ thuộc vào chuẩn mực đạo đức, dư luận, và sự đồng thuận tinh thần Đây là mức độc lập “nguy hiểm”. . “Vorrecht der Starken” = “đặc quyền của kẻ mạnh”: “Stark” không phải: mạnh thể chất hay quyền lực xã hội Mà: mạnh trong năng lực chịu cô độc, chịu mâu thuẫn, chịu mất nền tảng đạo đức chung.

[80] “Höhlen-Minotaurus des Gewissens” = “con Minotaur trong hang của lương tâm”. Minotaur Rất quan trọng. Ý Nietzsche: lương tâm không còn là tiếng nói đạo đức nhẹ nhàng mà trở thành quái vật nội tâm, “Hang”: vô thức chiều sâu tinh thần, “Minotaur”: xung đột nội tâm ăn mòn chính chủ thể.

[81] Nietzsche không ca ngợi “tự do cá nhân” theo kiểu đơn giản. Ông đang nói: càng độc lập về tinh thần, con người càng mất khả năng được hiểu, được bảo vệ và được quay trở lại đời sống bình thường — và đó là một dạng cô lập không thể đảo ngược.

[82] “Rangordnung” = “thứ bậc” Rất quan trọng. Nietzsche không nói “bất bình đẳng xã hội” trực tiếp, mà nói: có thứ bậc trong năng lực tinh thần Không phải: giàu/nghèo quyền lực chính trị Mà: mức độ sâu của nhận thức.

[83] “Exoterisch / Esoterisch” = “ngoại môn / nội môn” Esotericism Ngoại môn (exoterisch): dành cho số đông đơn giản hóa đạo đức hóa dễ hiểu Nội môn (esoterisch): dành cho người có năng lực nhận thức cao không diễn đạt theo chuẩn đạo đức phổ thông Nietzsche không nói “bí mật tôn giáo” theo nghĩa huyền bí, mà là: phân tầng khả năng nhận thức.

[84] “Tugenden des gemeinen Manns” = “đức hạnh của người bình thường” Nietzsche đảo ngược giá trị: Cái được gọi là “đức hạnh”: có thể là dấu hiệu yếu đuối trong tầng cao hơn Ví dụ: khiêm tốn phục tùng đồng cảm quá mức.

[85] “entartet und zu Grunde gienge” = “suy đồi và sụp đổ” Nietzsche nói: khi một người cao bị phá vỡ, anh ta có thể biểu hiện những phẩm chất “thánh hóa” trong thế giới thấp Ý sâu: cái “thánh” đôi khi là sản phẩm của suy sụp, không phải bản chất ban đầu.

[86] “wie einen Heiligen zu verehren” = “tôn như thánh” Nietzsche phê phán: xã hội dễ thần thánh hóa những người suy sụp đạo đức hoặc tinh thần.

[87] “niedere Seele / höhere Seele” = “tâm hồn thấp / tâm hồn cao” Không phải đạo đức. Mà là: thấp = phản ứng, dễ tổn thương, cần đạo đức hóa cao = tự chủ, chịu được mâu thuẫn, không cần ảo tưởng.

[88] “Allerwelts-Bücher” = “sách dành cho mọi người” Ý: phổ thông hóa mất chiều sâu mất tính nguy hiểm tư tưởng Nietzsche rất ghét “universalization”. “übelriechend” = “có mùi khó chịu” Ẩn dụ mạnh. Không phải mùi vật lý. Mà: dấu hiệu của đám đông, của sự tầm thường hóa.

[89] “Volk” = “đám đông / dân chúng”. Không phải “dân tộc” theo nghĩa trung tính. Ở Nietzsche: chỉ nhóm người có phản ứng đạo đức phổ thông.

[90] “Kirchen” = “nhà thờ” Church Ở đây tượng trưng cho: đạo đức tập thể cảm xúc đồng loạt không khí tinh thần “nặng”

[91] Tóm tắt cấu trúc tư tưởng §30 (1) Nhận thức cao luôn bị hiểu sai thành nguy hiểm hoặc sai trái. ↓ (2) Có phân tầng khả năng hiểu (ngoại môn / nội môn). ↓ (3) Giá trị không cố định, mà phụ thuộc người sử dụng. ↓ (4) Thương hại và đạo đức đám đông làm biến dạng nhận thức. ↓ (5) Văn hóa đại chúng tạo ra “không khí ô nhiễm” cho tư tưởng. Nietzsche không nói: “người cao hơn tốt hơn người thấp” Mà nói: cùng một sự thật, cùng một đức hạnh, cùng một cuốn sách — có thể là thuốc độc hoặc dưỡng chất, tùy theo mức độ tinh thần của người tiếp nhận.

[92] “khẩu vị của cái tuyệt đối” (Geschmack für das Unbedingte) Đây là một cụm mang tính chẩn đoán tâm lý. . Nietzsche coi đây là: khuynh hướng muốn chân lý tuyệt đối đạo đức tuyệt đối đúng/sai tuyệt đối và ông gọi nó là: “khẩu vị tệ nhất”. Đây là phê phán siêu hình học + đạo đức tuyệt đối của Plato, đạo Kitô, và cả lý tưởng đạo đức hiện đại.

[93] “tuổi trẻ là một thứ làm sai lệch và lừa dối” Câu này rất Nietzschean. Không phải đạo đức hóa tuổi trẻ, mà là: tuổi trẻ = cấu trúc nhận thức bị méo không phải “xấu”, mà là “không tinh chế” Quan trọng: → sai lệch (Fälschung) không mang nghĩa đạo đức mà mang nghĩa nhận thức học.

[94] “tra tấn sự hưng phấn bằng hoài nghi” Đây là mô tả “tự phản tư cực đoan”. . Nietzsche chỉ ra: ý thức hiện đại không còn tin cảm xúc trực tiếp nó bắt đầu “phản-giải thích” chính mình → Đây là mầm của: tự hoài nghi nội tâm phân rã “bad conscience” (lương tâm cắn rứt).

[95] . “đứng chống lại tuổi trẻ” Đây không phải tâm lý học đơn thuần. . Đây là: một “quyết định lập trường” chống lại chính trạng thái sống nguyên sơ của mình → Nietzsche ngầm nói: con người trở nên “văn minh” bằng cách phản bội chính kinh nghiệm sống ban đầu của mình.

[96] Đoạn 31: Nietzsche mô tả tuổi trẻ như một trạng thái phán xét tuyệt đối (đúng/sai) chưa có “sắc độ tinh vi”. Về sau, qua thất vọng và tự nghi ngờ, con người học cách nghi ngờ chính cảm xúc và vượt khỏi sự nhị nguyên đơn giản đó.

[97] prähistorische Zeit Không chỉ là “thời tiền sử” theo khảo cổ học. Ở Nietzsche: nghĩa rộng hơn = giai đoạn tiền-luân lý của tư tưởng con người. dịch: thời tiền-luân lý / thời nguyên sơ của đánh giá đạo đức.

[98] vormoralische Periode: Rất quan trọng về cấu trúc lịch sử đạo đức. Không chỉ là “phi đạo đức”, mà là: thời trước khi đạo đức theo nghĩa hiện đại hình thành . Thời kỳ chưa hình thành đạo đức dựa trên ý định và nguồn gốc; con người vẫn đánh giá hành động, nhưng theo kiểu kết quả – hiệu lực – hậu quả xã hội.

[99] Herkunft “nguồn gốc” nhưng KHÔNG trung tính. Trong Nietzsche: thường = nguồn gốc được hiểu như lý do để đánh giá đạo đức . Không chỉ là origin lịch sử, mà là nguồn gốc được đạo đức hóa.

[100] außermoralisch “phi đạo đức” nhưng nguy hiểm nếu hiểu sai. . Không phải vô đạo đức (immoral), mà là: nằm ngoài phạm vi đánh giá đạo đức.

[101] Intentionalität Ý định. Nhưng Nietzsche không dùng như tâm lý học đơn giản. . Nghĩa đúng: “ý định” như hệ thống giải thích đạo đức chi phối toàn bộ phán xét.

[102] Vorurteil Định kiến, thiên kiến. Ở đây không phải lỗi nhẹ mà là: cấu trúc sai nền tảng của cả hệ thống đạo đức

[103] Đoạn 32: Ông phác thảo lịch sử đánh giá đạo đức: từ hậu quả → nguồn gốc → rồi bị thu hẹp thành “ý định”. Nietzsche bác bỏ nền tảng này và cho rằng ý định chỉ là triệu chứng bề mặt; giá trị thực nằm ở các lực sâu không ý thức. Đồng thời, đoạn này đã báo trước phương pháp phả hệ (genealogy) của On the Genealogy of Morals, nơi ông hệ thống hóa việc truy nguyên lịch sử và giải cấu trúc các khái niệm đạo đức truyền thống. Cụ thể: Phương pháp “phả hệ” (Genealogie) đã xuất hiện rõ: Nietzsche truy ngược lịch sử cách con người định nghĩa “giá trị hành động” (từ hậu quả → nguồn gốc → ý định), thay vì chấp nhận luân lý như chân lý cố định. Đây chính là kiểu phân tích “lịch sử hóa đạo đức” đặc trưng của Genealogy. Phê phán ý định (Intentionalität): đoạn này đã chứa luận điểm trung tâm của Genealogy: đạo đức truyền thống sai khi coi ý định là nền tảng của giá trị; thực chất nó chỉ là một lớp diễn giải bề mặt. Chuyển từ luân lý sang phi/siêu luân lý: ý tưởng rằng có thể đánh giá hành vi ngoài khung “tốt/xấu theo ý định” chính là hướng đi dẫn tới việc giải cấu trúc đạo đức trong Genealogy. Tóm lại: đoạn 32 không chỉ “báo trước”, nhưng còn là hạt nhân khái niệm của Genealogy, chỉ khác là ở Genealogy Nietzsche triển khai nó theo dạng hệ thống phả hệ đầy đủ (đặc biệt trong phân tích “bad conscience”, “ressentiment”, và sự hình thành đạo đức nô lệ).

[104] §33 Nietzsche kêu gọi một thái độ phê phán triệt để đối với luân lý vị tha và thẩm mỹ “vô tư”. Những cảm xúc như hi sinh, vị tha, “vì người khác” không được mặc định là tốt hay đúng; chúng có thể là dạng quyến rũ tinh vi của bản năng, cần bị đưa ra “tòa án” để kiểm tra. Ngay cả việc một điều gì đó “gây thích thú” cũng không phải lý do để xem nó là đúng. Trọng tâm là: không được dùng cảm xúc đạo đức như bằng chứng chân lý.

[105] §34 Nietzsche đặt lại vấn đề triết học nhận thức: thế giới mà ta gọi là “hiện thực” có thể mang tính sai lầm cấu trúc. Nhưng thay vì quy sai lầm cho “thế giới”, ông đặt nghi vấn lên chính tư tưởng, logic và ngôn ngữ. Ông bác bỏ niềm tin vào “chân lý trực tiếp” và “ý thức minh bạch”. Tư tưởng có thể là một cơ chế đã từng lừa dối con người.

Cuối cùng, ông mở ra khả năng: không có đối lập tuyệt đối giữa đúng/sai, mà chỉ có các cấp độ diễn giải và phối cảnh.

[106] §35 Nietzsche tấn công quan niệm rằng chân lý gắn với thiện, hạnh phúc hay tiến bộ đạo đức. Ông nhấn mạnh một nghịch lý: những gì làm con người đau khổ hoặc “xấu xa” không vì thế mà sai.Chân lý có thể mang tính hủy diệt; thậm chí con người chỉ có thể tiếp cận nó qua sự bóp méo, làm dịu, che phủ. Ông nghiêng về quan điểm: những tinh thần mạnh (cứng rắn, không ảo tưởng) có lợi thế hơn trong việc tiếp cận chân lý so với những tinh thần đạo đức mềm yếu.

[107] „Begierden und Leidenschaften” → “ham muốn và đam mê”. Không phải cảm xúc thông thường, mà là những lực thúc đẩy nền tảng của đời sống.

[108] „Triebe” → “xung lực / bản năng”. Từ trung tâm của đoạn. Nietzsche xem mọi hoạt động sống và cả tư tưởng đều xuất phát từ những lực này.

[109] „Denken ist nur ein Verhalten dieser Triebe zu einander” → tư tưởng không còn là năng lực lý tính độc lập; nó chỉ là cách những xung lực quan hệ và tranh chấp với nhau.

[110] „mechanistische Welt” → “thế giới cơ giới”. Nietzsche nhắm vào mô hình khoa học cơ học xem thế giới như vật chất vận động vô hồn.

[111] „Affekt” → “xúc cảm”, nhưng gần với trạng thái lực và cường độ hơn là cảm xúc tâm lý.

[112] „Causalität” → “tính nhân quả”. Nietzsche đẩy nguyên tắc phương pháp luận đến cực điểm: thử giải thích mọi sự vật việc bằng một loại lực duy nhất.

[113] „Wille” → “ý chí”, nhưng không phải ý chí đạo đức hay tự do ý chí kiểu đạo Kitô.

[114] „Wille zur Macht” → “ý dục Quền lực “. “Quyền lực” ở đây là tăng trưởng lực, áp đặt hìnhthức, vượt trội, mở rộng sức mạnh.

[115] „von innen gesehen” → “được nhìn từ bên trong”. Đây là then chốt: Nietzsche không mô tả thế giới từ vật lý học, mà từ phía những lực đang tác động.

[116] §36 Nietzsche không giải thích thế giới bằng vật chất hay cơ giới, mà bằng một nền tảng sâu hơn: các xung lực (Triebe) và quan hệ giữa chúng. Tư tưởng không phải năng lực độc lập, mà là một dạng vận hành nội tại của những lực này. “Thế giới vật chất” chỉ là một cấp độ biểu hiện thấp hơn của cùng một nền động lực sống, có thể hiểu như một tiền-hình-thái của đời sống xung lực. Cực đoan hơn, ông đề xuất một giả thuyết trung tâm: mọi lực đều có thể quy về ý chí hướng tới quyền lực (Wille zur Macht) như nguyên lý giải thích tối hậu từ “bên trong”.

[117] „populär geredet” → “nói theo kiểu bình dân / phổ thông”. Nietzsche chế nhạo cách diễn giải triết học theo những đối lập đơn giản dễ hiểu.

[118] „Gott ist widerlegt” → “ Gót đã bị bác bỏ”. Ngôn ngữ logic-triết học bị Nietzsche đem ra nhại lại.„der Teufel aber nicht” → “nhưng quỷ dữ thì chưa”. Người nghe đang cố hiểu “ý dục quyền lực” như một nguyên lý tà ác thay cho Gót. „Im Gegentheil!” → “Hoàn toàn ngược lại!” Nietzsche bác bỏ toàn bộ cách đặt vấn đề ấy. „zum Teufel auch” → câu cảm thán kiểu “quỷ tha ma bắt nữa”. Ông cố ý dùng chính hình ảnh “quỷ” để chế giễu lối suy nghĩ gót học.

Nietzsche muốn phá bỏ khung đạo đức “Thiện/Ác”, “ Gót/Quỷ dữ” mà người đọc áp đặt lên tư tưởng của ông.

[119] §37 Nietzsche nhạo báng cách người ta lập tức kéo tư tưởng triết học của ông về các khung đạo đức–gót học quen thuộc ( Gót, quỷ dữ, thiện/ác). Ông từ chối toàn bộ lối “diễn dịch phổ thông” biến một giả thuyết triết học thành tranh luận đạo đức dễ hiểu. Ngay cả khi nói “ Gót bị bác bỏ”, điều đó không dẫn đến đối lập kiểu quỷ dữ, vì chính khung nhị nguyên ấy đã bị ông phá vỡ. Trọng tâm là: triết học không được bị giản lược thành ngôn ngữ đạo đức đại chúng. “Gott ist widerlegt” = Gót bị bác bỏ / bị phản bác / bị chứng minh là sai. chế nhạo cách người ta hiểu các kết luận triết học theo kiểu:”Nếu không còn Gót thì chắc phải có một thứ đối lập khác (quỷ dữ)”.

[120] „französische Revolution” → Cách mạng Pháp ở đây không chỉ là sự kiện lịch sử; nó là ví dụ về cách hậu thế “diễn giải” lịch sử theo những đam mê riêng của mình.

„Posse” → “màn kịch lố / trò hề”. Nietzsche cố ý hạ thấp tính thiêng liêng của Cách mạng Pháp.

[121] „der Text unter der Interpretation verschwand” → “bản văn biến mất dưới lớp diễn giải”. “Text” ở đây là chính sự kiện lịch sử nguyên thủy. „edle Nachwelt” → “hậu thế cao quý”. Cụm này mang sắc thái mỉa mai; Nietzsche nghi ngờ mọi hậu thế lý tưởng hóa quá khứ. Con người không nhìn quá khứ “như nó là”; họ luôn phủ lên nó những khát vọng, huyền thoại và diễn giải của hiện tại.

[122] §38 Cách mạng Pháp được dùng như mô hình cho cơ chế diễn giải áp đặt lên sự kiện lịch sử: người ta không nhìn sự kiện, mà nhìn “ý nghĩa” họ muốn thấy trong đó. Lớp diễn giải tích tụ đến mức “bản văn” (sự kiện thực) bị xóa mờ hoàn toàn. Nietzsche đảo ngược vấn đề: có thể chính mọi quá khứ đều đã bị hậu thế tái cấu trúc như vậy từ lâu.

Và do đó, ngay cả “chúng ta” cũng chỉ là một mắt xích trong chuỗi hiểu sai mang tính lịch sử.

[123] „Idealisten” → “những nhà duy ý”. Nietzsche dùng với giọng châm biếm: những người mê say cái Thiện, cái Đúng, cái Đẹp.

[124] „Wünschbarkeiten” → “những điều đáng mong muốn”. Không phải chân lý, mà là những thứ người ta muốn tin.

[125] „Glück und Tugend sind keine Argumente” → “Hạnh phúc và đức hạnh không phải là luận cứ.” Một trong những câu trung tâm của Nietzsche. “ = Hạnh phúc và đức hạnh không chứng minh điều gì là đúng. Ý Nietzsche: Cái làm ta hạnh phúc hoặc đạo đức không đồng nghĩa với chân lý. Chân lý không phụ thuộc vào việc nó “có lợi” hay “tốt” về mặt luân lý.

[126] „Unglücklich-machen und Böse-machen” → “làm cho bất hạnh” và “làm cho xấu xa”. Nietzsche đảo ngược chuẩn thông thường: cái gây đau đớn không vì thế mà sai.

[127] „an seiner völligen Erkenntniss zu Grunde gienge” → “bị huỷ diệt bởi sự nhận biết hoàn toàn về nó”. Có những chân lý mà con người không thể chịu nổi nếu nhìn trọn vẹn.

[128] „verdünnt, verhüllt, versüsst, verdumpft, verfälscht” → chuỗi động từ rất quan trọng: “pha loãng, che phủ, làm ngọt, làm đần độn, làm sai lệch”. Nietzsche cho rằng con người cần bóp méo chân lý để sống nổi.

[129] „Härte und List” → “sự cứng rắn và sự xảo quyệt”. Nietzsche xem đây có thể là điều kiện tốt hơn cho triết học so với sự hiền lành đạo đức.

[130] „freigeisterischen Philosophen” → “nhà triết học tinh thần tự do”. Không phải người “tự do” theo nghĩa chính trị đơn giản, mà là kẻ dám thoát khỏi đạo đức và ảo tưởng quen thuộc.

[131] §39 Nietzsche phủ định tiêu chuẩn đạo đức trong việc đánh giá chân lý: chân lý không trở nên đúng hơn vì nó mang lại hạnh phúc hay đạo đức.Thậm chí, những gì là chân lý có thể mang tính phá hủy và vượt quá khả năng chịu đựng của con người.Giá trị của một tinh thần được đo bằng mức độ nó có thể chịu đựng, làm biến dạng hoặc che phủ chân lý để tiếp tục tồn tại.Ngược lại với trực giác đạo đức thông thường, chính những kiểu người “cứng”, “xảo”, hoặc bị xem là “xấu” đôi khi lại tiếp cận chân lý hiệu quả hơn.

[132] „Maske” → “mặt nạ”. Từ trung tâm của đoạn. Không chỉ là giả dối; nó là hình thức tự bảo vệ của chiều sâu. „die allertiefsten Dinge haben sogar einen Hass auf Bild und Gleichniss” → những điều sâu nhất “căm ghét hình ảnh và phép so sánh”. Nietzsche gợi ý rằng cái thật sâu thì chống lại việc bị biểu đạt trực tiếp.

[133] „die Scham eines Gottes” → “nỗi xấu hổ của một vị thần”. Một hình ảnh rất Nietzsche: ngay cả thần thánh cũng cần che giấu chính mình.

[134] „die Scham ist erfinderisch” → “sự xấu hổ đầy phát minh”. Xấu hổ không thụ động; nó sáng tạo ra mặt nạ và cách che giấu.

[135] „Arglist” / „List” → “quỷ kế / sự xảo quyệt”. Nietzsche phân biệt: phía sau mặt nạ không chỉ có gian trá; đôi khi còn có lòng tốt và sự mong manh.

[136] „Verborgener” → “kẻ ẩn mình”. Một kiểu người Nietzsche rất coi trọng: kẻ phải tự che giấu để tồn tại.

[137] „jeder tiefe Geist braucht eine Maske” → “mọi tinh thần sâu đều cần một mặt nạ”. Một trong những mệnh đề nổi tiếng nhất của Nietzsche.

[138] „flache Auslegung” → “sự diễn giải nông cạn”. Nietzsche cho rằng đám đông luôn hiểu sai chiều sâu; và chính từ sự hiểu sai đó mà “mặt nạ” quanh một con người hình thành.

[139] §40 “Mặt nạ” không phải chỉ là che giấu, mà là điều kiện tất yếu của mọi chiều sâu: cái sâu không thể hiện ra trực tiếp mà không bị biến dạng.Những hành vi, lời nói, dấu hiệu của con người luôn bị người khác diễn giải nông cạn, và từ đó tạo ra một “hình ảnh giả” về họ.Sự xấu hổ và mong manh khiến con người tự phát triển chiến lược che giấu, thậm chí tạo ra mặt nạ một cách chủ động.Do đó, mọi tinh thần sâu sắc đều bị hiểu sai một cách cấu trúc — và chính sai lầm đó làm “mặt nạ” trở thành một phần tất yếu của đời sống tinh thần. Top of Form

[140] Proben Nghĩa gốc: thử nghiệm / bài thử / phép thử Nhưng ở Nietzsche: → “self-experimentation” (tự thử nghiệm bản thân) → mang nghĩa đạo đức–tồn tại, không phải kiểm tra kỹ thuật . Dịch sai nếu hiểu là “bài kiểm tra đơn giản”- phải hiểu: thử nghiệm để đo “độ độc lập của bản thân”.

[141] Befehlen “ra lệnh” nhưng trong Nietzsche: → năng lực thống trị nội tại → quyền thiết lập giá trị . không phải quyền lực chính trị đơn thuần.

[142] Unabhängigkeit không chỉ “độc lập” mà là: → tự chủ tinh thần (self-sovereignty) → không bị giá trị bên ngoài định hình.

[143] Anhängen / hängen bleiben bám vào / mắc kẹt / dính vào Quan trọng vì nó là: → hình ảnh “con người bị cố định hóa” Nietzsche dùng lặp lại để tạo logic: mọi “điểm bám” = giới hạn phát triển.

[144] Loslösung tách ra / giải phóng / tháo rời Nhưng không phải “giải thoát nhẹ nhàng” → mà là cắt đứt các ràng buộc cấu trúc; “an seiner eignen Loslösung hängen bleiben” = “bám vào chính sự tách rời của mình”Nhưng “Loslösung” ở đây không phải hành động vật lý, mà là:trạng thái tinh thần:đã thoát khỏi ràng buộc đã “tự do hóa” khỏi cái cũ đã vượt khỏi các điểm bám (người, giá trị, hệ thống) Nhưng Nietzsche nhấn mạnh một điểm nguy hiểm: Ông nói:ngay cả “sự tự do khỏi ràng buộc” cũng có thể trở thành một cái bẫy.

[145] Gefahr nguy hiểm Nhưng là: → điều kiện của tăng trưởng tinh thần → không phải tiêu cực.

[146] §41 — Thử nghiệm tự kỷ luật và phá mọi điểm bám: Con người chỉ đạt được độc lập thực sự khi liên tục tự đặt mình vào các thử nghiệm nguy hiểm và từ chối mọi hình thức “bám víu” (con người, tổ quốc, đạo đức, khoa học, đức hạnh, kể cả sự tự do của chính mình). → “Tự do” ở đây không phải trạng thái, mà là khả năng không bị cố định bởi bất kỳ đối tượng nào. §41: tự do = không bám víu, tự thử nghiệm.

[147] Taufe (taufen) “rửa tội / đặt tên” Ở đây mang tính: → đặt nhãn triết học cho một kiểu người mới.

[148] errathen / errathen lassen đoán ra / để người khác đoán ra Ý: → tính “ẩn dụ sống” của triết gia tương lai → họ không muốn bị định nghĩa rõ.

[149] Räthsel bleiben giữ mình như một bí ẩn Không phải bí ẩn ngẫu nhiên → mà là chiến lược tồn tại.

[150] Versucher Cực kỳ quan trọng. Có 3 tầng nghĩa: người thử nghiệm (experimenter) người kiểm tra giá trị người “cám dỗ / làm lung lay” hệ thống giá trị . Nietzsche cố tình dùng từ đa nghĩa.

[151] §42 — Triết gia tương lai là “kẻ thử nghiệm” (Versucher): Triết gia tương lai không thể được định nghĩa chính xác; bất kỳ cái tên nào gán cho họ cũng chỉ là một “thử nghiệm”, và bản thân hành vi đặt tên đó cũng đã là một “sự cám dỗ” đối với cách hiểu về họ.

[152] Dogmatiker người giáo điều Nietzsche dùng để chỉ: → người biến chân lý thành tuyệt đối phổ quát.

[153] Wahrheit für Jedermann chân lý cho mọi người Đây là mục tiêu ông bác bỏ: → Nietzsche chống lại “tính phổ quát của chân lý”

[154] Geschmack “khẩu vị / thẩm mỹ / cảm thức giá trị” Rất quan trọng: → Nietzsche không nói logic, mà nói “taste”

[155] Gemeingut tài sản chung / công hữu Trong văn Nietzsche: → “cái phổ biến = cái giảm giá trị” . không phải chính trị, mà là giá trị luận.

[156] Abgründe / Tiefe vực thẳm / chiều sâu Không chỉ hình ảnh: → phân tầng tinh thần con người.

[157] §43 — Chống lại chân lý phổ quát và tinh thần giáo điều: Triết gia tương lai sẽ:không phải là người giáo điều , không tin vào “chân lý cho tất cả mọi người” , từ chối tính phổ quát của giá trị → Chân lý, theo Nietzsche, không thuộc về đám đông mà thuộc về cấp độ tinh thần khác nhau. Hệ quả: chống lại “cái tốt chung” , chống lại “tài sản đạo đức chung”, khẳng định tính phân tầng của giá trị , §43: không có chân lý phổ quát cho mọi người.

[158] freie Geister tinh thần tự do . không phải “freethinker” kiểu Khai sáng → là người đã phá hệ giá trị cũ → nhưng chưa phải hình thái cao hơn.

[159] §44 có thể đọc như một đoạn công kích trực diện đối với toàn bộ mô hình triết học Kant và tinh thần phổ quát của phong trào Khai sáng.

Kant xây dựng đạo đức và chân lý trên nền tảng tính phổ quát: một mệnh đề chỉ có giá trị khi nó có thể áp dụng cho mọi chủ thể lý tính như nhau. Con người, trong mô hình này, được hiểu như những chủ thể đồng nhất về cấu trúc lý tính, và vì thế có thể chia sẻ cùng một luật đạo đức và cùng một tiêu chuẩn đúng sai.

Nietzsche phá vỡ toàn bộ nền tảng đó bằng cách từ chối chính ý tưởng “cái chung”. Trong §44, ông phân biệt giữa “tinh thần tự do” giả danh của thời hiện đại—những người gắn với lý tưởng bình đẳng, cảm thông phổ quát và giảm thiểu đau khổ—và một loại con người khác, những “triết gia tương lai”, vốn không thể bị đồng nhất hóa dưới bất kỳ chuẩn mực chung nào.

Ở đây, những gì bị phê phán không chỉ là một số quan điểm đạo đức cụ thể, mà là toàn bộ logic “san bằng” (Nivellierung): khuynh hướng biến mọi khác biệt thành ngang bằng, mọi cấp độ thành một mặt phẳng đạo đức–xã hội. Nietzsche cho rằng chính khuynh hướng này làm suy giảm khả năng xuất hiện của những dạng người cao hơn, những cá thể có cường độ tinh thần mạnh hơn.

Nếu Kant xem lý tính là nền tảng chung của nhân loại, thì Nietzsche thay nó bằng ý dục quyền lực và sự phân tầng sinh lực: con người không thuộc về một loại đồng nhất, mà tồn tại ở những cấp độ khác nhau về sức mạnh, chiều sâu và khả năng tự vượt mình. Vì thế, chân lý và giá trị không thể mang tính phổ quát, mà luôn gắn với một hình thái sống cụ thể.

Do đó, §44 không chỉ là phê phán đạo đức thương xót hay bình đẳng, mà là sự đảo ngược toàn bộ quan niệm hiện đại về con người như một thực thể phổ quát. Thay vào đó, Nietzsche đưa ra một viễn tượng phân tầng, nơi “cái cao hơn” chỉ có thể xuất hiện khi tính phổ quát bị phá vỡ.Top of FormBottom of Form

[160] freie Geister: tinh thần tự do . không phải “freethinker” kiểu Khai sáng → là người đã phá hệ giá trị cũ → nhưng chưa phải hình thái cao hơn