Thursday, October 25, 2018

Seneca – Về sự ngắn ngủi của đời người


Về sự ngắn ngủi của đời người

De Brevitate Vitae
Lucius Annaeus Seneca (c. 4 TCN – 65)






1.
Lucius Annaeus Seneca (4 TCN – 65), chính khách, triết gia, luật gia, học giả và tác giả, sinh quán ở Corduba (Spain) nhưng trưởng thành và được giáo dục – về tu từ học và triết học – ở Rome. Cha ông là Lucius, hay Marcus Annaeus Seneca (Seneca the Elder – Seneca Trưởng lão), học giả, nhà tu từ học nổi tiếng; anh ông là Lucius Junius Gallio Annaeanus, và cháu ông là nhà thơ Lucan. Seneca đã có một sự nghiệp chính trị rất thành công và nhiều thăng trầm bi kịch. Ngay cả một liệt kê những biến cố (và không đầy đủ) trong đời ông cho thấy Seneca có nhiều cơ hội để suy ngẫm về những tình cảm cuồng nhiệt, những nguy cơ của tham vọng, và cách thức trong đó đời sống của chính trường khác với đời sống của theo đuổi triết học. Vốn là những chủ đề trong những tác phẩm của ông. Ông bị buộc tội ngoại tình với em gái của Hoàng đế Caligula và do đó bị đày tới đảo Corsica trong năm 41; đã từng là "gia sư" của Nero khi ông hoàng này còn là một thiếu niên, ông là một trong những cố vấn của Nero sau khi Nero lên ngôi hoàng đế Rome năm 54; Seneca tiếp tục vai trò cố vấn trong thời gian ngày càng trở nên khó khăn cho bất cứ ai gần Nero, mặc dù ông yêu cầu được cho phép về hưu; Seneca đã bị buộc tội đồng lõa trong âm mưu của Pison để giết Nero, và buộc phải tự tử năm 65. Gần giống như Socrates, Seneca đã tự cắt mạch máu, ở cổ tay, rồi ở chân sau đầu gối, trong bồn nước nóng để chấm dứt đời mình.

2.
Seneca là một nhân vật triết học lớn của thời đế quốc Roma. Là một triết gia Stôic Latin, Seneca có những đóng góp lâu dài cho tư tưởng của trường phái triết học Stôic. Ông chiếm một vị trí trung tâm trong những tài liệu về trường phái Stôic vào thời đó, và định hình sự hiểu biết đã có về tư tưởng Stôic cho những thế hệ sau đó. Những tác phẩm triết học của Seneca đóng một vai trò lớn trong sự hồi sinh các ý tưởng Stôic trong thời kỳ Phục hưng. Cho đến ngày nay, nhiều người đọc tiếp cận triết học Stôic qua Seneca, hơn là qua những mảnh văn bản tản mác còn xót mà chúng ta có về trường phái Stoics do Zeno người thành Citium sáng lập ở Hellas, thế kỷ 3 TCN. Seneca là một tác giả rất phong phú với nhiều tác phẩm đa dạng. Đặc biệt, Seneca phát triển và định hình một thể loại triết học, những lá thư gọi là “an ủi”.

De brevitate vitae ad Paulinum, như nó được biết trong tên gọi Latin, thực sự được gửi cho Paulinus, người cha vợ của ông. Nhân vật này rất có thể là Pompeius Paulinus, một hiệp sĩ thành Arelate, và những sử gia định năm tháng của bản văn này vào khoảng năm 49. Qua bài luận, chúng ta biết Paulinus là một praefectus annonae, viên chức triều đình trông coi việc tiếp tế thóc lúa mì cho kinh thành Rome. Chúng ta thấy Seneca cầu xin Paulinus hãy chuyển từ việc trông coi kho lương thực của kho nhà vua sang trông coi cuộc đời của chính mình. Seneca thúc giục chúng ta xem xét những vấn đề đã khiến cuộc đời dường như trôi qua quá nhanh, chẳng hạn như tham vọng, thời giờ của chúng ta dành tất cả cho những người khác, và dấn mình vào trụy lạc. Ông lập luận rằng chúng ta đã thực sự sống chỉ một thời gian ngắn vì đời sống của chúng ta tràn đầy những công việc phải lo toan và đầy căng thẳng. Làm thế nào để chúng ta lấy lại thời gian của mình? Đó là bằng nghiên cứu triết học, làm việc hướng tới những mục đích ý nghĩa, và đừng hoãn lại hay bỏ qua việc vui sống hưởng đời.

Về sự ngắn ngủi của đời người là một trong ba bức thư ngắn có nội dung an ủi (Consolation to Helvia, và On Tranquility of Mind) có thể là giới thiệu tốt nhất cho tư tưởng của Seneca, vẫn được xem là tiêu biểu cho trường phái triết học Stoism của Hellas. Qua Seneca, Stôic– hay khắc kỷ – nay hiểu như đồng nghĩa với sự chịu đựng những đau khổ hay điêu đứng trong đời, nhưng không than vãn hay cho thấy những tình cảm tiêu cực. Tư tưởng Stoism của Seneca đến từ thày dạy thời nhỏ của ông, Attalus, vốn là một triết gia Stoic. Một trong những trích dẫn nổi tiếng nhất của Seneca đến từ bài viết này và đáng được suy ngẫm – Đời sống đem cho chúng ta không ngắn ngủi, nhưng chúng ta làm nó thành ngắn ngủi, và chúng ta không nhận nó với thiếu thốn, nhưng đã lãng phí nó:

Không phải chúng ta có một đời ngắn ngủi, nhưng chúng ta phí phạm phần lớn của nó.





Về sự ngắn ngủi của đời người [1]

Chương 1.
 Phần lớn loài người sống chết, Paulinus [2], phàn nàn cay đắng về sự thù hận của Tự nhiên, vì chúng ta sinh ra trong một khoảng đời ngắn ngủi, vì ngay cả khoảng thời gian cấp cho chúng ta này đã vội vã chạy đi nhanh chóng, nhanh chóng đến nỗi tất cả chỉ còn được rất ít người mãi cuối đời mới thấy họ đúng là sửa soạn để sống. Cũng không phải chỉ đơn thuần là tâm lý bầy đàn thông thường và đám đông không suy nghĩ vốn phàn nàn, như người ta xem nó, rằng chứng bệnh không chừa một ai này là gì; nhưng cùng một tình cảm tương tự đã từ những người nổi tiếng lên tiếng than phiền. Chính điều này khiến người y sĩ vĩ đại nhất thốt lên rằng “đời người thì ngắn, nghệ thuật thì dài;” [3] chính điều này đã dẫn Aristotle, [4] trong khi bất bình với Tự nhiên, đưa ra một cáo trạng khó mà thích hợp với một người khôn ngoan – rằng về năm tháng, nàng đã tỏ ra ưu ái với những loài vật vốn chúng kéo dài năm hay mười kiếp, [5] nhưng một giới hạn ngắn hơn nhiều thì cố định cho con người, mặc dù ông được sinh ra với rất nhiều và những thành tựu to lớn như vậy. Không phải là chúng ta có một cuộc đời ngắn ngủi, nhưng là chúng ta phí phạm phần lớn của nó. Đời người là đủ dài, và nó đã được đem cho trong độ lượng đủ hậu hĩ để cho phép hoàn thành những điều lớn nhất, nếu toàn bộ nó được tiêu dùng khéo. Nhưng khi nó bị lãng phí trong xa hoa và bất cẩn, khi nó được dành cho cứu cánh không tốt, cuối cùng đã buộc bởi sự tất yếu sau cùng chúng ta nhận thấy rằng nó đã qua mất trước khi chúng ta biết rằng nó đã đi qua. Như thế, đó là – đời người mà chúng ta nhận được thì không ngắn, nhưng chúng ta làm cho nó ngắn, cũng không phải chúng ta thiếu thốn nó, nhưng chúng ta phí phạm nó. Cũng giống như giàu có lớn và tài sản như của ông hoàng thì tung tán trong một khoảnh khắc khi nó rơi vào tay của một người chủ xấu, trong khi giàu có dù hạn chế đến đâu, nếu được giao phó cho một người giám hộ tốt, tăng lên bằng sử dụng, vì vậy đời chúng ta thì dài dư dả cho ai là người thu xếp nó đúng mực.


Chương 2.
Tại sao chúng ta phàn nàn về Tự nhiên? Nàng đã cho thấy chính nàng tử tế; đời người, nếu bạn biết cách dùng nó, thì dài. Nhưng một người bị tham lam không chán chiếm hữu, một người khác bị một trung thành nhọc nhằn với những công việc vốn đều là vô dụng; một người bị rượu bao vây, người khác bị lười biếng làm tê liệt; một người bị kiệt quệ bởi một tham vọng vốn luôn luôn tùy thuộc vào quyết định của những người khác, một người khác, bị tham lam của kẻ đi buôn thúc đẩy, đã bị hy vọng về lời lãi dẫn dắt trên tất cả những vùng đất và tất cả những vùng biển; một số bị dày vò bởi một đam mê với chiến tranh và luôn luôn hoặc ngả sang gây nguy hiểm cho những người khác hoặc quan tâm về nguy hiểm của riêng họ; có một số những người bị kiệt sức bởi phục vụ tự nguyện trong một hiện diện lớn lao nhưng chẳng được cám ơn; nhiều người tiếp tục bận rộn trong việc theo đuổi vận mệnh của những người khác hoặc trong than phiền về của chính mình; nhiều người, không theo sau mục tiêu cố định nào cả, chuyển dịch và không kiên trì và bất mãn, bị sự nhẹ dạ của họ chôn sâu vào những kế hoạch vốn luôn mới mẻ; một số không có nguyên tắc cố định để chỉ đạo hành trình của họ, nhưng Định mệnh đem họ đi không hay biết trong khi họ uể oải và ngáp dài – vì chắc chắn là điều xảy ra khiến tôi không thể ngờ vực sự thật của lời nói vốn thi sĩ lớn nhất trong những thi sĩ đã bày tỏ tất cả nghe dường như một sấm truyền.: “Phần đời chúng ta sống thực sự thì ngắn.” [6] Vì tất cả phần còn lại của hiện hữu thì không là đời sống, nhưng chỉ là thời gian. Những thói hư tật xấu khốn khó chúng ta và bao vây chúng ta,




Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ nhất

(Oct/2018)
(Còn tiếp...   )

http://chuyendaudau.blogspot.com/

http://chuyendaudau.wordpress.com








[1] De Brevitate Vitae - On the Shortness of Life.
-  Bản dịch của John W. Basore. Thư viện cổ điển Loeb London: William Heinemann, 1932. https://en.wikisource.org/wiki/On_the_shortness_of_life
- Tham khảo bản dịch của M. Charpentier - F. Lemaistre, Les Oeuvres de Sénèque le Philosophe, t. II, Paris, Garnier, 1860.
-  Bản dịch của Gareth D. Williams, trong The Complete Works of Lucius Annaeus Seneca University of Chicago Press, 2016
Những chú thich trong [ …  ] lấy từ bản dịch của Basore
[2] [Chương 18 và 19 cho thấy rõ ràng rằng bài văn này viết (khoảng năm 49), Paulinus là một praefectus annonae, viên chức trông cọi tiếp liệu hạt và bột lúa mì cho thành Rome, và như thế là một nhân vật quan trọng. Paulinus, được tin rằng, là một người có họ hàng với Pompeia Paulina, vợ của Seneca, và cũng thường được nhận là cho của nhân vật có tên Pompeius Paulinus, người giữ một chức vụ cao dưới thời hoàng đế Nero (Pliny, Nat. Hist. xxxiii. 143; Tacitus, Annals, xiii. 53. 2; xv. 18. 4)]
[3] [‘Vita brevis, ars longa, occasio praeceps, experimentum periculosum, iudicium difficile. – đời ngắn ngủi, nghệ thuât/kỹ thuật/ hiểu biết thì cần thời gian lâu dài, cơ hội nhanh chóng như thoảng qua, kinh nghiệm nặng nề khổ nhọc và phán xét thì khó khăn’ – Cách ngôn nổi tiếng của Hippocrates người đảo Cos: ὁ βίος βραχύς, ἡ δὲ τέχνη μακρή.]
[4] [Một lầm lẫn của Theophrastus, như Cicero cho thấy, Tusc. Disp. iii. 69: “Theophrastus autem moriens accusasse naturam dicitur, quod cervis et cornicibus vitam diuturnam, quorum id nihil interesset, hominibus, quorum maxime interfuisset, tam exiguam vitam dedisset; quorum si aetas potuisset esse longinquior, futurum fuisse ut omnibus perfectis artibus omni doctrina hominum vita erudiretur.”]
[5] [i.e., của con người. Cf. Hesiod, Frag. 183 (Rzach):
‘Εννέα τοι ζώει γενεὰς λακέρυζα κορώνη
ἀνδρῶν γηράντω· ἔλαφος δέ τε τετρακόρωνος.]
Chín trong số chúng -  sống hào phóng 14 năm trong một vòng hoa/giải ru băng đội đầu (?)
[6] [Câu văn không rõ của thi sĩ nào. Cf.  Cassius Dio đã nhắc lại một câu văn bia, lxix. 19: Σίμιλις ἐνταῦθα κεῖται βιοὺς μὲν ἔτη τόσα, ζήσας δὲ ἔτη ἑπτά.]