Thursday, October 25, 2018

Seneca – Về sự ngắn ngủi của đời người


Về sự ngắn ngủi của đời người

De Brevitate Vitae
Lucius Annaeus Seneca (c. 4 TCN – 65)






1.
Lucius Annaeus Seneca (4 TCN – 65), chính khách, triết gia, luật gia, học giả và tác giả, sinh quán ở Corduba (Spain) nhưng trưởng thành và được giáo dục – về tu từ học và triết học – ở Rome. Cha ông là Lucius, hay Marcus Annaeus Seneca (Seneca the Elder – Seneca Trưởng lão), học giả, nhà tu từ học nổi tiếng; anh ông là Lucius Junius Gallio Annaeanus, và cháu ông là nhà thơ Lucan. Seneca đã có một sự nghiệp chính trị rất thành công và nhiều thăng trầm bi kịch. Ngay cả một liệt kê những biến cố (và không đầy đủ) trong đời ông cho thấy Seneca có nhiều cơ hội để suy ngẫm về những tình cảm cuồng nhiệt, những nguy cơ của tham vọng, và cách thức trong đó đời sống của chính trường khác với đời sống của theo đuổi triết học. Vốn là những chủ đề trong những tác phẩm của ông. Ông bị buộc tội ngoại tình với em gái của Hoàng đế Caligula và do đó bị đày tới đảo Corsica trong năm 41; đã từng là "gia sư" của Nero khi ông hoàng này còn là một thiếu niên, ông là một trong những cố vấn của Nero sau khi Nero lên ngôi hoàng đế Rome năm 54; Seneca tiếp tục vai trò cố vấn trong thời gian ngày càng trở nên khó khăn cho bất cứ ai gần Nero, mặc dù ông yêu cầu được cho phép về hưu; Seneca đã bị buộc tội đồng lõa trong âm mưu của Pison để giết Nero, và buộc phải tự tử năm 65. Gần giống như Socrates, Seneca đã tự cắt mạch máu, ở cổ tay, rồi ở chân sau đầu gối, trong bồn nước nóng để chấm dứt đời mình.

2.
Seneca là một nhân vật triết học lớn của thời đế quốc Roma. Là một triết gia Stôic Latin, Seneca có những đóng góp lâu dài cho tư tưởng của trường phái triết học Stôic. Ông chiếm một vị trí trung tâm trong những tài liệu về trường phái Stôic vào thời đó, và định hình sự hiểu biết đã có về tư tưởng Stôic cho những thế hệ sau đó. Những tác phẩm triết học của Seneca đóng một vai trò lớn trong sự hồi sinh các ý tưởng Stôic trong thời kỳ Phục hưng. Cho đến ngày nay, nhiều người đọc tiếp cận triết học Stôic qua Seneca, hơn là qua những mảnh văn bản tản mác còn xót mà chúng ta có về trường phái Stoics do Zeno người thành Citium sáng lập ở Hellas, thế kỷ 3 TCN. Seneca là một tác giả rất phong phú với nhiều tác phẩm đa dạng. Đặc biệt, Seneca phát triển và định hình một thể loại triết học, những lá thư gọi là “an ủi”.

De brevitate vitae ad Paulinum, như nó được biết trong tên gọi Latin, thực sự được gửi cho Paulinus, người cha vợ của ông. Nhân vật này rất có thể là Pompeius Paulinus, một hiệp sĩ thành Arelate, và những sử gia định năm tháng của bản văn này vào khoảng năm 49. Qua bài luận, chúng ta biết Paulinus là một praefectus annonae, viên chức triều đình trông coi việc tiếp tế thóc lúa mì cho kinh thành Rome. Chúng ta thấy Seneca cầu xin Paulinus hãy chuyển từ việc trông coi kho lương thực của kho nhà vua sang trông coi cuộc đời của chính mình. Seneca thúc giục chúng ta xem xét những vấn đề đã khiến cuộc đời dường như trôi qua quá nhanh, chẳng hạn như tham vọng, thời giờ của chúng ta dành tất cả cho những người khác, và dấn mình vào trụy lạc. Ông lập luận rằng chúng ta đã thực sự sống chỉ một thời gian ngắn vì đời sống của chúng ta tràn đầy những công việc phải lo toan và đầy căng thẳng. Làm thế nào để chúng ta lấy lại thời gian của mình? Đó là bằng nghiên cứu triết học, làm việc hướng tới những mục đích ý nghĩa, và đừng hoãn lại hay bỏ qua việc vui sống hưởng đời.

Về sự ngắn ngủi của đời người là một trong ba bức thư ngắn có nội dung an ủi (Consolation to Helvia, và On Tranquility of Mind) có thể là giới thiệu tốt nhất cho tư tưởng của Seneca, vẫn được xem là tiêu biểu cho trường phái triết học Stoism của Hellas. Qua Seneca, Stôic– hay khắc kỷ – nay hiểu như đồng nghĩa với sự chịu đựng những đau khổ hay điêu đứng trong đời, nhưng không than vãn hay cho thấy những tình cảm tiêu cực. Tư tưởng Stoism của Seneca đến từ thày dạy thời nhỏ của ông, Attalus, vốn là một triết gia Stoic. Một trong những trích dẫn nổi tiếng nhất của Seneca đến từ bài viết này và đáng được suy ngẫm – Đời sống đem cho chúng ta không ngắn ngủi, nhưng chúng ta làm nó thành ngắn ngủi, và chúng ta không nhận nó với thiếu thốn, nhưng đã lãng phí nó:

Không phải chúng ta có một đời ngắn ngủi, nhưng chúng ta phí phạm phần lớn của nó.

Về sự ngắn ngủi của đời người [1]

Chương 1.
Phần lớn loài người sống chết, Paulinus [2], phàn nàn cay đắng về sự ác độc của Tự nhiên, vì chúng ta đã được sinh ra trong một khoảng ngắn của sự sống, vì ngay cả khoảng này cấp cho chúng ta đã vội vã cuốn đi quá nhanh, và quá chóng đến nỗi tất cả chỉ còn lại một số ít mãi đến một cuối đời thấy họ mới đúng là sửa soạn để sống. Cũng không phải chỉ đơn thuần là tâm lý bầy đàn thông thường và đám đông không suy nghĩ vốn phàn nàn, như người ta xem nó, rằng chứng bệnh không chừa một ai này là gì; nhưng cùng một tình cảm tương tự đã từ những người nổi tiếng cất giọng than phiền. Chính điều này khiến người y sĩ vĩ đại nhất thốt lên rằng “đời người thì ngắn, nghệ thuật thì dài;” [3] chính điều này đã dẫn Aristotle, [4] trong khi bất bình với Tự nhiên, đưa ra một cáo trạng khó mà thích hợp với một người khôn ngoan – rằng về năm tháng, nàng đã tỏ ra ưu ái với những loài vật vốn chúng kéo dài năm hay mười kiếp, [5] nhưng một giới hạn ngắn hơn nhiều thì cố định cho con người, mặc dù con người được sinh ra để có những thành tựu quá nhiều và quá lớn như vậy. Không phải là chúng ta có một cuộc đời ngắn ngủi, nhưng là chúng ta phí phạm phần lớn của nó. Đời người là đủ dài, và nó đã được đem cho trong độ lượng đủ hậu hĩ để cho phép hoàn thành những điều lớn nhất, nếu toàn bộ nó được tiêu dùng khéo. Nhưng khi nó bị lãng phí trong xa hoa và phóng túng, khi nó được dành cho mục đích không đâu, cuối cùng đã buộc bởi sự tất yếu sau cùng chúng ta nhận thấy rằng nó đã qua mất trước khi chúng ta biết rằng nó đã đi qua. Như thế, đó là – đời người chúng ta nhận được thì không ngắn, nhưng chúng ta làm nó ngắn, cũng không phải chúng ta thiếu thốn nó, nhưng chúng ta phí phạm nó. Cũng giống như giàu có lớn và tài sản như của ông hoàng thì tung tán trong một khoảnh khắc khi nó rơi vào tay của một người chủ xấu, trong khi giàu có dù hạn chế đến đâu, nếu được giao phó cho một người trông coi tốt, làm tăng lên qua sử dụng, vì vậy đời chúng ta thì dài dư dả cho ai là người thu xếp nó đúng mực.


Chương 2.
Tại sao chúng ta phàn nàn về Tự nhiên? Nàng đã cho thấy chính nàng tử tế; đời người, nếu bạn biết cách dùng nó, thì dài. Nhưng một người bị một tham lam vô độ chiếm hữu, một người khác bị một trung thành nhọc nhằn với những công việc vốn vô dụng; một người bị rượu bao vây, người khác bị lười biếng làm tê liệt; một người bị kiệt quệ bởi một tham vọng vốn luôn luôn tùy vào quyết định của những người khác, một người khác, bị tham lam của giới đi buôn thúc đẩy, đã bị hy vọng về lời lãi đưa dẫn trên khắp những vùng đất và biển; một số bị dày vò bởi một đam mê với chiến tranh và luôn luôn hoặc ngả sang gây nguy hiểm cho những người khác hoặc bận tâm lo lắng cho riêng họ; có một số những người đã kiệt sức bởi tình nguyện phục vụ trong một góp mặt lớn lao nhưng chẳng được cám ơn; nhiều người mãi bận rộn hoặc trong theo đuổi vận mệnh của những người khác hoặc trong than phiền về của chính mình; nhiều người, không theo sau mục tiêu cố định nào cả, chuyển dịch và không kiên trì và bất mãn, bị sự nhẹ dạ của họ chôn sâu vào những kế hoạch vốn luôn mới mẻ; một số không có nguyên tắc cố định để chỉ hướng cho tiến trình của họ, nhưng Định mệnh đem họ đi không hay biết đương khi họ uể oải và ngáp dài – vì chắc chắn là điều xảy ra khiến tôi không thể hoài nghi sự thật của lời thốt lên của một thi sĩ lớn nhất trong những thi sĩ đã bày tỏ nghe tất cả dường như một sấm truyền.: “Phần đời chúng ta thực sống thì ngắn.” [6] Vì tất cả phần còn lại của hiện hữu thì không là đời sống, nhưng chỉ là thời gian. Những thói hư tật xấu choán ngập chúng ta và vây bủa chúng ta mọi phía, và chúng không để chúng ta lại trỗi dậy và ngẩng mắt lên để chúng ta nhận thức được sự thật, nhưng chúng dìm chúng ta xuống một khi chúng đã áp đảo được chúng ta và xích chặt chúng ta vào dục vọng. Những nạn nhân của chúng không bao giờ được để cho về lại với bản thân thực của họ; nếu như bao giờ từng may mắn tìm được cơ hội phóng thích, giống như biển biển khơi vẫn tiếp dâng trào sau khi ngay cả cơn bão đã đi qua, họ bị ném tung tán, và những dục vọng vẫn đợi đã không để họ nghỉ ngơi. Bạn nghĩ rằng tôi đang nói về những kẻ túng quẫn thú nhận có những khốn cùng? Hãy nhìn những người đầy của cải có đám đông đổ xô dán mắt; họ bị những phước đức của họ bóp ngạt.  Giàu có là một gánh nặng cho bao nhiêu người!  Hùng hồn và căng thẳng hàng ngày để phô bày quyền lực đã bòn rút máu bao nhiêu người! Những lạc thú bất tận đã khiến bao người nhợt nhạt! Bao nhiêu người bị đám khách hàng dài xúm xít không để họ tự do! Vắn tắt, duyệt qua danh sách của tất cả những người này, từ thấp nhất đến cao nhất – người này ao ước một người làm chứng, [7] người này trả lời thách thức, người kia đang bị xét xử, người đó bào chữa cho người này, người kia đưa ra bản án; không ai khẳng định tuyên cáo của mình với chính mình, mọi người đều lãng phí vì lợi ích của người khác. Hỏi về những người có tên tuổi được biết thuộc lòng, và bạn sẽ thấy rằng đây là những dấu hiệu phân biệt họ: A chuyên chú vào B, và B chuyên chú vào C; không ai là người chủ cho chính mình. Và rồi một số người biểu lộ sự phẫn nộ vô nghĩa nhất – họ phàn nàn về sự xấc xược của những cấp trên của họ, vì những người này đã quá bận rộn để tiếp họ, khi họ đã mong được một tiếp kiến! Nhưng liệu có ai có táo bạo để than phiền về kiêu hãnh của người khác khi chính người này không có thời giờ dành cho chính mình? Xét cho cùng, bất kể bạn là ai, đôi khi con người lớn lao này có nhìn về phía bạn, ngay cả nếu nét mặt của người đó xấc láo, người đó đôi khi lắng nghe những lời bạn nói, người đó cho phép bạn có mặt bên cạnh người đó; nhưng bạn không bao giờ tự hạ cố để xem xét chính bạn, để nghe theo chính bạn. Do đó, không có lý do gì để kể bất cứ ai mang nợ vì những dịch vụ loại như vậy, vì thấy rằng, khi bạn thực hiện chúng, bạn đã không mong có một ai khác cùng với bạn, nhưng vì riêng bạn một mình đã không kham nổi.



Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ nhất
(Oct/2018)
(Còn tiếp...   )

http://chuyendaudau.blogspot.com/ 

http://chuyendaudau.wordpress.com




[1] De Brevitate Vitae - On the Shortness of Life.
Theo bản dịch của Gareth D. Williams, trong The Complete Works of Lucius Annaeus Seneca University of Chicago Press, 2016
Tham khảo
-       Bản của M. Charpentier - F. Lemaistre, Les Oeuvres de Sénèque le Philosophe, t. II, Paris, Garnier, 1860.
-       Bản của John W. Basore. Thư viện cổ điển Loeb London: William Heinemann, 1932. https://en.wikisource.org/wiki/On_the_shortness_of_life
Những chú thich để trong [ … ] lấy từ những bản dịch

[2] [Chương 18 và 19 cho thấy rõ ràng rằng bài văn này viết (khoảng năm 49), Paulinus là một praefectus annonae, viên chức trông cọi tiếp liệu hạt và bột lúa mì cho thành Rome, và như thế là một nhân vật quan trọng. Paulinus, được tin rằng, là một người có họ hàng với Pompeia Paulina, vợ của Seneca, và cũng thường được nhận là cho của nhân vật có tên Pompeius Paulinus, người giữ một chức vụ cao dưới thời hoàng đế Nero (Pliny, Nat. Hist. xxxiii. 143; Tacitus, Annals, xiii. 53. 2; xv. 18. 4)]
[3] [‘Vita brevis, ars longa, occasio praeceps, experimentum periculosum, iudicium difficile. – đời ngắn ngủi, nghệ thuât/kỹ thuật/ hiểu biết thì cần thời gian lâu dài, cơ hội nhanh chóng như thoảng qua, kinh nghiệm nặng nề khổ nhọc và phán xét thì khó khăn’ – Cách ngôn nổi tiếng của Hippocrates người đảo Cos: ὁ βίος βραχύς, ἡ δὲ τέχνη μακρή.]
[4] [Một lầm lẫn của Theophrastus, như Cicero cho thấy, Tusc. Disp. iii. 69: “Theophrastus autem moriens accusasse naturam dicitur, quod cervis et cornicibus vitam diuturnam, quorum id nihil interesset, hominibus, quorum maxime interfuisset, tam exiguam vitam dedisset; quorum si aetas potuisset esse longinquior, futurum fuisse ut omnibus perfectis artibus omni doctrina hominum vita erudiretur.”]
[5] [i.e., của con người. Cf. Hesiod, Frag. 183 (Rzach):
‘Εννέα τοι ζώει γενεὰς λακέρυζα κορώνη
ἀνδρῶν γηράντω· ἔλαφος δέ τε τετρακόρωνος.]
Chín trong số chúng -  sống hào phóng 14 năm trong một vòng hoa/giải ru băng đội đầu (?)
[6] [Câu văn không rõ của thi sĩ nào. Cf.  Cassius Dio đã nhắc lại một câu văn bia, lxix. 19: Σίμιλις ἐνταῦθα κεῖται βιοὺς μὲν ἔτη τόσα, ζήσας δὲ ἔτη ἑπτά.]
[7] Not one who undertook the actual defense, but one who by his presence and advice lent support in court.