Hume - Một Luận Văn Về Những Đam Mê (01)

Một Luận Văn Về Những Đam Mê

(A Dissertation on the Passions)

 David Hume

 ( ← ... tiếp theo )

 

 

MỘT LUẬN VĂN VỀ NHỮNG ĐAM MÊ

(A Dissertation on the Passions (1757, 1777)

 

Giới thiệu

 

A Dissertation on the Passions là một khảo luận ngắn của David Hume, xuất bản năm 1757, trong đó ông trình bày một cách cô đọng, có hệ thống và sáng rõ lý thuyết của ông về “những đam mê” (passions) và những động lực chi phối hành vi con người. Tác phẩm này thực chất là bản viết lại và tinh luyện từ phần “Of the Passions” trong Một Chuyên Luận Về Bản Chất Con Người /A Treatise of Human Nature (1739-40), nhưng được trình bày mạch lạc, rõ ràng và dễ theo dõi hơn nhiều so với nguyên bản.

Mục tiêu trung tâm của Hume là xây dựng một “khoa học về bản tính con người” (science of human nature). Theo Hume, đời sống tinh thần không phải là một lĩnh vực hoàn toàn bí ẩn hay vận hành tùy tiện, mà hoạt động theo những cơ chế tâm lý tương đối nhất quán mà con người có thể quan sát và phân tích qua kinh nghiệm. Vì vậy, ông cố gắng nghiên cứu những đam mê (passions) theo phương pháp gần với khoa học tự nhiên, thay vì dựa vào những học thuyết siêu hình truyền thống hay những giả thuyết gót học về hồn người hay bản chất con người.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (18)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

 

 

LỜI BẠT CỦA NGƯỜI DỊCH BẢN TIẾNG VIỆT

 

Đọc An Enquiry Concerning Human Understanding của David Hume

 

An Enquiry Concerning Human Understanding của David Hume không nên được tiếp cận như một hệ thống triết học giáo điều khép kín, mà như một cuộc khảo sát liên tục về cấu tạo, cơ chế vận hành, và giới hạn của khả năng nhận thức của con người. Tác phẩm này không chỉ trình bày một số luận điểm riêng lẻ về nhận thức học, mà còn đánh dấu một bước chuyển quyết định trong lịch sử triết học hiện đại: triết học từ bỏ dần tham vọng xây dựng những nền tảng siêu hình học chắc chắn tuyệt đối về thực tại để chuyển sang khảo sát chính những điều kiện khiến tri thức của con người trở nên khả hữu, cũng như những giới hạn mà lý trí không thể vượt qua.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (17)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

 

 

Tiết XII.

Về Triết Học Của Trường Phái Học Viện (Academy), Hay Triết Học Hoài Nghi

(Of The Academical Or Sceptical Philosophy. )

 

 

PHẦN II

 

E 12. 17, SBN 155–156

Có vẻ như là một nỗ lực cực đoan của những người hoài nghi khi tìm cách phá hủy lý trí bằng chính lập luận và suy luận; tuy nhiên, đó lại chính là mục tiêu bao quát của mọi khảo cứu và tranh luận của họ.

Họ tìm cách đưa ra những phản đối, cả với những suy luận trừu tượng lẫn với những suy luận liên quan đến sự kiện và hiện hữu.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (16)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

Tiết XII.

Về Triết Học Của Trường Phái Học Viện (Academy), Hay Triết Học Hoài Nghi

(Of The Academical Or Sceptical Philosophy. )

 

PHẦN I

 

E 12. 1, SBN 149

Không có chủ đề nào từng chứng kiến nhiều lập luận triết học được triển khai hơn là chủ đề chứng minh sự hiện hữu của một Gót và bác bỏ những ngụy biện của những Người Không Tin Có Gót [1] ; và tuy vậy, ngay cả những triết gia sùng đạo nhất vẫn còn tranh luận, liệu có thể có những con người bị “che mờ” đến mức trở thành những người không tin có Gót về mặt lý thuyết hay không. [2]

Chúng ta phải hòa giải những mâu thuẫn này như thế nào? [3]

Những hiệp sĩ giang hồ, từng lang thang khắp nơi để dẹp bỏ rồng thiêng và người khổng lồ, chưa bao giờ nghi ngờ dù chỉ một chút về sự hiện hữu của những quái vật ấy. [4]

Cái chết của Siêu hình học

Cái chết của Siêu hình học

Tại sao Triết học từ bỏ Thực tại Tối hậu

 

 

 

Cái chết của Siêu hình học

Mục lục

• Dẫn nhập
• Phần 1: Cách mạng Kant: Siêu hình học đã trở thành câu chuyện về chúng ta nhưng không phải về thực tại như thế nào
• Phần 2: Quả bom của Hume: Cuộc khủng hoảng hoài nghi khiến Kant trở nên tất yếu
• Phần 3: Tác phẩm Tractatus của Wittgenstein: Giới hạn của ngôn ngữ là giới hạn của thế giới
• Phần 4: Cuộc tấn công của Thuyết Thực chứng Logic: Nguyên tắc Kiểm chứng
• Phần 5: Sự tự hủy diệt của Thuyết Thực chứng: Tại sao Nguyên tắc Kiểm chứng tự “nuốt chửng” chính nó
• Phần 6: “Hai giáo điều” của Quine: Phá hủy nền tảng
• Phần 7: Wittgenstein giai đoạn sau: Trò chơi ngôn ngữ và sự kết thúc của Bản thể luận
• Phần 8: Hệ khuôn khổ của Carnap: Bản thể luận chỉ là sự lựa chọn ngôn ngữ
• Phần 9: Nietzsche và sự phê phán của Triết học Lục địa: Siêu hình học thực chất là Tâm lý học
• Phần 10: Sự phá hủy của Heidegger: Hữu thể và sự kết thúc của Siêu hình học Tây phương
• Phần 11: Sự tan rã của Thuyết Thực dụng: Khi Siêu hình học không tạo ra khác biệt thực tế
• Phần 12: Khoa học đối đầu Siêu hình học: Vật lý học và Thần kinh học tiêu diệt Thuyết nhị nguyên
• Phần 13: Sự hồi sinh thất bại: Tại sao Siêu hình học Cách thức không cứu vãn được công trình này
• Phần 14: Tại sao Siêu hình học phải chết: Sự đồng thuận cuối cùng
• Phần 15: Những gì còn lại: Triết học sau Siêu hình học
•  

Dẫn nhập

 

Trong suốt 2.000 năm qua, siêu hình học luôn tự xưng là ngành học hé lộ cấu trúc sâu thẳm nhất của thực tại. Những triết gia từ Plato đến Descartes tin rằng lý trí thuần túy có thể đạt đến những sự thật nằm ngoài quan sát vật lý. Họ đặt câu hỏi liệu Gót có hiện hữu hay không, liệu hồn người có bất tử hay không, và bản chất thực sự của quan hệ nhân quả là gì. Những câu hỏi này nhắm đến một gì đó vĩnh cửu ẩn dưới bề mặt biến đổi của kinh nghiệm thường nhật. Siêu hình học hứa hẹn mang lại tri thức về thực tại đúng như chính nó, độc lập với sự cảm nhận hay đo lường của con người. Công trình này dựa trên một giả định mạnh mẽ: Não thức có thể nắm bắt những chân lý tối hậu qua logic.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (15)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

Tiết XI

 

Về Sự Lo Liệu Cá Biệt Của Gót Và Về Một Cõi Sống Sau Cái Chết. [1]

 

E 11. 1, SBN 132

Gần đây, tôi có trò chuyện với một người bạn, người vốn yêu thích những nghịch lý hoài nghi. [2] Trong trò chuyện đó, dù ông đưa ra nhiều nguyên lý vốn tôi chẳng đời nào tán thành được, nhưng chúng có vẻ thú vị, gợi hiếu kỳ và mang một vài liên hệ với chuỗi của những lập luận được dẫn dắt xuyên suốt tiến trình điều tra này, nên tôi xin chép lại chúng từ trí nhớ một cách xác thực nhất có thể được, để trình lên sự phán xét của người đọc.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (14)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

TIẾT X.

Về Phép Lạ.

 

PHẦN II.

 

E 10. 14, SBN 116

Trong những suy luận trên đây, chúng ta đã giả định rằng lời chứng làm nền tảng cho một phép lạ có thể đạt tới mức của một minh chứng [1] trọn vẹn, và sự sai lầm của lời chứng đó sẽ là một gì phi thường thực sự. Thế nhưng, có thể dễ dàng cho thấy rằng chúng ta đã quá hào phóng trong sự nhượng bộ của chúng ta, và chưa bao giờ có một biến cố mang tính phép lạ nào được xác lập dựa trên một bằng chứng hiển nhiên đầy đủ đến như thế.

Nietzsche – Bên kia Thiện và Ác (03)

Bên kia Thiện và Ác

Khúc dạo đầu cho một Triết Lý của Ngày Mai

(Jenseits von Gut und Böse - Vorspiel einer Philosophie der Zukunft)

 

Friedrich Nietzsche.

( ← . . . tiếp theo )

 

Bên kia Thiện và Ác

 

Phần Một

Về Những Định Kiến Của Những Nhà Triết Học

 

5

 

Điều khiến chúng ta vừa ngờ vực vừa giễu cợt khi nhìn vào tất cả những nhà triết học không phải vì việc chúng ta cứ hết lần này đến lần khác bắt gặp họ ngây thơ ra sao — họ nhầm lẫn và lạc lối thường xuyên và dễ dàng thế nào, tóm lại là sự trẻ con và tính nít ranh của họ — mà là vì họ làm việc không đủ ngay thẳng: trong khi tất cả họ đều làm ầm ĩ về đức hạnh ngay khi vấn đề về tính chân thực vừa được chạm đến dù là từ xa. Họ đều làm bộ như thể mình đã khám phá và đạt đến những quan điểm thực sự thông qua sự tự triển khai của một phép biện chứng lạnh lùng, thuần khiết, thản nhiên như thần thánh (khác hẳn với những kẻ thần bí ở mọi cấp độ, vốn thành thật hơn và cũng ngờ nghệch hơn — những kẻ này hay nói về “cảm hứng” —): trong khi về thực chất, họ lại dùng những lý lẽ tìm được sau đó để bảo vệ cho một khẳng định có sẵn, một ý chợt nảy ra, một “sự mách bảo”, hay phần lớn là một mong ước thầm kín đã được lọc sạch và trừu tượng hóa: — tất cả bọn họ đều là những trạng sư nhưng không muốn bị gọi tên như vậy, và chính xác hơn, họ phần lớn là những kẻ bào chữa lọc lõi cho những định kiến mà họ tự đặt tên là “sự thật” — họ còn cách rất xa sự dũng cảm của lương tâm khi dám nhìn nhận chính điều này, chính điều này; họ cũng cách rất xa cái gu thẩm mỹ tốt đẹp của sự dũng cảm khi dám cho người khác hiểu điều đó, dù là để cảnh báo một kẻ thù hay một người bạn, hay vì quá kiêu hãnh mà tự giễu cợt chính mình. Cái vẻ đạo đức giả cứng nhắc và đoan trang của ông già Kant, thứ mà ông ta dùng để lừa chúng ta vào những lối mòn biện chứng dẫn tới “mệnh lệnh tuyệt đối” của mình, hay đúng hơn là quyến rũ ta vào đó — vở kịch này khiến những kẻ khó tính như chúng ta phải mỉm cười, chúng ta tìm thấy niềm vui chẳng hề nhỏ khi soi xét những mánh khóe tinh vi của những nhà luân lý và những kẻ rao giảng đạo đức già nua. [1] Hay như cái trò ảo thuật mang hình thức toán học mà Spinoza đã dùng để bọc thép và mặt nạ cho triết học của mình [2] — mà suy cho cùng, nếu hiểu từ đó một cách đúng đắn và sòng phẳng, chính là “tình yêu dành cho sự khôn ngoan của chính ông ta” — để từ đầu đã làm nhụt chí kẻ tấn công nào dám liếc mắt nhìn vào nàng thiếu nữ bất khả chiến bại và nữ thần Pallas Athene này: — cái trò hóa trang của một con người ốm yếu cô độc này tiết lộ biết bao nhiêu sự nhút nhát và dễ tổn thương của chính ông ta!”

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (13)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

 

 

TIẾT X.

Về Phép Lạ.

 

PHẦN I.

E 10. 1, SBN 109

Trong những bài viết của tiến sĩ gót học Tillotson, có một lập luận chống lại thuyết hiện diện thực thể vốn súc tích, thanh nhã và mạnh mẽ đến mức tối đa mà một lập luận có thể đạt tới khi đối đầu với một giáo lý vốn chẳng mấy đáng để bác bỏ tường tận đến thế. [1] Vị giáo chủ uyên bác này nói rằng, mọi phía đều nhìn nhận rằng thẩm quyền của Kinh Thánh hay Truyền thống đều thuần túy dựa trên lời chứng của những tông đồ — những nhân chứng mắt thấy tai nghe về những phép mầu của Đấng Cứu Thế, những minh chứng cho sứ mệnh thiêng liêng của Ngài. Do đó, bằng chứng hiển nhiên của chúng ta về sự thật của đạo Ki tô luôn thấp hơn bằng chứng hiển nhiên về sự thật từ những giác quan của chính chúng ta; bởi lẽ, ngay cả với những vị khởi xướng tôn giáo, bằng chứng ấy cũng không thể lớn hơn [giác quan]; và hiển nhiên là nó phải suy giảm khi truyền từ họ sang những môn đồ; chẳng ai có thể đặt để vào lời chứng của họ một sự tin cậy ngang bằng với đối tượng trực tiếp từ giác quan của chính mình. Thế nhưng, một bằng chứng yếu hơn thì không bao giờ có thể lật đổ một bằng chứng mạnh hơn; do đó, dù học thuyết về sự hiện diện thực tại có được vén lê cho thấy huyền nhiệm rõ ràng đến thế nào trong Kinh Thánh đi nữa, thì việc chúng ta chấp nhận nó vẫn trực tiếp đi ngược lại những quy tắc của suy luận chuẩn xác. Nó mâu thuẫn với giác quan, trong khi cả Kinh Thánh lẫn Truyền thống — những nền tảng giả định của giáo lý này — đều không mang lại sức nặng chứng cứ như giác quan khi chúng chỉ được xem xét như là những bằng chứng ngoại tại, vốn không được thấu đạt đến tâm khảm mỗi người bởi sự vận hành tức thời của Gót Thánh Thần. [2]

Nietzsche – Bên kia Thiện và Ác (02)

Bên kia Thiện và Ác 

Khúc dạo đầu cho một Triết Lý của Ngày Mai

(Jenseits von Gut und Böse - Vorspiel einer Philosophie der Zukunft)

Friedrich Nietzsche.

( ← ... tiếp theo )

 

 

 

 

Bên kia Thiện và Ác

Phần Một

Về Những Định Kiến Của Những Nhà Triết Học

 

1.

 

Lòng ham muốn tìm ra sự thật [1] — thứ sẽ còn lôi cuốn chúng ta dấn thân vào bao nhiêu mối nguy nữa; cái đức tính chân thực lừng lẫy mà mọi triết gia từ trước đến nay đều kính cẩn nhắc tên: cái lòng ham muốn ấy đã bày ra trước mắt chúng ta những câu hỏi gì rồi! Những câu hỏi mới lạ lùng, độc địa và đáng ngờ làm sao! Đó đã là một câu chuyện dài — vậy mà dường như nó mới chỉ vừa bắt đầu? Có gì lạ đâu nếu cuối cùng chúng ta trở nên ngờ vực, mất lòng tin và quay đi một cách bồn chồn? Rằng chính chúng ta cũng nên học từ con Sphinx này cách để đặt ngược lại câu hỏi? Thực sự là ai đang hỏi chúng ta ở đây? Cái gì trong chúng ta thực sự muốn hướng 'đến sự thật'?

 

Thật vậy, chúng ta đã đứng khựng lại rất lâu trước câu hỏi về căn nguyên của cái lòng ham muốn này — cho đến khi cuối cùng, chúng ta dừng bước hoàn toàn trước một câu hỏi còn đào sâu tận cùng hơn nữa. chúng ta hỏi về giá trị của cái lòng ham muốn này. Giả sử chúng ta muốn sự thật: vậy tại sao không phải là cái không thật [2] thì tốt hơn? Tại sao không phải là sự bất định? Hay thậm chí là sự không biết gì? Vấn đề về giá trị của sự thật đã hiện ra trước mặt chúng ta — hay chính chúng ta mới là kẻ tìm đến đối diện với nó? Ai trong chúng ta là Oedipus? Ai là Sphinx? Đây dường như là một cuộc hẹn gặp của những câu hỏi và những dấu hỏi. Và liệu có tin nổi không, khi cuối cùng chúng ta thấy dường như vấn đề này chưa từng được đặt ra trước đó — cứ như thể lần đầu tiên chúng ta nhìn thấy nó, nhìn thẳng vào mắt nó, và dám đương đầu với nó? Bởi lẽ việc này là một sự liều lĩnh, và có lẽ chẳng có sự liều lĩnh nào lớn lao hơn thế. [3]

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (12)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

TIẾT IX.

Về Lý Trí Của Động Vật.

 

E 9. 1, SBN 104-5

TẤT CẢ những suy luận của chúng ta về những sự kiện thực tế đều dựa trên một phương thức loại suy; chính phương thức này dẫn dắt chúng ta kỳ vọng những hệ quả giống nhau từ bất kỳ nguyên nhân nào mà chúng ta thấy tương tự với những nguyên nhân từng quan sát trước đây.

Khi những nguyên nhân hoàn toàn tương đồng, phép loại suy là hoàn hảo, và suy luận rút ra từ đó được coi là chắc chắn và mang tính kết luận. Chẳng hạn, không ai mảy may nghi ngờ khi nhìn thấy một thỏi sắt rằng nó sẽ có trọng lượng và sự gắn kết giữa những phân tử, giống như mọi trường hợp khác mà họ từng quan sát. Nhưng khi những đối tượng không có sự tương đồng chính xác như vậy, phương thức loại suy kém hoàn hảo hơn, và suy luận kém thuyết phục hơn; dù nó vẫn có một sức nặng nhất định, tỷ lệ thuận với mức độ tương đồng và giống nhau.

Những quan sát về giải phẫu học, được được thực hiện trên một loài động vật,qua phương thức suy luận này, được mở rộng đến tất cả những loài động vật; và chắc chắn rằng, khi sự tuần hoàn máu được chứng minh rõ ràng là có ở một sinh vật, như ếch hoặc cá, thì điều đó tạo thành một giả định mạnh mẽ rằng nguyên lý tương tự cũng tồn tại ở tất cả những loài khác. Những quan sát loại suy này có thể được mở rộng hơn nữa, thậm chí đến cả ngành khoa học mà chúng ta đang nghiên cứu; và bất kỳ lý thuyết nào mà chúng ta dùng để giải thích hoạt động của khả năng nhận thức, hoặc nguồn gốc và sự kết nối của những tình cảm ở con người, sẽ có thêm uy tín nếu chúng ta thấy rằng cùng một lý thuyết đó là cần thiết để giải thích cùng những hiện tượng trong tất cả những loài động vật khác. Chúng ta sẽ thực hiện một thử nghiệm về điều này với giả thuyết mà trong những bàn luận trước đây, chúng ta đã nỗ lực dùng để giải thích mọi suy luận thực nghiệm; và hy vọng rằng góc nhìn mới này sẽ giúp xác nhận tất cả những quan sát trước đây của chúng ta.

Nietzsche – Bên kia Thiện và Ác (01)

Jenseits von Gut und Böse.

Vorspiel einer Philosophie der Zukunft.

Bên kia Thiện và Ác 

Khúc dạo đầu cho một Triết Lý của Ngày Mai

Friedrich Nietzsche.

 

 

Bên kia Thiện và Ác

Khúc dạo đầu cho một Triết Lý của Ngày Mai

 

Mục lục

Ghi Chú Về Ấn Bản Này

Lời Mở Đầu (Vorrede)

Phần Một: Về Những Định Kiến Của những Triết gia (Von Den Vorurtheilen Der Philosophen)

Phần Hai: Tinh Thần Tự Do (Der Freie Geist)

Phần Ba: Bản Tính Tôn Giáo (Das Religiöse Wesen)

Phần Bốn: Châm Ngôn Và Tạm-Nghỉ-Ở-Giữa (Sprüche Und Zwischenspiele)

Phần Năm: Về Lịch Sử Tự Nhiên Của Đạo Đức (Zur Naturgeschichte Der Moral)

Phần Sáu: Chúng Ta, Những Học Giả (Wir Gelehrten)

Phần Bảy: Những Đức Hạnh Của Chúng Ta (Unsere Tugenden)

Phần Tám: Các Dân Tộc Và Những Cội Nguồn Cha Ông (Völker Und Vaterländer)

Phần Chín: Thế Nào Là Cao Quý? (Was Ist Vornehm?)

Từ Những Đỉnh Núi Cao: Khúc Hát Sau Cùng (Aus Hohen Bergen. Nachgesang)

 

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (11)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

TIẾT VIII.

Về Tự Do và Tất Yếu

 

PHẦN II.

 

E 8.26, SBN 96-7

Trong những tranh chấp triết học, không có phương pháp lập luận nào phổ biến hơn, mà cũng không có phương pháp nào đáng chê trách hơn là việc cố gắng bác bỏ một giả thuyết bằng cách nại ra những hệ quả nguy hại của nó đối với tôn giáo và đạo đức. Khi một quan điểm dẫn đến những điều phi lý, nó chắc chắn là sai lầm; nhưng không thể khẳng định một quan điểm là sai lầm chỉ vì vì những hệ lụy nguy hại của nó.

Do đó, những chủ đề như vậy hoàn toàn nên được gác lại; vì chúng không giúp ích gì cho việc tìm kiếm sự thật, nhưng chỉ khiến cá nhân của một người đối kháng thành đáng ghét. Tôi đưa ra nhận xét này một cách tổng quát mà không hề có ý định tranh thủ bất kỳ lợi thế nào từ đó. Tôi thẳng thắn chấp nhận một sự xem xét thuộc loại này, và sẽ mạo muội khẳng định rằng: cả hai học thuyết về tính tất yếu và về tự do, như đã giải thích ở trên, không chỉ nhất quán với đạo đức nhưng còn tuyệt đối thiết yếu cho sự hỗ trợ của đạo đức [1]

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (10)

Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

TIẾT VIII.

Về Tự Do và Tất Yếu

 

PHẦN I.

E 8.1, SBN 80-1

Có thể kỳ vọng một cách hợp lý rằng, với những câu hỏi đã được thảo luận và tranh luận hết sức sôi nổi kể từ buổi đầu của khoa học và triết học, ít nhất ý nghĩa của tất cả những từ ngữ lẽ ra phải được những bên tranh chấp thống nhất với nhau; và rằng những điều tra của chúng ta, trong tiến trình hai nghìn năm, đáng lẽ đã có thể chuyển từ tranh luận về từ ngữ sang bản chất thực sự và đích thực của vấn đề tranh luận.

Bởi lẽ, việc đưa ra những định nghĩa chính xác cho những từ ngữ được dùng trong lý luận có vẻ dễ dàng đến nhường nào — và biến những định nghĩa ấy, chứ không phải chỉ là âm thanh của từ ngữ, thành đối tượng của mọi suy xét và khảo sát về sau? Thế nhưng nếu nhìn nhận vấn đề kỹ hơn, chúng ta có thể rút ra một kết luận hoàn toàn ngược lại.

Chỉ từ thực tế rằng một tranh luận đã kéo dài từ lâu mà vẫn chưa ngã ngũ, chúng ta có thể suy ra rằng có sự mơ hồ nào đó trong cách diễn đạt, và rằng những bên tranh chấp đang gán những ý nghĩa khác nhau cho cùng một từ ngữ. Vì khả năng nhận thức của con người vốn được xem là giống nhau về căn bản ở mỗi người — bằng không, việc cùng nhau lý luận hay tranh luận sẽ chẳng có ý nghĩa gì cả. Không thể nào, nếu mọi người gán cùng một ý nghĩa cho những từ ngữ của họ, mà họ lại có thể duy trì những quan điểm trái ngược về cùng một vấn đề trong suốt thời gian dài như vậy — nhất là khi họ đã trình bày lập trường của họ và mỗi bên đều ra sức tìm kiếm những luận cứ có thể giúp họ thắng thế đối phương.

Đành rằng, nếu người ta cố tranh luận về những vấn đề hoàn toàn vượt ngoài tầm với của khả năng nhận thức con người — chẳng hạn như những câu hỏi về nguồn gốc của những thế giới, hay về cơ cấu vận hành của hệ thống nhận thức hoặc cõi của những thực thể siêu hình — thì có lẽ họ sẽ mãi loay hoay trong những tranh chấp vô bổ nhưng không bao giờ đi đến bất kỳ một kết luận dứt khoát nào. Nhưng nếu câu hỏi liên quan với bất kỳ đề tài nào của đời sống và kinh nghiệm thông thường, thì người ta sẽ nghĩ rằng, không gì có thể khiến cuộc tranh luận kéo dài mãi không ngã ngũ như vậy, ngoại trừ một số cách diễn đạt mơ hồ, những gì khiến những bên đối lập vẫn giữ khoảng cách và ngăn họ chạm tới quan điểm của nhau và đi thẳng vào vấn đề.

Hume – Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (09)

 Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người

(An Enquiry concerning Human Understanding)

David Hume

 

( ← ... tiếp theo )

 

 

 

 

TIẾT VII.

Về Ý Niệm Về Sự Liên Kết Tất Yếu.

PHẦN II.

E 7.26, SBN 73-4

Nhưng để nhanh chóng đi đến một kết luận cho lập luận này, vốn đã kéo quá dài: Chúng ta đã tìm kiếm vô vọng một ý niệm về quyền năng hay sự liên kết tất yếu, trong tất cả những nguồn gốc vốn chúng ta có thể giả định rằng nó được suy ra từ đó. Có vẻ như, trong những trường hợp riêng lẻ của những hoạt động của những vật thể, dù có kỹ lưỡng đến cùng cực, chúng ta không bao giờ có thể tìm ra được bất cứ gì khác ngoài việc sự kiện này nối tiếp sự kiện kia; chứ không thể thấu hiểu được bất kỳ lực hay quyền năng nào qua đó nguyên nhân hoạt động cũng như bất kỳ sự liên kết nào giữa nguyên nhân và hậu quả giả định của nó.

Khó khăn tương tự cũng xảy ra khi chúng ta suy ngẫm về tác động của não thức lên cơ thể: chúng ta quan sát thấy chuyển động của cơ thể xảy ra theo sau ý muốn của não thức nhưng không thể quan sát hay hình dung được sự ràng buộc nào liên kết chuyển động và ý muốn, hoặc năng lực nào mà nhờ đó não thức tạo ra hiệu quả này.Thẩm quyền của ý chí với những năng và những ý niệm của chính nó cũng không dễ hiểu rõ thêm được một chút nào: Như vậy, xét trên toàn bộ, dường như không có bất kỳ trường hợp nào trong tự nhiên thể hiện một sự liên kết mà chúng ta có thể thấu hiểu được. Tất cả những sự kiện dường như hoàn toàn rời rạc và tách biệt. Một sự kiện này xảy ra sau một sự kiện khác, nhưng chúng ta không bao giờ có thể quan sát được bất kỳ mối dây ràng buộc nào giữa chúng. Chúng dường như chỉ được kết hợp với nhau, chứ không hề có sự liên kết tất yếu. Và vì chúng ta không thể có bất kỳ ý niệm nào về một gì đó chưa từng xuất hiện trước giác quan bên ngoài hoặc cảm giác bên trong của chúng ta, kết luận tất yếu phải là: chúng ta không có bất kỳ ý niệm nào về sự liên kết hoặc quyền năng, và những từ ngữ này hoàn toàn không có ý nghĩa gì khi được đem dùng trong lý luận triết học hay đời sống thường ngày.