Một nỗ lực để giới thiệu Phương
pháp lý luận duy nghiệm
Vào Trong Những Đề tài Đạo Đức.
Being An Attempt to Introduce the
Experimental Method of Reasoning
Into Moral Subjects)]
David Hume (1711–1776)
GHI CHÚ CỦA NGƯỜI BIÊN TẬP
Một Chuyên Luận Về Bản Chất Con
Người(1739-40)
Do Amyas Merivale và Peter
Millican biên tập
Dù gặp phải thất bại tương đối lớn vào thời đại của mình,
tác phẩm xuất bản đầu tay của Hume – cuốn Một Chuyên Luận Về Bản Chất Con
Người(Treatise of Human Nature) – ngày nay lại nhận được sự công nhận rộng
rãi như một kiệt tác triết học. Chính tác phẩm này, hơn bất kỳ tác phẩm nào
khác, đã mang lại cho Hume danh tiếng hoàn toàn xứng đáng với tư cách là triết
gia vĩ đại nhất trong thế giới nói tiếng Anh.
Chúng tôi trích xuất văn bản ở đây từ bản scan của ấn bản
gốc do Hệ thống Bộ sưu tập Trực tuyến về Thế kỷ 18 (ECCO) lưu trữ. Ngoại trừ những
điểm điều chỉnh chung áp dụng cho tất cả những văn bản trên trang web này,
chúng tôi ghi nhận những điểm thay đổi cụ thể so với văn bản gốc như sau:
1. Những Thay Đổi Theo Tờ Đính
Chính (ERRATA Changes)
Nhà in đã phát hành ấn bản gốc kèm theo hai Tờ Đính Chính
(ERRATA), một tờ dành cho tập 1 và tập 2, tờ còn lại dành cho tập 3. Chúng tôi
đã chủ động đưa toàn bộ những chữa cho đúng liệt kê trong đó vào văn bản biên tập
mới của mình. Trong một vài trường hợp, người xưa ghi sai số trang của những lỗi
cần sửa, nhưng chúng tôi vẫn có thể tìm ra trang chính xác một cách dễ dàng. Ví
dụ, một lời chỉ dẫn cho tập 1 yêu cầu xóa từ “with” ở dòng 17 của trang 24,
nhưng thực tế trang đó không có từ này. Thay vào đó, chúng tôi đã xóa từ “with”
ở dòng 17 của trang 34 vì đây rõ ràng là vị trí chính xác cần phải xử lý.
2.
Những Thay Đổi Và Bổ Sung Từ Phụ Lục (Appendix Changes And Additions)
Tập
3 của tác phẩm chứa một phần Phụ lục, trong đó ghi lại những hướng dẫn thay đổi và bổ
sung cho tập 1. Tác giả chỉ đưa ra những chữa cho đúng nhỏ (gần giống như trong những tờ đính chính), nhưng phần
bổ sung lại bao gồm một số chú thích chân trang và những đoạn văn hoàn toàn mới.
Chúng tôi đã chủ động đưa cả phần thay đổi lẫn bổ sung này vào nội dung chính của
tập 1, đồng thời lược bỏ chúng khỏi chính phần Phụ lục đó.
Các
học giả hiện nay vẫn đang tranh luận xem liệu có nên đưa những phần bổ sung khá
dài này trực tiếp vào văn bản tập 1 hay không. Học giả Selby-Bigge từng quyết định
loại bỏ chúng; trong khi đó, hai học giả Norton và Norton chấp nhận đưa vào
nhưng lại dùng ký hiệu đánh dấu rất rõ ràng ngay trong dòng văn bản. Chúng tôi
quyết định lựa chọn giải pháp đưa toàn bộ chúng vào phiên bản biên tập mới này
nhằm cung cấp cho người đọc nhiều lựa chọn nhất có thể có: Trong
văn bản gốc, những phần
bổ sung này không xuất hiện.
Trong văn bản đã biên tập, chúng tôi đưa chúng vào đúng vị trí theo chỉ dẫn của
Hume.Trong văn bản biên tập có hiển thị lịch sử chữa cho đúng, người đọc có thể
dễ dàng nhận ra bản chất của những phần bổ sung đó.
3. Những Thay Đổi Viết Tay (Handwritten Changes)
Hệ
thống ECCO cung cấp bản scan tập 3 dựa trên cuốn sách gốc lưu trữ tại Thư viện
Quốc gia Anh (British Library). Trên cuốn sách gốc này, chính tay Hume đã viết
thêm vài thay đổi trực tiếp lên lề sách. Chúng tôi đã chủ động đưa toàn bộ những chữa cho đúng này vào văn
bản biên tập mới. Ở một vài vị trí mà chất lượng bản scan kém khiến chúng tôi
không thể đọc được chữ, chúng tôi đã tham khảo thêm phần ghi chú văn bản của học
giả Nidditch trong ấn bản Selby-Bigge hiệu đính.
4. Những Tham Chiếu Chéo (Cross
References)
Để người đọc tiện theo dõi, chúng tôi chủ động bổ sung
thêm số đoạn hoặc tiêu đề phần vào trong những dấu ngoặc vuông bên cạnh những
phần tham chiếu chéo mà Hume hướng tới những chương mục khác trong cuốn Chuyên
Luận.
5. Chú Thích Chân Trang (Footnotes)
Có một điểm bất thường cần lưu ý liên quan đến những chú
thích chân trang của cuốn Chuyên Luận. Giống như tất cả những văn bản
khác trên trang web này, chúng tôi đã chuyển đổi những ký hiệu đánh dấu chú
thích của Hume thành những chữ số. Để tiện đối chiếu, hệ thống số của những chú
thích trong cuốn Chuyên Luận ở đây tương thích với những số trong ấn bản
của Oxford Philosophical Texts (do David Fate Norton và Mary J. Norton biên tập,
Nhà xuất bản Đại học Oxford - OUP, 2000). Hai học giả Norton và Norton đã xóa một
ghi chú tại mục T 2.2.7.6. Trước đó, Hume từng chỉ thị thay thế ghi chú này bằng
ghi chú số 22 (tại mục T 1.3.9.19) trong khi hai tập đầu tiên của cuốn Chuyên
Luận đang nằm trên trang in. Chúng tôi quyết định giữ lại cả hai ghi chú
này, nhưng để không làm xáo trộn hệ thống đánh số, ghi chú tại mục T 2.2.7.6 sẽ
không được cấp số; ký hiệu đánh dấu của nó vẫn giữ nguyên là một dấu sao (*),
giống như trong bản gốc. Vì đây là chú thích duy nhất trong cuốn Chuyên Luận
sử dụng ký hiệu đánh dấu này, nên hoàn toàn không có nguy cơ gây ra sự mơ hồ
hay nhầm lẫn.
[ Giải thích thêm một số ký hiệu học thuật trong đoạn:T
2.2.7.6 / T 1.3.9.19: Đây là cách viết tắt tiêu chuẩn trong giới nghiên cứu triết
học để dẫn nguồn chính xác vị trí đoạn văn trong cuốn Chuyên Luận (T =
Treatise, những con số lần lượt chỉ Quyển - Phần - Chương - Đoạn).In press:
Đang trong quá trình in ấn, chưa phát hành chính thức.]
6. Những Thay Đổi Biên Tập Khác (Other Editorial Changes)
Nhà
xuất bản từng phát hành nhiều ấn bản cho những tác phẩm sau này của Hume
và trau chuốt chúng rất cẩn thận theo thời gian. Ngược lại, đối với cuốn Chuyên Luận (Treatise), Hume chỉ xuất
bản một ấn bản duy nhất và ấn bản này chứa khá nhiều lỗi. Ngay cả khi chúng tôi
đã đối chiếu tờ đính chính (ERRATA), phần Phụ lục cùng những sửa đổi bằng tay của
chính tác giả, văn bản vẫn hiện hữu sai sót.
Cụ
thể, ấn bản gốc đặt sai hoặc dùng sai dấu câu, viết sai chính tả (giống lỗi
đánh máy hơn là cách viết cổ hoặc
những biến
thể từ vựng tiêu chuẩn). Tác giả cũng để lộ những cặp danh từ - động từ không
hòa hợp về số lượng, thậm chí mắc một số lỗi nghiêm trọng hơn làm thay đổi hẳn
ý nghĩa của câu.
Trong
nhiều trường hợp (đặc biệt là loại lỗi làm thay đổi ý nghĩa), chúng tôi bắt buộc
phải vận dụng sự phán đoán để xác định xem đó có thực sự là lỗi hay không. Bất
cứ khi nào xuất hiện nghi ngờ, chúng tôi đều ưu tiên giải pháp an toàn là giữ
nguyên văn bản gốc. Ở những chỗ quyết định thay đổi, chúng tôi chủ động tìm kiếm những cách diễn đạt tương tự tại
những phần khác trong cuốn Chuyên
Luận.
Riêng với Quyển 2, chúng tôi đối chiếu thêm với cuốn Luận văn về những Đam mê
(Dissertation on the Passions) để đảm bảo sự đồng nhất tối đa cho văn bản.
MỤC LỤC
Quyển I: Về Nhận thức
Dẫn nhập
Phần I: Về những Ý niệm, Nguồn gốc, Cấu thành, Sự liên kết,
Sự trừu tượng hóa, v.v.
Mục I. Về nguồn gốc những ý niệm của chúng ta; Mục II.
Phân chia chủ đề; Mục III. Về những ý niệm của ký ức và trí tưởng tượng; Mục
IV. Về sự liên kết hay sự kết hợp những ý niệm; Mục V. Về những mối quan hệ; Mục
VI. Về những dạng thức và thực thể; Mục VII. Về những ý niệm trừu tượng.
Phần II: Về những Ý niệm về Không gian và Thời gian
Mục I. Về tính khả phân vô hạn của những ý niệm về không
gian và thời gian; Mục II. Về tính khả phân vô hạn của không gian và thời gian;
Mục III. Về những thuộc tính khác của những ý niệm về không gian và thời gian;
Mục IV. Giải đáp những phản bác; Mục V. Tiếp tục cùng chủ đề; Mục VI. Về ý niệm
hiện hữu và hiện hữu ngoại tại.
Phần III: Về Tri thức và Xác suất
Mục I. Về tri thức; Mục II. Về xác suất và ý niệm nhân quả;
Mục III. Vì sao một nguyên nhân luôn luôn là cần thiết; Mục IV. Về những thành
phần cấu thành những suy luận của chúng ta liên quan đến nhân quả; Mục V. Về những
ấn tượng của giác quan và ký ức; Mục VI. Về sự suy diễn từ ấn tượng đến ý niệm;
Mục VII. Về bản chất của ý niệm hay tin tưởng; Mục VIII. Về những nguyên nhân của
tin tưởng; Mục IX. Về tác động của những mối quan hệ và tập quán khác; Mục X. Về
ảnh hưởng của tin tưởng; Mục XI. Về xác suất của ngẫu nhiên; Mục XII. Về xác suất
của những nguyên nhân; Mục XIII. Về xác suất phi triết học; Mục XIV. Về ý niệm
liên kết tất yếu; Mục XV. những quy tắc để phán đoán nhân và quả; Mục XVI. Về
lý trí của động vật.
Phần IV: Về Hệ thống Triết học về Hoài nghi và những Hệ
thống Triết học khác
Mục I. Về thuyết hoài nghi đối với lý trí; Mục II. Về
thuyết hoài nghi đối với giác quan; Mục III. Về triết học cổ đại; Mục IV. Về
triết học hiện đại; Mục V. Về tính phi vật chất của hồn người; Mục VI. Về bản sắc
định tính cá nhân; Mục VII. Kết luận của quyển này.
Quyển II: Về những Đam mê
Phần I: Về Tự hào và Khiêm nhường
Mục I. Phân chia chủ đề; Mục II. Về tự hào và khiêm nhường;
những đối tượng và nguyên nhân của chúng; Mục III. Những đối tượng và nguyên
nhân ấy phát sinh từ đâu; Mục IV. Về những mối quan hệ giữa ấn tượng và ý niệm;
Mục V. Về ảnh hưởng của những mối quan hệ này đối với tự hào và khiêm nhường; Mục
VI. Những giới hạn của hệ thống này; Mục VII. Về thói xấu và đức hạnh; Mục
VIII. Về vẻ đẹp và sự dị dạng; Mục IX. Về những ưu thế và bất lợi bên ngoài; Mục
X. Về tài sản và của cải; Mục XI. Về tình yêu đối với danh tiếng; Mục XII. Về tự
hào và khiêm nhường ở động vật.
Phần II: Về Tình yêu và Thù hận
Mục I. Về những đối tượng và nguyên nhân của tình yêu và
thù hận; Mục II. Những thực nghiệm xác nhận hệ thống này; Mục III. Giải quyết
những khó khăn; Mục IV. Về tình yêu đối với những người có quan hệ thân thuộc;
Mục V. Về sự kính trọng của chúng ta đối với người giàu có và quyền thế; Mục
VI. Về thiện cảm và giận dữ; Mục VII. Về thương cảm; Mục VIII. Về ác ý và đố kỵ;
Mục IX. Về sự pha trộn của thiện cảm và giận dữ với thương cảm và ác ý; Mục X.
Về kính trọng và khinh miệt; Mục XI. Về đam mê ái tình, hay tình yêu giữa hai
giới; Mục XII. Về tình yêu và thù hận ở động vật.
Phần III: Về Ý chí và những Đam mê trực tiếp
Mục I. Về tự do và tất yếu; Mục II. Tiếp tục cùng chủ đề;
Mục III. Về những động cơ tác động đến ý chí; Mục IV. Về những nguyên nhân của
những đam mê mãnh liệt; Mục V. Về tác động của tập quán; Mục VI. Về ảnh hưởng của
trí tưởng tượng đối với những đam mê; Mục VII. Về sự kề cận và khoảng cách
trong không gian và thời gian; Mục VIII. Tiếp tục cùng chủ đề; Mục IX. Về những
đam mê trực tiếp; Mục X. Về tính tò mò hay tình yêu đối với chân lý.
Quyển III: Về Đạo đức
Phần I: Về Đức hạnh và Thói xấu nói chung
Mục I. Những phân biệt đạo đức không bắt nguồn từ lý trí;
Mục II. Những phân biệt đạo đức bắt nguồn từ cảm thức đạo đức
Phần II: Về Công bằng và Bất công
Mục I. Công bằng là một đức hạnh tự nhiên hay nhân tạo?;
Mục II. Về nguồn gốc của công bằng và quyền sở hữu; Mục III. Về những quy tắc
quyết định quyền sở hữu; Mục IV. Về sự chuyển nhượng quyền sở hữu bằng sự đồng
thuận; Mục V. Về nghĩa vụ giữ lời hứa; Mục VI. Một vài suy tư thêm về công bằng
và bất công; Mục VII. Về nguồn gốc của chính quyền; Mục VIII. Về nguồn gốc của
lòng trung thành; Mục IX. Về những tiêu chuẩn của lòng trung thành; Mục X. Về
những đối tượng của lòng trung thành; Mục XI. Về luật pháp giữa những quốc gia;
Mục XII. Về tiết hạnh và sự đoan trang;
Phần III: Về những Đức hạnh và Thói xấu khác
Mục I. Về nguồn gốc của những đức hạnh và thói xấu tự
nhiên; Mục II. Về sự cao thượng của tâm hồn; Mục III. Về lòng tốt và lòng nhân
từ; Mục IV. Về những năng lực tự nhiên; Mục V. Một vài suy tưởng thêm về những
đức hạnh tự nhiên; Mục VI. Kết luận của quyển này.
Phụ lục.
Một Chuyên Luận Về Bản Chất Con
Người [1]
Rara temporum felicitas, ubi
sentire, quæ velis ; &
quæ sentias, dicere licet.
Tacit. [2]
LỜI PHI LỘ.
1739 1, SBN xii
Mục đích của tôi trong tác phẩm này đã được giải thích đầy
đủ trong phần giới thiệu . Người đọc chỉ phải lưu ý rằng tất cả những đề tài vốn
tôi đã dự dịnh cho chính tôi trong đó, đều không được giải quyết trong hai tập
sách này. Những đề tài về khả năng nhận thức:và những đam mê tạo nên một chuỗi
lý luận hoàn chỉnh của riêng chúng; và tôi sẵn sàng tận dụng sự phân chia tự
nhiên này để thử nghiệm thị hiếu của công chúng. Nếu tôi có may mắn gặp được
thành công, tôi sẽ tiến hành xem xét đạo đức , chính trị và phê bình; điều này
sẽ hoàn tất Chuyên Luận Về Bản Chất Con Người này. Tôi coi sự chấp thuận
của công chúng là phần thưởng lớn nhất cho công sức của mình; nhưng tôi quyết
tâm coi sự phán đoán của họ, bất kể đó là gì, là sự hướng dẫn tốt nhất của tôi.
[3]
Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản
nháp thứ hai
(Jun/2026)
http://chuyendaudau.blogspot.com/
http://chuyendaudau.wordpress.com
[1] Dịch từ A
Treatise of Human Nature (1739-40) Dịch theo bản phổ biến trên
Hume Texts Online https://davidhume.org/texts/t/full
Biên tập Amyas Merivale và Peter Millican
Những chú thích để trong [ …] lấy từ những bản tiếng Anh.
Những chú thích này, của chính Hume
Những chú thích khác, với những sai lầm nếu có, là của
tôi, sẽ đọc lại, tìm chữa sau. Tất cả, mong có thể cho một một bản đọc triết
học ‘mộc mạc’, trung thực với nguyên tác, nhìn theo hướng diễn giải, khai triển
nội dung những khái niệm, tư tưởng và luận thuyết triết học, đồng thời cố gắng
giữ phần nào văn phong cổ kính của tác giả. Mục đích là mong giúp những người
đọc, không chuyên môn, hiểu được ý ‘nôm na’ của tác giả.
Mặc dù không mấy thành công vào thời điểm đó, tác phẩm
đầu tiên của Hume, A Treatise of Human Nature (Một Chuyên Luận Về Bản Chất Con Người ), hiện được
rộng rãi nhìn nhận là một kiệt tác triết học, và chính tác phẩm này đã mang lại
cho Hume danh tiếng xứng đáng là triết gia lớn nhất trong văn học nói-viết
tiếng Anh, hơn bất kỳ tác phẩm nào khác của ông.
[2] “Một thời kỳ hiếm hoi và may
mắn khi mọi người người có thể tự do suy nghĩ và công khai bày tỏ suy nghĩ của
mình.”
Tacitus (khoảng năm 56–120 AD) là nhà sử học và thượng nghị sĩ Rôma nổi
tiếng với những tác phẩm như Annals and Histories, ghi lại sự tham nhũng
và bạo ngược chính trị của Đế quốc Rôma. Ông sống dưới thời những hoàng đế như
Domitian, người đàn áp quyền tự do ngôn luận và trừng phạt những người bất đồng
chính kiến. Mặc dù Tacitus sống sót và sau đó phê bình viết về thời đại này,
nhưng có lẽ ông đã không được hưởng trọn vẹn sự tự do vốn ông mô tả—câu trích
dẫn nổi tiếng của ông phản ánh một lý tưởng, không phải hiện thực của ông.
[3] “Advertisement” trong nguyên văn
Theo
thuật ngữ của Hume:
(a)
Understanding:
Khả năng nhận thức:đề cập đến lý trí, nhận thức
của con người và cách chúng ta tiếp thu kiến thức. Nó bao gồm nhận thức, tin
tưởng, nguyên nhân và giới hạn của lý luận của con người—về cơ bản, những gì
chúng ta hiện gọi là nhận thức luận và tâm lý học nhận thức.
(b)
Passions : Đam mê đề cập đến những tình cảm, xúc động và ham muốn—về cơ
bản, là những sức mạnh tâm lý thúc đẩy hành động của con người. Hume phân tích
cách xúc động ảnh hưởng đến hành vi, phán đoán đạo đức và tạo quyết định.
Hume đã không viết tiếp A Treatise of Human Nature với những tập
về đạo đức, chính trị và phê bình như đã dự định ban đầu. Thay vào đó, sau khi Treatise
này không được đón nhận rộng rãi, sau đó, ông đã viết lại và xuất bản những ý
tưởng của ông trong những tác phẩm riêng biệt:
(a)
Về
Morals/Đạo đức → An Enquiry Concerning the Principles of Morals / Một
Điều Tra Về Những Nguyên Lý của Đạo Đức (1751)
(b)
Về
Politics/Chính trị → Essays, Moral, Political, and Literary (nhiều bài
luận được xuất bản từ năm 1741 trở đi)
(c)
Về
Understanding/khả năng nhận thức (ấn bản đã sửa đổi) → An Enquiry Concerning
Human Understanding / Một Điều Tra Về Những Khả Năng Nhận Thức Của Con Người (1748)
(d)
Về
Criticism/Phê Bình, vào thời Hume, từ ngữ này thường dùng chỉ rộng rãi đến phê
bình thẩm mỹ và văn học, nhưng cũng dùng chỉ đến phân tích và lý luận triết
học. Với sự quan tâm của Hume đến thị hiếu và thẩm mỹ (vốn sau này ông đã khám
phá trong Of the Standard of Taste / Về tiêu chuẩn của Thị Hiếu Thẩm Mỹ),
có lẽ ông muốn nói đến phê bình văn học và thẩm mỹ hơn là phê bình logic hoặc
nhận thức luận.
