(Of the Immortality of the Soul)
David Hume
GIỚI THIỆU CỦA NGƯỜI DỊCH
Hume Và Phê bình Quan Niệm Hồn
Người Bất Tử Trong Truyền Thống Đạo Kitô Châu Âu
1. Tống quát
Tiểu
luận Of the Immortality of the Soul (Về sự bất tử của hồn người)
của David Hume là một trong những văn bản triết học gây tranh luận mạnh nhất
trong thế kỷ XVIII. Trong bối cảnh tư tưởng châu Âu lúc bấy giờ, học thuyết về
hồn người bất tử là một trụ cột quan trọng của đạo Kitô: nó bảo đảm cho lòng
tin tôn giáo về phán xét sau khi chết, Thiên Đàng, Hỏa ngục và công lý tối hậu
của Gót.
Mục
tiêu chính của Hume không phải là xây dựng một học thuyết thay thế, nhưng là kiểm
tra một cách nghiêm ngặt: liệu những lập luận triết học và kinh nghiệm có thực
sự chứng minh được rằng hồn người con người hiện hữu sau cái chết hay không. Kết
luận của ông là: không có cơ sở đáng tin cậy nào từ lý trí và quan sát tự nhiên
để khẳng định điều đó. Ngược lại, mọi bằng chứng đều cho thấy đời sống tinh thần
gắn chặt với thân xác và chấm dứt khi thân xác tan rã.
Nội dung và cấu trúc lập
luận của Of the Immortality of the Soul
Trong
tiểu luận này, Hume không trực tiếp cố gắng chứng minh rằng hồn người không bất
tử. Mục tiêu của ông khiêm tốn nhưng triệt để hơn: khảo sát toàn bộ những luận
cứ triết học từng được dùng để bảo vệ học thuyết về sự bất tử của hồn người và
cho thấy rằng không luận cứ nào trong số đó đạt tới tiêu chuẩn chứng minh mà lý
trí đòi hỏi. Ông lần lượt xem xét ba nhóm lập luận truyền thống: siêu hình học,
luân lý học và vật lý học (duy nghiệm), rồi kết thúc bằng một nhận xét nổi tiếng
về vai trò của sự vén lên cho thấy bí nhiệm tôn giáo.
2. Lập
luận siêu hình học: hồn người như một thực thể phi-vật chất
Trong
truyền thống đạo Kitô và triết học Descartes, hồn người thường được hiểu là một
thực thể phi-vật chất, đơn nhất và không thể phân chia. Vì không được cấu tạo từ
vật chất nên nó không thể bị phân rã như thân xác; từ đó người ta suy ra rằng hồn
người có thể tiếp tục hiện hữu sau khi chết, cơ thể phân hủy.
Lập
luận này giữ vai trò nền tảng đối với học thuyết về đời sau. Nếu hồn người là một
thực thể độc lập với thân xác, thì cái chết chỉ là sự phân ly giữa hai thực thể
ấy chứ không phải chấm dứt sự hiện hữu của con người.
Hume
cho rằng toàn bộ lập luận này vượt quá giới hạn của tri thức con người. Chúng
ta không có kinh nghiệm trực tiếp nào về bản chất cuối cùng của vật chất, cũng
như không có kinh nghiệm trực tiếp nào về bản chất của tinh thần. Vì vậy, chúng
ta không thể biết chắc vật chất thực sự là gì, cũng không thể biết chắc tinh thần
thực sự là gì.
Từ
đây Hume công kích ngay tiền đề cơ bản của truyền thống Descartes. Những người
bảo vệ học thuyết hồn người bất tử thường giả định rằng tư duy không thể là một
thuộc tính của vật chất, nên phải thuộc về một thực thể phi-vật chất riêng biệt.
Nhưng Hume cho rằng giả định ấy chưa bao giờ được chứng minh. Nếu bản chất của
vật chất là điều chúng ta không biết, thì cũng không có cơ sở để khẳng định rằng
vật chất tuyệt đối không thể tư duy. Do đó, việc suy luận từ sự hiện hữu của tư
duy đến sự hiện hữu của một hồn người phi-vật chất là một bước nhảy siêu hình
không được kinh nghiệm bảo đảm.
Quan
trọng hơn, toàn bộ kinh nghiệm đều cho thấy đời sống tinh thần biến đổi cùng với
đời sống cơ thể. Sức khỏe, bệnh tật, tuổi tác, giấc ngủ, thuốc men và những tổn
thương đối với não bộ đều tác động trực tiếp đến tư duy, ký ức và cảm xúc. Điều
này khiến giả thuyết về một hồn người hoàn toàn độc lập với thân xác trở nên
thiếu cơ sở thực nghiệm.
3. Lập
luận luân lý: công lý thần linh và đời sau
Một
trong những lập luận quan trọng nhất của thần học đạo Kitô cho rằng đời sau là
điều kiện cần thiết để bảo đảm công lý tuyệt đối. Trong thế giới hiện tại, người
thiện nhiều khi chịu đau khổ trong khi kẻ ác lại được hưởng hạnh phúc; vì vậy
phải có một đời sống tương lai nơi mọi bất công được sửa chữa bằng phần thưởng
và hình phạt thích đáng.
Lập
luận này có vai trò đặc biệt quan trọng vì nó gắn học thuyết về sự bất tử của hồn
người với quan niệm về công lý thần linh.
Hume
cho rằng lập luận ấy dựa trên một quan niệm quá đơn giản về bản tính con người.
Trong thực tế, hầu như không ai hoàn toàn thiện hay hoàn toàn ác; phần lớn nhân
loại là sự pha trộn giữa đức hạnh và thói xấu, giữa công và tội.
Nếu
vậy, việc áp dụng những phần thưởng hoặc hình phạt vô hạn cho những hành vi hữu
hạn trở thành điều khó có thể biện minh về mặt đạo đức. Những hành động diễn ra
trong một đời sống hữu hạn dường như không đủ để làm cơ sở cho một sự thưởng phạt
kéo dài vĩnh viễn.
Hume
vì thế không chỉ đặt câu hỏi về học thuyết Thiên Đàng và Hỏa Ngục, mà còn đặt
câu hỏi về chính quan niệm công lý được dùng để bảo vệ học thuyết ấy. Một hình
phạt vô tận dành cho những lỗi lầm hữu hạn dường như không củng cố ý niệm công
lý thần linh mà trái lại còn làm cho nó trở nên khó hiểu hơn. Nếu công lý đòi hỏi
sự tương xứng giữa hành vi và hậu quả, thì học thuyết về thưởng phạt vĩnh cửu
dường như vi phạm chính nguyên tắc ấy.
4. Lập
luận vật lý học: sự phụ thuộc của tâm trí vào thân xác
Đây
là phần mang tính duy nghiệm rõ rệt nhất trong toàn bộ tiểu luận và cũng là phần
thường được xem là mạnh nhất trong hệ thống lập luận của Hume.
Trong
tự nhiên, mọi hiện tượng đều hiện hữu trong những điều kiện nhất định. Khi những
điều kiện ấy mất đi, hiện tượng tương ứng cũng chấm dứt. Hume cho rằng không có
lý do nào để giả định rằng đời sống tinh thần của con người là ngoại lệ duy nhất
đối với quy luật phổ quát ấy.
Mọi
quan sát đều cho thấy trạng thái của tâm trí thay đổi cùng với trạng thái của
cơ thể. Thiếu ngủ làm suy giảm nhận thức; bệnh tật làm suy yếu trí nhớ; tuổi
già làm giảm năng lực tư duy; tổn thương não bộ có thể làm biến đổi tính cách,
ký ức và ý thức.
Từ
đây Hume triển khai một lập luận loại suy (argument from analogy). Trong
toàn bộ tự nhiên, khi một cơ cấu tổ chức bị phá hủy thì những chức năng phụ thuộc
vào nó cũng biến mất. Cây cối chết đi thì đời sống thực vật chấm dứt; động vật
chết đi thì những hoạt động sống của chúng cũng chấm dứt. Kinh nghiệm không
cung cấp bất kỳ ví dụ nào về việc một chức năng tiếp tục hiện hữu sau khi cơ sở
vật lý của nó đã bị hủy diệt hoàn toàn. Vì vậy, phép loại suy tự nhiên nhất là
cho rằng khi cơ thể con người tan rã, đời sống tinh thần cũng kết thúc theo.
Hume
còn bổ sung một luận điểm khác có thể gọi là lập luận về sự mong manh của
con người (smallness argument). Nếu hồn người thực sự là một thực thể
bất tử giữ vai trò trung tâm trong trật tự của tạo hóa, thì thật khó hiểu khi
toàn bộ đời sống tinh thần lại phụ thuộc vào những nguyên nhân vật lý hết sức
nhỏ bé. Một cơn sốt, một tổn thương nhỏ, một biến đổi rất nhẹ trong cơ thể hoặc
trong cấu trúc não bộ cũng có thể làm suy giảm hoặc phá hủy những năng lực tinh
thần. Sự phụ thuộc sâu xa ấy khiến giả thuyết về một đời sống tinh thần hoàn
toàn độc lập với thân xác trở nên kém khả tín hơn nhiều so với giả thuyết ngược
lại.
Bởi
vậy, Hume kết luận rằng kinh nghiệm không những không cung cấp bằng chứng cho sự
bất tử của hồn người, mà còn dường như chỉ theo hướng đối lập. Nếu tâm trí suy
yếu cùng với cơ thể trong suốt cuộc đời, thì không có lý do thực nghiệm nào để
cho rằng nó sẽ trở nên hoàn hảo và bất tử đúng vào lúc cơ thể bị hủy diệt hoàn
toàn.
5. Lập
luận về sự đối xứng giữa trước khi sinh và sau khi chết
Hume
còn đưa ra một lập luận mang tính phản biện logic và có nguồn gốc sâu xa từ
truyền thống Epicurus và Lucretius.
Nếu
người ta khẳng định rằng hồn người là một thực thể bất tử theo nghĩa không thể
bị hủy diệt, thì cũng khó giải thích vì sao thực thể ấy lại có thể được tạo ra
tại một thời điểm nhất định. Một thực thể được cho là không thể mất đi dường
như cũng khó có thể được xem là bắt đầu hiện hữu.
Nếu
chấp nhận tiền đề ấy, người ta phải thừa nhận rằng hồn người đã hiện hữu trước
khi con người được sinh ra. Tuy nhiên, chúng ta hoàn toàn không có ký ức, ý thức
hay kinh nghiệm nào về một sự hiện hữu tiền sinh như vậy.
Từ
đó Hume xây dựng một lập luận đối xứng: trạng thái trước khi sinh và trạng thái
sau khi chết dường như có địa vị triết học giống nhau. Nếu sự không hiện hữu
trước khi sinh không khiến chúng ta lo sợ, thì cũng không có lý do rõ ràng để
cho rằng sự không hiện hữu sau khi chết phải mang một bản chất hoàn toàn khác.
Sự vắng mặt của kinh nghiệm trước khi sinh trở thành một phép loại suy cho điều
có thể xảy ra sau khi chết.
6. Kết Luận Nghịch Lý Châm Biếm
Sau
khi lần lượt bác bỏ những lập luận siêu hình học, luân lý học và vật lý học nhằm
chứng minh sự bất tử của hồn người, Hume bất ngờ kết thúc bằng việc nhắc đến những
nghĩa vụ vô hạn đối với sự vén lên cho thấy bí nhiệm thần linh và cho rằng chỉ
sự vén lên cho thấy bí nhiệm mới có thể bảo đảm chân lý về đời sống tương lai.
Đối
với phần lớn những nhà nghiên cứu hiện đại, đây không phải là một sự từ bỏ lập
trường hoài nghi, mà là một hình thức mỉa mai triết học rất đặc trưng của Hume.
Ý
nghĩa của đoạn kết nằm ở chỗ: nếu mọi luận chứng của lý trí đều thất bại, thì
tin tưởng vào sự bất tử của hồn người chỉ còn có thể được duy trì trên cơ sở đức
tin và sự vén lên cho thấy bí nhiệm trong đạo Kitô. Hume không trực tiếp phủ nhận
đức tin ấy; ông chỉ cho thấy rằng nó không thể được biện minh bằng những phương
pháp của triết học.
Tuy
nhiên, một số học giả cũng lưu ý rằng đoạn kết có thể mang tính chiến lược.
Trong bối cảnh thế kỷ XVIII, khi những quan điểm hoài nghi về hồn người và đời
sau dễ dẫn đến những cáo buộc không-tin-có-gót hoặc dị giáo, việc kết thúc bằng
một sự quy chiếu tới sự vén lên cho thấy bí nhiệm Kitô có thể đồng thời vừa là
một hành động tự bảo vệ, vừa là một hình thức mỉa mai kín đáo.
Nhìn
tổng thể, mục tiêu của Hume không phải là chứng minh rằng hồn người chắc chắn
không bất tử. Điều ông tìm cách chứng minh là một luận điểm khiêm tốn nhưng triệt
để hơn: mọi nỗ lực chứng minh sự bất tử của hồn người bằng lý trí đều thất bại.
Vì vậy, học thuyết ấy không thuộc phạm vi của tri thức triết học, mà nếu được
chấp nhận, chỉ có thể được chấp nhận như một đối tượng của đức tin đạo Kitô.
7. Bối
cảnh lịch sử và sự đàn áp
Tiểu
luận Of the Immortality of the Soul được Hume soạn vào đầu thập niên
1750 và dự định xuất bản năm 1755 cùng với Of Suicide trong tập Five
Dissertations. Tuy nhiên, trong bối cảnh tôn giáo của Anh và Scotland thế kỷ
XVIII, việc công khai phủ nhận những chứng minh truyền thống về sự bất tử của hồn
người, cũng như biện hộ cho quyền con người chủ động kết thúc đời sống của
mình, bị xem là sự thách thức trực tiếp đối với giáo lý đạo Kitô.
Đây
không phải là mối lo vô căn cứ. Trước đó Hume đã nhiều lần bị nghi ngờ là người
theo thuyết hoài nghi và không tin có Gót. Năm 1745 ông từng thất bại trong nỗ
lực được bổ nhiệm vào ghế giáo sư tại Đại học Edinburgh vì bị phản đối trên cơ
sở tôn giáo; năm 1751–1752 lại tiếp tục vấp phải những cáo buộc tương tự khi được
đề cử vào Đại học Glasgow. Trong những năm 1755–1756, ông còn trở thành đối tượng
xem xét của Giáo hội Scotland (Church of Scotland) với những cáo buộc dị
giáo và vô tín.
Chính
trong bầu không khí ấy, Hume nhận thấy rằng việc công bố Về Sự Bất Tử Của Hồn
Người / Of the Immortality of the Soul và Về Tự Tử/ Of
Suicide có thể dẫn đến những cuộc công kích công khai, gây tổn hại cho danh
tiếng cá nhân và làm nguy hiểm đến toàn bộ dự án xuất bản. Vì vậy, khi tập Five
Dissertations được đưa vào in thử, hai tiểu luận này đã bị rút khỏi bản thảo
trước khi phát hành chính thức. Thay vào đó, Hume bổ sung bài Về tiêu chuẩn
của Thị Hiếu Thẩm Mỹ / Of the Standard of Taste, một tiểu luận về mỹ
học ít gây tranh cãi hơn, và tập sách cuối cùng được xuất bản năm 1757 dưới
nhan đề Four Dissertations.
Kết quả là cả Of the
Immortality of the Soul lẫn Of Suicide đều không được công bố trong
suốt cuộc đời Hume. Chỉ sau khi ông qua đời năm 1776, hai tiểu luận này mới xuất
hiện trong bản in năm 1777, được xuất bản ẩn danh tại London. Việc trì hoãn
công bố gần một phần tư thế kỷ cho thấy mức độ nhạy cảm của những luận điểm mà
Hume nêu ra đối với môi trường tôn giáo và trí thức đương thời.
Sự kiện này cũng phản ánh
một nghịch lý của thời kỳ Khai sáng Anh–Scotland: mặc dù lý tưởng tự do tư tưởng
ngày càng được đề cao, những quan điểm động chạm đến những tín điều nền tảng của
đạo Kitô vẫn có thể dẫn đến sự cô lập xã hội, lên án tôn giáo, và thậm chí ảnh
hưởng trực tiếp đến sự nghiệp học thuật của người phát biểu.
8. Ý
nghĩa triết học
Ý
nghĩa của Of the Immortality of the Soul vượt xa việc phê phán một tín
điều tôn giáo cụ thể. Mục tiêu sâu xa của Hume không phải là chứng minh rằng hồn
người chắc chắn không bất tử, mà là khảo sát xem liệu lý trí con người có đủ cơ
sở để khẳng định điều đó hay không. Vấn đề trung tâm của tiểu luận vì thế không
phải là số phận của hồn người sau khi chết, mà là giới hạn của tri thức con người
khi đối diện với những vấn đề vượt ra ngoài kinh nghiệm con người.
Trong
toàn bộ triết học của Hume, mọi tri thức chính đáng đều phải có nền tảng trong
kinh nghiệm. Theo nguyên lý sao chép (Copy Principle), mọi ý niệm chân chính đều
phải bắt nguồn từ một ấn tượng tương ứng; những khái niệm không thể quy chiếu về
bất kỳ ấn tượng nào đều thiếu cơ sở nhận thức xác đáng. Khi áp dụng nguyên tắc
này vào học thuyết về sự bất tử của hồn người, Hume cho rằng cả những suy luận
siêu hình học lẫn những lập luận của thần học tự nhiên đều không thể cung cấp bằng
chứng thuyết phục cho học thuyết ấy. Những lập luận truyền thống dựa trên tính
đơn giản của hồn người, tính phi-vật chất của tư duy, hay khát vọng sống vĩnh cửu
của con người đều chỉ là những suy đoán vượt quá những gì kinh nghiệm cho phép
xác nhận.
Theo
nghĩa đó, tiểu luận là một ví dụ tiêu biểu cho phương pháp phê phán của Hume:
thay vì trực tiếp phủ nhận một tín điều, ông khảo sát những luận cứ được đưa ra
để bảo vệ tín điều ấy và cho thấy rằng chúng không đạt tới tiêu chuẩn của chứng
minh vốn chính lý trí đòi hỏi. Kết quả không phải là một khẳng định không tin
có Gót hay duy vật giáo điều, mà là một kết luận mang tính hoài nghi luận:
chúng ta không có đủ căn cứ để biết liệu hồn người có bất tử hay không.
Chính
ở điểm này, Of the Immortality of the Soul liên kết chặt chẽ với những
tác phẩm khác của Hume như An Enquiry concerning Human Understanding và Dialogues
concerning Natural Religion. Trong cả ba trường hợp, ông đều theo đuổi cùng
một chiến lược triết học: giới hạn những tham vọng của lý trí khi nó cố gắng vượt
khỏi kinh nghiệm để phát biểu về Thượng Đế, hồn người, hay thế giới siêu hình.
Hume không nhất thiết phủ nhận những đối tượng ấy; ông phủ nhận khả năng của
con người trong việc chứng minh chúng bằng lý trí.
Trong
bối cảnh châu Âu thế kỷ XVIII, lập trường này mang ý nghĩa đặc biệt sâu xa. Học
thuyết về sự bất tử của hồn người không chỉ là một tín điều tôn giáo, mà còn là
một trong những nền tảng của thế giới quan đạo Kitô truyền thống, gắn liền với
những quan niệm về cứu rỗi, phán xét, thưởng phạt đời sau và ý nghĩa tối hậu của
đời sống con người. Khi cho rằng học thuyết ấy không thể được chứng minh bằng
triết học, Hume đã góp phần tách biệt hai lĩnh vực vốn thường bị đồng nhất
trong truyền thống trước đó: lĩnh vực của tri thức và lĩnh vực của "đức tin".
Do
đó, ý nghĩa lịch sử của tiểu luận không nằm ở việc nó bác bỏ sự bất tử của hồn
người, mà ở việc nó phủ nhận yêu sách cho rằng sự bất tử của hồn người có thể
được thiết lập như một chân lý của lý trí. Sau Hume, học thuyết ấy không còn có
thể được xem là một kết luận triết học tất yếu; nó trở thành một đối tượng của
đức tin, của suy đoán siêu hình, hoặc của lựa chọn cá nhân. Theo nghĩa này, Of
the Immortality of the Soul là một trong những văn bản tiêu biểu nhất của
thời đại Khai sáng: nó đặt ngay cả những tin tưởng thiêng liêng và lâu đời nhất
dưới sự khảo sát phê phán của kinh nghiệm và lý trí, đồng thời xác lập một
nguyên tắc sẽ ảnh hưởng sâu rộng đến triết học hiện đại — rằng những gì vượt
quá kinh nghiệm có thể được tin tưởng, nhưng không thể được biết một cách chắc
chắn.
TRONG BẢN VĂN NÀY HAI KHÁI NIỆM QUAN TRỌNG “GOD”
VÀ “SOUL” – CŨNG NHƯ TẤT CẢ NHỮNG BẢN DỊCH KHÁC CỦA TÔI – TÔI DỊCH “GOD” = GOD”
VÀ “SOUL” = “HỒN NGƯỜI” – TẠM GIẢI THÍCH NHƯ SAU:
I.
Định nghĩa về “God” trong truyền
thống tôn giáo Abraham , God = Gót (không phải Thượng Đế)
God God (Thiên Chúa/Thượng Đế) trong nội dung của những truyền
thống tôn giáo bắt nguồn từ Abraham (đạo Juda, đạo Kitô, Islam) – Truyền thống
Abraham” (Abrahamic tradition) là cách gọi chung cho dòng tôn giáo và tư tưởng
tôn giáo bắt nguồn từ nhân vật Abraham (Áp-ra-ham) trong Kinh Thánh – là Thiên Chúa của Abraham, Đấng Tối Cao Độc
Thần có vị cách, sở hữu bản tính siêu việt tuyệt đối và khác biệt căn cốt với mọi
khái niệm Gót, Đấng Sáng Tạo, hay Ông Trời trong những hệ thống triết học và đa
thần giáo khác qua những đặc tính nền tảng sau:
1. Nguyên lý Sáng tạo từ Hư vô
(Creatio ex nihilo)
Khác với những thực tại sáng tạo trong thần thoại
phương Đông hay triết học Hy Lạp cổ đại (vốn kiến tạo thế giới từ một vật chất
có sẵn, từ hỗn mang Chaos, hay từ chính bản thể của mình – vạn vật đồng
nhất thể), Gót của Abraham sáng tạo toàn bộ vũ trụ và vật chất từ hư vô tuyệt
đối (ex nihilo) chỉ bằng Lời phán (Ý chí quyền năng). Bản thể của Ngài
tách biệt hoàn toàn và không bị pha trộn với thế giới thọ tạo.
2. Vượt ngoài Không gian và Thời gian
(Spatiotemporal Transcendence)
Gót
không ngự trị trong không gian hay hiện hữu xuyên qua thời gian.
Ngài chính là Đấng sáng tạo ra bản thân không gian và thời gian. Do đó, Ngài
mang bản tính Tự hữu và Hằng hữu (Vĩnh cửu phi thời gian): không có khởi đầu,
không có kết thúc, không bị giới hạn bởi những định luật vật lý và không chịu sự
chi phối của nhân quả vũ trụ. Ngài hiện hữu độc lập trước và ngoài vũ trụ.
3. Sự khác biệt với những quan
niệm khác về Thượng Đế và thần linh
Điểm
quan trọng nhất cần hiểu là: Gót trong truyền thống Abraham không phải là
một vị thần đặc biệt mạnh mẽ hay đứng đầu trong số nhiều vị thần khác, mà thuộc
về một phạm trù hoàn toàn khác. Nếu những thần linh trong thần thoại
hay tôn giáo đa thần là những hữu thể hiện hữu bên trong vũ trụ, thì Gót được
hiểu là Đấng tạo nên chính vũ trụ ấy. Vì vậy, sự khác biệt ở đây không chỉ là
khác nhau về quyền năng, nhưng là khác nhau về bản chất.
Sự
khác biệt này có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử tôn giáo nhân loại. Khái niệm
Gót của đạo Juda xuất hiện trong bối cảnh Cận Đông cổ đại, nơi những nền văn
minh Ai Cập, Canaan, Assyria và Babylon đều thờ nhiều thần linh khác nhau. những
vị thần ấy thường gắn với mặt trời, sông ngòi, mùa màng, chiến tranh hay quyền
lực chính trị. Ngay cả những vị thần tối cao cũng vẫn được xem là một phần của
vũ trụ: họ có nguồn gốc, có gia phả thần linh, có những đối thủ ngang hàng và
chịu sự chi phối của một trật tự vũ trụ rộng lớn hơn chính họ.
Trái
lại, Gót của Abraham dần được hiểu như Đấng không thuộc về vũ trụ, không sinh
ra từ bất kỳ thần linh nào khác, không có đối thủ ngang hàng và không lệ thuộc
vào một thực tại cao hơn. Ngài không phải là một sức mạnh nằm trong thế giới,
nhưng là Đấng tạo nên chính thế giới. Đây là một trong những bước chuyển quan
trọng nhất trong lịch sử tư tưởng tôn giáo phương Tây.
Khác với “Trời”, “Ông Trời” hay
những nguyên lý vũ trụ trong tư tưởng phương Đông: Gót không phải là một lực lượng vô ngã vận hành tự nhiên
như Đạo trong Đạo giáo, cũng không phải là một nguyên lý cân bằng của âm dương
hay một quyền lực bị chi phối bởi thiên mệnh, nghiệp báo hoặc luân hồi. Trong
truyền thống Abraham, Gót là một Đấng có ý chí, có tri thức, có chủ đích và có
khả năng thiết lập tương quan với con người.
Khác với những vị thần trong những
tôn giáo đa thần: những vị thần
như Zeus của Hy Lạp, Marduk của Babylon hay Ra của Ai Cập vẫn là những hữu thể
thuộc về thế giới. Họ có nguồn gốc, có lịch sử, có giới hạn và đôi khi mang những
tính cách rất giống con người. Trái lại, Gót không phải là một thành phần của
vũ trụ nhưng là nguồn gốc của toàn bộ vũ trụ. Ngài không sinh ra từ bất cứ thực
tại nào có trước, cũng không lệ thuộc vào số phận hay một quyền lực cao hơn.
Khác với Đấng Kiến Tạo
(Demiurge) trong triết học Hy Lạp: Demiurge thường được hình dung như một người thợ thủ công sắp xếp lại một
thế giới hỗn độn đã hiện hữu từ trước. Trong khi đó, Gót của Abraham không chỉ
tổ chức thế giới mà còn là nguồn gốc của chính vật chất, không gian, thời gian
và mọi sự hiện hữu. Nói cách khác, Ngài không chỉ làm ra trật tự của vũ trụ mà
còn là Đấng làm cho vũ trụ có thể hiện hữu ngay từ đầu.
Vì vậy,
trong truyền thống Abraham, Gót được hiểu là Đấng Sáng Tạo duy nhất, hiện hữu
vượt trên toàn bộ thế giới được tạo thành, đồng thời là nguồn gốc và nền tảng tối
hậu của mọi sự hiện hữu. Khi những triết gia phương Tây như Descartes, Locke,
Berkeley hay Hume nói đến “Gót”, họ không nghĩ đến một vị thần theo kiểu thần
thoại cổ đại, mà nghĩ đến Gót của Abraham: Đấng duy nhất, không do ai sinh ra,
không thuộc về vũ trụ và là nguồn gốc tối hậu của mọi sự hiện hữu.
4. Sự khác biệt trong cách hiểu
về Gót trong truyền thống Abraham
Dù
cùng xuất phát từ truyền thống tôn giáo Abraham (đạo Juda, đạo Kitô và Islam) và
cùng quy chiếu về một Đấng Siêu Việt duy nhất, cách hiểu về bản tính và cách
Gót hiện hữu lại có những khác biệt quan trọng. Những khác biệt này chủ yếu nằm
ở cách mỗi truyền thống hình dung mối quan hệ giữa Gót, thế giới và con người.
Trong
toàn bộ truyền thống Abraham, Gót được hiểu không phải là một “thực thể mạnh nhất
trong vũ trụ”, nhưng là Đấng đứng hoàn toàn bên ngoài và trước toàn bộ
vũ trụ.
Ngài
là Đấng duy nhất tự hiện hữu bởi chính mình, không bắt nguồn từ bất
kỳ cái gì khác và không phụ thuộc vào bất kỳ nguyên lý hay thực tại cao hơn
nào. Vì vậy, Ngài được xem là nguồn gốc tuyệt đối và tối hậu của mọi sự hiện
hữu.
Toàn
bộ vũ trụ—bao gồm vật chất, không gian và thời gian—được Ngài tạo dựng từ hư
vô (ex nihilo), nghĩa là không dựa trên bất kỳ “nguyên liệu” hay nền
tảng có sẵn nào. Do đó, Gót không chỉ tạo ra thế giới, mà còn là Đấng làm cho chính
điều kiện để thế giới hiện hữu (không gian và thời gian) có thể xuất
hiện.
Vì
là Đấng tạo dựng tất cả, nên Ngài không bị giới hạn bởi bất kỳ quy luật nào của
vũ trụ: không gian không chứa được Ngài, thời gian không chi phối
Ngài, và nhân quả tự nhiên không áp đặt lên Ngài. Ngài hoàn toàn siêu
việt (transcendent), tức đứng vượt lên trên toàn bộ trật tự thọ tạo.
Tuy
nhiên, trong đạo Kitô, điểm nhấn quan trọng là: Gót không chỉ giữ vị thế siêu
việt xa cách, mà còn chủ động đi vào lịch sử con người
thông qua sự vén lên cho thấy bí nhiệm và giao ước. Hình thức vén lên cho thấy
bí nhiệm trọn vẹn nhất được hiểu là nơi Chúa Giê-su Ki-tô, Đấng vừa mang bản
tính Gót, vừa mang bản tính con người. Đây được xem
như điểm nối đặc biệt giữa Gót tuyệt đối và đời sống hữu hạn của con người.
Phân biệt trong những truyền thống
Truyền thống độc thần tuyệt đối
(đạo Juda và Islam – Yhwh/Allah): Gót được hiểu là duy nhất tuyệt đối, không có hình
dạng, không có phần chia, không có đối thủ hay bản thể ngang hàng. Ngài hoàn
toàn vượt ngoài thế giới vật chất, không thể được nhìn thấy hay mô tả bằng hình
ảnh.
Điểm
cốt lõi ở đây là khoảng cách tuyệt đối giữa Gót và thế giới. Gót không xuất hiện
như một phần của vũ trụ, mà luôn đứng “bên ngoài” vũ trụ. Con người chỉ có thể
biết đến Ngài qua sự vén lên cho thấy bí nhiệm, luật lệ và dấu chỉ, chứ không
thể tiếp cận trực tiếp bằng giác quan.
Truyền thống đạo Kitô (Gót Ba
Ngôi – Gót): đạo Kitô vẫn giữ
nguyên tin tưởng về một Gót duy nhất, nhưng đồng thời
nhấn mạnh rằng Gót không chỉ ở ngoài thế giới, mà còn có thể đi
vào trong lịch sử con người.
Điều
này được diễn đạt qua giáo lý Nhập thể: Gót tự mặc lấy thân phận
con người trong lịch sử nơi Giêsu thành Nazareth (Chúa Kitô).
Nhờ đó, Gót vừa là Đấng siêu việt vượt ngoài không gian và thời gian, vừa là Đấng
hiện diện trong đời sống lịch sử cụ thể.
Theo
cách hiểu này, Chúa Giê-su vừa mang bản tính Gót, vừa mang bản
tính con người, và vì vậy trở thành cầu nối trực tiếp giữa Gót tuyệt
đối và nhân loại hữu hạn.
Kết luận
Trong
toàn bộ truyền thống Abraham, gồm Đạo Juda, đạo Kitô và Islam, Gót được hiểu
theo một số đặc điểm nền tảng chung. Trước hết, Ngài được xem là hữu thể duy nhất
tự hiện hữu, không do bất kỳ nguyên nhân nào tạo ra. Đồng thời, Ngài là nguyên
nhân cuối cùng của mọi sự hiện hữu, nghĩa là mọ sự vật việc trong vũ trụ đều bắt
nguồn từ Ngài. Thêm vào đó, Gót được quan niệm là Đấng tạo dựng toàn bộ thế giới
từ hư vô, không dựa vào bất kỳ vật chất có sẵn nào. Cuối cùng, Ngài được xem là
vượt lên trên không gian, thời gian và mọi quy luật tự nhiên.
Từ nền
tảng chung này, truyền thống Abraham phát triển thành những hướng nhấn mạnh
khác nhau. Trong Đạo Juda và Islam, Gót được nhấn mạnh như một thực tại hoàn
toàn siêu việt, luôn giữ khoảng cách tuyệt đối với thế giới. Trong cách hiểu
này, sự vén lên cho thấy bí nhiệm chủ yếu là việc Gót truyền đạt ý chí và chân
lý của Ngài cho con người, chứ không phải là sự xuất hiện trực tiếp của bản
thân Gót trong thế giới.
Ngược
lại, trong đạo Kitô, ngoài việc giữ nguyên tính siêu việt, còn nhấn mạnh mạnh
hơn khả năng Gót tự bộc lộ trong lịch sử nhân loại. Gót không chỉ đứng ngoài thế
giới mà còn có thể đi vào lịch sử và tự biểu lộ chính mình, được thể hiện rõ nhất
trong quan niệm về Ngôi Lời nhập thể.
Sự khác biệt này không làm thay đổi nền tảng chung của
truyền thống Abraham, nhưng phản ánh những cách hiểu khác nhau về mối quan hệ
giữa tính siêu việt của Gót và khả năng Ngài tự bộc lộ trong thế giới con người.
II.
Soul = Hồn người (không phải
Linh Hồn)
Trong lịch sử tư tưởng phương
Tây, khái niệm “Soul” (Hồn người – tiếng
Hy Lạp: Psyche, tiếng Latinh: Anima) không phải là một khái niệm bất biến. Qua nhiều thế kỷ,
cách hiểu về hồn người đã thay đổi đáng kể. Ban đầu, nó được xem như nguyên lý
làm cho một sinh vật có sự sống; sau đó được hiểu như trung tâm của tư duy và
lý trí nơi con người; và cuối cùng, trong truyền thống tôn giáo phương Tây, nó
trở thành một thực thể phi-vật chất và bất tử, hiện hữu trong tương quan với
Gót (được Gót tạo dựng và hướng về Gót). Vì vậy, lịch sử của khái niệm hồn người
cũng là lịch sử của những nỗ lực giải thích sự sống, ý thức, bản sắc cá nhân và
số phận của con người sau cái chết.
Định nghĩa “Soul” trong lịch sử
tư tưởng phương Tây
Trong
tư tưởng phương Tây, khái niệm “Soul” (hồn người) không cố định, mà thay đổi
theo từng giai đoạn lịch sử, từ một nguyên lý sinh học – triết học ban đầu trở
thành một thực thể cá nhân mang tính tôn giáo và đạo đức trong đạo Kitô, rồi
sau đó bị giải cấu trúc trong triết học hiện đại.
1. Giai đoạn Hy Lạp cổ đại:
Soul như nguyên lý của sự sống và tư duy
Trong
triết học Hy Lạp, hồn người ban đầu không được hiểu như một thực thể tôn giáo
cá nhân, mà như nguyên lý làm cho một sinh thể trở thành sống.
Plato
xem hồn người là một thực thể phi vật chất, có trước và tồn tại độc lập với
thân xác. Hồn người thuộc về một trật tự tồn tại cao hơn, và bị giam trong thân
xác vật chất. Nó có cấu trúc gồm lý trí, cảm xúc và dục vọng, trong đó lý trí
giữ vai trò điều khiển. Mục tiêu của hồn người là vượt khỏi thế giới cảm giác để
trở về với chân lý thuần túy.
Ngược
lại, Aristotle không xem hồn người là một thực thể tách rời. Đối với ông, hồn
người là “hình thức” của một cơ thể sống, tức là nguyên lý giúp cơ thể vận hành
như một sinh thể. Hồn người vì thế không thể tồn tại độc lập với thân xác. Ông
phân biệt ba cấp độ: sinh trưởng (thực vật), cảm giác (động vật) và lý trí (con
người).
Trong
cả hai trường hợp, “soul” vẫn chưa mang nghĩa tôn giáo cá nhân, mà chủ yếu là
nguyên lý cấu trúc của sự sống và nhận thức.
2. Giai đoạn đạo Kitô: hồn người
như một cá nhân được Gót tạo ra và chịu phán xét
Khi
triết học Hy Lạp đi vào truyền thống đạo Kitô, khái niệm hồn người được biến đổi
sâu sắc.
Trước
hết, hồn người không còn được hiểu là một nguyên lý vũ trụ hay một phần của trật
tự tự nhiên, mà trở thành một thực thể cá nhân do Gót tạo ra. Mỗi con người có
một hồn người riêng biệt, được Gót tạo dựng trực tiếp, và không hòa tan vào bất
kỳ thực thể chung nào.
Điểm
thay đổi quan trọng nhất là: hồn người trở thành trung tâm của bản sắc cá nhân.
Con người không chỉ “có” linh hồn, mà chính hồn người xác định con người là ai.
Từ
đó, hồn người trở thành chủ thể của trách nhiệm đạo đức. Nó là nơi chứa tội lỗi,
là đối tượng của phán xét sau khi chết, và là nơi tiếp nhận thưởng phạt trong đời
sau. Điều này làm cho hồn người mang tính “pháp lý – đạo đức” rõ rệt trong quan
hệ với Gót.
Trong
thần học Augustine và Aquinas, dù có sự khác biệt, hồn người vẫn được hiểu là
thực thể cá nhân bất tử, nhưng luôn gắn với thân xác trong một chỉnh thể con
người. Vì vậy, cứu rỗi cuối cùng không chỉ là cứu hồn người, mà là sự phục sinh
toàn thể con người.
3. Giai đoạn hiện đại: từ hồn
người sang ý thức và cái tôi tư duy
Bước
sang thời kỳ hiện đại, khái niệm hồn người dần tách khỏi khung tôn giáo.
Descartes
đồng nhất hồn người với thực thể tư duy. Hồn người trở thành ý thức, cái tôi
suy nghĩ, hoàn toàn tách biệt với thân xác vật lý. Từ đây, “soul” bắt đầu được
hiểu như “mind” trong nghĩa hiện đại.
Tuy
nhiên, những triết gia kinh nghiệm như Locke và đặc biệt là Hume đã phê phán giả
định về một cái tôi bất biến. Theo Hume, không có một hồn người hay cái tôi cố
định nào phía sau kinh nghiệm. Chỉ tồn tại một chuỗi liên tục của những cảm
giác, ấn tượng và ý niệm thay đổi không ngừng.
Như
vậy, hồn người – với tư cách một thực thể cố định – bị giải thể thành dòng kinh
nghiệm tâm lý. Trong tư tưởng phương Tây, “Soul” phát triển chủ yếu trong khung
nhị nguyên giữa thân xác và hồn người, và dần được cố định trong truyền thống đạo
Kitô như một thực thể mang tính cá nhân. Hồn người không chỉ là nguyên lý của đời
sống tinh thần, mà còn là cái “tôi” riêng biệt, được Gót tạo ra, mang trách nhiệm
đạo đức và chịu phán xét sau cùng. Trong cấu trúc này, hồn người gắn chặt với
tính cá nhân tuyệt đối của con người và giữ vai trò trung tâm trong quan hệ giữa
con người và Đấng sáng tạo. Ngược lại, trong nhiều truyền thống tư tưởng phương
Đông, “hồn” hay yếu tố tinh thần thường không bị giới hạn trong phạm vi cá nhân
con người, mà được mở rộng thành một nguyên lý sống mang tính phổ quát hơn. Nó
có thể được hiểu như một dạng sinh khí hoặc năng lực tinh thần lan tỏa trong
toàn bộ thế giới tự nhiên, không chỉ nơi con người mà còn trong động vật, thực
vật, thậm chí trong những thực thể tự nhiên vốn bị xem là vô tri như sông núi,
đất đá hay môi trường tự nhiên. Trong cách nhìn này, ranh giới giữa “có hồn” và
“không hồn” không mang tính tuyệt đối, mà mang tính liên tục và phân tầng.
Do
đó, nếu truyền thống phương Tây nhấn mạnh hồn người như một trung tâm cá nhân độc
lập, gắn với trách nhiệm đạo đức trước một Đấng sáng tạo siêu việt, thì nhiều
truyền thống phương Đông lại có khuynh hướng nhìn “hồn” như một chiều kích lan
tỏa của sự sống, nơi con người chỉ là một điểm trong toàn bộ mạng lưới sinh tồn
rộng lớn của tự nhiên.
Sự
khác biệt này không chỉ nằm ở cách định nghĩa “hồn người”, mà sâu hơn là ở cách
hiểu về quan hệ giữa cá nhân, tự nhiên và cái thiêng: một bên nhấn mạnh tính cá
nhân tuyệt đối và tính siêu việt của Đấng sáng tạo, trong khi bên kia nhấn mạnh
tính liên thông, lan tỏa và tính toàn thể của đời sống tinh thần trong tự
nhiên. Có thể tạm so sánh cho thấy rõ hơn như sau:
So sánh khái niệm “Soul” trong
tư tưởng phương Tây và “hồn/linh” trong tư tưởng phương Đông
Trong
lịch sử tư tưởng, khái niệm “Soul” (hồn người) không mang một ý nghĩa cố định,
mà biến đổi sâu xa theo từng truyền thống triết học và tôn giáo. Tuy nhiên, nếu
nhìn trong cấu trúc dài hạn của tư tưởng phương Tây, có thể nhận ra một khuynh
hướng tương đối nhất quán: “Soul” dần trở thành một thực thể mang tính cá nhân,
gắn với ý thức và lý tính, và về cơ bản chỉ thuộc về con người. Khi đặt cạnh những
truyền thống phương Đông, nơi yếu tố “hồn” hoặc “linh” thường mang tính lan tỏa
và bao trùm toàn bộ tự nhiên, sự khác biệt này trở nên đặc biệt rõ rệt.
1. Hình thành khái niệm “Soul”
trong triết học Hy Lạp
Trong
triết học Hy Lạp cổ đại, hồn người trước hết không phải là một thực thể tôn
giáo cá nhân, mà là nguyên lý của sự sống.
Plato
xem hồn người như một thực thể phi vật chất, tồn tại độc lập với thân xác và
thuộc về một trật tự cao hơn. Hồn người có cấu trúc gồm lý trí, cảm xúc và dục
vọng, trong đó lý trí giữ vai trò điều khiển. Mục tiêu của hồn người là thoát
khỏi thế giới cảm giác để hướng tới chân lý tuyệt đối.
Ngược
lại, Aristotle không coi hồn người là thực thể tách rời. Đối với ông, hồn người
là “hình thức” của thân xác sống, tức là nguyên lý giúp một cơ thể trở thành
sinh thể. Ông phân chia hồn người theo ba cấp độ: sinh trưởng (thực vật), cảm
giác (động vật), và lý trí (con người).
Trong
cả hai trường hợp, hồn người vẫn chưa mang tính cá nhân tuyệt đối hay tính bất
tử tôn giáo như về sau, mà chủ yếu là nguyên lý của sự sống và nhận thức.
2. đạo Kitô: hồn người như thực
thể cá nhân được Gót tạo ra
Khi
triết học Hy Lạp được tiếp nhận vào thần học đạo Kitô, khái niệm hồn người được
tái định hình sâu xa.
Hồn
người không còn là nguyên lý phổ quát của sự sống, mà trở thành một thực thể cá
nhân do Gót trực tiếp tạo ra. Mỗi con người có một hồn người riêng biệt, không
thể thay thế và không hòa tan vào bất kỳ thực thể chung nào.
Từ
đó, hồn người trở thành trung tâm của bản sắc cá nhân. Con người không chỉ “có”
hồn người, mà chính hồn người xác định con người là ai.
Quan
trọng hơn, hồn người trở thành chủ thể của trách nhiệm đạo đức: nó là nơi phát
sinh tội lỗi, là đối tượng của phán xét sau cái chết, và là trung tâm của thưởng
– phạt trong đời sau. Điều này khiến hồn người mang thêm chiều kích pháp lý – đạo
đức trong quan hệ giữa con người và Gót.
Trong
thần học của Augustine và Thomas Aquinas, hồn người được xác lập như thực thể bất
tử, nhưng luôn gắn với thân xác trong một chỉnh thể con người. Do đó, cứu rỗi tối
hậu không chỉ là cứu hồn người, mà là sự hoàn tất toàn thể con người.
3. Triết học hiện đại: từ hồn
người đến ý thức
Trong
thời kỳ hiện đại, khái niệm hồn người dần chuyển từ phạm vi thần học sang phạm
vi nhận thức luận.
Descartes
đồng nhất hồn người với thực thể tư duy (res cogitans), tách biệt hoàn toàn với
thế giới vật chất (res extensa). Hồn người lúc này trở thành ý thức, cái tôi
suy nghĩ, nền tảng của tri thức.
Tuy
nhiên, trong truyền thống kinh nghiệm luận, đặc biệt là với Locke và Hume, giả
định về một hồn người bất biến bị đặt lại vấn đề. Hume cho rằng không có một thực
thể “cái tôi” cố định, mà chỉ tồn tại một chuỗi liên tục những ấn tượng và cảm
giác thay đổi không ngừng. Hồn người, theo nghĩa bản thể, vì vậy bị giải cấu
trúc thành dòng kinh nghiệm tâm lý.
4. Mở rộng đối chiếu: phương
Tây và phương Đông
Từ
toàn bộ tiến trình trên, có thể thấy “Soul” trong phương Tây hình thành theo hướng
nhị nguyên giữa thân xác và hồn người, và ngày càng được cá nhân hóa mạnh mẽ.
Trong
cấu trúc này, hồn người mang tính độc quyền của con người, gắn với lý tính, ý
thức và trách nhiệm đạo đức trước Gót. Nó không mở rộng ra toàn bộ tự nhiên, mà
bị giới hạn trong phạm vi nhân loại như một chủ thể đặc biệt.
Ngược
lại, trong nhiều truyền thống tư tưởng phương Đông, yếu tố “hồn” hoặc “linh”
không bị giới hạn trong con người, mà mang tính lan tỏa rộng hơn trong toàn bộ
thế giới tự nhiên.
Trong
quan niệm vạn vật hữu linh, tự nhiên không phải là vật chất vô tri, mà có thể
mang tính linh thiêng hoặc có “linh tính” theo nhiều cấp độ khác nhau. Trong một
số truyền thống tôn giáo và triết học như Phật giáo, Ấn Độ giáo hay Đạo học,
không tồn tại ranh giới tuyệt đối giữa con người và những dạng tồn tại khác; đời
sống tinh thần có thể chuyển hóa qua nhiều hình thức sinh mệnh khác nhau hoặc
hòa nhập vào một nền tảng chung của vũ trụ.
Do
đó, thay vì tập trung vào một hồn người cá nhân biệt lập, nhiều truyền thống
phương Đông nhấn mạnh tính liên thông và tính toàn thể của đời sống tinh thần
trong tự nhiên.
Kết luận
Từ sự
khác biệt mang tính cấu trúc này, có thể thấy rằng “Soul” trong tư tưởng phương
Tây và “linh hồn” trong tư tưởng Đông Á không phải là hai khái niệm tương đương
về mặt nội hàm. Trong truyền thống phương Tây, “Soul” (linh hồn /(ψυχή,
anima) được xác định như một thực thể cá nhân, gắn với ý thức, lý tính và
trách nhiệm đạo đức. Nó thuộc về mô hình nhị nguyên giữa thân xác và hồn người,
trong đó hồn người là nguyên lý tinh thần của con người với tư cách một chủ thể
riêng biệt và không thể thay thế.
Ngược
lại, “linh hồn” (靈魂)
trong truyền thống Hán–Việt không phải là một khái niệm đơn nhất tương ứng với
“soul”, mà là kết quả của một phép ghép hai thành tố có nguồn nghĩa khác nhau.
“魂” chỉ phần tinh
thần hoặc phần tồn tại liên quan đến con người, đặc biệt trong ngữ cảnh sinh–tử.
Trong khi đó, “靈” chỉ tính linh
thiêng, tính huyền cảm hoặc năng lực siêu nhiên có thể lan tỏa trong cả con người
lẫn tự nhiên. Do đó, “靈魂” không chỉ là “linh hồn của con người”, mà đồng thời
mang dư âm của một trường nghĩa rộng hơn liên quan đến tính thiêng của thế giới
tự nhiên.
Chính
vì sự sai khác về cấu trúc khái niệm này, việc dịch “Soul” thành “linh hồn” chỉ
có giá trị quy ước ngôn ngữ, không thể được hiểu như một sự đồng nhất về mặt
triết học. “Soul” trong truyền thống phương Tây được xây dựng trên nền tảng nhị
nguyên luận, tính cá nhân hóa tuyệt đối và mối quan hệ đạo đức trực tiếp giữa
cá nhân con người và Đấng sáng tạo. Trong khi đó, “linh hồn” trong truyền thống
Đông Á vận hành trong một trường ý nghĩa mở, nơi yếu tố tinh thần không bị giới
hạn trong cá nhân con người mà có thể được hiểu như một dạng sinh khí hoặc tính
linh thiêng phân bố trong toàn bộ tự nhiên.
Do
đó, hai khái niệm này chỉ tương ứng một phần về mặt ngôn ngữ, nhưng không tương
đương về mặt cấu trúc triết học, nhân học và vũ trụ luận. Việc đồng nhất chúng
sẽ dẫn đến sự làm phẳng khác biệt nền tảng giữa hai hệ hình tư tưởng phương Tây
và phương Đông
Do những phân tích đã trình bày ở trên, tôi sử dụng
cách dịch “soul” trong những văn bản triết học và văn học phương Tây (đặc biệt
trong truyền thống Kitô giáo) là “hồn người”, nhằm giữ đúng phạm vi khái niệm vốn
mang tính cá nhân, nhị nguyên và gắn với con người như một chủ thể đạo đức –
siêu hình. Cách dịch này phản ánh trực tiếp nội hàm của “soul” trong bối cảnh
nguyên thủy của nó.
Ngược lại, tôi không sử dụng cách dịch phổ thông
“linh hồn”, vì thuật ngữ này trong Hán–Việt và truyền thống tư tưởng Đông Á
mang một phổ nghĩa rộng hơn, bao gồm cả yếu tố linh thiêng, sinh khí và tính
lan tỏa trong tự nhiên, do đó không tương ứng một cách chặt chẽ với cấu trúc
khái niệm “soul” trong tư tưởng phương Tây Kitô giáo.
Nói cách khác, lựa chọn dịch thuật này nhằm tránh sự
đồng nhất hóa sai lệch giữa hai hệ hình triết học khác nhau.
Bảng Đối chiếu Khúc chiết
|
Tiêu chuẩn |
“Soul” trong Tư tưởng Phương Tây |
“Hồn/Linh” trong Tư tưởng Phương Đông |
|
Phạm vi sở hữu |
Độc quyền ở con người. Vạn vật vô hồn. |
Phổ quát toàn vũ trụ. Vạn vật hữu linh. |
|
Bản chất |
Là thực thể lý tính, ý thức, mang tính vị cách tách biệt. |
Là dòng chảy sinh mệnh, linh tính, năng lượng vũ trụ. |
|
Mối quan hệ tự nhiên |
Con người đứng trên, làm chủ và quản trị vạn vật vô hồn. |
Con người là một phần hòa hợp, bình đẳng với vạn vật. |
|
Số phận sau cái chết |
Chỉ hồn người người bước vào cõi vĩnh hằng hoặc chịu phán xét. |
Luân hồi chuyển kiếp giữa những loài hoặc hòa nhập vào đại ngàn. |
Tóm lại: Nếu phương Đông nhìn thế giới
như một cơ thể sống vĩ đại mà mỗi nhành cây, ngọn cỏ đều có phần hồn cấu thành;
thì phương Tây cô lập “Soul” như một đặc
quyền tối thượng của con người—thứ duy nhất mang hình ảnh của Gót, biến con
người thành sinh vật duy nhất có trách nhiệm đạo đức và năng lực tâm linh vượt
ra ngoài thế giới vật chất.
LDB
(Mùa
Hè 2026)
VỀ SỰ BẤT TỬ CỦA HỒN NGƯỜI [1]
(Posthumous Works – Di Cảo) [2]
IS
1, Mil 590
Chỉ
bằng ánh sáng đơn thuần của lý trí, người ta thấy dường như khó mà chứng minh
được Sự bất tử của Hồn người. Người ta thường rút ra những lý lẽ cho điều đó hoặc
từ những chủ đề siêu hình, hoặc từ những chủ đề đạo đức hay vật lý. Nhưng trong
thực tế, chính Phúc Âm, và chỉ Phúc Âm mà thôi, [3] đã
đưa sự sống và sự bất tử ra ngoài ánh sáng. [4]
IS
2, Mil 591
I.
Người
ta lập nên những chủ đề siêu hình dựa trên giả định rằng hồn người không mang
tính vật chất, và rằng vật chất không thể có tư duy. [5]
IS
3, Mil 591
Nhưng
môn siêu hình học chân chính dạy chúng ta rằng, khái niệm về bản thể hoàn toàn
mơ hồ và không hoàn hảo, và chúng ta không có ý niệm nào khác về bất kỳ bản thể
nào ngoài việc coi nó như một tập hợp của những đặc tính cụ thể, nằm bên trong
một cái gì đó chưa rõ. Do đó, xét đến cùng, người ta đều không biết rõ về vật
chất cũng như tinh thần; và chúng ta không thể xác định những đặc tính nào có
thể nằm trong cái này hay trong cái kia.
IS
4, Mil 591
Môn
siêu hình học chân chính ấy cũng dạy chúng ta rằng, người ta không thể quyết định
bất kỳ điều gì bằng lý luận tiên nghiệm về bất kỳ nguyên nhân hay kết quả nào;
và vì kinh nghiệm là nguồn gốc duy nhất cho những phán đoán của chúng ta về bản
chất này, chúng ta không thể biết từ bất kỳ nguyên lý nào khác, liệu vật chất,
bằng cấu trúc hoặc sự sắp đặt của nó, có thể không phải là nguyên nhân của tư
duy hay không. Những suy luận trừu tượng không thể quyết định bất kỳ câu hỏi
nào về sự thật hoặc sự tồn tại. [6]
IS
5, Mil 591-2
Nhưng
nếu chúng ta thừa nhận một bản thể tinh thần lan tỏa khắp vũ trụ, giống như ngọn
lửa tinh anh [7]
của những triết gia Stoics, và cho rằng đó là chủ thể nội tại duy nhất của
tư tưởng; chúng ta có lý do để kết luận từ việc so sánh lý luận ngoại suy, rằng
tự nhiên sử dụng bản thể tinh thần đó theo cùng một cách thức mà tự nhiên sử dụng
bản thể kia, tức là vật chất. Tự nhiên dùng nó như một thứ hồ dán hay đất sét; [8] nhào nặn nó thành vô số hình thái và tồn tại
khác nhau; rồi sau một thời gian lại phân rã mỗi hình thái ấy; và từ chính chất
liệu đó, dựng nên một hình thái mới.
Cũng
như cùng một bản thể vật chất có thể lần lượt cấu thành thân thể của mọi loài động
vật, thì cùng một bản thể tinh thần cũng có thể cấu thành tâm trí của chúng: ý
thức của chúng, hay hệ thống tư tưởng mà chúng hình thành trong suốt đời sống,
có thể bị cái chết liên tục giải tán; và không có gì từ đó còn liên hệ đến hình
thái mới.[9]
Những
người khẳng định mạnh mẽ nhất về tính hữu tử của hồn người cũng chưa bao
giờ phủ nhận tính bất tử của bản thể của nó. Và kinh nghiệm phần nào cho
thấy rằng một bản thể phi vật chất, cũng như một bản thể vật chất, có thể đánh
mất ký ức hay ý thức của mình—nếu hồn người thực sự là phi vật chất. [10]
IS
6, Mil 592
Suy
luận từ tiến trình thông thường của tự nhiên, và không giả định bất kỳ sự can
thiệp mới nào của nguyên nhân tối cao—điều luôn phải được loại trừ khỏi triết học—thì
cái gì không thể bị hủy hoại cũng phải là cái không thể được sinh ra. Do đó, hồn
người, nếu là bất tử, thì đã tồn tại trước khi chúng ta sinh ra. Và nếu trạng
thái tồn tại trước đó không hề liên quan gì đến chúng ta, thì trạng thái tồn tại
sau này cũng sẽ không liên quan gì đến chúng ta.[11]
IS
7, Mil 592
Động
vật chắc chắn có cảm giác, suy nghĩ, yêu, ghét, có ý chí, và thậm chí có khả
năng suy luận, dù ở mức độ kém hoàn thiện hơn con người. Vậy “hồn” của chúng
cũng là phi vật chất và bất tử hay sao? [12]
Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ nhất
(Jun/2026)
http://chuyendaudau.blogspot.com/
http://chuyendaudau.wordpress.com
[1] Of the Immortality of the Soul (1777, 1755). - IS - Dịch theo bản
phổ biến trên
Hume
Texts Online https://davidhume.org/texts/is/
Biên tập Amyas Merivale và
Peter Millican
Bản của Hume
Texts Online là những bản sao chụp từ văn khố Thư viện Quốc gia Scotland và Hội
Hoàng gia Edinburgh.
Những chú
thích trong bản dịch này, với những sai lầm nếu có, là của tôi, sẽ đọc lại, tìm
chữa sau. Tất cả, mong có thể cho một một bản đọc triết học “mộc mạc”, trung thực
với nguyên tác, nhìn theo hướng diễn giải, khai triển nội dung những khái niệm,
tư tưởng và luận thuyết triết học, đồng thời cố gắng giữ phần nào văn phong cổ
kính của tác giả. Mục đích là mong giúp những người đọc, không chuyên môn, hiểu
được ý tưởng thực của tác giả.
[2] Bài luận “Of the Immortality of the Soul” của
Hume chỉ được công bố sau khi ông qua đời (Posthumous) vì ba nguyên nhân chính.
Thứ nhất, trong bối cảnh Anh và Scotland thế kỷ 18, quyền
lực tôn giáo và nhà nước không tách biệt rõ ràng. Giáo hội (đặc biệt là Giáo hội
Scotland theo Calvin) và hệ thống pháp luật dân sự phối hợp trong việc duy trì
“chính thống giáo” Kitô. Những phát biểu công khai phủ nhận hồn người bất tử, đời
sau hoặc Gót có thể bị xem là blasphemy (báng bổ). Khi đó, người vi phạm không
chỉ chịu áp lực xã hội, mà có thể bị Tổng chưởng lý (Attorney General) hoặc những
cơ quan tư pháp địa phương khởi kiện hình sự. Hình phạt có thể bao gồm phạt tiền
nặng, cấm hành nghề, tịch thu ấn phẩm, và trong một số trường hợp là giam giữ.
Thứ hai, nội dung của Hume trực tiếp tấn công nền tảng
siêu hình của Đạo Kitô: ông lập luận rằng không có cơ sở kinh nghiệm để chứng
minh hồn người tách rời thân xác và tiếp tục tồn tại sau khi chết. Điều này
không chỉ là tranh luận học thuật, mà đụng đến cấu trúc đạo đức–pháp lý đương
thời vốn dựa trên niềm tin về phán xét sau khi chết, thưởng phạt vĩnh cửu. Vì vậy,
một tác phẩm như thế có thể dẫn đến việc tác giả bị coi là gây nguy hại “đạo đức
công cộng” và kích động thuyết không-tin-có-Gót.
Thứ ba, chính vì mức độ rủi ro đó, Hume chọn không công bố
khi còn sống. Năm 1756, khi một số bài viết tương tự của ông bị chuẩn bị in, đã
xuất hiện áp lực trực tiếp khiến nhà xuất bản phải loại bỏ chúng để tránh nguy
cơ bị truy tố. Điều này cho thấy không chỉ tác giả mà cả nhà in cũng có thể bị
liên đới trách nhiệm.
Do đó, việc xuất bản sau khi chết là một giải pháp chiến
lược: khi Hume còn sống thì tránh được truy tố và xung đột xã hội; khi ông qua
đời, tác phẩm mới có thể được công bố mà không còn rủi ro pháp lý cá nhân, dù vẫn
mang tính chất gây tranh luận mạnh trong môi trường tôn giáo đương thời.
[3] “Phúc
âm” (Gospel) ở đây không chỉ có nghĩa là bốn sách Phúc Âm trong Tân Ước, mà được
Hume dùng theo nghĩa rộng hơn để chỉ toàn bộ vén lên cho thấy bí nhiệm đạo Kitô
về sự phục sinh, đời sống vĩnh cửu, Thiên Đường và Địa Ngục. Sau khi lần lượt
bác bỏ những lập luận siêu hình học, luân lý học và tự nhiên học nhằm chứng
minh tính bất tử của hồn người, Hume kết luận rằng lý trí tự nhiên không cung cấp
được bằng chứng thuyết phục nào cho học thuyết ấy. Vì vậy, nếu người ta vẫn tin
rằng hồn người bất tử, thì tin tưởng tôn giáo đó không còn dựa trên triết học
hay kinh nghiệm, mà chỉ có thể dựa trên thẩm quyền của sự vén lên cho thấy bí
nhiệm đạo Kitô. Câu văn này thường được xem là mang sắc thái mỉa mai: Hume ngầm
cho thấy rằng học thuyết về hồn người bất tử – một tín điều trung tâm của đạo
Kitô châu Âu – không thể được chứng minh bằng lý trí, mà cuối cùng chỉ có thể
được chấp nhận bằng đức tin.
Ở đây, Hume đặt lại toàn bộ vấn đề về “sự bất tử của hồn
người” trong tương quan với nguồn gốc lịch sử–tư tưởng của nó. Ông nhấn mạnh rằng
vấn đề này không xuất phát từ khoa học tự nhiên hay triết học siêu hình như những
nỗ lực lý tính về sau thường giả định, mà trước hết được thiết lập trong khung
khổ Kinh Thánh. Chính trong truyền thống vén lên cho thấy bí nhiệm đạo Kitô—đặc
biệt qua Tân Ước—ý niệm về “sự sống và sự bất tử” mới được xác lập như một đối
tượng của niềm tin tôn giáo. Do đó, khi những lập luận triết học hay khoa học cố
gắng chứng minh tính bất tử của hồn người bằng “ánh sáng lý trí thuần túy”,
chúng thực chất đang tiếp cận một vấn đề vốn đã được định hình từ trước trong
ngôn ngữ vén lên cho thấy bí nhiệm, chứ không phải một vấn đề được thiết lập độc
lập bởi lý tính tự nhiên.
[4] Cụm “brought life and immortality to light” là một
thành ngữ mang nguồn gốc Kinh Thánh, đặc biệt từ truyền thống Pauline (xem 2
Timothy 1:10). Ở đây, “to bring to light” không chỉ có nghĩa là “làm cho hiển lộ”
theo nghĩa nhận thức luận, mà còn mang hàm ý vén lên cho thấy bí nhiệm
(revelation): chân lý về sự sống vĩnh cửu và bất tử không thể được thiết lập đầy
đủ bằng lý trí tự nhiên, mà chỉ được khai mở qua vén lên cho thấy bí nhiệm đạo
Kitô. Vì vậy, bản dịch “đem sự sống và sự bất tử ra ánh sáng” giữ được cả sắc
thái biểu tượng lẫn lập luận gót học: ánh sáng ở đây vừa là ánh sáng nhận thức,
vừa là ánh sáng vén lên cho thấy bí nhiệm, đối lập với giới hạn của lý trí thuần
túy mà Hume đang nhấn mạnh.
[5] Hume ở
đây đang tóm tắt nền tảng của lập luận siêu hình học truyền thống về tính bất tử
của hồn người. Theo quan niệm phổ biến trong triết học và gót học đạo Kitô, đặc
biệt từ Plato đến Descartes, hồn người là một thực thể phi vật chất, hoàn toàn
khác với thân xác vật chất. Vì vật chất có thể phân rã và hủy hoại, còn hồn người
không phải là vật chất, nên hồn người được cho là không thể bị tiêu diệt và do
đó có tính bất tử. Lập luận này đồng thời giả định rằng tư duy không thể là thuộc
tính của vật chất; suy nghĩ, ý thức và lý trí chỉ có thể thuộc về một thực thể
tinh thần. Hume nêu lại lập trường ấy để chuẩn bị cho sự phê phán của mình: ông
cho rằng chúng ta không có hiểu biết chắc chắn nào về bản tính cuối cùng của vật
chất hay tinh thần, nên không thể từ giả định “hồn người phi vật chất” suy ra kết
luận “hồn người bất tử”.
[6] “Siêu
hình học chân chính” (true metaphysics) là cách Hume gọi một kiểu siêu hình học
mang tính phê phán và hoài nghi, đối lập với siêu hình học truyền thống của
kinh viện và Descartes. Theo Hume, nhiệm vụ của siêu hình học không phải là
khám phá bản chất tối hậu của hồn người, vật chất hay Gót, mà là chỉ ra giới hạn
của hiểu biết con người về những vấn đề ấy. Vì vậy, “siêu hình học chân chính”
không khẳng định hồn người là phi vật chất hay bất tử; trái lại, nó cho thấy rằng
chúng ta không có ý niệm rõ ràng nào về “bản thể” (substance), dù là vật chất
hay tinh thần, và do đó không thể suy luận chắc chắn về những thuộc tính của
chúng.
[7] etherial
fire - những nhà Khắc kỷ (Stoics) cho rằng toàn thể vũ trụ được
thấm nhuần bởi một nguyên lý sống và có lý tính, thường được gọi là pneuma
hay “lửa tinh anh” (etherial fire). Hume viện dẫn học thuyết này như một ví dụ
về một bản thể tinh thần phổ quát, rồi lập luận rằng ngay cả sự tồn tại của một
nguyên lý như vậy cũng không chứng minh được tính bất tử của hồn người cá nhân.
[8] Ở đây
hình ảnh “paste or clay” (bột nhão hay đất sét) là ẩn dụ trung tâm. Hume
cố tình hạ thấp địa vị siêu việt của “hồn người” xuống thành một thứ “nguyên liệu”
mà tự nhiên có thể liên tục tái sử dụng. Điều ông nhắm tới là quan niệm đạo
Kitô cho rằng mỗi hồn người cá nhân là một thực thể độc nhất, được tạo dựng
một lần và tồn tại vĩnh viễn. Hume đáp lại rằng: ngay cả nếu có một “chất
liệu tinh thần”, không có lý do gì để tin rằng hình thức cá nhân hiện tại của
nó sẽ được bảo tồn mãi mãi. Điều tự nhiên thường làm là tạo thành, phân giải và
tái tạo.
[9] Ở đây,
Hume đẩy lập luận đi xa hơn bằng cách tạm thời chấp nhận chính giả định của đối
phương để kiểm tra hệ quả của nó. Ông giả sử rằng có tồn tại một “bản thể tinh
thần” (spiritual substance) độc lập với vật chất và lan tỏa khắp vũ trụ, tương
tự “lửa tinh anh” (etherial fire) hay pneuma trong triết học Khắc kỷ
(Stoics), vốn được xem là nguyên lý sống và lý tính chi phối toàn bộ thế giới.
Tuy nhiên, ngay cả khi chấp nhận giả định mạnh này, Hume
cho rằng vẫn không thể suy ra tính bất tử của hồn người cá nhân. Trên cơ sở suy
luận loại suy, ông lập luận rằng nếu có một “chất liệu tinh thần” phổ quát làm
nền tảng cho tư duy, thì ta có lý do để xem tự nhiên vận hành trên nó theo mô
hình tương tự như đối với vật chất: nó có thể được tổ chức thành những cá thể
tâm trí riêng biệt trong một thời gian nhất định, rồi sau đó phân rã những cấu
trúc ấy để tái tổ chức thành những hình thức khác.
Điểm trọng tâm của phê phán không nằm ở việc phủ nhận một
nguyên lý tinh thần phổ quát, mà nằm ở bước nhảy suy diễn của gót học đạo Kitô:
từ tính phi vật chất của hồn người đi đến kết luận về tính bất tử của từng hồn
người cá nhân. Hume cho rằng bước suy luận này không có cơ sở, bởi ngay cả nếu
hồn người là phi vật chất, điều đó vẫn không hàm ý nó bất tử theo nghĩa bảo tồn
nguyên vẹn một tính đồng nhất cá nhân cá biệt qua thời gian. Nói cách khác,
tính phi vật chất không tự động kéo theo tính bất tử của tính đồng nhất cá
nhân.
[10] lập
luận “analogy of substance” ở Hume: Trong đoạn này, Hume sử dụng một
phép suy luận tương tự (analogical reasoning) để phê phán quan niệm về “bản thể
tinh thần” như nền tảng của hồn người. Cấu trúc lập luận của ông khá rõ: nếu ta
giả định có một “substance” phi vật chất làm chủ thể của tư duy, thì ta buộc phải
xem xét nó theo cách mà ta hiểu về mọi “substance” trong tự nhiên nói chung, tức
là qua mô hình biến đổi và tái cấu trúc liên tục.
Hume bắt đầu từ quan sát về vật chất: trong kinh nghiệm,
vật chất không duy trì những hình thức cá biệt cố định, mà luôn bị phân rã và tổ
chức lại thành những cấu trúc mới. Từ đó, ông mở rộng theo phép tương tự: nếu bản
thể tinh thần cũng là một loại “chất liệu” của tự nhiên (dù phi vật chất), thì
không có cơ sở để cho rằng nó được miễn trừ khỏi quy luật biến đổi chung này.
Nó cũng có thể bị “nhào nặn” thành những trạng thái tâm trí khác nhau, rồi bị
giải tán và tái cấu trúc.
Điểm quan trọng của lập luận nằm ở chỗ Hume tách biệt “bản
thể” khỏi “tính liên tục của tính đồng nhất cá nhân”. Ngay cả nếu bản thể tinh
thần tồn tại và không bị hủy diệt, điều đó vẫn không đảm bảo sự tồn tại liên tục
của ký ức hay ý thức—những yếu tố cấu thành kinh nghiệm về “cái tôi”. Khi ký ức
và ý thức bị gián đoạn, thì cái mà ta gọi là “tính đồng nhất cá nhân” cũng
không còn cơ sở để được xem là đồng nhất qua những trạng thái mới.
Do đó, Hume kết luận rằng học thuyết về bất tử của hồn
người, nếu chỉ dựa trên giả định về “bản thể tinh thần”, không thể giải thích
được sự bảo tồn của ý thức cá nhân sau cái chết. Thay vì chứng minh bất tử, lập
luận này làm lộ ra một khoảng cách logic giữa “tính bất tử của bản thể” và
“tính liên tục của cái tôi”, qua đó làm suy yếu chính nền tảng siêu hình của
khái niệm hồn người bất tử.
[11] Ở đây
Hume vận dụng một nguyên tắc cổ điển có nguồn gốc từ triết học Hy Lạp: cái gì
thực sự không thể bị hủy diệt thì cũng không thể được sinh ra. Từ thời
Parmenides, người ta đã lập luận rằng không có gì có thể xuất hiện từ hư vô hay
hoàn toàn trở về hư vô; do đó cái gì không có kết thúc cũng không có khởi đầu,
và ngược lại. Nguyên tắc này được nhiều trường phái cổ đại khác nhau tiếp nhận
dưới những hình thức khác nhau. Hume không viện dẫn nó để bảo vệ tính bất tử của
hồn người, mà để xoay ngược chính lập luận truyền thống của gót học đạo Kitô.
Trong tư tưởng đạo Kitô châu Âu, hồn người con người thường được xem là do Gót
tạo dựng nhưng đồng thời lại bất tử, nghĩa là tiếp tục tồn tại mãi mãi sau cái
chết của thân xác. Hume chỉ ra rằng nếu loại bỏ giả định về một sự can thiệp đặc
biệt của Gót và chỉ suy luận theo tiến trình thông thường của tự nhiên, thì điều
được gọi là “bất tử” phải kéo theo “vô thủy” (không có khởi đầu). Nói cách
khác, nếu hồn người thực sự không thể bị tiêu diệt, thì nó cũng không thể được
tạo ra vào một thời điểm nhất định; nó phải đã tồn tại trước khi con người được
sinh ra.
Từ đây Hume đẩy lập luận đến một hệ quả mà ông biết là
khó được những tín đồ đạo Kitô chấp nhận. Nếu hồn người đã tồn tại trước khi
sinh, thì tại sao chúng ta hoàn toàn không có ký ức, ý thức hay kinh nghiệm nào
về đời sống ấy? Chúng ta không cảm thấy mất mát gì đối với khoảng thời gian vô
hạn trước khi mình xuất hiện trên thế giới; trạng thái ấy hoàn toàn không liên
quan đến ý thức hiện tại của chúng ta. Vì vậy, Hume cho rằng không có lý do nào
để giả định rằng trạng thái sau khi chết sẽ khác về bản chất. Nếu sự không tồn
tại đối với ý thức trước khi sinh không làm chúng ta lo lắng, thì sự không tồn
tại đối với ý thức sau khi chết cũng không nên là đối tượng của nỗi sợ hãi đặc
biệt.
Lập luận này gợi nhớ trực tiếp đến truyền thống duy vật cổ
đại, đặc biệt là Lucretius trong tác phẩm De Rerum Natura (Về bản
tính của vạn vật). Lucretius từng yêu cầu người đọc nhìn lại khoảng thời
gian vô tận trước khi mình sinh ra và nhận ra rằng nó không hề gây đau khổ hay
bất an cho bất cứ ai; cái chết, theo ông, cũng chỉ là một trạng thái tương tự.
Nhiều học giả xem đoạn văn của Hume như một phiên bản hoài nghi và triết học
hơn của luận điểm ấy. Tuy nhiên, mục đích của Hume không phải là chứng minh học
thuyết tiền tồn tại của hồn người hay khẳng định một học thuyết duy vật thay thế.
Ông chỉ muốn cho thấy rằng học thuyết về hồn người bất tử, khi được khảo sát bằng
lý trí tự nhiên, dẫn đến những hệ quả mà chính những người bảo vệ nó khó có thể
chấp nhận. Do đó, tin tưởng tôn giáo vào tính bất tử của hồn người không thể được
xem là kết luận của triết học hay kinh nghiệm, mà thuộc về phạm vi của đức tin
tôn giáo và sự vén lên cho thấy bí nhiệm đạo Kitô.
[12] Trong đoạn này, Hume triển khai một lập luận mang cấu
trúc reductio ad absurdum kết hợp với thế lưỡng nan (dilemma) nhằm phá vỡ
tiêu chuẩn truyền thống dùng để chứng minh hồn bất tử của con người. Điểm khởi
đầu của ông là một quan sát mang tính kinh nghiệm: đời sống tâm trí của động vật
không thể bị giản lược thành phản xạ cơ học đơn thuần, mà bao gồm một phổ năng
lực tâm lý tương đối phong phú—cảm giác, tri giác, ký ức, học hỏi từ kinh nghiệm,
lựa chọn hành vi, hình thành ưa thích và sợ hãi, gắn bó xã hội, và ở mức độ nhất
định, cả dạng suy luận thực dụng và dự đoán hệ quả hành động.
Từ nền tảng này, Hume bác bỏ giả định phân đôi cứng giữa
con người và động vật vốn chi phối gót học và truyền thống triết học đạo Kitô,
theo đó lý trí, tự ý thức và tư duy được xem là dấu hiệu độc quyền của một hồn
phi vật chất và bất tử. Cần lưu ý thêm rằng trong khung Aristoteles–Kinh viện
(đặc biệt Aquinas), hệ thống này không hoàn toàn phủ nhận “hồn” của động vật,
nhưng phân chia những cấp độ hồn: hồn dinh dưỡng (thực vật), hồn cảm
giác (động vật), và hồn lý tính (con người). Chỉ hồn lý tính của con
người được xem là phi vật chất và bất tử, đồng thời được Gót trực tiếp tạo dựng
và bảo tồn như nền tảng cho nhân cách đạo đức và khả năng cứu rỗi. Chính sự
phân tầng này tạo ra một ranh giới bản thể học tuyệt đối giữa con người và động
vật, trong đó động vật tuy có đời sống tâm lý nhưng không thuộc trật tự siêu
hình của bất tử.
Hume khai thác trực tiếp cấu trúc phân tầng này bằng cách
chỉ ra rằng sự phân biệt nói trên khó có thể duy trì khi đối chiếu với kinh
nghiệm. Quan sát tự nhiên cho thấy động vật sở hữu nhiều năng lực vốn được viện
dẫn như dấu hiệu của “hồn”: không chỉ cảm giác và tri giác, mà còn học hỏi, ký ức,
lựa chọn, cảm xúc xã hội và một mức độ suy luận thực dụng. Do đó, ông nhấn mạnh
rằng sự khác biệt giữa con người và động vật, nếu xét theo kinh nghiệm, chủ yếu
là khác biệt về mức độ (difference in degree) chứ không phải khác biệt về bản
chất (difference in kind), qua đó làm suy yếu chính đường ranh mà gót học Kinh
viện thiết lập giữa “hồn lý tính” và những dạng hồn thấp hơn.
Trên cơ sở đó, Hume đặt ra một thế lưỡng nan mang tính
phá hủy lập luận truyền thống. Nếu tiêu chuẩn để quy gán hồn bất tử là năng lực
tư duy, thì không có cơ sở nguyên tắc nào để loại trừ động vật, vì chúng cũng
biểu hiện những hình thức tư duy và nhận thức ở những cấp độ nhất định. Ngược lại,
nếu người ta từ chối quy gán này cho động vật, thì chính tiêu chuẩn “có tư duy”
không còn đủ sức chứng minh tính bất tử của hồn con người. Do đó, bất kể lựa chọn
nào, cấu trúc chứng minh của lập luận truyền thống đều bị phá vỡ: hoặc mở rộng
đến mức phi lý (bao gồm cả động vật trong trật tự bất tử vốn dành riêng cho con
người), hoặc mất đi tính tất yếu.
Về phương diện lịch sử–triết học, lập luận này gắn liền với
một trong những trực giác trung tâm của Hume: tính liên tục tự nhiên giữa con
người và động vật trong cấu trúc tâm trí. Ông từ chối mọi hình thức “ngoại lệ
siêu hình” dành cho con người, thay vào đó diễn giải những năng lực tinh thần
như những hiện tượng tự nhiên phát triển theo mức độ phức tạp khác nhau trong
cùng một nền tảng sinh học–kinh nghiệm. Vì vậy, lý trí không còn được hiểu như
dấu hiệu của một bản thể tinh thần siêu việt được Gót ban riêng, mà được tái định
nghĩa như một chức năng tự nhiên có tính phát triển, được mở rộng và tinh luyện
từ những năng lực tâm lý vốn đã hiện diện ở động vật.
