Sunday, November 15, 2026

Plato – Phaedrus (03)


PHAEDRUS

 (Φαῖδρος)

Plato (Πλάτων)

(khoảng 427–347 TCN))

( ← ... tiếptheo )

 

 

 

 

PHAEDRUS

[241d–242b]

 

PHAEDRUS: Nhưng tôi tưởng ông mới chỉ nói được một nửa. Tôi nghĩ ông sắp trình bày một bài diễn văn dài tương tự về người không yêu, nêu ra những ưu điểm của người ấy và lập luận rằng chúng ta nên ban ân huệ cho người ấy hơn là cho người đang yêu. Vậy tại sao ông lại dừng ở đây, Socrates?

 

SOCRATES: Ông không nhận thấy sao, ông bạn thân mến, rằng trong khi phê phán người đang yêu, tôi đã chuyển từ thơ trữ tình sang thơ sử thi rồi hay sao? Ông nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra với tôi nếu tôi bắt đầu ca ngợi người không yêu, tức người đối lập với người đang yêu? Chẳng lẽ ông không nhận ra rằng những nữ thần Nymph mà ông đã khéo léo khiến tôi phải đối diện sẽ hoàn toàn chiếm lấy tôi hay sao? Vì vậy, thay vì tiếp tục, tôi chỉ xin nói ngắn gọn rằng mỗi khuyết điểm mà chúng ta đã quy cho người đang yêu đều có một ưu điểm đối lập, [1] và người không yêu có được ưu điểm ấy. Cần gì phải trình bày một bài diễn văn dài dòng? Nói về cả hai người đến đây là đủ rồi. Như vậy, câu chuyện của tôi sẽ kết thúc đúng lúc, và tôi có thể băng qua sông rồi rời khỏi đây trước khi ông khiến tôi làm một chuyện còn tệ hại hơn.[2]

 

PHAEDRUS: Chưa được đâu, Socrates, chưa được cho đến khi cái nóng dịu đi. Ông không thấy rằng bây giờ gần như đã đúng giữa trưa, lúc mặt trời “đứng thẳng”, như người ta vẫn nói, hay sao? Chúng ta hãy ở lại đây, vừa nghỉ ngơi vừa bàn luận về những bài diễn văn; đến khi trời mát hơn, chúng ta sẽ đi.

 

SOCRATES: Phaedrus, ông quả là người tài tình trong chuyện những bài diễn văn; ông thực sự đáng kinh ngạc. Tôi tin rằng trong suốt cuộc đời mình, ông đã khiến người ta sáng tác nhiều bài diễn văn hơn bất kỳ ai khác, dù là tự mình soạn ra hay bằng cách này cách khác khiến người khác soạn ra; ngoại trừ Simmias người Thebes, ông vượt xa tất cả những người còn lại. Ngay cả lúc này, trong khi chúng ta đang trò chuyện, tôi nghĩ ông cũng đang khiến tôi sáng tác thêm một bài diễn văn nữa.

 

[242b–242e]

 

PHAEDRUS: Ôi, thật tuyệt vời! Nhưng ông muốn nói gì? Bài diễn văn nào?

 

SOCRATES: Ông bạn thân mến, ngay khi tôi chuẩn bị băng qua sông, dấu hiệu thần linh quen thuộc đã xuất hiện với tôi. Mỗi khi dấu hiệu ấy xuất hiện, nó luôn ngăn tôi thực hiện một việc mà tôi sắp làm. Tôi tưởng mình nghe thấy một giọng nói phát ra ngay từ nơi này, cấm tôi rời đi cho đến khi chuộc lại một lỗi lầm nào đó mà tôi đã phạm đối với thần linh. Thật vậy, như ông thấy, tôi là một nhà tiên tri; mặc dù tôi không đặc biệt giỏi việc ấy, nhưng — giống như những người chỉ vừa đủ biết đọc biết viết — tôi cũng đủ khả năng để phục vụ mục đích của chính mình. Bây giờ tôi đã nhận ra rõ ràng lỗi lầm của mình. Thật ra, ông bạn thân mến, hồn cũng có khả năng tiên tri; [3] đó là lý do gần như ngay từ đầu bài diễn văn, tôi đã cảm thấy một nỗi bất an rất lớn, đúng như Ibycus diễn tả: “Vì xúc phạm đến thần linh, tôi lại được người đời tôn vinh.” [4]  Nhưng giờ đây tôi đã hiểu chính xác lỗi lầm của mình là gì.

 

PHAEDRUS: Ông muốn nói gì?

 

SOCRATES: Phaedrus, bài diễn văn mà ông mang theo đến đây thật khủng khiếp, chẳng khác nào bài diễn văn ông đã khiến tôi phải đọc.

 

PHAEDRUS: Sao lại như vậy?

 

SOCRATES: Bài diễn văn ấy thật ngu xuẩn, gần như phạm thượng. Còn gì khủng khiếp hơn thế nữa? [5]

 

PHAEDRUS: Không còn gì nữa, nếu quả thật lời ông nói là đúng.[6]

 

SOCRATES: Vậy thì sao? Ông không tin rằng Tình Yêu (Erōs) là con trai của Aphrodite sao? Chẳng phải Eros là một trong những vị thần hay sao?

 

PHAEDRUS: Quả thật, người ta vẫn nói như vậy.

 

SOCRATES: Thế nhưng Lysias thì chắc chắn không nghĩ như vậy, và bài diễn văn của ông cũng thế; bài diễn văn mà ông đã dùng thứ bùa mê của mình khiến tôi phải tự miệng đọc lên. Nhưng nếu Tình Yêu là một vị thần, hoặc một đấng thiêng liêng nào đó — mà quả thật ông ấy là như vậy — thì ông ấy không thể xấu xa dưới bất kỳ hình thức nào. Vậy mà những bài diễn văn vừa rồi của chúng ta lại nói về ông ấy như thể ông ấy là kẻ xấu xa. Đó chính là sự xúc phạm mà chúng ta đã gây ra đối với Tình Yêu. Chúng ta còn làm cho sự xúc phạm ấy thêm trầm trọng bằng sự ngu xuẩn tột độ của mình: đem những lời dối trá nguy hiểm ra phô trương, rồi tự đắc vì có lẽ đã lừa được một vài người khờ khạo và khiến họ ngưỡng mộ mình.

 

Vì thế, bạn thân mến, tôi phải thanh tẩy bản thân. Đối với những người xúc phạm thần linh bằng cách kể những chuyện sai lạc về những vị thần, người xưa có một nghi thức thanh tẩy đã tồn tại từ lâu. Homer không biết đến nghi thức ấy, nhưng Stesichorus thì biết. Khi bị mù vì nói xấu Helen, Stesichorus đã không tiếp tục sống trong bóng tối như Homer, cũng không mù mờ về nguyên nhân khiến mình mất thị lực. Trái lại, với tư cách là một người thực sự đi theo những nàng Muse, ông hiểu rõ nguyên do và lập tức sáng tác những câu thơ sau:

 

Câu chuyện ấy chẳng có chút sự thật nào:

Nàng chưa từng lên con thuyền xinh đẹp ấy,

Nàng chưa từng đến những ngọn tháp thành Troy. [7]

 

Ngay khi hoàn thành bài thơ mà chúng ta gọi là Khúc ca cải chính (Palinode), ông lập tức lấy lại được thị lực. Giờ đây, tôi sẽ chứng tỏ mình khôn ngoan hơn Homer và Stesichorus đôi chút: trước khi bị trừng phạt vì đã nói xấu Tình Yêu, tôi sẽ cố gắng dâng lên ông ấy một Khúc ca cải chính của riêng mình — lần này, tôi sẽ để đầu trần, không còn che giấu vì hổ thẹn nữa.

 

PHAEDRUS: Socrates, không lời nào có thể làm tôi vui thích hơn lời ông vừa nói. [8]

 

SOCRATES: Ông thấy đấy, Phaedrus thân mến, ông hiểu rõ những bài diễn văn ấy trơ trẽn đến mức nào — cả bài của tôi lẫn bài trong cuốn sách ông mang theo. Giả sử một người đàn ông cao thượng và dịu dàng, đang yêu hoặc đã từng yêu một chàng trai cũng có phẩm chất như mình, nghe chúng ta nói rằng những người đang yêu thường gây ra những cuộc tranh cãi nghiêm trọng chỉ vì những chuyện nhỏ nhặt, và vì ghen tuông với người mình yêu mà làm hại người ấy; ông nghĩ người đàn ông ấy sẽ cho rằng chúng ta được nuôi dạy giữa đám thủy thủ thô lỗ nhất, hoàn toàn không biết gì về tình yêu giữa những người sinh ra tự do hay không? Chẳng phải ông ấy nhất định sẽ bác bỏ những khuyết điểm mà chúng ta gán cho Tình Yêu hay sao?

 

PHAEDRUS: Rất có thể, Socrates.

 

SOCRATES: Chính người đàn ông ấy khiến tôi cảm thấy hổ thẹn. Hơn nữa, tôi còn e sợ chính Tình Yêu. Vì vậy, tôi muốn rửa sạch vị đắng của những lời chúng ta vừa nghe bằng một bài diễn văn ngọt ngào hơn. Tôi cũng khuyên Lysias hãy sớm viết một bài diễn văn khuyên người ta nên dành những ân huệ tương tự cho người đang yêu, thay vì cho người không yêu mình.

 

PHAEDRUS: Ông có thể tin chắc rằng Lysias sẽ làm như vậy. Một khi ông đã lên tiếng ca ngợi người đang yêu, tôi nhất định sẽ thuyết phục Lysias viết một bài diễn văn cùng chủ đề ấy.

 

SOCRATES: Tôi tin ông sẽ làm được, bởi ông vốn có tài khiến người khác viết diễn văn mà.

 

PHAEDRUS: Vậy thì xin ông cứ nói, đừng ngại gì cả.

 

SOCRATES: Thế chàng trai mà lúc nãy tôi đã nói chuyện cùng đâu rồi? [9] Hãy để chàng nghe bài diễn văn này nữa. Nếu không, chàng có thể vội vàng dành những ân huệ của mình cho người không yêu chàng.

 

PHAEDRUS: Chàng ấy vẫn ở ngay bên cạnh ông đấy. Ông muốn nói chuyện với chàng lúc nào cũng được. [10]

 

[Phần 2. Bài diễn văn thứ hai: sự điên loạn do thần linh ban tặng và bản tính của hồn (243a–247c)]

 

[Bài diễn văn thứ hai của Socrates] [11]

 

SOCRATES: Chàng trai xinh đẹp, chàng cần hiểu rằng bài diễn văn trước là của Phaedrus, con trai Pythocles, người Myrrhinus; còn bài diễn văn tôi sắp trình bày đây là của Stesichorus, con trai Euphemus, người Himera. [12]   Và bài diễn văn ấy nên được mở đầu như sau:

 

“‘Lời ấy chẳng có chút sự thật nào’ — lời khẳng định rằng khi có một người đang yêu mình, chúng ta nên dành ân huệ cho người không yêu mình hơn, bởi người này biết tự chủ, còn người đang yêu thì mất trí. Lời khẳng định ấy hẳn sẽ đúng nếu sự điên loạn chỉ đơn thuần là một điều xấu; nhưng trên thực tế, những điều tốt đẹp nhất mà chúng ta có được đều bắt nguồn từ sự điên loạn, khi nó là món quà do thần linh ban tặng.

 

Nhà tiên tri nữ ở Delphi và những nữ tư tế tại Dodona, khi ở trong trạng thái điên loạn, đã thực hiện nhiều việc cao quý cho Hy Lạp, cả vì lợi ích của từng cá nhân lẫn của toàn thể cộng đồng; nhưng khi giữ được sự tỉnh táo và tự chủ, họ lại chẳng làm được bao nhiêu, thậm chí không làm được gì. Chúng ta sẽ không nhắc đến nữ tiên tri Sibyl hay những người khác, tức những người trong trạng thái xuất thần do thần linh chiếm hữu đã tiên báo nhiều điều và đưa ra lời chỉ dẫn đúng đắn cho biết bao người, bởi nói về họ sẽ mất quá nhiều thời gian, trong khi điều này vốn đã quá rõ ràng đối với mọi người. Nhưng có một bằng chứng đáng được bổ sung vào lập luận của chúng ta: những người xưa đã đặt tên cho sự vật không bao giờ xem sự điên loạn là điều đáng xấu hổ hay đáng trách. Nếu không, họ đã chẳng dùng chính tên gọi ấy để đặt cho nghệ thuật cao quý nhất, nghệ thuật tiên báo tương lai, mà gọi nó là manikē (thuật điên).

 

Họ đặt tên như thế vì cho rằng sự điên loạn, khi bắt nguồn từ sự ban tặng của thần linh, là một điều cao quý. Nhưng người đời sau, vì không hiểu được ý nghĩa tinh tế của tên gọi ấy, đã thêm chữ tau vào và gọi nó là mantikē (thuật tiên tri). Tương tự, việc dùng sự tỉnh táo và suy luận của con người để xem xét tương lai qua chim chóc và những dấu hiệu khác được gọi là oionoistikē (nghệ thuật giải đoán điềm báo). Nghệ thuật này dựa vào việc quan sát những dấu hiệu ấy rồi suy luận để tìm hiểu những điều có thể xảy ra. Tuy nhiên, những người đời sau đã kéo dài âm ô-mê-ga trong tên gọi, đổi oionoistikē thành oiōnistikē.

 

Như vậy, nghệ thuật tiên tri (mantikē), xét cả về tên gọi lẫn những điều nó đem lại, cao quý và đáng kính trọng hơn nghệ thuật giải đoán điềm báo (oiōnistikē) đến mức nào, thì sự điên loạn do thần linh ban tặng cũng cao quý hơn sự tỉnh táo và tự chủ của con người đến mức ấy. Socrates viện dẫn cách người xưa đặt tên cho những nghệ thuật này để làm chứng cho lập luận của mình.

 

Tiếp theo, trong những tai họa và đau khổ nghiêm trọng nhất, vốn được cho là bắt nguồn từ cơn giận của thần linh đối với một số dòng họ từ xa xưa, sự điên loạn mang tính tiên tri đã giúp những người gặp nạn tìm ra lối thoát. Khi xuất hiện và cất lời tiên báo, nó hướng dẫn họ cầu nguyện và thờ phụng những vị thần, đồng thời giúp họ tìm ra những nghi lễ thanh tẩy và khai tâm cần thiết. Nghi lễ thanh tẩy nhằm giải trừ tình trạng ô uế về mặt tôn giáo; nghi lễ khai tâm đưa người tham dự vào những nghi thức thờ phụng có tính huyền nhiệm. Nhờ thực hiện những nghi lễ ấy, người được thần linh tác động có thể thoát khỏi tai họa, cả trong hiện tại lẫn về sau.

 

Như vậy, sự điên loạn do thần linh ban tặng, khi xuất hiện đúng lúc và đúng cách, có thể giúp con người thoát khỏi những tai họa đang đè nặng lên mình. Socrates đưa ra dẫn chứng này để tiếp tục chứng minh rằng không phải mọi trạng thái điên loạn đều đáng chê trách: khi bắt nguồn từ thần linh, nó có thể đem lại những lợi ích mà sự tỉnh táo thông thường của con người không thể đạt được.[13]

 

“Thứ ba là sự chiếm hữu và điên loạn đến từ những nàng Muse. Khi nó nắm lấy một hồn người dịu dàng và chưa từng bị tác động, nó đánh thức hồn ấy và đưa nó vào trạng thái xuất thần trong những khúc hát và những thể thơ khác; nhờ đó, nó tô điểm vô số việc làm của người xưa và giáo dục những người đến sau. Còn ai đến cửa thơ mà không có sự điên loạn của những nàng Muse, tin rằng chỉ nhờ kỹ thuật là đủ để trở thành nhà thơ, thì chính người ấy còn dở dang; thơ của người tỉnh táo sẽ bị thơ của những kẻ được thần linh chiếm hữu làm lu mờ.

 

“Đó là một vài thành tựu cao quý — và tôi còn có thể kể thêm nhiều thành tựu khác — bắt nguồn từ sự điên loạn do thần linh ban tặng. Vì vậy, chúng ta không cần phải e ngại về điểm này, cũng không nên để bất cứ lời nào làm chúng ta dao động hay khiếp sợ bằng cách khẳng định rằng chúng ta nên chọn một người bạn biết tự chủ thay vì một người đang trong trạng thái điên loạn. Lời khẳng định ấy chỉ có thể giành chiến thắng nếu chứng minh thêm được rằng Tình Yêu không phải do những thần gửi đến như một ân huệ dành cho người đang yêu và người được yêu. Còn chúng ta phải chứng minh điều ngược lại: rằng sự điên loạn như thế được những thần ban tặng để đem lại cho chúng ta hạnh phúc lớn lao nhất. Đó là một lập luận sẽ không thuyết phục được những người khôn khéo ngoài đời, nhưng sẽ thuyết phục được những người thông thái. [14]

 

“Trước hết, chúng ta cần tìm hiểu sự thật về bản tính của hồn, dù đó là hồn của thần linh hay của con người, bằng cách xem xét những trạng thái và hành vi của nó. Phần chứng minh bắt đầu từ đây:

 

“Mọi hồn đều bất tử. Lý do là bất cứ thứ gì luôn luôn tự vận động đều bất tử; còn thứ gì làm cho vật khác chuyển động và bản thân nó cũng được vật khác làm cho chuyển động thì sẽ ngừng sống khi sự chuyển động ấy chấm dứt. Chỉ có cái tự làm mình chuyển động mới không bao giờ ngừng vận động, bởi nó không bao giờ rời bỏ chính mình. Hơn nữa, chính cái tự vận động ấy là nguồn gốc và khởi nguyên của sự vận động nơi tất cả những gì khác chuyển động. [15]

 

“Một khởi nguyên thì không sinh ra. Bởi mọi thứ được sinh ra đều phải sinh từ một khởi nguyên, còn khởi nguyên thì không sinh từ bất cứ thứ gì; nếu nó sinh ra từ một thứ khác, nó đã không còn là khởi nguyên nữa. Và vì nó không sinh ra, nên tất yếu nó cũng không thể bị hủy diệt. Bởi nếu khởi nguyên bị hủy diệt, nó sẽ không bao giờ có thể sinh ra từ một thứ gì khác, và cũng chẳng có thứ gì khác có thể sinh ra từ nó, trong khi mọi thứ đều tất yếu phải sinh ra từ một khởi nguyên.

 

“Vậy, cái tự làm mình chuyển động chính là khởi nguyên của sự vận động. Nó không thể bị hủy diệt cũng không thể sinh ra; nếu không, cả trời lẫn đất sẽ sụp đổ, hòa làm một và đứng yên, không bao giờ còn có một nguyên nhân nào khiến chúng chuyển động và sinh thành trở lại. Nhưng vì chúng ta đã xác định rằng cái tự vận động chính nó là bất tử, nên chúng ta có thể mạnh dạn tuyên bố rằng đó chính là bản tính và định nghĩa của hồn. Bởi mọi thân thể mà sự chuyển động đến từ bên ngoài đều không có hồn; trái lại, thân thể nào có sự chuyển động bắt nguồn từ bên trong, từ chính nó, thì có hồn, vì đó là bản tính của hồn. Và nếu không có gì khác ngoài hồn là cái tự vận động chính nó, thì tất yếu hồn không sinh ra và bất tử.

 

“Như vậy, nói về sự bất tử của hồn đến đây là đủ. Còn về hình dạng của nó, chúng ta cần trình bày như sau. Muốn mô tả hồn thực sự là gì thì phải cần đến một bài luận rất dài, một công việc xét trên mọi phương diện đều dành cho thần linh; nhưng nói hồn giống như thế nào thì con người có thể làm được, và cũng không mất nhiều thời gian. Vì vậy, trong bài diễn văn này, chúng ta hãy thực hiện cách thứ hai.

 

“Chúng ta hãy ví hồn với sức mạnh kết hợp tự nhiên giữa một cỗ xe do hai con ngựa có cánh kéo và người đánh xe. Những con ngựa và người đánh xe của những thần đều tốt đẹp và thuộc dòng giống tốt đẹp; còn những hồn khác thì có sự pha trộn giữa tốt và xấu. Trước hết, người đánh xe của chúng ta phải điều khiển một cặp ngựa; thứ hai, trong hai con ngựa ấy, một con đẹp đẽ, tốt lành và thuộc dòng giống tốt đẹp, còn con kia thì sinh ra từ những gì trái ngược và mang bản tính trái ngược. Vì thế, đối với chúng ta, việc điều khiển cỗ xe tất yếu là một công việc vô cùng khó nhọc.[16]

 

“Bây giờ, tôi phải thử giải thích vì sao người ta nói rằng có hai loại sinh vật: hữu tử và bất tử. Mọi hồn đều chăm lo cho tất cả những gì không có hồn, đồng thời đi khắp bầu trời, khi thì hiện ra trong hình dạng này, khi thì trong hình dạng khác. Chừng nào còn hoàn hảo và có cánh, hồn bay lên cao và cai quản toàn thể vũ trụ; nhưng khi rụng mất đôi cánh, nó bị cuốn đi cho đến khi bám được vào một vật gì rắn chắc. Tại đó, nó trú ngụ và tiếp nhận một thân thể thuộc về cõi đất; thân thể ấy dường như tự vận động nhờ sức mạnh của hồn. Toàn bộ sự kết hợp giữa hồn và thân thể được gọi là một sinh vật sống (zōion) và mang tên ‘hữu tử’.

 

“Còn về sinh vật bất tử, không có một lập luận nào có thể xác định đầy đủ bản tính của nó. Chúng ta chỉ hình dung ra, chứ chưa từng thấy hay hiểu biết đầy đủ về thần linh: một sinh vật bất tử có hồn và thân thể, hai thứ ấy được kết hợp với nhau mãi mãi. Tuy nhiên, chúng ta cứ để sự việc như những vị thần muốn, và hãy nói theo cách ấy.

 

“Bây giờ, chúng ta hãy chuyển sang xem xét nguyên nhân khiến đôi cánh rụng đi, lìa khỏi hồn. Nguyên nhân ấy có thể được giải thích như sau: Bản tính của đôi cánh là nâng cái nặng lên cao, đưa nó đến nơi dòng giống những thần cư ngụ. Vì vậy, trong tất cả những gì thuộc về thân thể, hồn dự phần vào cái thần linh nhiều hơn cả. Mà cái thần linh là đẹp, thông thái, tốt lành và có mọi phẩm chất tương tự. Chính nhờ những phẩm chất ấy mà đôi cánh của hồn được nuôi dưỡng và phát triển tốt đẹp nhất; trái lại, cái xấu, cái ác và những gì trái ngược làm đôi cánh héo đi rồi tan biến.

 

“Giờ đây, Zeus, vị thủ lĩnh vĩ đại trên bầu trời, dẫn đầu đoàn rước bằng cỗ xe có cánh của mình. Ông trông nom mọi sự và sắp đặt tất cả theo trật tự. Theo sau ông là đoàn quân của những thần và những daimon, được chia thành mười một đội. Hestia ở lại một mình nơi cư ngụ của những thần; còn mười một vị thần kia, tức những vị trong số mười hai vị thần, đều làm thủ lĩnh theo thứ tự đã được phân định cho mỗi vị. Trong bầu trời có nhiều cảnh tượng tuyệt diệu và nhiều lối đi phúc lành, nơi những vị thần hạnh phúc thường lui tới, mỗi vị đều chăm lo công việc riêng của mình. Bất cứ ai có khả năng và mong muốn đều có thể đi theo đoàn; bởi trong vũ khúc của những thần không có chỗ cho sự ganh tị.

 

“Khi những vị thần lên đường dự tiệc và yến hội, họ đi lên một con dốc ngược để đến đỉnh vòm trời. Trên con dốc ấy, những cỗ xe của những thần di chuyển dễ dàng, bởi chúng được giữ thăng bằng và điều khiển tốt; còn những cỗ xe khác thì phải vất vả lắm mới vượt qua được. Con ngựa xấu, do nặng nề và nghiêng về phía mặt đất, kéo cỗ xe xuống và đè nặng lên người đánh xe nào không huấn luyện nó chu đáo. Chính tại đó, hồn phải trải qua sự nhọc nhằn và cuộc vật lộn cuối cùng. Khi những hồn mà chúng ta gọi là bất tử lên đến đỉnh cao, chúng đi ra phía ngoài và đứng trên lưng trời. Tại đó, chuyển động quay tròn của bầu trời đưa chúng đi vòng quanh, trong khi chúng vẫn đứng trên lưng trời và ngắm nhìn những gì nằm bên ngoài bầu trời.

 

“Nơi nằm bên ngoài bầu trời — chưa một nhà thơ nào dưới trần gian từng ca ngợi đầy đủ, và cũng sẽ không bao giờ có nhà thơ nào làm được điều ấy! Tuy nhiên, sự việc là như thế này. Tôi phải dám nói lên sự thật, nhất là khi chính sự thật là đề tài tôi đang bàn đến. Thực tại (ousia) không màu sắc, không hình dạng, không thể chạm đến; đó thực sự là thực tại, chỉ có trí (nous), người cầm lái của hồn, mới có thể chiêm ngưỡng. Chung quanh thực tại là dòng giống của tri thức chân thật, và dòng giống ấy cư ngụ nơi này.

 

“Vậy, tư tưởng của thần linh được nuôi dưỡng bằng trí và tri thức thuần khiết; tư tưởng của mọi hồn cũng vậy, nếu hồn ấy quan tâm tiếp nhận những gì thích hợp với bản tính của mình. Khi được nhìn thấy cái thực, hồn yêu mến nó; khi chiêm ngưỡng sự thật, nó được nuôi dưỡng và hưởng hạnh phúc, cho đến khi chuyển động quay tròn đưa nó trở về vị trí ban đầu. Trên hành trình ấy, hồn nhìn thấy chính Công Lý, thấy Sự Tự Chủ, thấy Tri Thức — không phải thứ tri thức gắn liền với sự sinh thành, cũng không phải thứ tri thức khác đi tùy theo những đối tượng khác nhau mà chúng ta hiện nay gọi là những cái có; mà là tri thức về cái thực sự là thực tại. [17] Hồn cũng chiêm ngưỡng những thực tại thực sự khác như thế. Sau khi dự tiệc bằng những gì mình nhìn thấy, nó lại chìm xuống bên trong vòm trời và trở về nhà. Khi về đến nơi, người đánh xe đưa những con ngựa đến máng ăn, cho chúng ăn ambrosia và uống nectar.

 

“Đó là đời sống của những vị thần. Còn đối với những hồn khác, sự việc diễn ra như sau. Hồn nào đi theo một vị thần tốt nhất và trở nên giống vị thần ấy nhất sẽ nâng đầu người đánh xe lên đến nơi bên ngoài bầu trời, rồi được chuyển động quay tròn đưa đi cùng những hồn khác. Dù bị hai con ngựa làm cho rối loạn, hồn ấy vẫn có thể nhìn thấy những thực tại, dù chỉ trong thoáng chốc. Một hồn khác thì lúc vươn lên, lúc lại chìm xuống; vì những con ngựa hung hăng kéo nó theo những hướng khác nhau, nó nhìn thấy một số thực tại nhưng lại bỏ lỡ những thực tại khác. Những hồn còn lại đều khát khao những gì ở bên trên và cố sức đi theo, nhưng không đủ sức; chúng bị cuốn đi phía dưới, giẫm đạp và va chạm vào nhau khi mỗi hồn đều tìm cách vượt lên trước những hồn khác. Kết quả là một cảnh tượng vô cùng hỗn loạn, với sự tranh đua và mồ hôi cùng cực. Do sự kém cỏi của những người đánh xe, nhiều hồn bị què quặt, nhiều đôi cánh bị gãy. Sau tất cả những gian khổ ấy, tất cả đều phải rời đi mà chưa nhìn thấy trọn vẹn cái thực; và khi rời khỏi nơi ấy, chúng chỉ còn được nuôi dưỡng bằng những gì thuộc về ý kiến.[18]

 

[Phần 3. Cánh đồng chân lý, sự hồi tưởng và nguồn gốc của tình yêu (247c–252c)]

 

“Lý do khiến những hồn háo hức đến thế trong việc nhìn thấy cánh đồng chân lý là vì đồng cỏ ấy có thứ thức ăn thích hợp cho phần tốt đẹp nhất của hồn; hơn nữa, bản tính của đôi cánh, nhờ đó hồn được nhẹ nhàng và bay lên, cũng được nuôi dưỡng bằng thứ thức ăn ấy. Đây là luật của Adrasteia: hồn nào đi theo một vị thần và nhìn thấy được một phần chân lý thì sẽ không gặp tổn hại gì cho đến vòng tuần hoàn kế tiếp; và nếu lần nào cũng có thể làm được như vậy, nó sẽ luôn luôn được an toàn. Nhưng nếu không đủ sức theo kịp và không nhìn thấy được chân lý, rồi do một sự cố nào đó, bị đè nặng bởi sự lãng quên và những điều xấu xa, trở nên nặng nề, rụng mất đôi cánh và rơi xuống đất, thì luật định rằng trong lần sinh đầu tiên, hồn người ấy không được nhập vào bất kỳ bản tính thú vật nào.

 

“Thay vào đó, hồn đã nhìn thấy nhiều nhất sẽ nhập vào một con người sau này trở thành nhà triết học, người yêu cái đẹp, nhà âm nhạc hoặc người có bản tính yêu đương. Hồn người thuộc hạng thứ hai sẽ nhập vào một người sau này trở thành vị vua cai trị theo pháp luật hoặc một vị tướng thiện chiến; hồn người thứ ba sẽ nhập vào một chính khách, một người quản gia hoặc một nhà tài chính; hồn người thứ tư sẽ nhập vào một người chăm chỉ lao động, một vận động viên thể dục hoặc một thầy thuốc chữa bệnh cho thân thể; hồn người thứ năm sẽ sống cuộc đời của một nhà tiên tri hoặc một người phụ trách những nghi lễ khai tâm. Hồn người thứ sáu thích hợp với cuộc đời của một nhà thơ hoặc một người thuộc bất kỳ nghề nào khác dựa trên sự mô phỏng; hồn người thứ bảy sẽ sống cuộc đời của một thợ thủ công hoặc nông dân; hồn người thứ tám sẽ theo đuổi nghề nghiệp của một nhà ngụy biện hoặc một kẻ mị dân; còn hồn người thứ chín sẽ trở thành một bạo chúa.

 

“Trong số tất cả những đời sống ấy, hồn người nào đã sống một cuộc đời công chính sẽ nhận được số phận tốt đẹp hơn; hồn người nào đã sống bất công sẽ nhận được số phận tồi tệ hơn. Bởi mỗi hồn người không thể trở về nơi mình đã xuất phát trước khi trải qua mười nghìn năm, vì đôi cánh của nó không thể mọc trở lại trước thời hạn ấy; ngoại trừ hồn người của người đã yêu triết học một cách chân thành, không giả dối, hoặc của người đã yêu chàng trai theo cách có triết học. Những hồn người ấy, nếu trong ba chu kỳ một nghìn năm liên tiếp đều chọn cuộc đời như vậy, thì sau ba lần lựa chọn sẽ mọc lại đôi cánh và ra đi vào năm thứ ba nghìn.

 

“Còn những hồn người khác, sau khi kết thúc cuộc đời đầu tiên, đều phải ra trước phiên xét xử. Khi đã được xét xử, một số bị đưa xuống những nơi trừng phạt dưới lòng đất và chịu hình phạt vì những hành vi bất công của mình; những hồn người khác, nhờ sự công chính, được Công Lý nâng lên một nơi nào đó trên trời, nơi họ sống xứng đáng với cuộc đời mà họ đã sống trong hình hài con người.

 

“Đến năm thứ một nghìn, cả hai nhóm đều trở lại để bốc thăm và lựa chọn cuộc đời thứ hai; mỗi hồn người tự chọn cuộc đời mà mình mong muốn. Từ đó, một hồn người có thể nhập vào đời sống của một con thú; và một sinh vật từng là thú vật có thể trở lại đời sống con người. Nhưng một hồn người chưa bao giờ nhìn thấy chân lý thì không thể nhập vào hình hài con người. Bởi con người phải hiểu điều được nói theo hình thức (eidos), tức là đi từ nhiều tri giác tập hợp lại thành một nhờ suy luận. Quá trình ấy chính là sự hồi tưởng về những gì hồn chúng ta đã nhìn thấy khi cùng đi với thần linh: khi ấy, chúng nhìn xuống những gì ngày nay chúng ta gọi là những cái có, rồi ngẩng lên chiêm ngưỡng cái thực sự là.

 

“Chính vì lý do này, chỉ có tư tưởng của nhà triết học mới mọc cánh một cách chính đáng. Bởi nhà triết học luôn giữ mình, trong mức độ có thể, bằng trí nhớ ở bên những thực tại mà chính nhờ ở bên đó những vị thần mới là thần linh. Người nào biết sử dụng đúng cách những gì gợi nhớ về những thực tại ấy, và luôn được khai tâm vào những nghi lễ khai tâm trọn vẹn, thì chỉ người ấy mới thực sự trở nên trọn vẹn. Khi rời bỏ những bận tâm của con người và đến gần cái thần linh, người ấy bị đám đông quở trách như một kẻ loạn trí; nhưng họ không biết rằng người ấy đang được thần linh chiếm hữu.

 

“Đến đây, tôi đã đi tới điểm chính trong phần bàn luận về dạng điên loạn thứ tư: đó là trạng thái mà một người rơi vào khi nhìn thấy vẻ đẹp ở dưới trần gian và được nhắc nhớ về Cái Đẹp chân thực. Khi ấy, người ấy mọc cánh và khao khát bay lên cao, nhưng không thể; như một con chim, người ấy ngước nhìn lên trời và chẳng để ý gì đến những gì ở bên dưới. Chính vì thế mà người ấy bị buộc tội là đã phát điên. Trong tất cả những hình thức xuất thần, đây là hình thức tốt đẹp nhất và bắt nguồn từ những nguồn tốt đẹp nhất, đem lại điều tốt lành cho người đón nhận nó cũng như người dự phần vào nó. Người dự phần vào cơn điên loạn này, khi yêu những gì đẹp đẽ, được gọi là người đang yêu.

 

“Như tôi đã nói, tự nhiên đòi hỏi hồn người của mỗi con người đều phải từng nhìn thấy những thực tại; nếu không, không hồn người nào có thể nhập vào hình thức sống này. Nhưng không phải hồn người nào cũng dễ dàng được những gì nó gặp ở dưới trần gian nhắc nhớ về những thực tại ở nơi kia. Điều này không dễ đối với những hồn người chỉ thoáng nhìn thấy chúng ở nơi ấy; cũng không dễ đối với những hồn người sau khi rơi xuống trần gian đã gặp vận rủi, bị những giao du nào đó dẫn vào cuộc đời bất công, rồi quên mất những đối tượng thiêng liêng mà chúng từng nhìn thấy trước kia. Chỉ còn lại một số ít hồn người có trí nhớ đủ tốt. Khi nhìn thấy một vật giống với những gì chúng từng thấy ở nơi kia, chúng kinh ngạc đến sững sờ và không còn tự chủ được nữa; nhưng chúng không biết mình đang trải qua điều gì, bởi không nhận thức được điều ấy một cách rõ ràng.

 

“Công Lý và Sự Tự Chủ, cùng những gì khác đáng được hồn người ngưỡng mộ, không tỏa sáng qua những hình ảnh của chúng ở dưới trần gian này. Những giác quan của chúng ta quá mờ đục, đến nỗi chỉ một số ít người mới có thể khó nhọc nhận ra những nguyên mẫu qua những hình ảnh mà họ gặp ở đây. Nhưng Cái Đẹp thì khi ấy đã rực rỡ biết bao! Cùng với đoàn vũ khúc hạnh phúc, chúng ta — những hồn người đi theo Zeus, còn những hồn người khác đi theo những vị thần khác — đã nhìn thấy cảnh tượng và sự chiêm ngưỡng phúc lành ấy, rồi được khai tâm vào nghi lễ huyền nhiệm mà chúng ta có thể gọi một cách chính đáng là hạnh phúc nhất trong tất cả những nghi lễ huyền nhiệm. Khi tham dự nghi lễ ấy, chúng ta hoàn toàn trọn vẹn và không phải chịu những khổ nạn đang chờ đợi mình về sau. Chúng ta chiêm ngưỡng những đối tượng thiêng liêng được phơi bày trước mắt: chúng hoàn hảo, đơn giản, bất biến và hạnh phúc. Chúng ta nhìn thấy chúng trong ánh sáng tinh khiết, bởi chính chúng ta cũng tinh khiết; khi ấy, chúng ta chưa bị đóng dấu bởi thứ mà hiện nay chúng ta mang theo bên mình và gọi là thân thể, chưa bị giam hãm trong đó như con hàu trong vỏ.

 

“Được thúc đẩy bởi ký ức về những điều ấy, tôi đã kéo dài bài diễn văn của mình. Còn về Cái Đẹp, như chúng ta đã nói, nó từng rực rỡ giữa những đối tượng thiêng liêng ấy; và giờ đây, khi đã xuống trần gian, chúng ta vẫn có thể nhận ra nó bằng giác quan rõ ràng nhất của mình. Dĩ nhiên, thị giác là giác quan sắc bén nhất trong những giác quan đến với chúng ta qua thân thể, mặc dù nó không thể nhìn thấy trí tuệ. Nếu trí tuệ có thể hiện ra trước mắt chúng ta bằng một hình ảnh rõ ràng như Cái Đẹp, nó sẽ khơi dậy những tình yêu khủng khiếp; những đối tượng đáng yêu khác cũng vậy. Nhưng hiện nay, chỉ riêng Cái Đẹp được hưởng đặc ân ấy: nó là đối tượng hiện rõ ràng nhất và cũng được yêu mến nhất.

 

“Người chưa được khai tâm hoặc đã trở nên ô uế sẽ không dễ dàng chuyển từ những gì ở dưới trần gian sang chính Cái Đẹp khi nhìn thấy hình ảnh của nó ở đây. Vì vậy, thay vì kính cẩn chiêm ngưỡng vẻ đẹp ấy, người đó lại buông mình theo lạc thú, hành động như một con thú bốn chân và tìm cách gieo giống; rồi, chìm đắm trong thói ngạo mạn, người đó không sợ hãi cũng chẳng xấu hổ khi theo đuổi những lạc thú trái tự nhiên.

 

“Trái lại, người mới được khai tâm, người đã từng nhìn thấy nhiều cảnh tượng ở nơi kia, khi nhìn thấy một gương mặt giống thần linh, một vẻ đẹp được mô phỏng khéo léo hoặc một hình dáng thân thể nào đó, trước hết sẽ run rẩy; những nỗi sợ hãi từng trải qua trước kia lại trở về với người ấy. Sau đó, người ấy nhìn chàng trai với lòng kính trọng như đối với một vị thần. Nếu không sợ người khác cho rằng mình hoàn toàn mất trí, người ấy thậm chí còn muốn dâng lễ vật cho chàng trai như thể chàng là một bức tượng hay một vị thần.

 

“Khi nhìn thấy chàng trai, cơn rùng mình trong người ấy nhường chỗ cho một sự thay đổi: mồ hôi và một sức nóng lạ thường chiếm lấy người ấy. Bởi dòng chảy của Cái Đẹp tràn vào qua đôi mắt, làm nóng lên bản tính của đôi cánh và tưới tắm cho chúng. Sức nóng ấy làm tan những nơi từng mọc cánh, những nơi từ lâu đã bị đóng kín bởi sự cứng lại, ngăn không cho chồi cánh nảy mầm. Khi chất nuôi dưỡng chảy tới, những ống lông phồng lên và vội vã mọc ra từ gốc, lan khắp toàn bộ hình thể của hồn người; bởi trước kia, toàn bộ hồn người đều có cánh.

 

“Giờ đây, toàn bộ hồn người sôi lên và trào dâng. Cảm giác ấy chẳng khác nào nỗi đau của những đứa trẻ khi răng bắt đầu mọc: chân răng ngứa ngáy và đau nhức khi răng vừa nhú lên. Hồn người đang bắt đầu mọc cánh cũng chịu đúng như thế: nó sôi lên, khó chịu và nhột nhạt trong lúc đôi cánh phát triển. Khi nhìn ngắm vẻ đẹp của chàng trai, những dòng chảy từ vẻ đẹp ấy tràn vào hồn người; vì hồn người nhận được dòng chảy ấy nên nó được gọi là himeros, tức khát khao. Khi được dòng chảy ấy tưới tắm, sưởi ấm, hồn người dịu đi khỏi cơn đau và cảm thấy vui sướng. Nhưng khi bị tách khỏi chàng trai, dòng chảy ấy cạn khô; những miệng lối dẫn nơi đôi cánh mọc ra cũng khô lại và đóng kín, ngăn không cho đôi cánh tiếp tục nảy nở. Phần bên trong, cùng với khát khao, bị chặn lại, đập nhịp như mạch máu và châm vào những lối ra của nó; toàn bộ hồn người vì thế bị những mũi nhọn đâm chích khắp nơi, khiến nó đau đớn đến phát cuồng. Nhưng khi nhớ lại chàng trai xinh đẹp, hồn người lại tìm được niềm vui.

 

“Từ sự pha trộn kỳ lạ giữa hai cảm xúc trái ngược ấy — đau đớn và vui sướng — nảy sinh nỗi khắc khoải và trạng thái cuồng loạn. Trong cơn điên loạn ấy, người đang yêu không thể ngủ vào ban đêm, cũng không thể yên vị vào ban ngày; người ấy vội vã lao đi, lòng đầy khao khát, đến bất cứ nơi nào mình nghĩ có thể nhìn thấy người mang vẻ đẹp ấy. Khi đã nhìn thấy và được tắm mình trong khát khao, người ấy mở những lối ra trước kia bị tắc nghẽn; nhờ đó, được thở trở lại, người ấy thoát khỏi những mũi châm chích và cơn đau như khi chuyển dạ, rồi lại hưởng lạc thú ngọt ngào nhất trong hiện tại. Vì thế, người ấy không muốn tự nguyện rời bỏ chàng trai, cũng không coi ai quan trọng hơn người đẹp ấy. Người ấy quên mẹ, anh em và tất cả bạn bè, chẳng hề quan tâm nếu tài sản của mình bị thất thoát vì bỏ bê. Người ấy khinh thường tất cả những phép tắc và lễ nghi đúng mực mà trước kia mình từng dùng để tô điểm cho bản thân. Người ấy sẵn lòng làm nô lệ và ngủ ở bất cứ nơi nào, miễn là được ở gần người mình khao khát nhất có thể. Bởi ngoài việc tôn kính người sở hữu vẻ đẹp ấy, người ấy còn tìm thấy ở chàng trai vị thầy thuốc duy nhất có thể chữa lành những đau khổ lớn nhất của mình.

 

“Đó là kinh nghiệm mà loài người gọi là tình yêu (erōs), hỡi chàng trai xinh đẹp — tôi muốn nói đến người mà bài diễn văn này đang hướng tới. Chàng còn quá trẻ, nên có lẽ tên gọi mà những vị thần dành cho tình yêu sẽ khiến chàng bật cười. Theo tôi nhớ, có người trong dòng Homeridai đã đọc hai câu thơ về Eros từ những bài thơ ít được biết đến; câu thứ hai khá ngạo mạn và cũng không được đúng luật thơ cho lắm. Họ hát như sau:

 

‘Loài người gọi ngài là Eros có cánh bay;

còn những thần gọi ngài là Pteros,

vì ngài buộc phải mọc cánh.’

 

Chàng có thể tin hoặc không tin những câu thơ ấy, tùy ý. Nhưng nguyên nhân và nỗi xúc động của những người đang yêu thực sự là như thế.” [19]

 

[Phần 4. Những người đang yêu, hai con ngựa và tình yêu đáp lại (252c–256e)]

 

“Vậy người nào trong số những tùy tùng của Zeus bị tình yêu chiếm hữu thì có thể chịu đựng sức nặng của tình yêu mang cánh ấy một cách vững vàng hơn. Còn những người từng hầu cận thần Ares và cùng ngài đi trong đoàn tuần hành trên trời, khi bị Eros bắt giữ và tưởng rằng người được yêu đã đối xử bất công với mình, thì trở nên khát máu và sẵn sàng hiến tế cả bản thân lẫn người được yêu.

 

“Cứ thế, tùy theo vị thần mà mỗi người từng đi theo trong đoàn vũ khúc, người ấy tôn kính và noi theo vị thần ấy bằng mọi cách có thể, chừng nào còn chưa bị hư hỏng và vẫn đang sống cuộc đời đầu tiên ở dưới trần gian. Người ấy cư xử như vậy với những người mình yêu cũng như với những người khác. Mỗi người chọn người mình yêu trong số những người đẹp đẽ theo bản tính riêng của mình; rồi, như thể chính vị thần ấy, người ấy tạo dựng và tô điểm cho người được yêu thành một hình tượng để tôn thờ và cử hành lễ.

 

“Chẳng hạn, những người từng đi theo Zeus sẽ tìm người được yêu có hồn người mang dáng vẻ của Zeus. Họ xét xem chàng có bản tính triết học và biết dẫn dắt hay không; khi tìm được và yêu chàng, họ làm mọi cách để chàng trở nên như thế. Nếu trước đó họ chưa từng thực hành triết học, thì khi thử sức, họ sẽ học hỏi từ bất cứ nơi nào có thể, đồng thời tự mình theo đuổi việc ấy. Nhờ luôn lần theo bản tính của vị thần mình tôn thờ, họ dần dần tìm ra bản tính ấy. Bởi bị buộc phải nhìn vị thần ấy một cách chăm chú, họ chạm đến ngài bằng trí nhớ và được thần linh chiếm hữu; từ ngài, họ tiếp nhận những thói quen và nếp sống, trong mức độ một con người có thể dự phần vào đời sống thần linh. Rồi họ xem người được yêu là nguyên nhân của những điều ấy, nên càng yêu chàng hơn. Nếu họ nhận được nguồn cảm hứng từ Zeus, thì cũng giống như những người phụng sự Dionysus trong cơn xuất thần, họ truyền nguồn cảm hứng ấy vào hồn người được yêu, nhằm làm cho chàng giống vị thần mà họ tôn thờ nhất có thể.

 

“Những người đi theo Hera thì tìm kiếm một người có dáng vẻ vương giả; khi tìm được người ấy, họ cũng làm những điều tương tự. Những người đi theo Apollo hoặc bất cứ vị thần nào khác cũng vậy: họ đi theo vị thần mình tôn thờ và tìm kiếm một chàng trai có bản tính tương tự để yêu. Khi đã tìm được chàng, họ noi theo vị thần của mình, thuyết phục và rèn luyện người được yêu sống theo khuôn mẫu cùng nếp sống của vị thần ấy, trong mức độ có thể. Họ không ganh tị hay tỏ ra nhỏ nhen, thiếu lòng rộng lượng đối với chàng trai; trái lại, họ cố gắng hết sức để đưa chàng đến chỗ giống chính họ và vị thần mà họ tôn thờ.

 

“Vậy, nhiệt tình của những người đang yêu đích thực và những nghi lễ của họ, nếu họ đạt được điều mình mong muốn như tôi vừa trình bày, sẽ đem lại kết quả tốt đẹp và hạnh phúc cho người được yêu, nếu chàng được chọn bởi người bạn đang bị cơn điên loạn của tình yêu chiếm hữu. Vậy người được yêu đáp lại tình yêu ấy như thế nào?

 

“Chàng hãy nhớ lại rằng ngay từ đầu câu chuyện, chúng ta đã chia mỗi hồn người thành ba phần: hai phần mang hình dạng những con ngựa, phần thứ ba mang hình dạng người đánh xe. Bây giờ, chúng ta hãy tiếp tục từ điểm ấy. Chúng ta đã nói một con ngựa tốt, con kia xấu; nhưng chưa giải thích cụ thể bản tính tốt đẹp của con ngựa tốt và sự xấu xa của con ngựa xấu. Giờ đây, chúng ta hãy làm rõ điều đó.

 

“Con ngựa thứ nhất, ở vị trí đẹp hơn, có thân hình thẳng thớm, những khớp rõ ràng, cổ cao và dáng mũi hơi khoằm. Bộ lông của nó màu trắng, đôi mắt đen; nó yêu danh dự, có tính tự chủ và biết hổ thẹn. Nó là bạn đồng hành của ý kiến chân thật, không cần roi, chỉ cần lời nói và mệnh lệnh là có thể điều khiển được. Con ngựa kia thì cong vẹo, to lớn và ghép lại một cách lộn xộn; cổ cứng và ngắn, mặt tẹt, bộ lông đen, đôi mắt xám đỏ ngầu. Nó là bạn đồng hành của sự ngạo mạn và khoác lác; quanh tai mọc đầy lông xù, nó điếc đặc và chỉ chịu khuất phục một cách miễn cưỡng trước cả roi lẫn kim thúc ngựa.

 

“Giờ đây, khi người đánh xe nhìn thấy người mình yêu, toàn bộ hồn người ông nóng lên vì cảm giác ấy, tràn ngập sự nhột nhạt và những mũi nhọn của khát khao. Con ngựa biết vâng lời người đánh xe, vốn luôn bị kiềm chế bởi cảm giác hổ thẹn, ngay cả trong lúc ấy vẫn tự kìm mình, không lao tới người được yêu. Nhưng con ngựa kia không còn để ý đến roi hay kim thúc ngựa của người đánh xe nữa; nó hung hăng lao tới, gây đủ rắc rối cho con ngựa cùng ách và người đánh xe, buộc họ tiến đến người được yêu và nhắc đến những ân huệ của Aphrodite.

 

“Ban đầu, hai người kia chống cự, phẫn nộ vì bị buộc phải làm những điều ghê gớm và phi pháp. Nhưng cuối cùng, khi cái xấu không còn giới hạn, họ bị dẫn đi, nhượng bộ và đồng ý làm theo. Họ đến gần chàng trai và nhìn thấy khuôn mặt chàng rực sáng. Khi người đánh xe nhìn thấy khuôn mặt ấy, trí nhớ của ông đưa ông trở về với bản tính của Cái Đẹp; ông lại thấy Cái Đẹp đứng cùng với Sự Tự Chủ trên một bệ thánh. Trước cảnh tượng ấy, ông kinh hãi, kính cẩn và ngả người ra sau; đồng thời, ông phải giật mạnh dây cương đến nỗi cả hai con ngựa đều ngồi bệt xuống. Một con tự nguyện lùi lại, không hề chống cự; con kia thì ngạo mạn và hoàn toàn không muốn nghe theo.

 

“Khi họ lùi ra xa hơn, con ngựa thứ nhất vì hổ thẹn và kinh ngạc mà làm ướt đẫm cả hồn người bằng mồ hôi. Còn con ngựa kia, sau khi hết đau vì hàm thiếc và cú ngã, vừa lấy lại hơi thở đã nổi giận, tuôn ra một tràng lời lăng mạ, buộc tội người đánh xe và con ngựa cùng ách đủ điều hèn nhát, yếu đuối vì đã bỏ vị trí và không giữ đúng thỏa thuận. Rồi nó lại buộc họ tiến lên dù họ không muốn; khi họ van xin, nó miễn cưỡng đồng ý hoãn đến lần sau.

 

“Khi thời hạn đã hứa đến, trong lúc họ giả vờ như đã quên, nó nhắc họ nhớ lại; nó vùng vẫy, hí vang, kéo họ về phía trước và buộc họ một lần nữa tiến đến người được yêu với những lời đề nghị như trước. Khi đến gần, nó cúi đầu, duỗi đuôi, cắn hàm thiếc và không chút xấu hổ kéo mạnh về phía trước. Người đánh xe lại trải qua nỗi xúc động như trước, nhưng dữ dội hơn; ông ngả người ra sau, rồi giật mạnh hàm thiếc ra khỏi miệng con ngựa ngạo mạn, mạnh đến nỗi làm miệng lưỡi và hàm nó chảy máu. Ông ghì chân và phần hông nó xuống đất, rồi buộc nó phải chịu đau đớn.

 

“Sau khi phải chịu đựng cảnh ấy hết lần này đến lần khác, con ngựa xấu không còn ngạo mạn như trước. Giờ đây, nó đã bị khuất phục và nghe theo sự điều khiển của người đánh xe; khi nhìn thấy chàng trai xinh đẹp, nó kinh hãi đến chết khiếp. Cuối cùng, hồn người của người đang yêu đi theo chàng trai với lòng tôn kính và kính sợ.

 

“Bởi chàng trai được chăm sóc đủ mọi cách như một người ngang hàng với thần linh, không phải bởi một người yêu giả vờ mà bởi người thực sự chịu đựng nỗi xúc động ấy; và bởi bản thân chàng trai vốn có khuynh hướng trở thành bạn của người chăm sóc mình, nên nếu trước kia chàng từng bị bạn học hay những người khác nói xấu rằng kết giao với người đang yêu là điều đáng hổ thẹn, khiến chàng đẩy người yêu ra xa, thì theo thời gian, tuổi tác và những điều tất yếu sẽ đưa chàng đến chỗ chấp nhận người yêu vào giao du. Bởi Định Mệnh chưa bao giờ quy định rằng người xấu là bạn của người xấu, hay người tốt lại không là bạn của người tốt.

 

“Khi chàng trai đã chấp nhận người đang yêu, lắng nghe lời nói và giao du với người ấy, thiện chí của người yêu, khi luôn ở bên chàng, khiến chàng sững sờ. Chàng nhận ra rằng tất cả tình bạn mà những người bạn và thân quyến khác đem lại cộng lại cũng chẳng là gì so với tình bạn của người bạn được thần linh chiếm hữu này.

 

“Sau khi người đang yêu dành một thời gian làm những việc ấy, luôn ở gần chàng trai — thậm chí chạm vào chàng trong lúc tập luyện thể thao và trong những dịp giao du khác — thì nguồn của dòng chảy ấy bắt đầu tuôn đến người đang yêu một cách mãnh liệt. Chính dòng chảy ấy mà Zeus, khi yêu Ganymede, đã gọi là himeros. Một phần dòng chảy chìm vào người đang yêu; phần còn lại, khi người ấy đã đầy tràn, lại trào ra ngoài. Hãy hình dung một luồng gió hoặc tiếng vang dội trở lại từ một vật thể nhẵn và rắn, quay về nơi phát ra nó; dòng chảy của Cái Đẹp cũng trở lại với người đẹp qua đôi mắt, nơi nó tự nhiên đi vào hồn. Khi trở lại, nó làm hồn người mọc cánh, tưới tắm những lối dẫn của đôi cánh và khiến chúng vội vã mọc lên; nó đổ đầy hồn người được yêu bằng tình yêu.

 

“Giờ đây, chàng trai cũng đang yêu, nhưng lại không biết mình yêu ai. Chàng không hiểu và cũng không thể giải thích điều gì đã xảy ra với mình. Tình trạng ấy giống như thể chàng mắc phải một căn bệnh về mắt từ người khác, nhưng lại không thể xác định nguyên nhân. Chàng không nhận ra rằng mình đang nhìn thấy chính bản thân mình trong người đang yêu, giống như nhìn thấy hình ảnh của mình trong gương. Vì thế, khi người đang yêu ở gần, nỗi đau của chàng trai cũng được xoa dịu, giống như nỗi đau của người đang yêu; khi họ xa nhau, chàng cũng khao khát người ấy và nhớ người ấy như người ấy khao khát và nhớ chàng. Bởi trong chàng có một hình ảnh phản chiếu của tình yêu, một thứ tình yêu đáp lại (anterōs); [20] nhưng chàng gọi và nghĩ nó không phải là tình yêu mà là tình bạn. Tuy vậy, khát vọng của chàng gần như giống hệt khát vọng của người đang yêu, chỉ yếu hơn đôi chút: chàng muốn nhìn thấy, chạm vào, hôn và nằm bên người ấy. Và quả thật, chẳng bao lâu sau, chàng bắt đầu làm những điều ấy.

 

“Khi họ nằm bên nhau, con ngựa buông tuồng của người đang yêu lên tiếng đòi hỏi người đánh xe rằng, sau tất cả những đau khổ mà nó đã chịu đựng, nó xứng đáng được hưởng chút lạc thú. Còn con ngựa của người được yêu thì không có gì để nói; nhưng vì dục vọng đang dâng trào và đầu óc rối loạn, nó ôm lấy người đang yêu rồi hôn người ấy, như chào đón một người bạn hết sức thân thiện. Và khi nằm bên nhau, nếu người đang yêu xin điều gì, nó cũng không thể từ chối ban cho người ấy phần của mình. Trái lại, con ngựa cùng ách với nó, cùng với người đánh xe, chống lại những lời thỉnh cầu như thế bằng sự hổ thẹn và lý trí.

 

“Giờ đây, nếu những phần tốt đẹp hơn trong hồn người của cả hai giành được chiến thắng, dẫn họ đến một nếp sống có trật tự và triết học, thì họ sẽ sống cuộc đời dưới trần gian trong hạnh phúc và sự đồng lòng, tiết chế và đúng mực, bởi họ đã khuất phục phần làm nảy sinh cái xấu trong hồn người và giải phóng phần làm nảy sinh đức hạnh. Khi chết, đôi cánh của họ đã mọc trở lại và họ trở nên nhẹ nhàng; họ đã giành chiến thắng trong một trong ba cuộc tranh tài thực sự thuộc về Olympia. Không có điều thiện nào lớn lao hơn mà sự tự chủ của con người hay sự điên loạn do thần linh ban tặng có thể đem lại cho con người.

 

“Trái lại, nếu họ chọn một đời sống thô kém hơn, không theo triết học mà chạy theo danh dự, thì có thể một lúc nào đó, khi say rượu hoặc vì một sự sơ ý nào khác, hai con ngựa buông tuồng của họ sẽ chiếm lấy hồn người khi nó không được canh giữ. Chúng sẽ đưa hai người đến với nhau, lựa chọn và thực hiện điều mà đa số cho là hạnh phúc nhất. Sau khi đã làm điều ấy, họ sẽ còn tiếp tục làm lại, nhưng chỉ thỉnh thoảng, bởi toàn bộ tư tưởng của họ không hoàn toàn tán thành những gì họ đang làm.

 

“Như vậy, hai người này cũng sống trong tình bạn với nhau, tuy tình bạn ấy kém hơn tình bạn của những người kia, cả khi họ đang yêu lẫn sau khi tình yêu đã qua đi. Họ nghĩ rằng mình đã trao và nhận những bảo đảm lớn lao nhất, đến mức không thể phá vỡ chúng để trở thành kẻ thù của nhau. Khi chết, họ rời khỏi thân thể mà chưa có cánh, nhưng đôi cánh đã sẵn sàng mọc trở lại; vì thế, phần thưởng mà họ nhận được từ cơn điên loạn của tình yêu cũng không nhỏ. Bởi luật định không cho phép những người đã bắt đầu hành trình dưới trời phải đi vào bóng tối và những con đường dưới lòng đất nữa; thay vào đó, họ sống một cuộc đời sáng sủa và hạnh phúc khi ở bên nhau, và khi đôi cánh mọc trở lại, họ sẽ có đôi cánh giống nhau nhờ tình yêu.

 

“Chàng trai ơi, đó là những ân huệ lớn lao và thần thánh mà tình bạn của một người đang yêu sẽ ban cho chàng. Còn sự kết giao với người không yêu mình, vốn được pha trộn với sự tự chủ của con người, chỉ đem lại những lợi ích nhỏ nhoi, thuộc về con người và keo kiệt; nó gieo vào hồn người của người được yêu một thái độ phục tùng như nô lệ, mà đám đông vẫn ca ngợi là đức hạnh; rồi khiến hồn người ấy phải lang thang trên mặt đất và dưới lòng đất suốt chín nghìn năm, không có trí tuệ. [21]

 

[Phần 5. Kết thúc Khúc ca cải chính (256e–257b)]

 

“Vậy, Eros thân yêu, đây là Khúc ca cải chính (palinode) tốt đẹp và cao quý nhất mà theo sức mình chúng tôi có thể dâng lên để trả món nợ với ngài. Tôi buộc phải nói bằng những lời phần nào mang tính thơ ca, nhất là vì Phaedrus đã khiến tôi phải làm như vậy. Xin ngài tha thứ cho những lời trước đây của chúng tôi và nhân từ đón nhận những lời này. Xin đừng vì giận dữ mà lấy lại hoặc làm cho tê liệt tài năng yêu đương mà ngài đã ban cho tôi; trái lại, xin hãy ban cho tôi tài năng ấy còn dồi dào hơn nữa, để tôi được những người đẹp đẽ kính trọng hơn bao giờ hết. Nếu trong bài diễn văn trước, Phaedrus và tôi đã nói điều gì khiến ngài phẫn nộ, xin hãy đổ lỗi cho Lysias, người đã sinh ra bài diễn văn ấy; hãy ngăn ông ấy tiếp tục sáng tác những bài diễn văn thuộc loại này và đưa ông ấy đến với triết học, như người anh Polemarchus của ông ấy đã được đưa đến. Nhờ vậy, người đang yêu ông ấy ở đây sẽ không còn phải lưỡng lự như hiện nay, mà sẽ đơn giản hướng trọn cuộc đời mình đến Tình Yêu và những lời đàm thoại triết học.” [22]

PHAEDRUS: Socrates, tôi cùng ông cầu nguyện như vậy. Nếu điều ấy thực sự tốt đẹp nhất cho chúng ta, mong sao nó trở thành hiện thực. Còn về bài diễn văn của ông, tôi đã ngưỡng mộ nó ngay từ khi ông bắt đầu nói: ông đã trình bày bài này tốt hơn bài trước rất nhiều. Tôi e rằng nỗ lực của Lysias nhằm viết một bài diễn văn ngang tầm với bài này chắc chắn sẽ thất bại, nếu quả thật ông ấy còn dám thử viết một bài diễn văn của riêng mình. Thật ra, người bạn tuyệt vời của tôi, mới đây có một chính khách mà tôi quen biết đã chỉ trích Lysias chính vì lý do ấy. Trong suốt bài công kích của mình, ông ta liên tục gọi Lysias là một ‘người viết diễn văn’ (speech writer). Vì vậy, có lẽ lòng tự ái sẽ khiến Lysias không chịu viết bài diễn văn này cho chúng ta.[23]

 

Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ hai

(Nov/2026)

(Còn tiếp... →)

http://chuyendaudau.blogspot.com/

http://chuyendaudau.wordpress.com

 

 

SOCRATES: Ôi, chàng trai trẻ, ông nói thật ngốc nghếch. Ông đã đánh giá sai người bạn của mình biết bao: ông ấy không dễ bị làm cho khiếp sợ như thế đâu! Nhưng có lẽ ông nghĩ rằng người khiển trách ông ấy đã dùng lời nói ấy như một lời chê bai?

 

PHAEDRUS: Quả thật, Socrates, ông ta có vẻ như vậy. Dù sao, chính ông hẳn cũng biết rằng những chính khách quyền lực và lừng danh nhất thường xấu hổ khi soạn diễn văn hoặc để lại bất kỳ tác phẩm viết nào; họ sợ rằng về sau người ta có thể biết đến họ như những “nhà ngụy biện” (sophists). [24]

 

Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ hai

(Nov/2026)

(Còn tiếp... →)

http://chuyendaudau.blogspot.com/

http://chuyendaudau.wordpress.com

 

 



[1] “Mỗi khuyết điểm... đều có một ưu điểm đối lập”: Socrates muốn nói rằng những điều bất lợi do người đang yêu gây ra cho người được yêu đều có mặt đối lập ở người không yêu. Chẳng hạn, nếu người đang yêu vì ham muốn và lòng ghen tuông mà tìm cách hạn chế sự tự do của người mình yêu, thì người không yêu không có những ham muốn ấy nên có thể tôn trọng sự tự do và lợi ích của người kia hơn. Vì vậy, Socrates cho rằng không cần trình bày riêng từng ưu điểm của người không yêu; chúng ta có thể nhận ra những ưu điểm ấy từ những khuyết điểm ông vừa nêu ở người đang yêu.

[2] Socrates kết thúc Bài diễn văn thứ nhất và giải thích sự đối lập giữa người đang yêu và người không yêu: Socrates nhận xét rằng trong khi phê phán người đang yêu, lời diễn văn của ông đã chuyển từ thơ trữ tình sang thơ sử thi, hàm ý rằng ông đã nói dài và say sưa hơn dự định. Ông nói đùa rằng nếu tiếp tục ca ngợi người không yêu, tức người đối lập với người đang yêu, ông có thể lại bị những nữ thần Nymph khơi dậy cảm hứng và cuốn vào một bài diễn văn dài khác. Vì vậy, ông chỉ nêu nguyên tắc chung: mỗi khuyết điểm đã chỉ ra ở người đang yêu đều có một ưu điểm đối lập ở người không yêu. Nói cách khác, người không yêu có được những phẩm chất mà người đang yêu thiếu hoặc đánh mất khi bị ham muốn chi phối, như sự tỉnh táo, khả năng tự chủ và năng lực suy xét lợi ích của người được yêu. Socrates không triển khai từng ưu điểm tương ứng, mà xem sự đối lập ấy đã đủ rõ sau những gì ông vừa trình bày. Câu nói cuối cùng về việc băng qua sông và rời khỏi nơi này cũng mang sắc thái hài hước: ông muốn kết thúc trước khi Phaedrus tiếp tục khơi gợi cảm hứng khiến ông phải nói thêm. Đây là cách Socrates khép lại bài diễn văn thứ nhất, đồng thời chuẩn bị cho sự chuyển hướng trong phần tiếp theo của cuộc đàm thoại.

[3] Câu nói “hồn người cũng có khả năng tiên tri” ở đây không có nghĩa là Socrates muốn đưa ra một nhận định chung về bản chất của hồn người. Ông chỉ muốn nói rằng đôi khi hồn người có thể cảm thấy trước một điều gì đó, dù lý trí chưa nhận ra rõ nguyên do. Nỗi bất an mà Socrates cảm thấy ngay từ đầu bài diễn văn chính là một biểu hiện như vậy. Vì thế, không nên hiểu câu nói này như một luận thuyết đầy đủ về khả năng tiên tri của hồn người.

[4] [Ibycus là một nhà thơ trữ tình Hy Lạp. Câu thơ được Socrates trích dẫn ở đây diễn tả tình trạng một người được người đời tôn vinh nhưng lại cảm thấy mình đã xúc phạm đến thần linh.]

[5] λόγος (logos): Trong đàm thoại Phaedrus, từ này được dùng nhiều lần để chỉ những bài nói về tình yêu: trước hết là bài diễn văn của Lysias do Phaedrus mang theo, sau đó là những bài diễn văn Socrates lần lượt trình bày. Tuy nhiên, logos trong tiếng Hy Lạp có nghĩa rộng hơn “bài diễn văn”: tùy văn cảnh, từ này còn có thể chỉ lời nói, cách trình bày, nội dung lập luận hoặc toàn bộ một mạch suy luận. Ở đây, khi nói đến bài của Lysias và những bài nói của Socrates, chúng ta hiểu logos là một bài diễn văn được trình bày như một chỉnh thể, có chủ đề, lập luận và cách diễn đạt riêng. Việc Plato dùng cùng một từ để gọi những bài diễn văn ấy cũng giúp chúng ta nhận ra mối liên hệ giữa chúng: mỗi bài đều đưa ra một cách trình bày và lập luận riêng về tình yêu, để rồi được Socrates xem xét, phê bình và vượt qua trong cuộc đàm thoại

[6] Dấu hiệu thần linh, nỗi bất an của Socrates và lỗi lầm đối với thần Eros: Đoạn đàm thoại này đánh dấu một bước ngoặt trong cuộc trò chuyện. Sau khi trình bày bài diễn văn thứ nhất, Socrates nhận ra rằng những điều ông vừa nói về tình yêu có thể đã xúc phạm đến thần Eros. Vì thế, ông cho rằng mình cần sửa lại lời nói trước khi rời khỏi nơi này.

Trước hết, Socrates nhắc đến dấu hiệu thần linh (daimonion) mà ông thường gặp. Dấu hiệu ấy xuất hiện để ngăn ông làm một việc nào đó khi việc ấy không nên được thực hiện. Lần này, nó xuất hiện đúng lúc ông định băng qua sông. Socrates hiểu rằng mình chưa thể rời đi vì còn một lỗi lầm đối với thần linh cần được sửa chữa. Ông xem việc dừng lại lúc này như sự tuân theo lời cảnh báo mà mình đã nhận được.

Tiếp đó, Socrates nói rằng hồn người cũng có khả năng tiên tri. Ở đây, ông muốn nói rằng đôi khi hồn người có thể cảm thấy trước một điều gì đó, dù lý trí chưa nhận ra rõ nguyên do. Nỗi bất an mà ông đã cảm thấy ngay từ đầu bài diễn văn chính là một biểu hiện như vậy. Để giải thích cảm giác ấy, ông dẫn câu thơ của Ibycus, nói về một người tuy được người đời tôn vinh nhưng lại biết rằng mình đã xúc phạm đến thần linh. Qua câu thơ này, Socrates muốn nói rằng sự tán thưởng của người đời không có nghĩa là những điều mình nói ra đều đúng hoặc được thần linh chấp nhận.

Sau đó, Socrates gọi bài diễn văn của Lysias và bài diễn văn thứ nhất của chính mình là những bài diễn văn “khủng khiếp”, “ngu xuẩn” và gần như “phạm thượng”. Ông giải thích lỗi lầm ấy bằng cách nhắc đến Eros. Theo thần thoại Hy Lạp, Eros là con trai của Aphrodite và là một vị thần. Socrates hỏi Phaedrus có tin như vậy không, rồi dựa vào câu trả lời của ông để chỉ ra điều không ổn trong những bài diễn văn vừa rồi: nếu Eros là một vị thần, thì không thể nói về vị thần ấy như thể ông vốn xấu xa.

Trong bài diễn văn thứ nhất, Socrates đã tập trung phê phán người đang yêu, mô tả người ấy như một kẻ bị ham muốn chi phối, ích kỷ và có xu hướng tìm cách kiểm soát người mình yêu. Ông đồng thời đề cao người không yêu vì người này có thể suy xét tỉnh táo và tôn trọng lợi ích của chàng trai hơn. Tuy nhiên, khi trình bày như vậy, ông đã không phân biệt rõ giữa những hành vi xấu do ham muốn ích kỷ gây ra với bản thân Eros. Nếu đồng nhất tình yêu với những biểu hiện xấu ấy, ông sẽ khiến Eros, một vị thần, bị mang tiếng xấu. Đó chính là điều Socrates nhận ra mình cần phải cải chính.

Ý nghĩa của đoạn đàm thoại: Socrates bắt đầu chuyển từ việc so sánh lợi ích và tác hại của người đang yêu với người không yêu sang việc xem xét bản thân Eros và ý nghĩa của tình yêu. Ông nhận ra rằng bài diễn văn trước đã chỉ nhìn tình yêu qua những biểu hiện có thể gây hại, mà chưa xét đến khả năng tình yêu có một nguồn gốc và ý nghĩa thiêng liêng. Vì vậy, ông quyết định sáng tác một Khúc ca cải chính (Palinode) để sửa lại những lời đã nói. Đây là bước chuẩn bị cho bài diễn văn thứ hai, trong đó Socrates sẽ trình bày một cách nhìn khác: tình yêu không chỉ có thể là ham muốn làm con người mất tự chủ, mà còn có thể là một trạng thái xuất thần do thần linh ban tặng.

[7] [Mảnh thơ 18 (Edmonds).]

[8] Socrates nhận ra lỗi lầm và chuẩn bị sáng tác Khúc ca cải chính (Palinode):Đoạn này đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong cuộc đàm thoại. Sau bài diễn văn thứ nhất, trong đó Socrates đã cùng Lysias trình bày Eros như một ham muốn có thể làm tổn hại người được yêu, ông bỗng nhận ra rằng cách nói ấy đã xúc phạm đến một vị thần. Vì thế, ông cho rằng mình phải sửa lại lời nói trước khi rời khỏi nơi này.

Trước hết, Socrates nhắc đến dấu hiệu thần linh (daimonion) mà ông thường gặp. Đây là dấu hiệu quen thuộc với ông, thường xuất hiện để ngăn ông làm một việc nào đó khi việc ấy không nên được thực hiện. Lần này, dấu hiệu xuất hiện đúng lúc ông định băng qua sông, và ông hiểu rằng mình chưa thể rời đi vì còn một lỗi lầm cần được chuộc lại. Socrates nói đùa rằng mình cũng có khả năng tiên tri, dù chỉ ở mức vừa đủ dùng, giống như người chỉ biết đọc biết viết sơ sài nhưng vẫn có thể đọc được những gì cần thiết cho bản thân. Điều đáng chú ý là ông không xem khả năng nhận biết này như một tài nghệ đặc biệt, mà như một sự cảnh báo ông cần lắng nghe.

Từ đó, Socrates đưa ra nhận xét rằng hồn cũng có khả năng tiên tri. Ông dẫn câu thơ của nhà thơ trữ tình Hy Lạp Ibycus: “Vì xúc phạm đến thần linh, tôi lại được người đời tôn vinh.” Câu thơ diễn tả tình cảnh một người được người đời ca ngợi nhưng trong lòng lại cảm thấy bất an vì biết mình đã làm điều không phải trước thần linh. Socrates dùng câu thơ này để giải thích nỗi bất an mà ông đã cảm thấy ngay từ đầu bài diễn văn. Khi ấy, ông chưa hiểu rõ nguyên do; giờ đây, ông nhận ra rằng mình đã cùng Phaedrus nói về Eros bằng những lời không xứng đáng với một vị thần.

Lập luận tiếp theo của Socrates dựa trên một tiền đề quan trọng: Eros là con trai của Aphrodite và là một vị thần. Theo thần thoại Hy Lạp, Aphrodite là nữ thần tình yêu và sắc đẹp; Eros là vị thần gắn với tình yêu và ham muốn. Socrates hỏi Phaedrus liệu ông có tin Eros là con trai của Aphrodite hay không. Khi Phaedrus xác nhận đó là điều người ta vẫn nói, Socrates chỉ ra sự mâu thuẫn trong bài diễn văn của Lysias và bài diễn văn thứ nhất của chính mình: nếu Eros là một vị thần, hoặc ít nhất là một đấng thiêng liêng, thì không thể quy cho ông ấy bản chất xấu xa như những bài diễn văn vừa rồi đã làm. Như vậy, lỗi lầm không chỉ nằm ở chỗ đã phê phán một ham muốn cụ thể, mà ở chỗ đã không phân biệt giữa những biểu hiện sai lạc của tình yêu ái dục với bản thân vị thần Eros. Socrates cho rằng việc trình bày một vị thần như thể ông ấy vốn xấu xa là một sự xúc phạm đến thần linh.

Ông còn tự trách mình và Lysias đã làm cho lỗi lầm ấy nghiêm trọng hơn khi dùng những lời lẽ khéo léo nhưng sai lạc, rồi tự hào vì có thể thuyết phục được những người thiếu suy xét. Ở đây, Socrates không chỉ phê phán nội dung của bài diễn văn mà còn phê phán cách dùng nghệ thuật ngôn từ: lời nói có thể tạo ấn tượng và khiến người nghe ngưỡng mộ, nhưng sự khéo léo ấy không bảo đảm rằng điều được nói ra là đúng. Đây cũng là một vấn đề quan trọng xuyên suốt Phaedrus: nghệ thuật diễn văn không thể chỉ dựa vào khả năng thuyết phục mà phải gắn với tri thức và sự hiểu biết về đối tượng được bàn đến.

Để nói về việc sửa chữa lỗi lầm khi xúc phạm thần linh bằng lời nói, Socrates viện dẫn câu chuyện về Homer, Stesichorus và Helen thành Troy. Theo truyền thuyết, Homer kể rằng Helen đã đến thành Troy, và cuộc chiến thành Troy nổ ra vì nàng. Stesichorus, một nhà thơ trữ tình Hy Lạp, cũng từng kể xấu Helen trong thơ. Nhưng sau đó, ông bị mù. Stesichorus hiểu rằng tai họa ấy là sự trừng phạt của thần linh vì đã nói sai về Helen. Khác với Homer, người không để lại một bài thơ cải chính tương tự trong câu chuyện Socrates kể, Stesichorus đã sáng tác một bài thơ phủ nhận câu chuyện trước đó của mình. Bài thơ mở đầu bằng lời khẳng định rằng câu chuyện ấy không có thật: Helen chưa từng lên thuyền và cũng chưa từng đến thành Troy. Theo một truyền thống khác về cuộc chiến thành Troy, người thực sự đến thành Troy chỉ là hình ảnh hoặc bóng dáng của Helen, còn Helen thật được những thần đưa đến Ai Cập. Sau khi sáng tác bài thơ cải chính, Stesichorus được phục hồi thị lực.

Bài thơ ấy được gọi là Palinode, nghĩa là khúc ca cải chính hoặc bài thơ rút lại lời nói trước đó. Trong đoạn này, Socrates xem việc Stesichorus sửa lại lời thơ về Helen như một tiền lệ: khi đã nói sai về một nhân vật gắn với thần linh, người ta có thể chuộc lỗi bằng cách công khai rút lại và sửa chữa lời nói của mình. Việc nhắc đến Homer và Stesichorus vì thế không đơn thuần là kể một giai thoại văn chương, mà nhằm làm rõ trách nhiệm của người nói đối với những điều mình đã phát biểu.

Cuối cùng, Socrates tuyên bố sẽ khôn ngoan hơn Homer và Stesichorus ở một điểm: ông sẽ sáng tác bài Palinode của mình trước khi bị trừng phạt, chứ không đợi tai họa xảy ra rồi mới sửa chữa. Ông cũng nói lần này sẽ để đầu trần, không che mặt vì hổ thẹn. Hình ảnh ấy gợi lại tập tục che đầu khi đọc hoặc nói những điều khiến người ta xấu hổ, đồng thời diễn tả thái độ của Socrates: ông sẽ công khai nhận lỗi và trực tiếp cải chính những gì mình vừa nói.

Như vậy, đoạn đàm thoại này mở đường cho bài diễn văn thứ hai của Socrates. Ông không đơn giản phủ nhận toàn bộ những điều đã nói về những tác hại của ham muốn ích kỷ, mang tính chiếm hữu. Điều ông cần sửa chữa là cách nhìn một chiều đã đồng nhất Eros với những biểu hiện xấu xa ấy. Bài diễn văn tiếp theo sẽ xem xét lại tình yêu ái dục từ một phương diện khác: không chỉ như một ham muốn có thể làm con người mất tự chủ, mà còn như một trạng thái xuất thần do thần linh ban tặng, có khả năng đưa hồn người đến gần Cái Đẹp và chân lý.

[9] Chỉ người thanh niên mà Socrates đã hướng lời trong bài diễn văn thứ nhất. Chàng là đối tượng giả định của cuộc tranh luận về tình yêu

[10] Chàng trai ở đây là nhân vật trẻ tuổi mà Socrates đã hướng lời trong bài diễn văn thứ nhất. Chàng không phải là Phaedrus, cũng không nhất thiết là một người thực sự đang có mặt bên cạnh hai ông. Socrates tiếp tục hình dung chàng như người trực tiếp nghe bài diễn văn thứ hai; Phaedrus đáp lại theo tình cảnh giả định ấy. Cách đối đáp này giúp Socrates duy trì mạch diễn văn như thể ông đang trò chuyện trực tiếp với chàng trai.

[11] Bản dịch đoạn này đã được đối chiếu với nguyên văn Hy Lạp trong Platonis Opera, do John Burnet biên tập (Oxford University Press, 1903). Qua đối chiếu, những chỗ chưa sát nguyên bản đã được hiệu đính về cách giải thích từ nguyên (manikē / mantikē), những cơn giận của thần linh giáng xuống những dòng họ, trạng thái xuất thần do những nàng Muse khơi dậy, lập luận về sự bất tử của hồn người, quan niệm về thần linh và sinh vật bất tử, số lượng những vị thần trong đoàn rước của Zeus, cũng như cách diễn đạt về thực tại bên ngoài bầu trời. Bản dịch đồng thời được chỉnh lại ở những đoạn nói về hình ảnh cỗ xe và hai con ngựa, sự hồi tưởng, tình yêu đáp lại (anterōs) và sự khác biệt giữa tình bạn do tình yêu khơi dậy với quan hệdựa trên sự tính toán và tự chủ thông thường. Những hiệu đính này nhằm loại bỏ những ý diễn giải không có căn cứ trong nguyên bản, bảo toàn những phân biệt trong lập luận và giữ đúng ý nghĩa của những hình ảnh, thuật ngữ và lối chơi chữ mà Plato dùng.

[12] [Xét theo lối chơi chữ dựa trên từ nguyên, tên gọi này có thể được diễn giải thành: “Stesichorus, con trai của Người nói điều tốt đẹp, đến từ Vùng đất của Khát vọng.” Myrrhinus là một deme — đơn vị hành chính địa phương — của Athens cổ đại.]

Socrates cố ý gán bài diễn văn thứ nhất cho Phaedrus, còn bài diễn văn thứ hai cho Stesichorus, nhà thơ Hy Lạp cổ đại. Việc gán tên này không nhằm xác định tác giả thực sự của hai bài diễn văn, mà có dụng ý riêng. Phaedrus đã mang bài diễn văn của Lysias đến, say mê những lập luận trong đó và khơi gợi Socrates trình bày một bài diễn văn tương tự. Vì thế, Socrates đùa rằng bài diễn văn thứ nhất thuộc về Phaedrus, như thể muốn đặt trách nhiệm về những lời phê phán tình yêu ấy lên người đã khởi xướng cuộc tranh luận. Trái lại, việc gán bài diễn văn thứ hai cho Stesichorus gợi lại câu chuyện về nhà thơ này: sau khi sáng tác một bài thơ phỉ báng Helen, ông đã làm một bài thơ khác để rút lại lời buộc tội và chuộc lỗi. Qua sự liên tưởng ấy, Socrates ngầm báo trước rằng ông cũng sẽ rút lại những lời vừa nói về tình yêu và trình bày một bài diễn văn mới để sửa chữa lỗi lầm của mình. Như vậy, cách đặt tên hai tác giả tạo nên sự đối lập giữa hai bài diễn văn: bài thứ nhất là lời nói mà Socrates cần rút lại, còn bài thứ hai là lời đính chính nhằm chuộc lỗi với thần Eros.

[13] Sự điên loạn mang tính tiên tri và những nghi lễ thanh tẩy, khai tâm: Socrates phân biệt nghệ thuật tiên tri (mantikē), bắt nguồn từ trạng thái xuất thần do thần linh ban tặng, với nghệ thuật giải đoán điềm báo (oiōnistikē), dựa trên sự quan sát chim chóc và những dấu hiệu tự nhiên rồi dùng suy luận để đoán biết tương lai. Theo cách giải thích từ nguyên của Socrates, tên gọi cổ manikē còn giữ dấu vết của liên hệgiữa sự điên loạn (mania) và khả năng tiên tri. Ông dùng sự phân biệt này để chứng minh rằng trạng thái xuất thần do thần linh ban tặng cao quý hơn sự suy xét thông thường của con người. Ông còn nêu một lợi ích khác của trạng thái ấy: nó có thể hướng dẫn những người gặp tai họa mà người xưa cho là do thần linh nổi giận thực hiện những nghi lễ thanh tẩy (nhằm giải trừ sự ô uế về mặt tôn giáo) và nghi lễ khai tâm (đưa họ vào những nghi thức thờ phụng có tính huyền nhiệm). Nhờ đó, họ có thể thoát khỏi tai họa trong hiện tại và cả về sau. Qua hai dẫn chứng này, Socrates muốn cho thấy sự điên loạn do thần linh ban tặng không phải là điều đáng chê trách, mà có thể đem lại những lợi ích vượt quá khả năng của sự tỉnh táo thông thường.

[14] Sự điên loạn do thần linh ban tặng (theia mania): Trong đoạn này, Socrates muốn bác bỏ quan niệm cho rằng mọi trạng thái điên loạn đều là điều xấu và người mất khả năng tự chủ nhất thiết phải kém hơn người luôn giữ được sự tỉnh táo. Ông phân biệt hai loại điên loạn: một loại bắt nguồn từ những rối loạn của con người, một loại do thần linh ban tặng. Chính loại thứ hai, theo ông, có thể đem lại những điều tốt đẹp mà sự tỉnh táo thông thường không thể đạt được.

Vì vậy, từ “điên loạn” (mania) trong đoạn này không nên hiểu theo nghĩa bệnh lý, tức một trạng thái rối loạn tinh thần hay mất khả năng nhận thức. Socrates dùng từ này để chỉ trạng thái con người được thần linh tác động và đưa ra khỏi trạng thái tỉnh táo thông thường. Trong trạng thái ấy, con người có thể nhận được những lời tiên báo, sự chỉ dẫn hoặc nguồn cảm hứng mà bằng suy luận và khả năng riêng của mình, họ không thể có được. Có thể gọi đây là sự xuất thần do thần linh ban tặng, nhưng cần lưu ý rằng Socrates vẫn dùng từ mania và cố ý đặt nó đối lập với sự tỉnh táo (sōphrosynē).

Để chứng minh điều này, Socrates lần lượt nêu ra những thành tựu của ba dạng điên loạn do thần linh ban tặng.

Thứ nhất là sự điên loạn mang tính tiên tri, gắn với thần Apollo. Socrates nhắc đến những nữ tư tế ở Delphi và Dodona, những người khi ở trong trạng thái xuất thần có thể đưa ra lời tiên báo và chỉ dẫn có ích cho cá nhân cũng như cộng đồng. Ông còn giải thích tên gọi manikē (nghệ thuật tiên báo) bằng cách liên hệ nó với mania (sự điên loạn). Theo cách giải thích từ nguyên mà Socrates đưa ra, người Hy Lạp cổ đại đã xem trạng thái xuất thần do thần linh ban tặng là nguồn gốc của khả năng tiên tri. Ông đối chiếu nó với oionoistikē, nghệ thuật xem điềm qua chim chóc và những dấu hiệu khác, vốn dựa vào sự quan sát và suy luận của con người. Qua sự đối chiếu này, Socrates muốn chứng minh rằng khả năng tiên tri do thần linh ban tặng cao quý hơn việc tự mình suy đoán tương lai từ những dấu hiệu bên ngoài. Cần lưu ý rằng đây là cách giải thích từ nguyên của Socrates trong cuộc đàm thoại, không nhất thiết phản ánh chính xác lịch sử hình thành của những từ Hy Lạp ấy.

Thứ hai là sự điên loạn mang tính nghi lễ và thanh tẩy, gắn với thần Dionysus. Socrates nói đến những tai họa và đau khổ mà người xưa tin là do cơn giận của thần linh đối với một số dòng họ gây ra. Trong những trường hợp ấy, trạng thái xuất thần do thần linh ban tặng giúp con người tìm đến việc cầu nguyện, thờ phụng, thực hiện những nghi lễ thanh tẩy và khai tâm. Nhờ đó, họ có thể được giải thoát khỏi những tai họa đang chịu đựng hoặc có thể xảy đến về sau. Ở đây, Socrates muốn nhấn mạnh rằng sự điên loạn do thần linh ban tặng không chỉ giúp con người biết trước tương lai, mà còn có thể đưa họ đến những nghi lễ giúp giải trừ đau khổ và khôi phục sự bình an.

Thứ ba là sự điên loạn do những nàng Muse ban tặng, tức trạng thái xuất thần khơi dậy cảm hứng thi ca. những nàng Muse là những nữ thần bảo trợ thi ca, âm nhạc và nghệ thuật. Khi cảm hứng của những nàng tác động đến một hồn người còn trong sáng và chưa bị những thói quen xấu làm cho chai sạn, hồn người ấy được đánh thức và có thể sáng tác những khúc hát, bài thơ có giá trị. Socrates cho rằng người làm thơ chỉ dựa vào kỹ thuật mà không có cảm hứng do những nàng Muse ban tặng thì không thể sánh với người được thần linh khơi dậy. Kỹ thuật có thể giúp người ta làm thơ, nhưng tự nó chưa đủ để tạo nên thi ca đích thực.

Sau khi nêu ba dạng điên loạn ấy, Socrates đi đến kết luận rằng không phải mọi trạng thái mất đi sự tỉnh táo đều đáng chê trách. Khi được thần linh ban tặng, sự điên loạn có thể đem lại những lợi ích lớn lao hơn sự tự chủ thông thường. Đây cũng là cơ sở để ông chuẩn bị trình bày dạng điên loạn thứ tư: sự điên loạn do Eros ban tặng, tức trạng thái tình yêu ái dục có nguồn gốc thần linh. Khác với cách nhìn trong bài diễn văn thứ nhất, Socrates sẽ chứng minh rằng tình yêu không chỉ có thể khiến con người mất tự chủ và gây ra những điều bất lợi, mà trong một hình thức cao quý, nó còn có thể đem lại hạnh phúc lớn lao nhất.

Như vậy, luận điểm chính của đoạn này không phải là ca ngợi mọi hình thức điên loạn hay phủ nhận giá trị của lý trí và sự tự chủ. Socrates chỉ muốn chứng minh rằng có những trạng thái xuất thần do thần linh ban tặng cao quý hơn sự tỉnh táo thông thường, bởi chúng mở ra những khả năng mà con người không thể đạt được chỉ bằng năng lực riêng của mình. Đây là bước chuẩn bị quan trọng cho lập luận về Eros trong phần tiếp theo của Phaedrus

[15] Về từ psychē (ψυχή): “hồn”: Trong đàm thoại Phaedrus, Plato dùng từ psychē (ψυχή) để chỉ hồn, tức nguyên lý sống và tự vận động. Hồn không chỉ có ở con người mà còn được nói đến nơi động vật, thần linh và những sinh thể khác. Bởi vậy, từ psychē có phạm vi rộng hơn hồn của riêng con người. Khi dịch là “hồn”, chúng ta giữ được phạm vi ý nghĩa ấy; còn “hồn người” chỉ được dùng khi lời văn nói rõ đến hồn của con người.

Phạm vi này thể hiện rõ trong đoạn 245c–246a, khi Socrates chứng minh rằng hồn là bất tử. Ông mở đầu bằng mệnh đề: “Mọi hồn đều bất tử” (pasa psychē athanatos). Sau đó, ông giải thích rằng cái tự vận động chính nó thì bất tử, bởi nó không nhận sự vận động từ một nguồn bên ngoài. Hồn chính là cái có khả năng tự vận động như vậy. Lập luận của Socrates vì thế không chỉ nói về hồn người, mà khảo sát bản tính của hồn nói chung.

Ở những đoạn khác của đàm thoại, Plato tập trung vào đời sống của con người: hồn người lựa chọn kiếp sống, yêu thương, ham muốn và phải điều khiển những khuynh hướng khác nhau bên trong mình. Trong những văn cảnh ấy, cách gọi “hồn người” giúp xác định rõ đối tượng đang được bàn đến. Như vậy, “hồn” được dùng khi Plato nói về hồn theo nghĩa rộng; “hồn người” được dùng khi ông nói riêng về hồn của con người.

Hồn (psychē) cũng cần được phân biệt với trí (nous). Trong đoạn văn về sự chiêm ngưỡng thực tại, hồn là chủ thể hướng đến và chiêm ngưỡng những gì chân thực, còn trí gắn với khả năng nhận biết và chiêm ngưỡng ấy. Hồn cũng không đơn thuần là một vật thể nằm bên trong thân thể. Plato nhận diện hồn qua khả năng tự vận động và xem nó là nguyên lý làm cho sự sống có thể bắt đầu và tiếp diễn. Từ “hồn” do đó diễn tả được ý nghĩa rộng của psychē trong tư tưởng Plato, đồng thời không gợi sẵn những quan niệm về “linh hồn” vốn có thể khiến người đọc hiểu thuật ngữ này theo một nghĩa khác.

[16] “Người đánh xe” và hai con ngựa: Trong Phaedrus, Plato dùng hình ảnh một cỗ xe do hai con ngựa có cánh kéo, cùng với người đánh xe, để mô tả hồn người và những khuynh hướng khác nhau bên trong hồn. Đây không phải là ba thực thể tồn tại riêng biệt, mà là ba thành phần cùng thuộc về một hồn, mỗi thành phần có bản tính và cách hoạt động riêng. Người đánh xe có nhiệm vụ điều khiển cả hai con ngựa, nhưng công việc này không dễ dàng, bởi hai con ngựa có bản tính trái ngược nhau. Một con đẹp đẽ, tốt lành và thuộc dòng giống cao quý; con kia có bản tính đối nghịch, khó điều khiển và bị những ham muốn lôi kéo. Chính sự khác biệt ấy khiến việc điều khiển cỗ xe trở thành một công việc vô cùng khó nhọc.

Ở những đoạn tiếp theo, Plato mô tả rõ hơn tính cách của từng con ngựa. Con ngựa tốt biết hổ thẹn, tôn trọng và nghe theo lời chỉ dẫn của người đánh xe. Trái lại, con ngựa xấu không chịu nghe lời, luôn bị dục vọng lôi kéo và chỉ miễn cưỡng phục tùng sự kiềm chế. Vì vậy, người đánh xe phải không ngừng tìm cách điều khiển cả hai, đồng thời ngăn con ngựa xấu lấn át con ngựa tốt.

Qua hình ảnh này, chúng ta có thể hiểu rằng người đánh xe giữ vai trò hướng dẫn và điều khiển, nhưng không phải mọi khuynh hướng trong hồn đều dễ dàng nghe theo sự hướng dẫn ấy. Hai con ngựa tượng trưng cho những khuynh hướng khác nhau: một bên có khả năng hướng đến điều cao quý và biết tự kiềm chế; bên kia dễ bị những ham muốn trước mắt lôi kéo. Vì thế, người đánh xe không chỉ phải điều khiển cỗ xe mà còn phải đối phó với sự chống đối của chính một trong hai con ngựa. Hình ảnh ấy giúp chúng ta thấy rõ cuộc tranh đấu diễn ra bên trong hồn người, sự khó khăn của việc tự làm chủ và nỗ lực hướng hồn đến Cái Đẹp và chân lý.

[17] “Trí” (nous) và “hồn” (psychē): Trong Phaedrus, cần phân biệt nous (trí) với psychē (hồn). Psychē là nguyên lý sống và tự vận động, đồng thời là chủ thể của những hoạt động và biến chuyển được Plato mô tả qua hình ảnh người đánh xe cùng hai con ngựa. Còn nous chỉ trí, tức khả năng nhận biết và chiêm ngưỡng thực tại.

Trong đoạn văn này, Plato nói rằng hồn được nuôi dưỡng bằng trí và tri thức thuần khiết khi nó có thể hướng đến và chiêm ngưỡng những thực tại chân thực. Như vậy, hồn là chủ thể thực hiện việc chiêm ngưỡng, còn trí gắn với khả năng nhận biết thực tại mà hồn hướng đến. Hai thuật ngữ có liên hệ mật thiết nhưng không đồng nghĩa với nhau. Vì thế, không nên đồng nhất trí với toàn bộ hồn, cũng không nên xem trí và hồn là hai thực thể hoàn toàn tách biệt. Sự phân biệt này giúp chúng ta hiểu rõ hơn cách Plato trình bày hoạt động nhận biết và khả năng chiêm ngưỡng thực tại của hồn.

[18] Hồn, đôi cánh và hành trình chiêm ngưỡng thực tại: Đoạn này trình bày một trong những phần quan trọng nhất của Phaedrus: Socrates giải thích bản tính của hồn, nguyên nhân khiến hồn mất đôi cánh, hành trình của hồn cùng những vị thần lên đến nơi bên ngoài bầu trời, và những gì hồn có thể chiêm ngưỡng tại đó. Qua hình ảnh thần thoại về đoàn xe có cánh, Plato diễn tả liên hệgiữa hồn, trí, tri thức và những thực tại vượt khỏi thế giới mà chúng ta cảm nhận bằng giác quan.

1. Hồn là nguyên lý sống và tự vận động

Socrates mở đầu bằng cách phân biệt sinh vật hữu tử và bất tử. Theo ông, mọi hồn đều chăm lo cho những gì không có hồn. Khi còn đầy đủ đôi cánh, hồn có thể bay lên cao và cai quản toàn thể vũ trụ. Nhưng khi mất cánh, nó bị kéo xuống, kết hợp với một thân thể thuộc về cõi đất. Sự kết hợp giữa hồn và thân thể tạo thành một sinh vật sống (zōion), mà chúng ta gọi là sinh vật hữu tử.

Ở đây, hồn không chỉ được xem là thứ làm cho thân thể sống, mà còn là nguyên lý có khả năng tự vận động và vận động những gì khác. Hình ảnh hồn bay lên khi còn có cánh, rồi rơi xuống khi mất cánh, vừa diễn tả bản tính có nguồn gốc thần linh của hồn, vừa giải thích sự khác biệt giữa đời sống bất tử và đời sống hữu tử.

Khi nói về những vị thần, Socrates thừa nhận rằng chúng ta không thể dùng lập luận để xác định đầy đủ bản tính của họ. Ông chỉ có thể hình dung thần linh như những sinh vật bất tử, trong đó hồn và thân thể kết hợp với nhau mãi mãi. Cách trình bày này cho thấy ông ý thức được giới hạn của hiểu biết con người khi bàn về thần linh.

2. Đôi cánh của hồn và liên hệvới cái thiện

Socrates tiếp tục giải thích vì sao hồn có thể mất đôi cánh. Đôi cánh vốn có chức năng nâng cái nặng lên cao, đưa nó đến nơi những vị thần cư ngụ. Chúng được nuôi dưỡng bởi những phẩm chất thuộc về thần linh, như cái đẹp, sự thông thái và cái thiện. Ngược lại, cái xấu, cái ác và những gì trái ngược với những phẩm chất ấy khiến đôi cánh suy yếu, héo đi rồi tan biến.

Như vậy, đôi cánh không chỉ là hình ảnh tượng trưng cho khả năng bay lên của hồn. Chúng còn biểu thị khả năng hướng về những điều cao quý và gần gũi với thần linh. Khi hồn hướng đến cái đẹp, sự thông thái và cái thiện, đôi cánh được nuôi dưỡng; khi hồn bị kéo về phía những điều thấp kém và xấu xa, đôi cánh dần mất đi sức mạnh. Đây là cơ sở cho hình ảnh những hồn có thể bay lên cùng những vị thần và những hồn phải rơi xuống cõi trần.

3. Đoàn xe của những vị thần và cuộc hành trình lên đỉnh vòm trời

Socrates mô tả Zeus dẫn đầu đoàn xe có cánh của những vị thần. Theo sau Zeus là những vị thần và những daimon, được phân thành những đoàn riêng. Hestia ở lại nơi cư ngụ của những thần, còn những vị thần khác lần lượt dẫn đầu đoàn xe của mình. Hình ảnh này thể hiện một vũ trụ có trật tự, trong đó mỗi vị thần đảm nhận một vị trí và công việc riêng.

Các vị thần cùng đoàn xe đi lên một con dốc dẫn đến đỉnh vòm trời, nơi họ có thể chiêm ngưỡng những gì nằm bên ngoài bầu trời. Cỗ xe của những vị thần di chuyển dễ dàng vì những con ngựa của họ đều tốt và được điều khiển thuần thục. Trái lại, những hồn khác phải vật lộn với hai con ngựa có khuynh hướng khác nhau. Đặc biệt, con ngựa xấu kéo cỗ xe xuống, khiến người đánh xe khó điều khiển và không thể dễ dàng vượt qua con dốc.

Hình ảnh này tiếp tục phát triển dụ ngôn cỗ xe song mã đã được Socrates giới thiệu trước đó. Người đánh xe tượng trưng cho trí, còn hai con ngựa biểu thị những khuynh hướng khác nhau trong hồn. Người đánh xe phải điều khiển cả hai con ngựa để đưa cỗ xe đi lên. Nếu không làm chủ được chúng, hồn sẽ bị kéo xuống hoặc không thể tiến xa trên hành trình. Qua đó, Plato diễn tả cuộc đấu tranh bên trong hồn và những khó khăn mà hồn phải vượt qua để hướng đến thực tại chân thực.

4. Nơi bên ngoài bầu trời và thực tại (ousia)

Phần quan trọng nhất của đoạn văn bắt đầu khi Socrates mô tả nơi nằm bên ngoài bầu trời. Ông nói rằng chưa nhà thơ nào có thể ca ngợi đầy đủ nơi ấy, nhưng ông vẫn cố gắng diễn tả vì đang nói về sự thật. Tại đó, hồn không còn nhìn thấy những sự vật có hình dạng và màu sắc như trong thế giới cảm nhận bằng giác quan. Thay vào đó, hồn hướng đến thực tại (ousia): cái thực sự là, không màu sắc, không hình dạng và không thể chạm đến.

Socrates nói rằng chỉ có trí (nous), người cầm lái của hồn, mới có thể chiêm ngưỡng thực tại ấy. Điều này cho thấy Plato phân biệt những gì chúng ta nhìn thấy bằng giác quan với những gì chỉ có thể được nhận biết bằng trí. Những sự vật trong thế giới cảm nhận luôn thay đổi và sinh thành; còn thực tại mà Socrates mô tả không thuộc về quá trình sinh thành và biến đổi ấy.

5. Hồn được nuôi dưỡng bằng tri thức chân thật

Socrates nói rằng tư tưởng của những vị thần được nuôi dưỡng bằng trí và tri thức thuần khiết. Hồn của những sinh vật khác cũng có thể được nuôi dưỡng như vậy, nếu chúng hướng đến những gì phù hợp với bản tính của mình. Khi chiêm ngưỡng cái thực, hồn yêu mến nó và được nuôi dưỡng bằng sự thật.

Những gì hồn nhìn thấy ở nơi ấy không phải là những sự vật cụ thể trong thế giới cảm nhận, mà là những thực tại như Công Lý, Sự Tự Chủ và Tri Thức. Đặc biệt, Socrates nhấn mạnh rằng đây không phải thứ tri thức gắn với những sự vật đang sinh thành, cũng không phải thứ tri thức thay đổi tùy theo đối tượng mà con người hiện nay gọi là những cái có. Đó là tri thức về cái thực sự là thực tại.

Như vậy, hồn được nuôi dưỡng không phải bằng những ý kiến hay nhận thức thay đổi theo hoàn cảnh, mà bằng sự chiêm ngưỡng những thực tại chân thật và không biến đổi. Hình ảnh hồn dự tiệc bằng những gì nó nhìn thấy diễn tả niềm vui và sự viên mãn mà hồn đạt được khi tiếp xúc với tri thức chân thật.

6. Những hồn khác nhau trong hành trình chiêm ngưỡng thực tại

Sau khi mô tả đời sống của những vị thần, Socrates chuyển sang những hồn khác. Hồn nào đi theo vị thần mà mình gần gũi nhất và trở nên giống vị thần ấy nhất thì có cơ hội vươn lên cao hơn. Tuy nhiên, ngay cả hồn ấy cũng không dễ dàng vượt qua cuộc hành trình, bởi nó vẫn phải điều khiển hai con ngựa có khuynh hướng khác nhau. Nó có thể nhìn thấy những thực tại bên ngoài bầu trời, nhưng chỉ trong chốc lát.

Những hồn khác còn gặp nhiều khó khăn hơn. Có hồn lúc bay lên, lúc lại bị kéo xuống vì hai con ngựa không chịu đi cùng một hướng. Có hồn dù cố gắng theo những vị thần nhưng không đủ sức vượt lên. Chúng chen lấn, va chạm và giẫm đạp lên nhau trong cuộc tranh đua. Vì người đánh xe không điều khiển được những con ngựa, nhiều hồn bị thương tổn và nhiều đôi cánh bị gãy.

Hình ảnh này cho thấy không phải mọi hồn đều có khả năng chiêm ngưỡng thực tại ở mức độ như nhau. Khả năng ấy tùy thuộc vào việc hồn có điều khiển được những khuynh hướng bên trong mình hay không. Những hồn có thể vươn lên cao sẽ nhìn thấy thực tại, dù chưa chắc đã nhìn thấy trọn vẹn; những hồn thất bại trong cuộc hành trình phải rời đi mà không được chiêm ngưỡng cái thực. Khi ấy, chúng chỉ còn được nuôi dưỡng bằng ý kiến (doxa), chứ không phải bằng tri thức chân thật.

7. Ý nghĩa chung của đoạn văn

Toàn bộ đoạn văn xây dựng một bức tranh về hồn và hành trình hướng đến thực tại. Đôi cánh biểu thị khả năng vươn lên của hồn; người đánh xe và hai con ngựa diễn tả những yếu tố cùng những khuynh hướng khác nhau bên trong hồn; còn nơi bên ngoài bầu trời tượng trưng cho lĩnh vực của những thực tại chân thật, chỉ có thể được chiêm ngưỡng bằng trí.

Điểm quan trọng trong lập luận của Socrates là sự phân biệt giữa tri thức về cái thực sự là và ý kiến về những sự vật đang sinh thành và biến đổi. Hồn được nuôi dưỡng bằng tri thức khi có thể chiêm ngưỡng những thực tại như Công Lý, Sự Tự Chủ và Tri Thức; trái lại, khi không thể vươn đến những thực tại ấy, nó chỉ còn dựa vào ý kiến.

Đoạn này cũng chuẩn bị cho phần tiếp theo của Phaedrus: những hồn không thể theo kịp đoàn xe của những vị thần sẽ mất đôi cánh và rơi xuống cõi trần, bắt đầu một đời sống gắn với thân thể. Tuy nhiên, những gì chúng từng chiêm ngưỡng vẫn để lại dấu vết trong hồn. Chính dấu vết ấy là cơ sở để Plato giải thích khả năng hồi tưởng (anamnesis): khi gặp những vẻ đẹp trong thế giới cảm nhận, hồn có thể nhớ lại Cái Đẹp mà nó từng chiêm ngưỡng trước kia.

[Lưu ý về thuật ngữ trong đoạn này: Cần giữ rõ sự phân biệt giữa psychē (hồn) và nous (trí). Hồn là chủ thể của hành trình, có đôi cánh và được diễn tả qua hình ảnh người đánh xe cùng hai con ngựa; trí là khả năng nhận biết và chiêm ngưỡng thực tại. Vì vậy, khi Socrates nói trí là người cầm lái của hồn, không nên hiểu trí và hồn là hai thực thể hoàn toàn tách biệt, cũng không nên đồng nhất trí với toàn bộ hồn.]

[19] Phân tích đoạn tiếp theo trong Phaedrus (248c–252c): Đoạn này tiếp tục luận giải về sự bất tử của hồn, sự hồi tưởng và bốn dạng điên loạn do thần linh ban tặng. Trọng tâm của Socrates lúc này là dạng điên loạn thứ tư: tình yêu ái dục (erōs). Ông giải thích vì sao tình yêu có thể khiến hồn người mọc lại đôi cánh, đồng thời phân biệt tình yêu hướng đến Cái Đẹp với sự ham muốn chỉ tìm kiếm lạc thú thể xác.

Có thể chia đoạn văn thành những phần sau.

1. Luật của Adrasteia và số phận của những hồn sau khi rời bỏ thế giới thần linh

Adrasteia là một nhân vật thần thoại gắn với ý niệm về trật tự tất yếu và sự báo ứng mà không ai có thể tránh khỏi. Khi Socrates nói đến “luật của Adrasteia”, ông muốn đặt sự vận động của những hồn trong một trật tự có quy luật: hồn nào theo được những vị thần và nhìn thấy chân lý sẽ không bị tổn hại trong vòng tuần hoàn kế tiếp; hồn nào không đủ sức theo kịp, để mất đôi cánh và rơi xuống trần gian, sẽ phải trải qua một đời sống hữu hạn trong thân thể.

Điều đáng chú ý là việc nhìn thấy chân lý không chỉ là một kinh nghiệm nhận thức thoáng qua. Chân lý nuôi dưỡng phần tốt đẹp nhất của hồn và nuôi dưỡng chính đôi cánh giúp hồn bay lên. Vì vậy, khả năng chiêm ngưỡng chân lý có liên hệ trực tiếp với tình trạng của hồn: càng được nuôi dưỡng bằng những thực tại chân thật, hồn càng có khả năng duy trì đôi cánh; càng xa rời những thực tại ấy, hồn càng trở nên nặng nề và dễ sa xuống.

Ở đây, hình ảnh đôi cánh tiếp tục giữ vai trò quan trọng. Đôi cánh không chỉ tượng trưng cho khả năng bay lên theo nghĩa hình ảnh, mà còn biểu thị khả năng hướng về những thực tại thần linh. Khi hồn bị lãng quên và những điều xấu xa làm cho nặng nề, đôi cánh rụng đi; nói cách khác, hồn mất khả năng hướng lên những gì vượt khỏi đời sống cảm giác thông thường.

2. Thứ bậc của chín kiểu đời sống

Sau khi rơi xuống trần gian, những hồn đã nhìn thấy chân lý không nhập vào thân thể một cách tùy tiện. Socrates phân chia những kiểu đời sống mà chúng có thể lựa chọn thành chín hạng, tùy theo mức độ chân lý mà mỗi hồn từng nhìn thấy.

Đứng đầu là đời sống của nhà triết học, người yêu cái đẹp, nhà thơ có cảm hứng âm nhạc và người có bản tính yêu đương. Tiếp theo là những đời sống gắn với quyền lực chính trị và quân sự, rồi đến những người làm chính trị, quản lý tài sản, lao động, thể thao, chữa bệnh, tiên tri, sáng tác nghệ thuật mô phỏng, thủ công, nông nghiệp, ngụy biện, mị dân và cuối cùng là bạo chúa.

Thứ bậc này không đơn thuần phân chia những nghề nghiệp theo mức độ danh giá trong xã hội. Nó phản ánh một trật tự giá trị mà Socrates đặt ra dựa trên quan hệ giữa đời sống con người với chân lý. Nhà triết học đứng đầu vì đời sống triết học gần với hoạt động chiêm ngưỡng những thực tại chân thật nhất. Trái lại, nhà ngụy biện, kẻ mị dân và nhất là bạo chúa đứng ở những vị trí thấp hơn, bởi đời sống của họ xa rời chân lý và dễ bị chi phối bởi những ham muốn, tham vọng hoặc sự lừa dối.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây là cách phân loại mang tính triết học và biểu tượng của Plato, chứ không phải một bảng phân hạng nghề nghiệp theo nghĩa thông thường. Việc một hồn nhập vào một kiểu đời sống nào đó liên quan đến mức độ nó từng chiêm ngưỡng chân lý trước khi xuống trần gian.

Socrates cũng nhấn mạnh rằng thứ bậc ấy không quyết định hoàn toàn số phận của mỗi hồn. Trong bất kỳ kiểu đời sống nào, hồn sống công chính đều có thể nhận được số phận tốt đẹp hơn, còn hồn sống bất công sẽ phải chịu số phận tồi tệ hơn. Như vậy, cần phân biệt hai điều: vị trí của một kiểu đời sống trong trật tự nói trên và cách một hồn thực sự sống trong đời sống ấy.

3. Sự tái sinh, sự phán xét và khả năng lựa chọn đời sống kế tiếp

Theo câu chuyện của Socrates, phần lớn những hồn đã rơi xuống trần gian phải trải qua mười nghìn năm trước khi có thể trở về nơi xuất phát và mọc lại đôi cánh. Ngoại lệ là những hồn đã thực sự yêu triết học hoặc đã yêu một chàng trai theo cách có triết học. Nếu trong ba đời sống liên tiếp, mỗi đời kéo dài một nghìn năm, chúng vẫn lựa chọn và duy trì đời sống như vậy, thì sau ba nghìn năm chúng có thể mọc lại đôi cánh và trở về.

Những hồn còn lại phải trải qua một cuộc xét xử sau đời sống đầu tiên. Hồn sống bất công bị đưa xuống những nơi trừng phạt dưới lòng đất; hồn sống công chính được đưa lên một nơi nào đó trên trời và sống tương xứng với đời sống mà mình đã trải qua. Sau một nghìn năm, cả hai nhóm trở lại để lựa chọn đời sống tiếp theo.

Chi tiết này cho thấy quan niệm về sự tái sinh trong đoạn văn không phải là một quá trình hoàn toàn thụ động. Sau khi trải qua sự phán xét và thời gian tương ứng, mỗi hồn được lựa chọn một đời sống mới. Đời sống ấy có thể là đời sống con người hoặc đời sống của một loài thú vật. Tuy nhiên, có một giới hạn quan trọng: hồn chưa từng nhìn thấy chân lý không thể nhập vào hình hài con người.

Đây là điểm dẫn Socrates trở lại với vấn đề nhận thức. Theo ông, đời sống con người không chỉ được xác định bởi khả năng cảm giác hay hành động, mà còn bởi khả năng nhận ra bản chất của sự vật. Chính khả năng ấy phân biệt con người với những hình thức sống khác trong trật tự tái sinh mà ông đang trình bày.

4. Sự hồi tưởng và khả năng nhận biết những gì thực sự hiện hữu

Câu nói rằng con người phải hiểu sự vật “theo hình thức” (eidos) có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Socrates giải thích rằng con người phải biết tập hợp nhiều tri giác riêng lẻ thành một nhờ suy luận. Chẳng hạn, khi gặp nhiều sự vật đẹp khác nhau, chúng ta không chỉ nhận biết từng sự vật riêng biệt, mà còn có thể nhận ra Cái Đẹp mà những sự vật ấy cùng biểu hiện.

Đó chính là sự hồi tưởng (anamnesis): khi nhìn thấy những sự vật ở trần gian, hồn nhớ lại những thực tại mà nó từng chiêm ngưỡng trong cuộc hành trình cùng những vị thần. Những gì chúng ta nhìn thấy bằng giác quan chỉ là những biểu hiện ở trần gian; còn những thực tại mà hồn từng chiêm ngưỡng mới là đối tượng đích thực của sự hiểu biết.

Vì vậy, “đi từ nhiều tri giác tập hợp lại thành một nhờ suy luận” không có nghĩa là chỉ cộng nhiều cảm giác với nhau để tạo thành một khái niệm. Điều quan trọng là khả năng nhận ra một bản chất chung vượt khỏi những biểu hiện riêng lẻ. Đây là một cách trình bày sớm về quan hệgiữa tri giác, sự hồi tưởng và việc nhận biết những Thể Dạng trong triết học Plato.

Đoạn này cũng giúp chúng ta hiểu vì sao Plato xem triết học là một hoạt động đặc biệt. Nhà triết học không chỉ thu thập tri thức về những sự vật đang biến đổi, mà còn cố gắng nhận ra những thực tại không biến đổi, vốn là nền tảng để chúng ta hiểu những sự vật ấy.

5. Vì sao nhà triết học là người có khả năng mọc lại đôi cánh?

Socrates nói rằng chỉ tư tưởng của nhà triết học mới mọc cánh một cách chính đáng, bởi nhà triết học luôn cố gắng giữ trí nhớ hướng về những thực tại mà những vị thần cũng nhờ chiêm ngưỡng chúng mà là thần linh.

Điều này không có nghĩa nhà triết học đã trở thành thần linh. Ý của Socrates là đời sống triết học có sự gần gũi đặc biệt với hoạt động của những vị thần: cả hai đều hướng về những thực tại chân thật, thay vì chỉ bị cuốn theo những sự vật biến đổi trong thế giới cảm giác.

Cụm từ “được khai tâm vào những nghi lễ khai tâm trọn vẹn” gợi lại những nghi lễ tôn giáo huyền nhiệm của người Hy Lạp cổ đại. Trong những nghi lễ ấy, người tham dự được chuẩn bị và dẫn dắt qua những nghi thức đặc biệt để đạt đến một kinh nghiệm tôn giáo mà người ngoài không được chia sẻ. Socrates dùng hình ảnh này để mô tả đời sống triết học: nhà triết học đã được khai tâm vào một hình thức nhận thức cao hơn, bởi người ấy biết hồi tưởng và hướng về những thực tại chân thật.

Do đó, khi người đời cho rằng nhà triết học là kẻ loạn trí, họ chỉ nhìn thấy những biểu hiện khác thường bên ngoài mà không hiểu nguyên nhân của chúng. Nhà triết học bị xem là xa lạ với những bận tâm thông thường của con người, nhưng theo Socrates, chính sự xa cách ấy cho thấy người đó đang hướng về cái thần linh.

6. Dạng điên loạn thứ tư: tình yêu ái dục như một con đường hồi tưởng Cái Đẹp

Đến đây, Socrates mới đi vào luận điểm chính của bài diễn văn thứ hai: tình yêu ái dục là một dạng điên loạn do thần linh ban tặng. Khi một người nhìn thấy vẻ đẹp ở trần gian, vẻ đẹp ấy có thể gợi nhớ Cái Đẹp chân thực mà hồn từng chiêm ngưỡng trước khi nhập vào thân thể. Sự hồi tưởng này làm cho đôi cánh của hồn bắt đầu mọc lại. Hồn muốn bay lên để trở về với thực tại mà nó từng biết, nhưng vì vẫn bị ràng buộc trong thân thể, nó không thể thực hiện được khát vọng ấy.

Bởi vậy, người đang yêu có vẻ như không còn quan tâm đến những gì diễn ra quanh mình. Người ấy ngước nhìn lên, bị cuốn hút bởi vẻ đẹp trước mắt và không còn chú ý đến những công việc thông thường. Người khác có thể xem đó là một trạng thái điên loạn, nhưng Socrates cho rằng đây là dạng điên loạn tốt đẹp nhất, bởi nó bắt nguồn từ thần linh và có thể đem lại điều tốt lành cho cả người đang yêu lẫn người được yêu.

Đây là bước chuyển quan trọng so với bài diễn văn thứ nhất. Ở bài diễn văn trước, Socrates tập trung phê phán người đang yêu vì ham muốn và lòng ghen tuông có thể tìm cách chiếm hữu, kiểm soát người được yêu. Nhưng ở bài diễn văn thứ hai, ông không còn xem mọi hình thức tình yêu đều có hại. Ông phân biệt tình yêu bị chi phối bởi ham muốn ích kỷ với tình yêu bắt nguồn từ sự hồi tưởng Cái Đẹp và hướng hồn về những thực tại cao hơn.

Vì thế, tình yêu trong đoạn này không chỉ là ham muốn đối với một con người đẹp đẽ. Người đang yêu còn bị đánh động bởi điều mà vẻ đẹp của người kia gợi nhớ: Cái Đẹp tự thân. Chính liên hệấy khiến tình yêu có thể trở thành một con đường dẫn hồn trở lại với những thực tại thần linh.

7. Vì sao Cái Đẹp có khả năng đánh thức sự hồi tưởng rõ ràng hơn những Thể Dạng khác?

Socrates cho rằng những thực tại như Công Lý và Sự Tự Chủ không dễ được nhận ra qua những biểu hiện của chúng ở trần gian. Chúng không hiện ra trước mắt chúng ta một cách rõ ràng; những giác quan hữu hạn chỉ giúp một số ít người nhận ra những nguyên mẫu qua những biểu hiện không hoàn hảo.

Cái Đẹp lại có một vị trí đặc biệt. Trong số những thực tại mà hồn từng chiêm ngưỡng, Cái Đẹp là thực tại vẫn còn tỏa sáng rõ ràng nhất qua những hình ảnh ở trần gian. Nhờ thị giác, chúng ta có thể trực tiếp nhìn thấy một gương mặt đẹp hoặc một thân thể đẹp; và chính vẻ đẹp cảm nhận được bằng mắt ấy có thể đánh thức ký ức về Cái Đẹp mà hồn từng chiêm ngưỡng ở nơi thần linh.

Ở đây, Socrates không nói rằng vẻ đẹp của thân thể chính là Cái Đẹp chân thực. Ông phân biệt rõ giữa hình ảnh của Cái Đẹp ở trần gian và chính Cái Đẹp mà hình ảnh ấy gợi nhớ. Vẻ đẹp hữu hình có giá trị vì nó có thể dẫn hồn vượt khỏi chính nó, hướng đến thực tại mà nó biểu hiện một cách không trọn vẹn.

Socrates còn nói rằng thị giác là giác quan sắc bén nhất trong những giác quan của thân thể, nhưng nó không thể nhìn thấy trí tuệ. Nếu trí tuệ có thể hiện ra trước mắt chúng ta rõ ràng như Cái Đẹp, nó cũng sẽ khơi dậy tình yêu mãnh liệt. Điều này làm nổi bật vị trí đặc biệt của Cái Đẹp: nó là một trong những thực tại cao cả, nhưng đồng thời cũng có khả năng biểu hiện qua thế giới cảm giác theo cách mà những thực tại khác không có được.

8. Người chưa được khai tâm và người có khả năng hồi tưởng Cái Đẹp

Socrates tiếp tục phân biệt hai cách phản ứng trước vẻ đẹp hữu hình.

Người chưa được khai tâm hoặc đã trở nên ô uế không thể vượt qua hình ảnh của Cái Đẹp để hướng đến chính Cái Đẹp. Khi nhìn thấy một thân thể đẹp, người ấy chỉ tìm kiếm lạc thú thể xác, hành động theo ham muốn và không biết kính trọng điều mà vẻ đẹp ấy có thể gợi nhớ.

Ngược lại, người từng được khai tâm và đã chiêm ngưỡng những thực tại ở nơi thần linh có thể nhận ra trong vẻ đẹp hữu hình một dấu vết của Cái Đẹp chân thực. Khi nhìn thấy một gương mặt hoặc một thân thể đẹp, người ấy trước hết run rẩy, bởi ký ức về những cảnh tượng thần linh từng chiêm ngưỡng trở lại. Người ấy nhìn chàng trai với lòng kính trọng gần như dành cho một vị thần.

Sự đối lập này không đơn giản là đối lập giữa người có ham muốn thể xác và người hoàn toàn không có ham muốn. Chính người có khả năng hồi tưởng cũng trải qua những xúc động mãnh liệt của tình yêu. Khác biệt nằm ở chỗ người ấy hiểu — dù chưa chắc có thể diễn đạt rõ ràng — rằng vẻ đẹp đang hiện ra trước mắt không chỉ là một đối tượng để thỏa mãn ham muốn, mà còn là điều gợi nhớ một thực tại cao hơn.

Vì thế, tình yêu được Socrates ca ngợi không phải là sự phủ nhận thân thể. Nó bắt đầu từ việc nhìn thấy vẻ đẹp của thân thể, nhưng không dừng lại ở đó. Nó có thể đưa người đang yêu từ vẻ đẹp hữu hình đến sự hồi tưởng Cái Đẹp chân thực.

9. Đôi cánh mọc lại: hình ảnh về sự hồi sinh của hồn

Từ đây, Socrates mô tả những biến đổi trong hồn người đang yêu bằng một loạt hình ảnh giàu tính thân thể. Khi nhìn thấy chàng trai đẹp, người đang yêu run rẩy; sau đó, mồ hôi và sức nóng xuất hiện. Dòng chảy của Cái Đẹp đi vào qua đôi mắt, làm nóng lên và tưới tắm cho những nơi từng mọc cánh. Những chỗ đã khô cứng và đóng kín bắt đầu mềm ra, khiến đôi cánh có thể mọc trở lại.

Đây là một hình ảnh ẩn dụ về sự hồi sinh của hồn. Trước khi rơi xuống trần gian, hồn có cánh; nhưng khi bị lãng quên và những điều xấu xa làm cho nặng nề, nó mất đôi cánh. Nay, khi gặp vẻ đẹp hữu hình và hồi tưởng Cái Đẹp chân thực, hồn bắt đầu khôi phục khả năng hướng lên những thực tại thần linh.

Socrates so sánh sự mọc cánh với cảm giác đau nhức của trẻ nhỏ khi răng bắt đầu nhú lên. Hình ảnh này nhấn mạnh rằng sự hồi sinh không phải lúc nào cũng đem lại cảm giác dễ chịu. Hồn vừa được đánh thức vừa phải chịu đau đớn; nó khao khát điều mà nó nhận ra nhưng chưa thể đạt tới. Vì thế, tình yêu vừa là niềm vui vừa là sự khổ sở.

10. Himeros: khát khao nảy sinh từ dòng chảy của Cái Đẹp

Socrates giải thích tên gọi himeros — khát khao — bằng hình ảnh dòng chảy của Cái Đẹp đi vào hồn qua đôi mắt. Theo cách giải thích từ nguyên mà ông đưa ra, khi vẻ đẹp từ người được yêu chảy vào hồn người đang yêu, nó tưới tắm và làm dịu những nơi đôi cánh đang mọc. Từ dòng chảy ấy nảy sinh khát khao.

Đây là một lối giải thích từ nguyên mang tính triết học và thi ca trong cuộc đàm thoại, không nên xem như một kết luận ngôn ngữ học đã được xác nhận. Điều quan trọng ở đây là liên hệmà Socrates thiết lập giữa vẻ đẹp, dòng chảy và khát khao: người đang yêu khao khát người đẹp bởi vẻ đẹp ấy đánh thức trong hồn một sự hồi tưởng và một chuyển động hướng về Cái Đẹp.

Khi được ở gần người mình yêu, hồn cảm thấy dễ chịu vì dòng chảy ấy tiếp tục nuôi dưỡng đôi cánh. Nhưng khi bị tách khỏi người được yêu, dòng chảy ngừng lại, những nơi đôi cánh mọc ra khô cứng và đóng kín. Hồn lại chịu đau đớn vì khát khao không được thỏa mãn. Khi nhớ đến người đẹp, nó lại tìm thấy niềm vui.

Như vậy, tình yêu được mô tả qua hai trạng thái đối lập: sự hiện diện của người đẹp đem lại niềm vui và làm dịu nỗi đau; sự vắng mặt của người ấy khiến khát khao trở nên đau đớn. Chính sự đan xen giữa hai trạng thái này tạo nên nỗi khắc khoải của người đang yêu.

11. Cơn điên loạn của người đang yêu và sự đảo ngược những giá trị thông thường

Socrates mô tả người đang yêu không thể ngủ yên, luôn tìm cách đến nơi có thể nhìn thấy người mình yêu. Khi gặp lại người ấy, người đang yêu cảm thấy được giải thoát khỏi nỗi đau; khi xa cách, nỗi khát khao lại trỗi dậy.

Trong trạng thái ấy, người đang yêu có thể bỏ bê tài sản, xa rời gia đình và bạn bè, xem nhẹ những quy tắc ứng xử mà trước kia mình từng coi trọng. Người ấy sẵn lòng chịu đựng những bất tiện, thậm chí chấp nhận sống như một kẻ lệ thuộc, chỉ để được ở gần người mình yêu.

Những biểu hiện này thoạt nhìn rất giống sự mất tự chủ mà Socrates từng phê phán trong bài diễn văn thứ nhất. Tuy nhiên, ở đây ông giải thích chúng từ một nguyên nhân khác: người đang yêu không chỉ bị ham muốn thể xác chi phối, mà còn bị cuốn vào sự hồi tưởng Cái Đẹp và khát vọng hướng về thực tại thần linh.

Dẫu vậy, không nên hiểu rằng mọi hành vi thiếu tự chủ của người đang yêu đều tự động trở thành cao quý. Điều Socrates muốn phân biệt là nguồn gốc và hướng đi của cơn điên loạn: nếu tình yêu chỉ nhằm thỏa mãn ham muốn và chiếm hữu người khác, nó vẫn thuộc về dạng tình yêu ích kỷ đã bị phê phán; nếu tình yêu khơi dậy sự hồi tưởng Cái Đẹp và hướng hồn về những thực tại cao hơn, nó có thể trở thành một dạng điên loạn thần linh.

Người được yêu còn được gọi là “vị thầy thuốc duy nhất” có thể chữa lành nỗi đau của người đang yêu. Đây là một nghịch lý có chủ ý: chính vẻ đẹp của người được yêu vừa gây ra khát khao, vừa có thể làm dịu nỗi khát khao ấy. Người được yêu trở thành đối tượng mà hồn hướng đến để tìm lại sự cân bằng và tiếp tục quá trình mọc cánh.

12. Eros và Pteros: tình yêu như sức mạnh làm mọc cánh

Ở cuối đoạn, Socrates nhắc đến những câu thơ được cho là của một người thuộc dòng Homeridai. Theo những câu thơ ấy, loài người gọi vị thần là Eros, còn những vị thần gọi ngài là Pteros, bởi ngài khiến hồn phải mọc cánh.

Đây là một lối chơi chữ dựa trên sự gần gũi giữa Eros (thần Tình Yêu) và pteron (cánh). Socrates dùng nó để khép lại phần giải thích về tình yêu: tình yêu có sức mạnh làm cho hồn mọc lại đôi cánh, nghĩa là đánh thức khả năng hướng về những thực tại thần linh mà hồn từng chiêm ngưỡng.

Không nên xem câu chuyện này như một từ nguyên có giá trị lịch sử hay ngôn ngữ học chắc chắn. Nó là một cách diễn giải thi ca, phù hợp với lập luận của Socrates trong bài diễn văn. Qua đó, ông muốn nhấn mạnh rằng tình yêu không chỉ là một ham muốn hướng đến người đẹp, mà còn là sức mạnh có thể đưa hồn vượt khỏi những giới hạn của đời sống trần gian.

Ý nghĩa chung của toàn bộ đoạn

Đoạn văn này trình bày một bước chuyển quan trọng trong quan niệm của Plato về tình yêu. Trong bài diễn văn thứ nhất, Socrates phê phán người đang yêu vì ham muốn và lòng ghen tuông có thể khiến họ tìm cách kiểm soát người được yêu, làm tổn hại sự tự do và lợi ích của người ấy. Trong bài diễn văn thứ hai, ông cho thấy tình yêu còn có một khả năng khác: nó có thể đánh thức sự hồi tưởng về Cái Đẹp chân thực và làm cho hồn mọc lại đôi cánh.

Lập luận ấy dựa trên ba liên hệchính:

1. Cái Đẹp hữu hình và Cái Đẹp chân thực: vẻ đẹp của một con người ở trần gian có thể gợi nhớ Cái Đẹp mà hồn từng chiêm ngưỡng trước khi nhập vào thân thể.

2. Sự hồi tưởng và đôi cánh của hồn: khi nhận ra vẻ đẹp hữu hình như một dấu vết của Cái Đẹp chân thực, hồn được đánh thức và bắt đầu khôi phục khả năng hướng lên những thực tại thần linh.

3. Tình yêu và sự điên loạn do thần linh ban tặng: tình yêu khiến người đang yêu trải qua những xúc động mãnh liệt, thậm chí đau đớn và mất đi sự yên ổn thông thường. Nhưng nếu tình yêu ấy bắt nguồn từ sự hồi tưởng Cái Đẹp, nó không chỉ là một ham muốn thể xác mà còn có thể trở thành con đường đưa hồn đến gần những thực tại cao hơn.

Vì vậy, luận điểm quan trọng nhất ở đây không phải là tình yêu khiến con người quên đi mọi thứ để chạy theo người mình yêu. Điều Plato muốn làm rõ là: vẻ đẹp của một con người có thể đánh thức trong hồn ký ức về Cái Đẹp chân thực; và nhờ sự hồi tưởng ấy, tình yêu có thể trở thành sức mạnh đưa hồn vượt khỏi những bận tâm thông thường của đời sống trần gian.

Nói cách khác, tình yêu trong Phaedrus có hai hướng khác nhau. Một hướng dừng lại ở ham muốn và tìm cách chiếm hữu người đẹp; hướng kia đi qua vẻ đẹp hữu hình để hồi tưởng Cái Đẹp, nhờ đó làm cho hồn mọc lại đôi cánh. Chính hướng thứ hai khiến Socrates xem tình yêu là dạng điên loạn do thần linh ban tặng cao quý nhất.

[20] Anterōs (ἀντέρως) – “tình yêu đáp lại”: Anterōs là thuật ngữ Hy Lạp chỉ tình yêu nảy sinh nơi người được yêu, để đáp lại tình yêu của người đang yêu mình. Trong Phaedrus, Plato dùng từ này để diễn tả tình trạng của chàng trai bắt đầu có tình cảm với người đang yêu mình nhưng chưa nhận ra bản chất của tình cảm ấy. Chàng tưởng đó chỉ là tình bạn, trong khi thực ra chàng đang dần đáp lại tình yêu của người kia.

Điểm đáng chú ý là người được yêu không chỉ tiếp nhận tình cảm mà còn trở thành người yêu, dù chưa ý thức được sự thay đổi trong lòng mình. Vì thế, anterōs không đơn thuần chỉ sự đáp lại tình yêu theo nghĩa thông thường, mà còn diễn tả sự hình thành một tình cảm tương ứng, như hình ảnh phản chiếu tình yêu ban đầu.

Trong bản dịch này, thuật ngữ anterōs được giữ nguyên ở lần xuất hiện đầu tiên, kèm theo cách dịch “tình yêu đáp lại”; ở những lần sau, dùng nhất quán cách dịch này. Qua đó, có thể phân biệt anterōs với erōs – tình yêu của người đang yêu – đồng thời nhận ra quan hệqua lại mà Plato mô tả giữa hai người.

[21] Diễn giải và phân tích lập luận trong Phaedrus (252c–256e): Những người đang yêu, hai con ngựa và tình yêu đáp lại

Trong phần này, Socrates tiếp tục giải thích dạng điên loạn thứ tư do thần linh ban tặng: tình yêu ái dục (erōs). Nhưng ông chuyển từ việc trình bày tình yêu như một sức mạnh đánh thức sự hồi tưởng Cái Đẹp sang khảo sát cụ thể hơn quan hệgiữa người đang yêu và người được yêu. Ông lần lượt giải thích vì sao mỗi người yêu theo một cách khác nhau, cuộc đấu tranh diễn ra bên trong hồn người đang yêu, tình yêu đáp lại (anterōs) hình thành nơi người được yêu như thế nào, và hai người có thể đi đến những kết quả khác nhau tùy theo cách họ điều khiển những ham muốn của mình.

Có thể chia lập luận thành sáu phần chính.

1. Vị thần mà một người từng đi theo ảnh hưởng đến cách người ấy yêu

Socrates mở đầu bằng cách phân biệt những người từng đi theo những vị thần khác nhau trong đoàn tuần hành trên trời. Người từng đi theo Zeus, khi bị tình yêu chiếm hữu, có thể chịu đựng sức nặng của tình yêu ấy một cách vững vàng hơn. Trái lại, người từng đi theo Ares có thể trở nên hung hăng, khát máu khi cho rằng người mình yêu đã đối xử bất công với mình.

Để hiểu sự phân biệt này, chúng ta cần nhớ lại câu chuyện trước đó về hành trình của những hồn. Mỗi hồn từng đi theo một vị thần trong đoàn vũ khúc trên trời và chiêm ngưỡng những thực tại thần linh. Khi xuống trần gian, hồn vẫn còn lưu giữ dấu vết của vị thần mà nó từng đi theo. Dấu vết ấy biểu hiện trong khuynh hướng, tính khí và cách sống của mỗi người.

Vì vậy, vị thần mà một người từng đi theo không chỉ là một chi tiết trong câu chuyện thần thoại. Đó còn là hình ảnh tượng trưng cho một kiểu bản tính và một cách sống. Người theo Zeus có khuynh hướng triết học, yêu sự hiểu biết và biết dẫn dắt; người theo Hera tìm kiếm vẻ vương giả; người theo Ares có thể biểu lộ tính hiếu chiến và nóng nảy.

Từ đó, Socrates đưa ra một nhận xét quan trọng: người đang yêu thường tìm kiếm ở người được yêu những phẩm chất tương ứng với bản tính mà chính mình ngưỡng mộ. Người ấy không chỉ bị hấp dẫn bởi vẻ đẹp bên ngoài, mà còn muốn tìm thấy trong người được yêu hình ảnh của vị thần mình từng phụng sự.

Chẳng hạn, người từng đi theo Zeus sẽ tìm một chàng trai có bản tính triết học và biết dẫn dắt. Khi tìm được người ấy, người đang yêu không chỉ yêu chàng mà còn cố gắng giúp chàng phát triển những phẩm chất tương ứng với Zeus. Đồng thời, chính người đang yêu cũng tự rèn luyện mình theo những phẩm chất ấy. Nếu trước kia chưa thực hành triết học, người ấy sẽ bắt đầu học hỏi và tìm cách sống theo khuôn mẫu mà mình ngưỡng mộ.

Như vậy, tình yêu ở đây có một tác dụng hai chiều: người đang yêu muốn làm cho người được yêu trở nên giống vị thần mà mình tôn kính, nhưng trong quá trình ấy, chính người đang yêu cũng phải trở nên giống vị thần ấy hơn. Tình yêu không chỉ là sự hấp dẫn giữa hai người; nó còn là một hình thức noi theo và rèn luyện bản tính.

Điểm này giúp chúng ta hiểu vì sao Socrates xem tình yêu đích thực có thể đem lại lợi ích cho người được yêu. Người đang yêu không tìm cách giữ người kia trong tình trạng lệ thuộc để thỏa mãn ham muốn của mình, mà cố gắng giúp người kia phát triển những phẩm chất tốt đẹp. Vì thế, Socrates nói rằng người đang yêu đích thực không ganh tị hay nhỏ nhen trước sự tiến bộ của người được yêu.

2. Người đang yêu đích thực muốn làm cho người được yêu trở nên tốt đẹp hơn

Sau khi trình bày những kiểu người yêu tương ứng với Zeus, Hera, Apollo và những vị thần khác, Socrates khái quát rằng mỗi người đang yêu đều tìm kiếm một người có bản tính tương tự với vị thần mà mình tôn thờ. Khi đã tìm được, họ thuyết phục và rèn luyện người được yêu để người ấy sống theo khuôn mẫu của vị thần đó.

Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với sự phân biệt giữa tình yêu ích kỷ và tình yêu đích thực.

Trong bài diễn văn thứ nhất, Socrates đã mô tả người đang yêu ích kỷ như một người muốn giữ người được yêu trong tình trạng yếu kém và lệ thuộc, vì sự độc lập và tiến bộ của người kia có thể đe dọa quyền chiếm hữu của mình. Nhưng ở đây, người đang yêu đích thực lại có thái độ ngược hẳn: họ muốn người được yêu trở nên tốt đẹp hơn, ngay cả khi điều đó đòi hỏi chính họ phải học hỏi và thay đổi.

Vì vậy, tình yêu đích thực không được đo bằng mức độ mãnh liệt của ham muốn, mà bằng hướng đi của ham muốn ấy. Nếu tình yêu chỉ nhằm thỏa mãn người đang yêu, nó có thể làm tổn hại người được yêu. Nếu tình yêu hướng đến sự phát triển của cả hai, nó có thể trở thành một quan hệđem lại lợi ích cho cả hai người.

Tuy nhiên, cần chú ý rằng Socrates vẫn đang trình bày tình yêu trong khuôn khổ xã hội Hy Lạp cổ đại, đặc biệt là quan hệ giữa người đàn ông trưởng thành đang yêu và chàng trai trẻ được yêu. Do đó, không nên đồng nhất ngay mô hình này với quan niệm hiện đại về tình yêu giữa hai người bình đẳng. Điều đáng chú ý trong lập luận của Plato là yêu một người có nghĩa là muốn người ấy trở nên tốt đẹp, chứ không chỉ muốn người ấy thuộc về mình.

3. Hai con ngựa biểu hiện cuộc xung đột bên trong hồn người đang yêu

Sau khi trình bày những lợi ích mà tình yêu đích thực có thể đem lại cho người được yêu, Socrates quay lại hình ảnh cỗ xe song mã đã giới thiệu trước đó. Ông nhắc rằng mỗi hồn người được mô tả bằng ba phần: người đánh xe và hai con ngựa. Lần này, ông giải thích rõ hơn bản tính của từng con ngựa.

Con ngựa thứ nhất có hình dáng đẹp đẽ, màu trắng, biết hổ thẹn, yêu danh dự và có tính tự chủ. Nó thuận theo ý kiến chân thật, có thể nghe lời người đánh xe mà không cần dùng đến roi hay kim thúc ngựa.

Con ngựa thứ hai có hình dáng thô kệch, màu đen, cứng đầu và ngang ngạnh. Nó tượng trưng cho sự ngạo mạn, khoác lác và những ham muốn không chịu tuân theo sự điều khiển của lý trí. Người đánh xe phải dùng cả roi lẫn kim thúc ngựa mới có thể buộc nó nghe theo.

Hai con ngựa này không phải là hai hồn riêng biệt, mà là hai khuynh hướng đối lập bên trong cùng một hồn người. Một khuynh hướng biết tự chủ, kính trọng và có khả năng nghe theo sự hướng dẫn; khuynh hướng kia bị ham muốn chi phối, chỉ tìm kiếm sự thỏa mãn trước mắt và chống lại mọi sự kiềm chế.

Người đánh xe giữ vai trò điều khiển toàn bộ cỗ xe. Trong hình ảnh này, ông biểu hiện năng lực hướng dẫn và kiểm soát những khuynh hướng khác nhau của hồn. Có thể liên hệ vai trò ấy với nous (trí), nhưng không nên hiểu rằng ba hình ảnh chỉ là ba thực thể hoàn toàn tách biệt trong hồn. Đây là một hình ảnh tượng trưng nhằm diễn tả sự xung đột và việc điều khiển những khuynh hướng bên trong con người.

Điểm quan trọng là Socrates không mô tả hồn người như một thực thể luôn thống nhất và tự chủ. Ngay cả khi người ấy nhận ra điều tốt đẹp, trong hồn vẫn có thể tồn tại những ham muốn chống lại phán đoán của mình. Vì vậy, đời sống đạo đức không chỉ đòi hỏi nhận biết điều tốt, mà còn đòi hỏi khả năng điều khiển những ham muốn để hành động phù hợp với điều mình nhận biết.

4. Sự xung đột giữa những khuynh hướng trái ngược trong hồn người đang yêu

Socrates tiếp tục mô tả điều xảy ra khi người đang yêu nhìn thấy chàng trai đẹp.

Ngay khi nhìn thấy người được yêu, hồn người đang yêu lại bị khuấy động bởi cảm giác nóng bừng và những mũi nhọn của khát khao. Lúc ấy, hai con ngựa phản ứng theo hai cách khác nhau.

Con ngựa trắng, dù cũng bị kích động, vẫn biết tự kiềm chế vì còn giữ được sự hổ thẹn. Nó không muốn lao tới người được yêu một cách bất chấp. Trái lại, con ngựa đen không còn nghe theo người đánh xe, hung hăng kéo cả cỗ xe về phía chàng trai và đòi hỏi được thỏa mãn ham muốn.

Đây là hình ảnh cụ thể của cuộc xung đột giữa sự tự chủ và ham muốn thể xác. Người đang yêu vừa muốn đến gần người mình yêu, vừa nhận ra rằng không phải cách tiếp cận nào cũng đúng đắn. Một phần trong hồn muốn giữ sự kính trọng và tiết chế; phần kia chỉ muốn chiếm hữu và hưởng lạc thú.

Khi cả cỗ xe cuối cùng đến gần chàng trai, khuôn mặt đẹp của chàng đánh thức trí nhớ của người đánh xe. Ông nhớ lại Cái Đẹp chân thực mà hồn từng chiêm ngưỡng trước khi xuống trần gian, đồng thời thấy Cái Đẹp đứng cùng Sự Tự Chủ. Trước cảnh tượng ấy, người đánh xe kinh hãi và kính cẩn, giật mạnh dây cương để kéo cả cỗ xe lùi lại.

Chi tiết này rất quan trọng. Người đánh xe không chỉ kiềm chế con ngựa đen vì sợ hậu quả của hành động thiếu đúng mực. Ông còn bị đánh động bởi ký ức về Cái Đẹp và Sự Tự Chủ. Nói cách khác, sự hồi tưởng về những thực tại chân thật giúp ông nhận ra rằng vẻ đẹp của chàng trai không phải là một đối tượng để tùy tiện thỏa mãn ham muốn.

Con ngựa trắng cũng lùi lại, nhưng vì hổ thẹn và kính sợ nên nó trở nên xúc động. Con ngựa đen thì ngược lại: nó tức giận, lăng mạ người đánh xe và con ngựa trắng vì đã ngăn cản nó. Nó tiếp tục tìm cách kéo cả cỗ xe đến gần người được yêu.

Cuộc xung đột ấy lặp đi lặp lại. Mỗi lần con ngựa đen lại muốn tiến tới, người đánh xe phải dùng sức mạnh để kiềm chế nó. Sau nhiều lần bị trừng phạt, con ngựa đen dần bị khuất phục. Cuối cùng, khi nhìn thấy chàng trai đẹp, nó cũng trở nên kinh sợ và chịu nghe theo người đánh xe.

Qua hình ảnh này, Plato muốn cho thấy sự tự chủ không phải là một trạng thái có được ngay lập tức. Người đang yêu phải trải qua một cuộc đấu tranh liên tục để điều khiển ham muốn của mình. Con ngựa đen không biến mất; nó vẫn tồn tại, nhưng dần dần học cách tuân theo sự hướng dẫn của người đánh xe.

Đồng thời, điều khiến người đánh xe có thể kiềm chế ham muốn không chỉ là ý chí cưỡng ép. Chính sự hồi tưởng Cái Đẹp và Sự Tự Chủ đã làm thay đổi cách ông nhìn người được yêu. Khi nhận ra vẻ đẹp hữu hình gắn với một thực tại cao hơn, ông không còn muốn đối xử với chàng trai như một đối tượng để thỏa mãn dục vọng.

5. Từ tình yêu của người đang yêu đến tình yêu đáp lại (anterōs)

Sau khi mô tả cuộc đấu tranh bên trong người đang yêu, Socrates chuyển sang giải thích điều xảy ra nơi người được yêu.

Người được yêu ban đầu có thể không muốn kết giao với người đang yêu, một phần vì những lời cảnh báo của bạn bè và những người xung quanh. Họ có thể cho rằng quan hệ ấy đáng hổ thẹn hoặc có thể gây ra những điều không tốt. Nhưng khi người đang yêu thực sự đối xử với chàng trai bằng sự chăm sóc, kính trọng và thiện chí, chàng dần nhận ra rằng quan hệấy khác với những gì người khác đã nói.

Socrates nhấn mạnh rằng người đang yêu đích thực không chỉ tìm cách thỏa mãn bản thân. Người ấy dành thời gian ở bên chàng trai, chăm sóc chàng và giúp chàng phát triển. Nhờ đó, người được yêu dần nhận ra một tình bạn đặc biệt, khác với tình bạn thông thường mà bạn bè và thân quyến có thể đem lại.

Đây là bước chuyển từ tình cảm đơn phương sang quan hệ có sự đáp lại. Người đang yêu dành cho chàng trai một sự chăm sóc đặc biệt; chàng trai dần cảm nhận được điều ấy và bắt đầu có tình cảm tương ứng.

Socrates giải thích sự hình thành tình cảm này bằng hình ảnh một dòng chảy. Khi người đang yêu ở gần người được yêu, dòng chảy của Cái Đẹp đi vào hồn người đang yêu qua đôi mắt. Một phần dòng chảy ở lại trong hồn; phần còn lại trào ra và trở lại với người đẹp, cũng qua đôi mắt. Khi trở lại, nó làm cho hồn người được yêu mọc cánh và đánh thức tình cảm trong chàng.

Hình ảnh này có ý nghĩa đặc biệt: tình yêu của người đang yêu không chỉ tác động đến chính người ấy, mà còn có thể khơi dậy một tình cảm tương ứng nơi người được yêu. Người được yêu trở thành người đang yêu, dù ban đầu chưa nhận ra điều đó.

Socrates gọi tình cảm này là anterōs — tình yêu đáp lại. Chàng trai không biết rằng mình đang yêu người kia. Chàng tưởng đó chỉ là tình bạn, bởi chàng chưa hiểu rõ nguyên nhân của những cảm xúc đang nảy sinh trong lòng mình. Nhưng khi người đang yêu ở gần, chàng cảm thấy dễ chịu; khi người ấy vắng mặt, chàng cũng nhớ nhung và khát khao. Chàng muốn nhìn thấy, chạm vào, hôn và ở bên người kia.

Để giải thích trạng thái ấy, Socrates dùng hình ảnh người được yêu nhìn thấy chính mình trong người đang yêu, như nhìn thấy hình ảnh của mình trong gương. Đây không phải là sự giống nhau về ngoại hình, mà là sự phản chiếu tình cảm: người đang yêu trao tình cảm cho người được yêu; người được yêu tiếp nhận tình cảm ấy và dần hình thành một tình cảm tương ứng.

Vì vậy, anterōs không chỉ có nghĩa là người được yêu đáp lại một lời tỏ tình. Nó diễn tả quá trình tình cảm của người đang yêu được phản chiếu và nảy sinh trở lại trong hồn người được yêu. Hai người dần có những cảm xúc gần giống nhau, dù người được yêu chưa ý thức đầy đủ về bản chất của tình cảm ấy.

Điểm đáng chú ý là Plato không mô tả tình yêu đáp lại như một sự bắt chước có chủ ý. Chàng trai không quyết định yêu người kia chỉ vì người ấy đã yêu mình. Tình cảm nảy sinh trong chàng một cách tự nhiên, qua sự giao du, chăm sóc và tác động qua lại giữa hai người.

6. Hai con ngựa trong hồn người được yêu và bước ngoặt của mối quan hệ

Khi tình yêu đáp lại đã hình thành, Socrates lại dùng hình ảnh hai con ngựa để mô tả tình trạng của người được yêu.

Khi hai người ở gần nhau, con ngựa đen trong hồn người đang yêu đòi hỏi được hưởng lạc thú sau những đau khổ mà nó đã chịu đựng. Trong khi đó, người được yêu cũng bị tình cảm mới nảy sinh làm cho xúc động. Chàng ôm và hôn người đang yêu, nhưng chưa hoàn toàn nhận thức được điều gì đang diễn ra trong mình.

Ở đây, Socrates cho thấy người được yêu cũng có cuộc xung đột nội tâm tương tự. Chàng có những ham muốn thúc đẩy mình đến gần người đang yêu, nhưng đồng thời cũng có những khuynh hướng biết hổ thẹn và biết tự chủ. Vì vậy, ngay cả khi tình cảm đã được đáp lại, câu hỏi về cách hai người sống với tình yêu ấy vẫn chưa được giải quyết.

Socrates đưa ra hai khả năng.

Khả năng thứ nhất: những phần tốt đẹp hơn trong hồn của cả hai chiến thắng.

Nếu cả hai biết điều khiển những ham muốn của mình và lựa chọn một đời sống có trật tự, gắn với triết học, họ sẽ sống với nhau trong sự đồng lòng, tiết chế và đúng mực. Họ không để những ham muốn thấp kém chi phối toàn bộ đời sống, mà làm cho những khuynh hướng ấy phục tùng sự hướng dẫn của lý trí.

Kết quả là họ cùng nhau phát triển những phẩm chất tốt đẹp. Khi chết, đôi cánh của họ đã mọc lại, bởi trong đời sống dưới trần gian, họ đã duy trì được liên hệvới Cái Đẹp và những thực tại thần linh.

Socrates gọi thành quả ấy là một trong ba chiến thắng thực sự thuộc về Olympia. Đây là cách nói ẩn dụ về một chiến thắng cao quý: hai người đã chiến thắng cuộc đấu tranh bên trong chính mình. Chiến thắng ấy không phải là chiến thắng một đối thủ bên ngoài, mà là chiến thắng những ham muốn có thể làm cho hồn mất khả năng hướng về điều tốt đẹp.

Khả năng thứ hai: họ lựa chọn một đời sống thấp kém hơn, không theo triết học.

Nếu hai người chỉ chạy theo danh dự hoặc những lạc thú thông thường, những ham muốn buông thả có thể chiếm lấy họ vào những lúc họ mất cảnh giác. Khi ấy, họ có thể lựa chọn và thực hiện những điều mà số đông xem là hạnh phúc nhất, tức là những lạc thú thể xác.

Tuy nhiên, Plato không nói rằng quan hệcủa họ hoàn toàn không có giá trị. Họ vẫn có thể duy trì tình bạn và sự gắn bó với nhau, nhưng tình bạn ấy kém hơn tình bạn của những người đã chọn đời sống triết học. Họ đã trao cho nhau những cam kết quan trọng, nhưng đời sống của họ chưa đạt đến mức độ tự chủ và hiểu biết cần thiết để tình yêu trở thành con đường đưa hồn trở về với những thực tại thần linh.

Dù vậy, Socrates vẫn cho rằng họ nhận được một phần ân huệ từ tình yêu. Họ rời khỏi thân thể khi đôi cánh chưa mọc lại hoàn toàn, nhưng đã sẵn sàng mọc trở lại. Họ không phải đi xuống những con đường tối tăm dưới lòng đất như những hồn khác, mà được sống một đời sống sáng sủa và hạnh phúc bên nhau cho đến khi đôi cánh mọc lại.

Như vậy, Plato phân biệt hai mức độ thành tựu của tình yêu: một bên là tình yêu được nâng lên thành đời sống triết học, giúp cả hai cùng đạt đến sự tự chủ và mọc lại đôi cánh; bên kia là tình yêu vẫn có sự gắn bó và tình bạn, nhưng chưa vượt khỏi những giới hạn của đời sống thông thường.

7. So sánh tình yêu đích thực với sự kết giao của người không yêu

Cuối cùng, Socrates trở lại với sự đối lập giữa người đang yêu và người không yêu, vốn đã xuất hiện trong bài diễn văn thứ nhất.

Nhưng lần này, ông không còn bảo vệ người không yêu như lựa chọn tốt hơn. Ông cho rằng sự kết giao với người không yêu, dù có vẻ tự chủ và hợp lý, chỉ đem lại những lợi ích nhỏ bé, thuộc về con người và mang tính keo kiệt. Nó có thể khiến người được yêu sống trong sự phục tùng, giống như một người nô lệ, thay vì giúp hồn người ấy phát triển.

Sự đối lập ở đây nằm giữa hai nguồn gốc của hành động.

Người không yêu có thể đối xử với người được yêu một cách chừng mực, nhưng sự chừng mực ấy không nhất thiết xuất phát từ việc hướng đến điều tốt đẹp cao hơn. Nó có thể chỉ là sự tính toán để tránh rắc rối, tránh tổn thất hoặc bảo vệ lợi ích riêng. Vì vậy, Plato gọi những lợi ích ấy là nhỏ nhoi và keo kiệt.

Ngược lại, người đang yêu đích thực có thể chịu đựng những xúc động mãnh liệt và phải trải qua cuộc đấu tranh nội tâm, nhưng nếu biết điều khiển ham muốn và hướng đến đời sống triết học, tình yêu ấy có thể đem lại lợi ích lớn lao cho cả hai người.

Đây cũng là cách Socrates hoàn tất việc sửa chữa bài diễn văn thứ nhất. Ông không phủ nhận rằng tình yêu có thể làm con người mất tự chủ hoặc gây ra những hành vi đáng trách. Ông chỉ chứng minh rằng không phải mọi tình yêu đều như vậy. Tình yêu có thể trở thành một sức mạnh tốt đẹp nếu nó được hướng dẫn bởi sự hồi tưởng Cái Đẹp, sự tự chủ và khát vọng sống theo những thực tại thần linh.

Ý nghĩa chung của phần 4

Toàn bộ phần này phát triển ba luận điểm có liên hệ chặt chẽ với nhau.

Thứ nhất, tình yêu bộc lộ bản tính của người đang yêu. Người ấy thường tìm kiếm ở người được yêu những phẩm chất tương ứng với vị thần mà hồn mình từng đi theo. Tình yêu vì thế không chỉ là sự hấp dẫn giữa hai người, mà còn là sự biểu hiện của một khuynh hướng sống và một hình mẫu mà người đang yêu ngưỡng mộ.

Thứ hai, tình yêu là một cuộc đấu tranh bên trong hồn người. Hình ảnh hai con ngựa cho thấy người đang yêu đồng thời có những ham muốn trái ngược: một bên hướng đến sự tự chủ và kính trọng, bên kia tìm kiếm sự thỏa mãn tức thời. Người đánh xe phải điều khiển cả hai để tình yêu không biến thành sự chiếm hữu. Sự hồi tưởng Cái Đẹp và Sự Tự Chủ giúp người ấy nhận ra giới hạn mà ham muốn không được vượt qua.

Thứ ba, tình yêu có thể trở thành một quan hệhai chiều và cùng đưa hai người đến sự hoàn thiện. Tình cảm của người đang yêu có thể đánh thức anterōs nơi người được yêu. Khi cả hai biết điều khiển những ham muốn và lựa chọn đời sống triết học, họ không chỉ gắn bó với nhau mà còn cùng phát triển những phẩm chất tốt đẹp. Tình yêu khi ấy trở thành con đường giúp hồn khôi phục đôi cánh.

Điều quan trọng nhất trong lập luận của Plato là sự phân biệt giữa tình yêu chỉ tìm kiếm sự thỏa mãn của ham muốn và tình yêu hướng đến sự tốt đẹp của cả hai người. Tình yêu đích thực không đòi hỏi người được yêu phải lệ thuộc vào người đang yêu. Trái lại, nó muốn người được yêu phát triển, đồng thời buộc chính người đang yêu phải tự rèn luyện và điều khiển những ham muốn của mình.

Vì vậy, trong Phaedrus, tình yêu không chỉ là một cảm xúc giữa hai con người. Ở hình thức cao nhất, nó là một sức mạnh có thể làm thay đổi cách sống của họ: từ sự ham muốn hướng đến một cá nhân, họ được dẫn dắt đến sự hồi tưởng Cái Đẹp; từ sự gắn bó giữa hai người, họ có thể cùng hướng đến đời sống triết học; và từ cuộc đấu tranh với những ham muốn bên trong, họ có thể khôi phục đôi cánh của hồn.

Một điểm cần lưu ý khi đọc đoạn này: Plato không trình bày tình yêu như một quan hệ bình đẳng theo quan niệm hiện đại. Ông đang khảo sát quan hệ giữa người đàn ông trưởng thành đang yêu và chàng trai trẻ được yêu trong bối cảnh xã hội Hy Lạp cổ đại. Tuy nhiên, trong phạm vi lập luận triết học của tác phẩm, điều ông nhấn mạnh không phải là quyền chiếm hữu người được yêu, mà là khả năng tình yêu giúp cả hai hướng đến sự tự chủ, đức hạnh và tri thức.

[22] Ý nghĩa đoạn kết của Khúc ca cải chính (256e–257b)

Đoạn kết khép lại bài diễn văn thứ hai của Socrates, đồng thời sửa chữa những lời ông và Phaedrus đã nói bất kính về Eros. Nhưng đây không chỉ là lời xin lỗi dành cho vị thần Tình Yêu. Qua lời cầu nguyện cuối cùng, Socrates còn nhấn mạnh rằng tình yêu có thể đưa con người đến gần Cái Đẹp, rằng triết học giúp con người hiểu và hướng dẫn tình yêu, và rằng người dùng nghệ thuật ngôn từ cần tìm hiểu chân lý chứ không chỉ tìm cách thuyết phục người nghe.

Trước hết, Socrates gọi bài diễn văn thứ hai là Khúc ca cải chính (palinode). Ông mượn câu chuyện về nhà thơ Stesichorus: sau khi làm mất lòng Helen bằng bài thơ đổ lỗi cho nàng, Stesichorus bị mù. Ông viết một bài thơ khác để cải chính những lời đã nói và được sáng mắt trở lại. Socrates cũng muốn dùng lời nói để sửa chữa điều mình đã nói sai về Eros.

Trong bài diễn văn thứ nhất, ông mô tả người đang yêu như một người bị ham muốn chi phối, dễ ghen tuông, ích kỷ và có thể làm tổn hại người được yêu. Những nhận xét ấy không hoàn toàn sai, nhưng chúng chỉ nói đến một dạng tình yêu bị dục vọng và lòng chiếm hữu điều khiển. Trong bài diễn văn thứ hai, Socrates chỉ ra rằng tình yêu còn có một nguồn gốc cao quý hơn: đó là sự điên loạn do thần linh ban tặng, có khả năng đánh thức sự hồi tưởng Cái Đẹp và giúp hồn người mọc lại đôi cánh. Vì thế, ông không phủ nhận những biểu hiện xấu của tình yêu, mà sửa chữa quan niệm cho rằng mọi tình yêu đều đáng chê trách. Eros không thể bị kết án chỉ vì có những người đang yêu hành xử ích kỷ và thiếu tự chủ.

Sau khi trình bày lời cải chính, Socrates xin Eros tha thứ cho những lời trước đây và đừng lấy lại khả năng yêu đương mà vị thần đã ban cho ông. Trái lại, ông còn cầu xin được ban cho khả năng ấy dồi dào hơn, để được những người đẹp đẽ kính trọng. Lời cầu xin này vừa nghiêm túc vừa có phần hóm hỉnh. Socrates thừa nhận mình cũng cần đến ân huệ của Eros, chứ không chỉ đứng ngoài để bàn luận về vị thần. Ông muốn tiếp tục yêu, nhưng là một tình yêu được đón nhận trong sự kính trọng, không phải một ham muốn nhằm chiếm hữu người khác.

Tiếp đó, Socrates đề nghị Eros đừng trừng phạt ông và Phaedrus, mà hãy đổ lỗi cho Lysias, người đã viết bài diễn văn đầu tiên. Ông còn xin vị thần ngăn Lysias tiếp tục sáng tác những bài diễn văn như thế và đưa ông đến với triết học, như đã từng đưa người anh của ông là Polemarchus đến với triết học. Lời nói này có vẻ đùa cợt, nhưng cũng thể hiện sự phê phán của Socrates đối với cách dùng ngôn từ chỉ nhằm thuyết phục người nghe. Bài diễn văn của Lysias xem xét tình yêu chủ yếu qua những lợi ích và bất lợi trong quan hệ giữa người đang yêu và người được yêu, nhưng chưa tìm hiểu bản chất của tình yêu và khả năng cao quý hơn của nó. Socrates muốn Lysias vượt khỏi lối nói ấy để quan tâm đến việc tìm hiểu điều chân thật.

Polemarchus được nhắc đến ở đây là người đàm thoại với Socrates về công lý trong Cộng hòa. Việc Socrates nói rằng ông đã được đưa đến với triết học là một cách gợi ý rằng Lysias cũng có thể đi theo con đường ấy. Qua lời nói có phần bông đùa này, Socrates khuyên Lysias không chỉ thay đổi những gì mình viết, mà còn thay đổi cách suy nghĩ về những điều mình viết.

Câu cuối cùng nối kết trực tiếp tình yêu với triết học. Socrates nói rằng nếu Lysias được đưa đến với triết học, thì người yêu ông sẽ có thể dành trọn cuộc đời mình cho Tình Yêu và những cuộc đàm thoại triết học. Ở đây, tình yêu và triết học không phải là hai con đường riêng biệt. Tình yêu có thể khơi dậy trong hồn người khát vọng hướng đến Cái Đẹp; triết học giúp con người hiểu điều mình đang hướng đến, phân biệt vẻ đẹp hữu hình với Cái Đẹp chân thực và biết điều khiển những ham muốn của mình. Nhờ vậy, tình yêu không dừng lại ở sự say mê một người, mà có thể trở thành động lực đưa con người đến một đời sống có hiểu biết và tự chủ.

Đoạn kết vì thế đưa chúng ta trở lại với những vấn đề chính của toàn bộ cuộc đàm thoại. Socrates đã sửa chữa quan niệm phiến diện về Eros, khẳng định khả năng cao quý của tình yêu và nhấn mạnh vai trò của triết học trong việc hướng dẫn tình yêu. Đồng thời, ông cũng nhắc Lysias rằng lời nói không nên chỉ nhằm gây thuyết phục, mà cần dựa trên sự hiểu biết về điều được nói đến. Bởi vậy, Khúc ca cải chính kết thúc không phải bằng một định nghĩa về tình yêu, mà bằng lời cầu nguyện và lời khuyên: hãy biết yêu đúng cách, suy nghĩ đúng đắn và dùng lời nói để hướng đến chân lý.

[23] A.

Nội dung, những luận điểm chính và ý nghĩa triết học của bài diễn văn thứ hai

Bài diễn văn thứ hai của Socrates trong Phaedrus là lời cải chính đối với bài diễn văn thứ nhất. Trước đó, ông cho rằng người không yêu đáng được lựa chọn hơn người đang yêu, bởi tình yêu thường khiến con người mất tự chủ, bị ham muốn chi phối và chỉ nghĩ đến lợi ích của bản thân. Lần này, Socrates đưa ra một cách nhìn khác: không phải mọi sự điên loạn đều xấu. Có những trạng thái điên loạn do thần linh ban tặng, đem lại cho con người những điều tốt đẹp mà sự tỉnh táo thông thường không thể đạt tới. Tình yêu cũng thuộc về những ân huệ ấy. Qua bài diễn văn, Socrates muốn chứng minh rằng tình yêu, khi bắt nguồn từ thần linh và được dẫn dắt đúng hướng, có thể giúp hồn người vươn đến một đời sống cao quý hơn.

Socrates bắt đầu bằng cách phân biệt sự điên loạn thông thường với sự điên loạn do thần linh ban tặng. Ông lần lượt nêu những ví dụ về nghệ thuật tiên tri, những nghi lễ thanh tẩy và khai tâm, rồi đến thi ca. Trong những trường hợp ấy, con người có thể bước ra khỏi trạng thái tỉnh táo thông thường để tiếp nhận sự tác động của thần linh. Trạng thái xuất thần này có thể đem lại những lời tiên báo, giúp con người vượt qua tai họa hoặc khơi nguồn cho những sáng tạo thi ca. Qua đó, Socrates cho thấy không thể chỉ căn cứ vào việc một người có còn giữ được sự tự chủ thông thường hay không để đánh giá trạng thái của họ là tốt hay xấu. Đôi khi, chính sự tác động vượt khỏi khả năng thông thường của con người lại đem đến những điều tốt đẹp. Luận điểm này mở đường cho ông xem xét tình yêu như một hình thức điên loạn do thần linh ban tặng.

Tiếp đó, Socrates lập luận rằng hồn bất tử vì nó tự vận động. Những gì chỉ nhận sự vận động từ bên ngoài đều có thể ngừng vận động khi nguồn tác động ấy chấm dứt. Nhưng điều tự vận động thì không cần một nguồn vận động nào khác và cũng không thể bị hủy diệt. Hồn thuộc về loại thứ nhất: nó là nguồn gốc của sự vận động nơi chính nó và nơi những gì khác. Vì vậy, hồn không bắt đầu hay chấm dứt sự hiện hữu như những vật thể chỉ được vận động từ bên ngoài. Lập luận này đặt nền tảng cho phần tiếp theo của bài diễn văn. Nếu hồn bất tử, thì đời sống của nó không chỉ giới hạn trong khoảng thời gian tồn tại của thân thể; hành trình của hồn trước khi nhập vào thân thể và sau khi lìa khỏi thân thể cũng cần được xem xét.

Để diễn tả bản tính và hoạt động của hồn, Socrates đưa ra hình ảnh người đánh xe cùng hai con ngựa. Trong hình ảnh này, người đánh xe giữ vai trò điều khiển, còn hai con ngựa biểu hiện những khuynh hướng khác nhau bên trong hồn. Ở những vị thần, cả hai con ngựa đều tốt và ngoan thuận, nên cỗ xe vận hành dễ dàng. Ở con người, một con ngựa tốt, biết nghe theo sự hướng dẫn, còn con kia xấu, bướng bỉnh và khó chế ngự. Vì thế, việc điều khiển cỗ xe của con người khó khăn hơn nhiều.

Con ngựa tốt tượng trưng cho khuynh hướng biết giữ chừng mực, có lòng tự trọng và kính trọng điều cao quý. Con ngựa xấu biểu hiện những ham muốn mãnh liệt, bốc đồng và chỉ muốn thỏa mãn dục vọng trước mắt. Khi nhìn thấy một người đẹp, cả hai khuynh hướng đều bị đánh thức. Một bên hướng đến sự kính trọng và mong muốn giữ gìn mối quan hệ tốt đẹp; bên kia thúc đẩy con người tiến đến đối tượng mình ham muốn để tìm kiếm sự thỏa mãn. Người đánh xe phải kiềm chế và điều hòa những khuynh hướng ấy để hồn không bị ham muốn thấp kém kéo đi.

Hình ảnh này cho thấy Plato không xem tình yêu đơn giản là cuộc xung đột giữa lý trí và thân xác. Hai con ngựa không tượng trưng cho hai thực thể tách biệt là hồn và thân xác, mà biểu hiện những khuynh hướng trái ngược ngay bên trong hồn. Tình yêu có thể khơi dậy lòng kính trọng và khát vọng hướng đến điều cao quý, nhưng cũng có thể kích thích ham muốn chiếm hữu và sự thỏa mãn tức thời. Vì vậy, giá trị của tình yêu tùy thuộc vào cách con người điều khiển những khuynh hướng bên trong mình.

Socrates tiếp tục kể về cuộc hành trình của những vị thần và những hồn khác lên vùng trời bên ngoài bầu trời để chiêm ngưỡng thực tại chân thật. Ở đó có những gì thực sự hiện hữu, không mang hình dạng hay màu sắc và chỉ có thể được nhận biết bằng trí. những vị thần có thể chiêm ngưỡng thực tại ấy một cách trọn vẹn, nhưng những hồn khác không phải lúc nào cũng đủ sức theo kịp. Khi không thể tiếp tục cuộc hành trình, đôi cánh của chúng suy yếu hoặc gãy rụng, khiến chúng rơi xuống trần gian và gắn với một thân thể. Đôi cánh tượng trưng cho khả năng vươn lên của hồn, còn sự suy yếu và mất đi đôi cánh biểu hiện việc hồn đánh mất khả năng hướng đến những gì chân thật và cao quý. Vẻ đẹp, sự thiện hảo và những gì thuộc về thần linh nuôi dưỡng đôi cánh; trái lại, những khuynh hướng thấp kém khiến chúng suy yếu.

Trong cuộc hành trình ấy, những hồn không có khả năng chiêm ngưỡng thực tại chân thật như nhau. Có hồn theo được đoàn rước thần linh và nhìn thấy nhiều điều hơn; có hồn chỉ thoáng thấy thực tại ấy; cũng có hồn không thể vươn lên đủ cao. Mức độ chiêm ngưỡng ấy có ảnh hưởng đến đời sống về sau của chúng. Khi nhập vào thân thể, hồn có thể nhận ra những biểu hiện của thực tại mà nó từng chiêm ngưỡng và nhờ đó hồi tưởng lại những gì đã biết. Socrates gọi sự nhận biết ấy là sự hồi tưởng: từ những gì cảm nhận được bằng giác quan, con người có thể nhớ lại những thực tại mà hồn từng chiêm ngưỡng trước khi nhập vào thân thể.

Vẻ đẹp giữ một vị trí đặc biệt trong quá trình hồi tưởng này. Trong những điều con người cảm nhận bằng giác quan, vẻ đẹp là điều dễ khơi dậy ký ức về thực tại chân thật nhất. Khi nhìn thấy một thân thể đẹp, hồn có thể nhớ lại Cái Đẹp mà nó từng chiêm ngưỡng. Vẻ đẹp hữu hình không phải là Cái Đẹp chân thực, nhưng có thể gợi nhắc hồn về Cái Đẹp ấy. Vì thế, vẻ đẹp bên ngoài không chỉ thu hút con người bằng những gì hiện ra trước mắt, mà còn có thể mở ra con đường hướng đến một vẻ đẹp không biến đổi và không lệ thuộc vào những biểu hiện nhất thời.

Từ đây, Socrates giải thích tình yêu như một trạng thái xuất thần bắt nguồn từ sự hồi tưởng về Cái Đẹp. Khi nhìn thấy một người đẹp, người đang yêu cảm thấy xao xuyến và bối rối; hồn nhớ lại vẻ đẹp thần linh, đôi cánh bắt đầu mọc trở lại và khát vọng hướng về người được yêu trở nên mãnh liệt. Socrates dùng hình ảnh vẻ đẹp đi vào hồn qua đôi mắt để diễn tả sự tác động ấy. Tình yêu vì thế không chỉ là ham muốn đối với một thân thể, mà còn là sự thức tỉnh của hồn trước vẻ đẹp mà nó từng chiêm ngưỡng. Người đang yêu bị thu hút bởi người trước mắt, nhưng đồng thời cũng được thôi thúc bởi ký ức về Cái Đẹp chân thật.

Tuy nhiên, tình yêu không biểu hiện giống nhau ở mọi người. Socrates cho rằng khuynh hướng yêu đương của mỗi người còn tùy thuộc vào vị thần mà hồn từng đi theo trong cuộc hành trình trên trời. Người đi theo Zeus, Hera, Apollo hay những vị thần khác sẽ tìm kiếm nơi người mình yêu những phẩm chất tương ứng với vị thần ấy. Khi tìm được người thích hợp, họ cố gắng giúp người được yêu phát triển những phẩm chất mà họ xem là cao quý. Như vậy, tình yêu không chỉ là ham muốn được gần gũi hay chiếm hữu một người, mà còn có thể trở thành một hình thức giáo dục: người đang yêu muốn giúp người được yêu trở nên tốt đẹp hơn và cùng hướng đến một lối sống cao quý.

Ở phần cuối, Socrates trở lại hình ảnh cỗ xe và hai con ngựa để cho thấy tình yêu có thể đưa con người đến những kết quả khác nhau. Khi người đang yêu biết kiềm chế ham muốn, kính trọng người mình yêu và hướng đến đời sống có triết học, tình yêu có thể trở thành mối quan hệ gắn bó, trong đó cả hai cùng rèn luyện bản thân. Họ không chỉ tìm kiếm sự thỏa mãn cho riêng mình, mà còn giúp nhau hướng đến những phẩm chất tốt đẹp. Socrates liên hệ đời sống ấy với số phận của hồn sau khi lìa khỏi thân thể: những người sống theo tình yêu cao quý có thể được hưởng một số phận tốt đẹp hơn trong hành trình tiếp theo của hồn.

Ngược lại, nếu cả hai để những ham muốn thấp kém chi phối, tình yêu sẽ không đạt được ý nghĩa cao quý mà Socrates đã trình bày. Điều quyết định không phải là con người có ham muốn thể xác hay không, mà là họ có để ham muốn ấy trở thành mục đích duy nhất hay biết điều chỉnh nó theo một mục đích tốt đẹp hơn. Tình yêu có thể làm con người mất tự chủ, nhưng cũng có thể giúp họ rèn luyện bản thân và xây dựng một mối quan hệ dựa trên sự kính trọng, tình bạn và khát vọng cùng tiến bộ.

Ý nghĩa triết học của bài diễn văn thứ hai nằm ở cách Plato nhìn nhận lại bản chất của tình yêu. Ông không khuyên con người khước từ vẻ đẹp thân thể, cũng không xem mọi ham muốn đều đáng chê trách. Chính vẻ đẹp mà con người cảm nhận bằng giác quan có thể đánh thức ký ức của hồn về Cái Đẹp chân thật. Vì thế, tình yêu có thể bắt đầu từ sự rung động trước một thân thể đẹp đẽ, nhưng giá trị của nó tùy thuộc vào hướng đi mà nó mở ra. Nếu chỉ dừng lại ở ham muốn chiếm hữu và thỏa mãn bản thân, tình yêu sẽ bị giới hạn trong những đòi hỏi trước mắt. Nếu biết vượt qua sự chi phối ấy, con người có thể biến tình yêu thành động lực để rèn luyện bản thân và hướng đến những điều cao quý.

Quan niệm này gắn liền với những luận điểm của Plato về sự bất tử của hồn và sự hồi tưởng. Hồn từng chiêm ngưỡng Cái Đẹp trước khi nhập vào thân thể; khi gặp vẻ đẹp trong thế giới này, nó có thể nhớ lại điều mình từng biết đến. Tình yêu vì thế vừa là sự rung động trước một người đẹp, vừa là sự thức tỉnh của hồn trước một thực tại cao hơn. Hình ảnh đôi cánh mọc trở lại diễn tả khát vọng vươn lên ấy, còn hình ảnh cỗ xe và hai con ngựa cho thấy hành trình ấy luôn gặp trở ngại từ những khuynh hướng trái ngược bên trong hồn. Con người phải biết điều khiển những khuynh hướng ấy nếu muốn tình yêu đưa mình đến điều tốt đẹp.

Tình yêu cũng có mối liên hệ mật thiết với sự giáo dục và triết học. Người đang yêu đích thực không chỉ tìm kiếm vẻ đẹp nơi người khác, mà còn muốn giúp người ấy trở nên tốt đẹp hơn. Tình yêu và triết học đều khởi đi từ khát vọng hướng đến điều mà con người chưa đạt được. Người yêu bị thôi thúc bởi vẻ đẹp chân thật mà mình nhận ra qua một biểu hiện hữu hình; người làm triết học tìm kiếm sự hiểu biết và chân lý vượt khỏi những gì chỉ hiện ra trước mắt. Cả hai đều không dừng lại ở vẻ bề ngoài, mà hướng đến điều chân thật hơn.

Như vậy, bài diễn văn thứ hai không chỉ nhằm bênh vực Eros trước những lời phê phán trong bài diễn văn thứ nhất. Qua những hình ảnh về cỗ xe và hai con ngựa, đôi cánh của hồn, cuộc hành trình của những vị thần và sự hồi tưởng về Cái Đẹp, Socrates trình bày một quan niệm rộng hơn về tình yêu và đời sống con người. Tình yêu có thể khiến con người mất tự chủ nếu bị ham muốn chi phối, nhưng cũng có thể đánh thức hồn, giúp con người rèn luyện bản thân và hướng đến thực tại chân thật. Từ sự rung động trước vẻ đẹp của một người, hồn có thể bắt đầu hành trình hướng đến Cái Đẹp; và chính triết học giúp con người hiểu rõ hơn con đường mà tình yêu mở ra.

B.

Ba bài diễn văn trong Phaedrus không phải là ba bài nói rời rạc, mà được sắp xếp thành một tiến trình tranh luận.

Chúng cùng bàn về tình yêu (erōs), nhưng mỗi bài nhìn tình yêu từ một góc độ khác nhau. Qua đó, Plato từng bước chuyển cuộc đàm thoại từ việc xem xét những lợi hại trong quan hệ tình yêu đến việc tìm hiểu bản chất và ý nghĩa triết học của tình yêu.

Bài diễn văn thứ nhất của Lysias: tình yêu nhìn từ lợi ích của người được yêu

Lysias lập luận rằng người được yêu nên dành ân huệ cho người không yêu mình hơn là cho người đang yêu. Theo ông, người đang yêu thường bị ham muốn chi phối, dễ ghen tuông, thiếu sáng suốt và có thể thay đổi khi tình yêu phai nhạt. Người không yêu, trái lại, có thể suy xét tỉnh táo hơn, biết tính toán lợi ích lâu dài và ít gây phiền toái cho người được yêu.

Lập luận của Lysias đặt trọng tâm vào việc so sánh hai loại người dựa trên những lợi ích và bất lợi mà họ đem lại. Tình yêu được xem xét chủ yếu như một mối quan hệ có thể gây rủi ro, trong đó người được yêu cần cân nhắc nên trao ân huệ cho ai.

Bài diễn văn thứ hai của Socrates: xem xét lại bản chất của tình yêu

Socrates ban đầu cũng đưa ra một lập luận gần với Lysias: người không yêu có thể là lựa chọn tốt hơn người đang yêu. Nhưng sau đó, ông nhận ra cách nhìn ấy chưa đầy đủ. Ông trình bày bài diễn văn thứ hai như một lời cải chính, bắt đầu bằng việc phân biệt sự điên loạn thông thường với sự điên loạn do thần linh ban tặng.

Từ những ví dụ về tiên tri, nghi lễ tôn giáo và thi ca, Socrates đi đến tình yêu, xem đây là một dạng điên loạn thiêng liêng. Ông giải thích sự bất tử của hồn, hành trình của hồn trước khi nhập vào thân thể, sự hồi tưởng về Cái Đẹp và hình ảnh cỗ xe với hai con ngựa. Nhờ đó, tình yêu không còn chỉ được nhìn như một ham muốn có thể làm con người mất tự chủ. Nó còn có khả năng đánh thức hồn, giúp con người hướng đến Cái Đẹp và một đời sống cao quý hơn.

Bài diễn văn thứ hai vì thế không đơn giản phủ nhận bài thứ nhất. Nó giữ lại nhận xét rằng tình yêu có thể trở nên tai hại khi bị ham muốn chi phối, nhưng đặt nhận xét ấy trong một cách hiểu rộng hơn: tình yêu có nhiều biểu hiện, và không phải biểu hiện nào cũng thấp kém.

Bài diễn văn thứ ba của Socrates: tình yêu được dẫn dắt như thế nào

Ở phần cuối bài diễn văn thứ hai, Socrates không dừng lại ở việc ca ngợi tình yêu do thần linh ban tặng. Ông trở lại hình ảnh người đánh xe và hai con ngựa để giải thích điều gì xảy ra khi người đang yêu gặp người mình yêu. Một con ngựa hướng đến sự chừng mực và kính trọng, con kia thúc đẩy ham muốn thể xác. Người đánh xe phải điều khiển cả hai để hồn không bị kéo theo dục vọng.

Từ đó, Socrates phân biệt những kết quả khác nhau của tình yêu. Nếu người đang yêu và người được yêu biết tự chủ, kính trọng nhau và cùng hướng đến đời sống triết học, tình yêu có thể trở thành một mối quan hệ giúp cả hai rèn luyện và tiến bộ. Nếu họ để ham muốn thấp kém chi phối, tình yêu sẽ không đạt được ý nghĩa cao quý ấy.

Tuy nhiên, cần nói chính xác rằng tác phẩm không có một bài diễn văn thứ ba độc lập theo nghĩa hình thức. Phần này vẫn thuộc bài diễn văn thứ hai của Socrates, tiếp nối lập luận về tình yêu thiêng liêng. Nếu gọi ba bài theo trình tự xuất hiện trong cuộc đàm thoại, chúng ta có: bài của Lysias, bài thứ nhất của Socrates và bài thứ hai của Socrates (Khúc ca cải chính). Phần phân tích về hai con ngựa và tình yêu đáp lại là đoạn tiếp theo của bài diễn văn thứ hai, không phải một bài diễn văn riêng.

Sự liên tục trong toàn bộ cuộc tranh luận

Có thể thấy tiến trình của ba bài qua ba câu hỏi nối tiếp nhau:

  1. Lysias: Người được yêu nên chọn người đang yêu hay người không yêu mình?
  2. Socrates trong bài thứ nhất: Vì sao người không yêu có thể là lựa chọn tốt hơn người đang yêu?
  3. Socrates trong bài thứ hai: Tình yêu thực sự là gì, và trong điều kiện nào nó có thể trở thành một ân huệ đối với con người?

Như vậy, cuộc tranh luận chuyển dần từ việc cân nhắc lợi ích của một mối quan hệ sang việc tìm hiểu bản chất của tình yêu, rồi đến khả năng hướng dẫn tình yêu bằng sự tự chủ và triết học. Bài của Lysias xem tình yêu chủ yếu từ những hệ quả thực tế; bài thứ nhất của Socrates phát triển và làm rõ những nguy cơ của tình yêu bị ham muốn chi phối; bài thứ hai mở rộng vấn đề bằng cách chỉ ra rằng tình yêu còn có một nguồn gốc thần linh và khả năng hướng hồn đến Cái Đẹp.

Sự liên tục ấy cũng cho thấy ý nghĩa của Khúc ca cải chính. Socrates không chỉ thay đổi kết luận từ chỗ đề cao người không yêu sang chỗ ca ngợi tình yêu. Ông thay đổi cả cách đặt vấn đề. Thay vì chỉ hỏi người được yêu sẽ có lợi hay chịu thiệt khi trao ân huệ cho người đang yêu, ông hỏi tình yêu bắt nguồn từ đâu, tác động đến hồn như thế nào và có thể đưa con người đến đời sống nào.

Điểm thống nhất của cả ba bài là vấn đề tự chủ và lợi ích của con người trong tình yêu. Nhưng ở bài cuối, vấn đề ấy được đặt trong một khung triết học rộng hơn: tự chủ không chỉ để tránh những thiệt hại do tình yêu gây ra, mà còn để hướng tình yêu đến Cái Đẹp, sự rèn luyện hồn và tri thức chân thật. Đây chính là bước chuyển quan trọng của Phaedrus: từ nghệ thuật biện luận về tình yêu sang việc khảo sát tình yêu như một vấn đề triết học.

[24] Đoạn đàm thoại này cho thấy sự khác biệt giữa cách nhìn của Phaedrus và Socrates về nghệ thuật diễn văn, đồng thời đề cập đến thái độ dè dặt của những chính khách có danh tiếng đối với việc viết và lưu truyền những bài diễn văn.

Phaedrus cho rằng bài diễn văn thứ hai của Socrates vượt trội bài thứ nhất đến mức Lysias khó có thể viết được một bài tương đương. Ông còn nhắc đến việc một chính khách từng công kích Lysias bằng cách gọi ông là speech writer (người chuyên soạn diễn văn). Cách gọi này hàm ý một lời chê bai: thay vì tự mình đảm nhiệm vai trò của một nhà hùng biện trước công chúng, Lysias chỉ làm công việc soạn lời cho người khác sử dụng. Phaedrus cho rằng lời công kích ấy có thể khiến Lysias tự ái và không muốn thử viết một bài diễn văn mới.

Socrates bác bỏ nhận định này. Ông cho rằng Phaedrus đã đánh giá thấp Lysias khi nghĩ rằng người này dễ dàng bị lời chỉ trích làm cho chùn bước. Qua đó, Socrates cũng gợi ra một vấn đề đáng chú ý: một cách gọi vốn chỉ nhằm mô tả nghề nghiệp có thể trở thành lời miệt thị tùy theo ý định và ngữ cảnh sử dụng.

Ở phần cuối, Phaedrus nêu lên một nghịch lý trong đời sống chính trị và trí thức Athens: những chính khách có quyền lực và danh tiếng thường không muốn tự tay soạn diễn văn hoặc để lại tác phẩm viết, bởi họ sợ bị hậu thế xếp vào hàng sophists (những nhà ngụy biện). Trong bối cảnh Hy Lạp cổ đại, danh xưng sophist không đơn thuần chỉ người có hiểu biết hay tài hùng biện; nó còn gắn với hình ảnh những người chuyên giảng dạy nghệ thuật tranh luận và diễn văn, thường nhận thù lao để truyền dạy kỹ năng ấy. Vì vậy, việc bị xem là một sophist có thể làm tổn hại đến danh tiếng của một chính khách muốn được nhìn nhận như người hành động vì công việc chính trị chứ không phải người chuyên dùng lời nói để tạo ảnh hưởng.

Đoạn đàm thoại này cũng chuẩn bị cho một vấn đề quan trọng hơn của Phaedrus: mối quan hệ giữa tài hùng biện, nghệ thuật viết và tri thức thực sự. Socrates sẽ tiếp tục khảo sát liệu khả năng tạo ra những bài diễn văn có sức thuyết phục có đồng nghĩa với việc người nói thực sự hiểu biết về điều mình trình bày hay không.