PHAEDRUS
(Φαῖδρος)
Plato (Πλάτων)
(khoảng 427–347 TCN))
PHAEDRUS
PHAEDRUS: Vậy xin ông hãy lắng nghe:
[230e–234c] — [ Bài diễn văn của Lysias ] [1]
“Ông đã biết rõ hoàn cảnh của tôi. Tôi đã nói với ông rằng,
theo ý kiến tôi, chúng ta sẽ được lợi biết bao nếu chuyện này thành công. Dù
sao đi nữa, tôi không nghĩ mình nên đánh mất cơ hội đạt được điều mình mong muốn
chỉ vì tôi không yêu ông.
“Một người đang yêu sẽ ước rằng mình chưa từng ban cho
ông bất kỳ ân huệ nào, một khi ham muốn của người ấy đã lắng xuống. Nhưng đối với
người không yêu, sẽ không bao giờ đến lúc người ấy thay đổi ý định. Bởi những
ân huệ người ấy dành cho ông không xuất phát từ sự cưỡng ép, mà hoàn toàn tự
nguyện; và người ấy sẽ làm hết sức mình để mang lại lợi ích cho ông, cũng như
làm cho chính những công việc riêng của mình.
“Thêm nữa, người đang yêu luôn cân nhắc những điều mình
đã phải chịu thiệt thòi vì tình yêu và những điều mình đã làm được lợi; rồi cộng
tất cả những nhọc nhằn đã trải qua, người ấy cho rằng mình đã đền đáp đầy đủ
cho người mình yêu từ lâu. Trái lại, người không yêu không thể phàn nàn rằng vì
tình yêu mà mình sao nhãng công việc riêng; người ấy cũng không thể tính đến những
nhọc nhằn mình đã trải qua, hoặc trách ông về những bất hòa với người thân. Khi
gạt bỏ tất cả những điều phiền toái ấy, người ấy chẳng còn việc gì khác ngoài
việc dốc lòng vào những gì mình cho là sẽ đem lại lạc thú.
“Thêm nữa, giả sử một người đang yêu đáng được tôn trọng
vì người ấy, như người ta vẫn nói, là người bạn tốt nhất mà người mình yêu có
thể có, và luôn sẵn lòng làm hài lòng người ấy bằng mọi lời nói và hành động, kể
cả những điều khiến người khác khó chịu. Nhưng nếu người ấy nói thật, chúng ta
sẽ dễ dàng nhận thấy rằng, khi yêu một người khác, người ấy sẽ quan tâm đến
tình yêu mới nhiều hơn tình yêu trước; và rõ ràng, người ấy sẽ đối xử tệ bạc với
người mình từng yêu, bất cứ khi nào điều đó làm hài lòng người mình yêu sau
này.
“Vả lại, có lý do gì để ban ân huệ cho một người đang ở
trong tình trạng khốn khổ đến mức ngay cả những người từng trải qua tình trạng ấy
cũng không cố gắng tự bảo vệ mình? Người đang yêu sẽ thừa nhận rằng trạng thái
của mình gần với bệnh hoạn hơn là tỉnh táo. Người ấy biết rõ mình không suy
nghĩ sáng suốt, nhưng lại nói rằng mình không thể tự làm chủ bản thân. Vậy khi
đã bắt đầu suy nghĩ sáng suốt trở lại, tại sao người ấy còn phải giữ nguyên những
quyết định đã đưa ra trong lúc đầu óc không tỉnh táo?
“Một điểm khác nữa: nếu ông chọn người tốt nhất trong số
những người đang yêu ông, ông sẽ chỉ có một nhóm rất nhỏ để lựa chọn. Nhưng nếu
ông không xét đến việc người ấy có yêu ông hay không, mà chỉ chọn người thích hợp
nhất với ông, ông sẽ có một nhóm đông hơn nhiều. Trong nhóm đông hơn ấy, hy vọng
tìm được một người xứng đáng với tình bạn của ông cũng lớn hơn nhiều.
“Giả sử ông lo ngại những tục lệ hiện hành và sợ rằng
mình sẽ bị người đời chê trách nếu chuyện này bị phát hiện. Vậy thì, thật hợp
lý khi cho rằng một người đang yêu — vì nghĩ rằng tất cả những người khác cũng
sẽ ngưỡng mộ thành công của mình như chính mình ngưỡng mộ nó — sẽ hăng hái kể lại
chuyện ấy và tự hào tuyên bố với mọi người rằng công sức của mình không hề uổng
phí. Trái lại, người không yêu ông có thể tự kiềm chế và sẽ chọn làm điều tốt
nhất, thay vì tìm kiếm vinh quang do tiếng tăm trong dư luận mang lại.
“Thêm nữa, không thể tránh khỏi việc người đang yêu bị
người khác nhận ra. Nhiều người sẽ thấy người ấy thường xuyên theo đuổi người
mình yêu. Vì vậy, bất cứ khi nào người ta nhìn thấy ông trò chuyện với người ấy,
họ sẽ nghĩ rằng hai người đang ở bên nhau sau khi ham muốn đã được thỏa mãn hoặc
khi ham muốn sắp được thỏa mãn. Nhưng người ta thậm chí sẽ không bắt đầu chỉ
trích những người ở bên nhau mà không yêu nhau; bởi họ biết rằng người ta cần
trò chuyện với nhau, hoặc vì tình bạn, hoặc để tìm kiếm một lạc thú nào đó
khác.
“Một điểm khác nữa: liệu ông có lo ngại rằng tình bạn khó
duy trì lâu dài hay không? Hoặc rằng khi hai người chia tay, cả hai thường phải
chịu tổn thất ngang nhau, nhưng nếu ông đã trao đi thứ quý giá nhất của mình
thì tổn thất của ông sẽ lớn hơn nhiều? Nếu ông lo ngại những điều ấy, ông càng
có lý do để sợ người đang yêu. Bởi người đang yêu rất dễ nổi giận; bất cứ chuyện
gì xảy ra, người ấy cũng nghĩ rằng chuyện đó được sắp đặt nhằm làm tổn thương
mình. Đó là lý do người đang yêu ngăn cản người mình yêu gặp gỡ những người
khác. Người ấy sợ rằng những người giàu có sẽ dùng tiền bạc để vượt trội hơn
mình, còn những người có học vấn sẽ tỏ ra có lợi thế nhờ trí tuệ vượt hơn mình.
Người ấy luôn cảnh giác như chim ưng đối với bất cứ ai có thể có một lợi thế
nào đó mà mình không có! Một khi đã thuyết phục được ông xa lánh những người ấy,
người ấy sẽ cô lập ông hoàn toàn khỏi bạn bè. Và nếu ông tỏ ra sáng suốt hơn
người ấy trong việc chăm lo lợi ích của chính mình, ông sẽ đi đến chỗ bất hòa với
người ấy.
“Nhưng nếu một người thực sự không yêu ông, và chỉ đạt được
điều mình mong muốn nhờ những phẩm chất xuất sắc của bản thân, thì người ấy sẽ
không ghen tị với những người thường xuyên gặp gỡ ông. Trái lại, người ấy sẽ
không ưa những ai không muốn ở bên ông; người ấy sẽ nghĩ rằng những người ấy
coi thường mình, còn những người ở bên ông thì mang lại lợi ích cho mình. Vì vậy,
ông nên mong đợi tình bạn chứ không phải sự thù địch sẽ nảy sinh từ quan hệ
này.
“Một điểm khác nữa: những người đang yêu thường bắt đầu
ham muốn thân thể ông trước khi biết tính cách của ông hoặc có bất kỳ kinh nghiệm
nào về những phẩm chất khác của ông. Vì vậy, ngay cả chính họ cũng không thể biết
liệu sau khi ham muốn qua đi, họ còn muốn tiếp tục làm bạn với ông hay không.
Trái lại, những người không yêu ông đã là bạn của ông ngay cả trước khi đạt được
điều mình mong muốn; và ông không có lý do gì để cho rằng những lợi ích họ nhận
được sẽ làm suy giảm tình bạn họ dành cho ông. Không, những lợi ích ấy sẽ trở
thành những dấu hiệu nhắc họ nhớ đến những lợi ích còn có thể đến trong tương
lai.
“Một điểm khác nữa: ông có thể mong đợi mình trở thành một
người tốt hơn nếu để tôi thuyết phục, thay vì để một người đang yêu thuyết phục.
Người đang yêu sẽ ca ngợi những lời ông nói và những việc ông làm vượt quá giá
trị thực sự của chúng: một phần vì người ấy sợ bị ông ghét bỏ, một phần vì ham
muốn đã làm suy giảm khả năng phán đoán của người ấy. Tình yêu đưa ra những
phán đoán như thế này: khi người đang yêu gặp bất hạnh, người ấy xem những chuyện
vốn không làm người khác đau buồn là những điều đáng buồn đối với mình; còn khi
gặp may mắn, người ấy lại buộc người mình yêu phải dành lời khen ngợi cho cả những
chuyện không đáng để vui mừng. Vì vậy, ông nên thương hại những người đang yêu,
chứ không nên ngưỡng mộ họ.
“Nếu lập luận của tôi thuyết phục được ông, trước hết tôi
sẽ dành thời gian cho ông mà không nghĩ đến lạc thú trước mắt; thay vào đó, tôi
sẽ tính đến những lợi ích sẽ đến trong tương lai, bởi tôi làm chủ được bản thân
và không bị tình yêu lấn át. Những chuyện nhỏ sẽ không khiến tôi trở nên thù địch
với ông; những chuyện lớn chỉ khiến tôi giận dữ dần dần và ở mức độ nhẹ. Tôi sẽ
tha thứ cho ông về những lỗi lầm không cố ý, đồng thời cố gắng hết sức ngăn ông
phạm phải những lỗi lầm có chủ ý. Ông thấy đấy, tất cả những điều ấy là bằng chứng
cho một tình bạn sẽ kéo dài lâu bền.
“Ông có nghĩ rằng nếu không có tình yêu ham muốn thì
không thể có tình bạn bền chặt hay không? Nếu đúng như vậy, chúng ta hẳn đã
không quan tâm nhiều đến con cái và cha mẹ mình. Chúng ta cũng sẽ không có những
người bạn đáng tin cậy, bởi những quan hệ ấy không xuất phát từ loại ham muốn
này, mà từ những nguyên do hoàn toàn khác.
“Thêm nữa, nếu đúng là chúng ta nên dành những ân huệ lớn
nhất cho những người cần đến chúng nhất, thì tất cả chúng ta phải giúp đỡ những
người nghèo khổ nhất, chứ không phải những người tốt nhất; bởi những người được
chúng ta cứu khỏi cảnh khốn cùng nhất sẽ biết ơn chúng ta nhiều nhất. Chẳng hạn,
những người thích hợp nhất để mời đến dự tiệc hẳn phải là những người ăn xin và
những người đang đói, bởi họ sẽ quý mến chúng ta, đi theo chúng ta, gõ cửa nhà
chúng ta, vui hưởng bữa tiệc hơn cả và tỏ lòng biết ơn sâu xa nhất, đồng thời cầu
chúc cho chúng ta nhiều điều tốt lành. Không, tôi cho rằng chúng ta nên ban ân
huệ cho những người có khả năng đáp lại ân huệ ấy tốt nhất, chứ không phải những
người đang cần nó nhất; nghĩa là, không phải những người chỉ ham muốn ân huệ ấy,
mà là những người thực sự xứng đáng nhận được nó; không phải những người sẽ tận
hưởng vẻ đẹp rực rỡ của tuổi trẻ ông, mà là những người sẽ chia sẻ tài sản của
họ với ông khi ông đã lớn tuổi; không phải những người đạt được mục đích rồi
công khai khoe khoang về chuyện ấy, mà là những người sẽ giữ im lặng một cách
kín đáo trước mọi người; không phải những người chỉ tận tâm trong một thời gian
ngắn, mà là những người sẽ làm bạn với ông suốt cả cuộc đời; không phải những
người sẽ tìm cớ gây gổ ngay khi ham muốn chấm dứt, mà là những người sẽ chứng tỏ
phẩm chất của mình khi vẻ đẹp rực rỡ của tuổi trẻ ông đã phai tàn.
“Vậy ông hãy nhớ lại những điều tôi đã nói và ghi nhớ
thêm điểm này: bạn bè thường khuyên răn những người đang yêu vì cho rằng cách
hành xử ấy là xấu; nhưng chưa từng có người thân cận nào trách cứ một người
không yêu vì cho rằng người ấy đã phán đoán sai về lợi ích của chính mình.
“Có lẽ ông sẽ hỏi tôi liệu có khuyên ông ban ân huệ cho tất
cả những người không yêu ông hay không. Không phải vậy. Theo tôi, ngay cả một
người đang yêu cũng sẽ không yêu cầu ông chiều theo tất cả những người đang yêu
ông. Bởi người nhận ân huệ không phải ai cũng xứng đáng được hưởng một ân huệ
ngang nhau; hơn nữa, nếu ông muốn giữ kín chuyện này với những người khác, thì
không phải trong mọi trường hợp ông đều có thể làm được như vậy. Nhưng điều cần
thiết là không để bất kỳ tổn hại nào phát sinh từ chuyện ấy, mà phải đem lại lợi
ích cho cả hai phía.
“Vậy tôi nghĩ những điều đã nói là đủ. Nhưng nếu ông vẫn
còn mong muốn nghe thêm, nếu ông cho rằng tôi đã bỏ qua điểm nào đó, hãy cứ hỏi.”
[2]
PHAEDRUS: Bài diễn văn này khiến ông cảm thấy thế nào,
Socrates? Chẳng phải nó được trình bày thật xuất sắc, cả về những phương diện
khác lẫn cách dùng từ hay sao?
[234c–235b]
SOCRATES: Phaedrus thân mến, quả là một điều kỳ diệu! Tôi
đang ngây ngất. Và tất cả là nhờ ông: trong khi ông đọc, tôi nhìn ông và thấy
ông rạng rỡ vì vui sướng trước bài diễn văn ấy. Vì tin rằng ông hiểu những chuyện
này rõ hơn tôi, tôi đã để ông dẫn dắt; và khi đi theo ông, tôi cũng cùng ông bước
vào cơn cuồng say của thần Bacchus. [3]
PHAEDRUS: Nào, Socrates, ông nghĩ ông có thể đem chuyện
này ra chế giễu hay sao?
SOCRATES: Ông thực sự nghĩ tôi đang đùa, chứ không nói
nghiêm túc hay sao?
PHAEDRUS: Ông hoàn toàn không nghiêm túc, Socrates. Nhưng
bây giờ, nhân danh Zeus, vị thần bảo trợ tình bạn, xin ông hãy nói thật cho tôi
biết: ông có nghĩ rằng bất kỳ người Hy Lạp nào khác có thể nói về cùng đề tài
này hay hơn và đầy đủ hơn hay không?
SOCRATES: Sao nào? Chúng ta phải ca ngợi bài diễn văn chỉ
vì tác giả đã nói đúng những điều mà hoàn cảnh đòi hỏi, chứ không phải vì ông ấy
đã trình bày một cách rõ ràng, ngắn gọn và diễn đạt chính xác hay sao? Nếu nhất
định phải làm như vậy, tôi sẽ chiều theo ông, bởi—chắc hẳn vì tôi quá thiếu hiểu
biết—tôi đã không nhận ra những điểm ấy. Tôi chỉ chú ý đến văn phong của bài diễn
văn. Còn về phần kia, tôi thậm chí không nghĩ chính Lysias cũng có thể hài lòng
với nó. Bởi đối với tôi, Phaedrus, dường như ông ấy đã nói đi nói lại cùng một
ý đến hai hoặc ba lần, như thể thực sự chẳng có nhiều điều để nói về đề tài
này, gần như thể ông ấy không mấy quan tâm đến nó. Thật ra, tôi có cảm giác ông
ấy đang phô diễn tài năng, cố chứng tỏ rằng mình có thể trình bày cùng một ý
theo hai cách khác nhau và cả hai lần đều làm tốt như nhau.
PHAEDRUS: Socrates, ông hoàn toàn sai rồi. Chính điểm ấy
mới là phần hay nhất của bài diễn văn: Lysias không bỏ sót bất kỳ điều gì đáng
nói về đề tài này, đến nỗi không ai có thể bổ sung thêm điều gì có giá trị để
hoàn thiện những gì ông ấy đã trình bày.
SOCRATES: Ông nói quá lời rồi. Tôi không thể đồng ý với
ông về chuyện ấy. Nếu vì chiều theo ông mà tôi chấp nhận quan điểm của ông, tất
cả những người đàn ông và phụ nữ thông thái thời xưa từng nói hoặc viết về đề
tài này sẽ bác bỏ tôi. [4]
PHAEDRUS: Những người ấy là ai? Và ông đã nghe được ở đâu
một điều gì hay hơn bài diễn văn này?
SOCRATES: Ngay lúc này tôi không thể nói cho ông biết,
nhưng tôi chắc chắn rằng ở đâu đó tôi đã từng nghe những lời hay hơn. Có lẽ đó
là nàng Sappho xinh đẹp, hoặc Anacreon thông thái, hoặc thậm chí một tác giả
văn xuôi nào đó. Vậy bằng chứng của tôi là gì? Thưa bạn thân mến, lồng ngực tôi
đang đầy ắp, và tôi cảm thấy mình có thể trình bày một bài diễn văn khác, thậm
chí còn hay hơn bài của Lysias. Tôi biết rất rõ rằng những ý tưởng này không thể
xuất phát từ chính tôi—tôi biết sự ngu dốt của mình. Theo tôi, chỉ còn một khả
năng khác: tôi đã được lấp đầy, như một chiếc bình rỗng, bằng những lời nói của
người khác tuôn vào qua tai tôi, mặc dù tôi ngu ngốc đến mức thậm chí đã quên mất
mình nghe những lời ấy ở đâu và từ ai.
PHAEDRUS: Bạn thân mến, ông không thể nói được điều gì
hay hơn thế! Ông đừng bận tâm kể cho tôi biết ông đã nghe những lời ấy khi nào
và từ ai, ngay cả khi tôi có hỏi. Thay vào đó, hãy làm đúng như ông vừa nói:
ông đã hứa sẽ trình bày một bài diễn văn khác, đưa ra nhiều luận điểm hơn và
hay hơn, mà không lặp lại dù chỉ một từ trong cuốn sách của tôi. Đổi lại, tôi hứa
rằng, giống như chín vị chấp chính quan, tôi sẽ dựng tại Delphi một pho tượng
vàng có kích thước bằng người thật, không chỉ của riêng tôi mà còn của cả ông nữa.[5]
[235b–236c]
SOCRATES: Ôi, Phaedrus, ông quả là một người bạn tốt bụng,
thật quý như vàng, khi nghĩ rằng tôi đang tuyên bố Lysias đã thất bại hoàn toàn
trên tất cả mọi phương diện và tôi có thể trình bày một bài diễn văn khác biệt
với bài của ông ấy ở từng điểm một. Tôi chắc chắn rằng ngay cả tác giả tồi tệ
nhất cũng không thể làm được chuyện ấy. Chẳng hạn, trong trường hợp của chúng
ta, ông có nghĩ rằng bất kỳ ai có thể lập luận rằng chúng ta nên ưu ái người
không yêu thay vì người đang yêu, mà không ca ngợi người thứ nhất vì giữ được sự
tỉnh táo, cũng không lên án người thứ hai vì đánh mất sự tỉnh táo—những luận điểm
thiết yếu phải được nêu ra—mà vẫn còn có điều gì khác để nói hay sao? Tôi cho rằng
chúng ta phải thừa nhận những luận điểm ấy và nhường chúng cho người diễn văn.
Trong trường hợp này, chúng ta không thể ca ngợi tính mới mẻ của những luận điểm
ấy, mà chỉ có thể ca ngợi cách sắp xếp khéo léo; nhưng đối với những luận điểm
không thiết yếu, vốn khó nghĩ ra hơn, chúng ta có thể ca ngợi cả cách sắp xếp lẫn
tính mới mẻ.[6]
PHAEDRUS: Tôi đồng ý với ông; tôi nghĩ lập luận ấy hợp
lý. Vậy tôi sẽ làm như thế này: tôi sẽ cho phép ông mặc nhiên thừa nhận rằng
người đang yêu kém tỉnh táo hơn người không yêu; và nếu ông có thể bổ sung điều
gì có giá trị để hoàn thiện những gì chúng ta đã có trong tay, ông sẽ được đặt
một pho tượng vàng đúc nguyên khối bên cạnh lễ vật của dòng họ Cypselid tại
Olympia. [7]
SOCRATES: Ôi, Phaedrus, tôi chỉ phê phán người mà ông yêu
mến để trêu chọc ông thôi. Ông đã xem lời tôi nói là nghiêm túc thật sao? Ông
nghĩ tôi thực sự định đem một bài diễn văn cầu kỳ hơn ra so tài với sản phẩm
trí tuệ của ông ấy hay sao?
PHAEDRUS: Dù chuyện ấy thế nào đi nữa, bạn thân mến, ông
đã tự rơi vào cái bẫy của chính mình. Ông không còn lựa chọn nào khác ngoài việc
cố gắng hết sức trình bày bài diễn văn; nếu không, ông sẽ buộc chúng ta phải
trao đổi những lời chế giễu thô tục như những người trong hài kịch vẫn làm. Đừng
bắt tôi phải nhắc lại những lời ông đã nói: “Socrates, nếu tôi không hiểu
Socrates của tôi thì hẳn tôi đã quên mất chính mình là ai”, hoặc “Ông ấy muốn
nói, nhưng lại làm ra vẻ e thẹn”. Hãy hiểu cho rõ rằng chúng ta sẽ không rời khỏi
đây cho đến khi ông đọc bài diễn văn mà ông tuyên bố đang có “trong lồng ngực”.
Chúng ta đang ở một nơi vắng vẻ, không có ai xung quanh; hơn nữa, tôi trẻ hơn
và khỏe hơn ông. Từ tất cả những điều ấy, xin ông hãy “hiểu ý tôi” [8] và
đừng buộc tôi phải ép ông nói khi ông hoàn toàn có thể tự nguyện làm việc ấy.
SOCRATES: Nhưng Phaedrus thân mến, tôi sẽ trở nên lố bịch
mất—một người chỉ biết thưởng thức qua loa, lại ngẫu hứng nói về cùng những đề
tài mà một nhà chuyên môn dày dạn kinh nghiệm đã trình bày!
PHAEDRUS: Ông có hiểu tình thế của mình không? Đừng tiếp
tục làm ra vẻ e thẹn nữa! Tôi biết phải nói gì để khiến ông chịu trình bày bài
diễn văn.
SOCRATES: Vậy xin ông đừng nói ra!
PHAEDRUS: Ồ, tôi sẽ nói! Và những lời tôi sắp nói sẽ là một
lời thề. Tôi thề với ông—nhưng tôi nên thề nhân danh vị thần nào đây? Hay tôi lấy
chính cây tiêu huyền này làm chứng?—Tôi xin thề thật lòng rằng nếu ông không
trình bày bài diễn văn ngay bên cạnh cây này, tôi sẽ không bao giờ, tuyệt đối
không bao giờ, đọc thêm bất kỳ bài diễn văn nào cho ông nghe nữa—tôi sẽ không
thốt thêm một lời nào với ông về những bài diễn văn!
SOCRATES: Ôi trời! Ông quả là một con người đáng sợ! Ông
thực sự đã tìm ra cách buộc một người say mê những bài diễn văn phải làm đúng
theo lời ông!
PHAEDRUS: Vậy tại sao ông vẫn còn quanh co, lẩn tránh như
thế?
SOCRATES: Tôi sẽ thôi—bây giờ ông đã thề như vậy rồi. Làm
sao tôi có thể từ bỏ những thú vui ấy? [9]
[237a–238c] — [Bài diễn văn thứ nhất của Socrates] [10]
PHAEDRUS: Vậy xin ông hãy nói đi.
SOCRATES: Ông có biết tôi sẽ làm gì không?
PHAEDRUS: Làm gì?
SOCRATES: Tôi sẽ trùm đầu khi nói. [11]
Như thế, khi trình bày bài diễn văn nhanh hết mức có thể, tôi sẽ không phải
nhìn ông mà cảm thấy ngượng ngùng, rồi vì thế đánh mất mạch lập luận.
PHAEDRUS: Ông cứ trình bày bài diễn văn đi! Còn lại, ông
muốn làm gì cũng được.
[Phần 1. Bài diễn văn thứ nhất và cuộc chuyển sang Khúc
ca cải chính]
SOCRATES: Hỡi những nàng Muse có giọng nói trong trẻo, dù
những nàng được gọi như vậy vì âm thanh trong trẻo của lời ca hay vì có liên hệ
với những người yêu âm nhạc ở Liguria, [12] xin hãy “đến đây, gánh lấy phần việc của tôi”, để kể lại
câu chuyện mà người bạn tuyệt vời này đã ép tôi phải kể, hầu cho người bạn đồng
hành của ông ấy giờ đây có thể xem ông ấy còn thông thái hơn trước:
Ngày xưa, có một chàng trai — đúng hơn là một thiếu niên
— rất đẹp trai, và có rất nhiều người đang yêu chàng. Trong số đó có một người
đàn ông đầy mưu mẹo, đã thuyết phục được chàng rằng ông ta không yêu chàng, mặc
dù tình yêu của ông ta dành cho chàng không hề kém tình yêu của những người
khác. Một lần nọ, khi theo đuổi chàng, người đàn ông ấy cố thuyết phục chàng rằng
chàng nên ban ân huệ cho một người không yêu chàng hơn là cho một người yêu
chàng. Và đây là những lời ông ta nói:
“Nếu ông muốn đi đến một quyết định đúng đắn về bất kỳ vấn
đề nào, chàng trai của tôi, chỉ có một cách để bắt đầu: ông phải biết quyết định
ấy liên quan đến vấn đề gì; nếu không, chắc chắn ông sẽ hoàn toàn chệch khỏi mục
tiêu. Người bình thường không nhận ra rằng họ không biết bản chất đích thực của
một vấn đề cụ thể, nên họ cứ hành động như thể mình đã biết. Và bởi họ không
xác lập được một điểm chung ngay từ đầu cuộc khảo sát, cuối cùng họ rơi vào
tình trạng mà chúng ta có thể đoán trước: họ mâu thuẫn với chính mình và với
nhau. Bây giờ, ông và tôi tốt hơn hết đừng để chuyện ấy xảy ra với chúng ta, bởi
chúng ta vẫn thường phê phán người khác vì lỗi ấy. Vì ông và tôi sắp bàn luận
xem một chàng trai có nên kết giao với một người đàn ông yêu mình hay với một
người không yêu mình, trước hết chúng ta phải thống nhất về định nghĩa của tình
yêu và những tác động của nó. Sau đó, chúng ta có thể trở lại với định nghĩa ấy
và dựa vào đó để tìm hiểu xem tình yêu có thể mang lại lợi ích hay gây ra tổn hại.
“Như mọi người đều biết rõ, tình yêu là một dạng ham muốn;
nhưng chúng ta cũng biết rằng ngay cả những người không yêu cũng ham muốn những
gì đẹp đẽ. Vậy chúng ta sẽ phân biệt người đang yêu với người không yêu bằng
cách nào? Chúng ta phải nhận ra rằng mỗi người trong chúng ta đều chịu sự chi
phối của hai nguyên tắc mà chúng ta đi theo bất cứ nơi nào chúng dẫn dắt. Một
là ham muốn bẩm sinh hướng đến những lạc thú; nguyên tắc kia là phán đoán được
hình thành qua quá trình rèn luyện, hướng đến những gì tốt đẹp nhất. Đôi khi
hai nguyên tắc ấy đồng thuận với nhau; nhưng cũng có lúc chúng xung đột bên
trong chúng ta, và khi ấy, lúc thì nguyên tắc này giành quyền kiểm soát, lúc
thì nguyên tắc kia.
“Khi phán đoán nắm quyền kiểm soát và dùng suy luận dẫn dắt
chúng ta hướng đến những gì tốt đẹp nhất, trạng thái tự chủ ấy được gọi là ‘sự
tỉnh táo’; nhưng khi ham muốn nắm quyền chỉ huy và lôi kéo chúng ta đến với lạc
thú mà không cần suy luận, quyền chỉ huy ấy được gọi là ‘sự thái quá’ (hybris).
[13] Sự thái quá có
nhiều tên gọi, tương ứng với những hình thức mà nó có thể mang lấy; những hình
thức ấy rất khác nhau. [14] Hình thức nào nổi bật trong một trường hợp cụ
thể sẽ quyết định tên gọi dành cho người mắc phải nó — và đó chẳng phải là một
tên gọi đẹp đẽ, cũng chẳng phải là danh hiệu đáng để người ta mong muốn đạt được.
Nếu ham muốn ăn uống lấn át khả năng suy xét của một người về những gì tốt đẹp
nhất và dập tắt những ham muốn khác của người ấy, trạng thái ấy được gọi là
tính háu ăn, và người ấy bị gọi là kẻ háu ăn. Còn nếu ham muốn uống rượu đóng
vai trò bạo chúa và dẫn dắt người ấy theo hướng ấy, tất cả chúng ta đều biết
lúc đó sẽ gọi người ấy bằng cái tên gì! Giờ đây, hẳn đã rõ chúng ta phải gọi một
người như thế nào trong những trường hợp khác: hãy gọi người ấy bằng một tên gọi
tương ứng với những tên vừa nêu, bắt nguồn từ loại ham muốn đang kiểm soát người
ấy vào lúc đó.
“Còn về ham muốn đã khiến chúng ta phải nói đến tất cả những
chuyện này, có lẽ nó đã quá rõ ràng; tuy nhiên, tôi cho rằng những gì được nói
ra luôn dễ hiểu hơn những gì chưa được nói ra. Đó là ham muốn phi lý trí, lấn
át khuynh hướng có suy xét của một người muốn hành động đúng đắn, và bị thúc đẩy
bởi mong muốn tìm kiếm lạc thú từ vẻ đẹp; sức mạnh của ham muốn ấy được củng cố
bởi những ham muốn cùng loại hướng đến vẻ đẹp của thân thể con người. Ham muốn
này, với sức mạnh áp đảo và sự thôi thúc mãnh liệt, lấy tên từ một từ chỉ sức mạnh
(rhōmē) và được gọi là erōs.” [15]
Nào, Phaedrus, ông bạn thân mến, ông có nghĩ, giống như
tôi, rằng tôi đang bị một điều gì đó thuộc về thần linh chi phối hay không?
PHAEDRUS: Socrates, quả thực đây là một giọng điệu khác
thường đối với ông.
SOCRATES: Vậy hãy im lặng và lắng nghe. Nơi này có điều
gì đó thực sự thuộc về thần linh, vì thế đừng ngạc nhiên nếu trong lúc tiếp tục
bài diễn văn, tôi bị cơn xuất thần do những nữ thần Nymph khơi dậy. Ngay lúc
này, tôi đã gần như sắp nói theo thể thơ dithyramb rồi. [16]
PHAEDRUS: Quả đúng như vậy!
SOCRATES: Đúng thế, và chính ông đã khiến tôi như vậy.
Nhưng hãy nghe tôi nói hết; chúng ta vẫn có thể ngăn chặn cơn xuất thần này.
Tuy nhiên, việc ấy tùy thuộc vào vị thần; còn việc chúng ta phải làm là quay trở
lại với chàng trai trong bài diễn văn.
[238c–239e]
Được rồi, hỡi người bạn can đảm của tôi, giờ đây chúng ta
đã xác định được vấn đề cần xem xét và đã làm rõ bản chất thực sự của nó. Vậy,
trong phần còn lại của cuộc thảo luận, chúng ta hãy luôn ghi nhớ định nghĩa ấy.
Người đang yêu và người không yêu có thể đem lại lợi ích hay gây tổn hại gì cho
chàng trai ban ân huệ cho họ? Chắc chắn, một người bị ham muốn chi phối và trở
thành nô lệ cho lạc thú sẽ muốn chàng trai mình yêu có những phẩm chất phù hợp
nhất với sở thích của chính mình.
“Một người bệnh thích bất cứ thứ gì không chống lại mình,
nhưng lại xem bất cứ ai ngang bằng hoặc vượt trội hơn mình là kẻ thù. Đó là lý
do người đang yêu không muốn người mình yêu ngang bằng hoặc vượt trội hơn mình;
trái lại, người ấy luôn tìm cách khiến chàng trai trở nên yếu kém và thấp kém
hơn mình. Người thiếu hiểu biết kém hơn người thông thái; người hèn nhát kém
hơn người dũng cảm; người nói năng vụng về kém hơn nhà hùng biện được đào luyện;
người chậm trí kém hơn người nhanh trí. Người đang yêu nhất thiết sẽ vui mừng
khi nhận thấy những khiếm khuyết trí tuệ ấy, cùng nhiều khiếm khuyết khác, dù
chúng vốn đã có hay mới hình thành ở chàng trai. Nếu không tìm thấy những khiếm
khuyết ấy, người ấy sẽ tìm cách tạo ra chúng; nếu không, người ấy sẽ đánh mất lạc
thú mà mình đang hưởng.
“Hệ quả tất yếu là người ấy sẽ ghen tị và tìm cách giữ
chàng trai tránh xa những người bạn tốt, những người có thể giúp chàng trở
thành một người tốt hơn. Điều đó sẽ gây cho chàng rất nhiều tổn hại, nhất là
khi người đang yêu ngăn cản chàng tiếp xúc với những gì có thể cải thiện não thức
của chàng nhiều nhất — đó chính là triết học thần linh. Người đang yêu buộc phải
giữ chàng trai cách xa triết học, bởi người ấy sợ rằng cuối cùng chàng sẽ coi
thường mình. Người ấy còn phải nghĩ ra những cách khác để giữ chàng trong tình
trạng hoàn toàn thiếu hiểu biết, khiến chàng hoàn toàn phụ thuộc vào mình. Bằng
cách ấy, chàng trai sẽ đem lại cho người đang yêu nhiều lạc thú nhất, mặc dù bản
thân chàng phải chịu tổn hại nghiêm trọng. Vì vậy, một người đàn ông đang yêu,
nếu làm người hướng dẫn và bạn đồng hành, sẽ chẳng đem lại lợi ích gì cho sự
phát triển trí tuệ của chàng. [17]
“Bây giờ, chúng ta hãy chuyển sang sự phát triển thể chất
của chàng. Nếu một người bị ham muốn lạc thú chi phối đến mức sẵn sàng đánh đổi
những điều tốt đẹp, ông nghĩ người ấy muốn thân thể chàng trai có hình dáng như
thế nào? Người ấy sẽ rèn luyện chàng ra sao nếu được quyền quyết định? Ông sẽ
thấy rằng người ấy muốn chàng trở thành một người mềm yếu, không có cơ bắp,
không được rèn luyện dưới ánh nắng đầy đủ mà chỉ sống trong bóng râm lốm đốm; một
người chưa từng tập luyện như một người đàn ông, chưa từng trải qua những bài tập
nặng nhọc khiến thân thể đổ mồ hôi. Thay vào đó, người ấy thích một chàng trai
chỉ quen với lối sống mềm yếu, thiếu nam tính, phải dùng mỹ phẩm để làm cho
mình đẹp hơn, bởi thân thể chàng vốn không có chút sắc hồng tự nhiên nào. Không
cần phải mô tả thêm: những thói quen khác kéo theo từ lối sống ấy đã quá rõ
ràng. Sau khi kết luận những điểm này, chúng ta có thể chuyển sang chủ đề tiếp
theo: thân thể mà người đang yêu muốn chàng trai có được sẽ khiến kẻ thù thêm tự
tin trong chiến tranh hoặc những hoàn cảnh nguy cấp khác, đồng thời khiến bạn
bè, thậm chí cả những người đang yêu chàng, phải lo ngại. Đến đây là đủ; luận
điểm đã quá rõ ràng.[18]
“Chủ đề tiếp theo là những lợi ích hoặc tổn hại đối với
tài sản của chàng, xuất phát từ sự chăm sóc và việc đồng hành của người đang
yêu. Câu trả lời hẳn đã quá rõ, đặc biệt đối với chính người đang yêu: mong muốn
đầu tiên của người ấy sẽ là chàng trai mất đi những tài sản quý giá nhất, nhân
hậu nhất và thiêng liêng nhất của mình — mẹ, cha và những người thân cận khác.
Người ấy sẽ vui mừng nếu chàng bị tước mất họ, bởi người ấy cho rằng họ hoặc sẽ
ngăn cản mình tận hưởng lạc thú ngọt ngào khi ở bên chàng, hoặc sẽ chỉ trích
mình gay gắt vì đã chiếm lấy thời gian của chàng. Hơn nữa, người đang yêu sẽ
nghĩ rằng tiền bạc và những tài sản khác mà chàng trai sở hữu chỉ khiến chàng
khó bị quyến rũ hơn, và một khi đã bị quyến rũ thì cũng khó kiểm soát hơn. Vì vậy,
người ấy nhất thiết sẽ ghen tị với sự giàu có của chàng, còn sự nghèo khó của
chàng lại khiến người ấy vui mừng. Hơn nữa, người ấy sẽ mong chàng trai không
có vợ, không có con và không có nhà cửa càng lâu càng tốt, bởi người ấy muốn tiếp
tục hưởng những điều ngọt ngào từ chàng trong suốt khoảng thời gian ấy.
“Dĩ nhiên, cuộc sống còn có những phiền toái khác; nhưng
một vị thần nào đó đã pha trộn vào phần lớn những phiền toái ấy một chút lạc
thú tức thời. Chẳng hạn, một kẻ xu nịnh có thể là một con thú khủng khiếp và một
phiền toái đáng sợ; nhưng tự nhiên khiến lời xu nịnh trở nên khá dễ chịu bằng
cách pha trộn vào đó một chút duyên dáng. Cũng vậy đối với một tình nhân nữ — bất
chấp tất cả những tổn hại mà chúng ta quy cho bà ấy — và nhiều người khác có
tính cách tương tự, cùng những nghề nghiệp của họ: ít nhất, họ cũng là những
người bạn đồng hành dễ chịu trong một ngày. Nhưng người đang yêu không chỉ gây
hại cho chàng trai mà còn là một người hết sức khó chịu khi phải ở bên suốt
ngày. [19]
“Tuổi trẻ dễ tìm thấy niềm vui bên tuổi trẻ”, như lời người
xưa vẫn nói. — bởi lẽ, tôi cho rằng tình bạn nảy sinh từ sự tương đồng, khi những
chàng trai cùng tuổi theo đuổi những lạc thú giống nhau. Tuy nhiên, ngay cả khi
ở bên những người cùng tuổi, chúng ta đôi khi cũng có thể cảm thấy quá mức. Hơn
nữa, như người ta vẫn nói, không ai muốn bị buộc phải làm bất cứ việc gì; điều ấy
đặc biệt đúng đối với một chàng trai phải ở bên người đang yêu mình, chưa kể đến
sự chênh lệch tuổi tác. Người đàn ông lớn tuổi bám chặt lấy chàng trai trẻ cả
ngày lẫn đêm, không bao giờ muốn rời xa chàng. Người ấy bị một sự thôi thúc
không thể cưỡng lại đẩy đi, và cảm thấy một nỗi đau nhói mang lại lạc thú mỗi
khi nhìn thấy, nghe thấy, chạm vào hoặc cảm nhận chàng trai bằng bất kỳ cách
nào. Vì thế, người ấy đi theo chàng như một kẻ hầu.
“Nhưng trong suốt thời gian hai người ở bên nhau, người
đang yêu có thể đem lại cho chàng trai sự an ủi hay lạc thú nào? Chẳng phải việc
nhìn thấy khuôn mặt của người đàn ông lớn tuổi đã mất đi vẻ đẹp của mình sẽ vô
cùng đáng ghê tởm hay sao? Còn tất cả những gì đi kèm với khuôn mặt ấy — chỉ
nghe nhắc đến thôi đã là một nỗi khổ, huống hồ phải thực sự tiếp xúc với chúng,
như chàng sẽ liên tục bị buộc phải làm! Chàng sẽ luôn bị người ấy theo dõi và
canh chừng bằng sự nghi ngờ; người ấy thậm chí còn nghi ngờ cả những người xung
quanh chàng! Chàng sẽ phải nghe những lời ca ngợi bản thân không đúng chỗ và
quá mức! Rồi còn bị buộc tội một cách sai trái — một chuyện không thể chịu đựng
được khi người đàn ông tỉnh táo, và không những không thể chịu đựng được mà còn
hết sức nhục nhã khi ông ta say rượu rồi trút lên chàng cả một loạt những lời
lăng mạ trắng trợn và điên cuồng! [20]
“Khi còn yêu, người ấy đã có hại và đáng ghét; nhưng sau
khi tình yêu phai nhạt, người ấy sẽ phụ lòng tin của chàng vào những lợi ích đã
hứa hẹn cho tương lai, bất chấp tất cả những lời thề và lời van nài mà người ấy
từng dùng để giữ chàng trong một quan hệ vốn gây phiền toái lúc bấy giờ nhưng lại
hứa hẹn nhiều lợi ích về sau. Vì vậy, đúng vào lúc phải thực hiện những lời hứa
ấy, người đang yêu lại thay đổi và thiết lập một chính quyền mới bên trong bản
thân: lý trí tỉnh táo thay thế cho cơn điên loạn của tình yêu. Chàng trai thậm
chí không nhận ra người yêu mình đã trở thành một người khác. Chàng đòi hỏi người
ấy đền đáp những ân huệ trước đây và nhắc lại những gì hai người từng làm và từng
nói với nhau, như thể chàng vẫn đang nói chuyện với chính người đàn ông trước
kia! Tuy nhiên, người đang yêu lại quá xấu hổ nên không dám nói với chàng rằng
mình đã thay đổi nhiều đến mức nào, hoặc rằng giờ đây, khi đã lấy lại sự tỉnh
táo và quyền tự chủ, mình không thể giữ những lời hứa từng thề sẽ thực hiện
trong thời kỳ bị một chế độ cũ, thiếu lý trí, chi phối. Người ấy sợ rằng nếu
hành động như trước kia, mình sẽ lại trở thành con người cũ và quay về trạng
thái trước đây. Vì vậy, giờ đây người ấy trở thành kẻ chạy trốn, bỏ chạy khỏi
những lời hứa cũ mà theo lẽ tất yếu mình không thể thực hiện. Người từng là người
đang yêu nay phải đổi vai và bỏ chạy, bởi đồng tiền đã rơi sang mặt bên kia,
trong khi chàng trai phải đuổi theo người ấy, tức giận và nguyền rủa. Từ đầu đến
cuối, chàng hoàn toàn không nhận ra rằng lẽ ra mình không bao giờ nên ban ân huệ
cho một người đang yêu — một người tất yếu đã mất trí. Đáng lẽ chàng phải ban
ân huệ cho một người không yêu mình và vẫn giữ được sự tỉnh táo. Nếu không,
chàng tất yếu sẽ trao thân cho một người dối trá, dễ nổi nóng, ghen tuông, đáng
ghét, gây tổn hại cho tài sản, gây tổn hại cho thể chất và phá hoại hoàn toàn sự
tu dưỡng hồn người của chàng — mà hồn người thực sự là, và sẽ mãi mãi là, tài sản
quý giá nhất đối với thần linh và con người. [21]
“Vậy, hỡi chàng trai, hãy suy xét những điều tôi vừa nói,
và hãy nhớ rằng tình bạn của người đang yêu không bắt nguồn từ thiện chí, mà chỉ
nhằm thỏa mãn ham muốn của chính người ấy. Sói đối với cừu thế nào, người
đang yêu cũng đối với chàng trai như thế” [22]
Đến đây là hết, Phaedrus. Ông sẽ không nghe thêm một lời
nào từ tôi nữa; ông phải chấp nhận đây là phần kết của bài diễn văn. [23]
Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ hai
(Nov/2026)
http://chuyendaudau.blogspot.com/
http://chuyendaudau.wordpress.com
[1] Bản dịch đoạn
này được hiệu đính trực tiếp theo nguyên bản Hy Lạp trong Plato, Phaedrus
(Φαῖδρος), in
trong Platonis Opera, do John Burnet biên tập (Oxford University Press,
1903). Việc hiệu đính nhằm bảo đảm bản dịch sát nghĩa, giữ nguyên cấu trúc và
trình tự lập luận của nguyên bản; những chỗ sai nghĩa, thêm hoặc lược ý đã được
điều chỉnh, đồng thời câu văn tiếng Việt được làm sáng rõ hơn. Bản hiệu đính
không nhằm diễn giải hay mở rộng nội dung, mà chủ yếu hướng đến việc chuyển tải
trung thành ý nghĩa của văn bản Hy Lạp.
[2] Bài
diễn văn của Lysias: Người đang yêu và người không yêu
Bài diễn văn từ 230e đến 234c là bài diễn văn của Lysias,
một nhà hùng biện nổi tiếng ở Athens, được Phaedrus mang theo và đọc cho
Socrates nghe. Nội dung bài diễn văn xoay quanh một tình huống có vẻ nghịch lý:
một người đàn ông không yêu chàng trai mà mình đang theo đuổi, nhưng vẫn muốn
được chàng trai chấp thuận và dành cho mình những ân huệ. Người nói khuyên
chàng trai nên lựa chọn người không yêu mình thay vì người đang yêu mình.
Để hiểu tình huống mà bài diễn văn đặt ra, cần biết rằng
trong xã hội Athens thời Plato tồn tại một hình thức quan hệ được gọi là paiderastia
(παιδεραστία), tức quan hệ giữa một người đàn ông trưởng thành và một
chàng trai trẻ, thường ở tuổi thiếu niên. Người đàn ông lớn tuổi hơn được gọi
là erastēs (người yêu, người theo đuổi), còn chàng trai được ông theo đuổi
gọi là erōmenos (người được yêu). Đây không đơn thuần là quan hệ yêu
đương theo quan niệm hiện nay, cũng không phải quan hệ thầy trò theo nghĩa
thông thường. Nó có thể bao gồm sự hấp dẫn về thân thể, tình cảm say mê, sự
theo đuổi và những kỳ vọng về việc người đàn ông trưởng thành chăm sóc, hướng dẫn,
góp phần giáo dục chàng trai trong tiến trình trưởng thành. Chàng trai, về phần
mình, không chỉ tiếp nhận sự theo đuổi mà còn phải cân nhắc phẩm chất và tư
cách của người muốn được mình đáp lại.
Trong bối cảnh ấy, cần phân biệt hai thuật ngữ Hy Lạp
quan trọng. Erōs (ἔρως) chỉ tình yêu say mê, gắn với ham muốn mãnh liệt hướng đến một người khác;
còn philia (φιλία) chỉ tình thân ái, lòng quý mến và sự gắn bó giữa những
người có quan hệ gần gũi. Hai tình cảm này không nhất thiết loại trừ nhau.
Trong Phaedrus (255b–e), Socrates mô tả trường hợp chàng trai dần nảy
sinh tình cảm đáp lại người đàn ông yêu mình. Ông gọi tình cảm ấy là anterōs
(ἀντέρως), tức tình yêu đáp lại tình yêu. Chàng trai chưa nhận ra
mình cũng đang yêu, mà tưởng rằng mình chỉ dành cho người kia tình bạn và lòng
quý mến. Tuy nhiên, không nên hiểu đây là một quy luật tất yếu, theo đó tình
yêu say mê sẽ tự động chuyển thành tình bạn khi chàng trai trưởng thành. Plato
đang khảo sát những khả năng khác nhau của tình yêu và sự gắn bó giữa hai người.
Trong bài diễn văn, Lysias đặt người đang yêu (erastēs)
đối lập với người không yêu. Người không yêu ở đây không nhất thiết là người
không có bất kỳ tình cảm hay mong muốn nào đối với chàng trai. Người ấy vẫn muốn
được chàng trai chấp thuận và dành cho mình những ân huệ, nhưng không tự nhận
mình đang ở trong trạng thái say mê của tình yêu. Nói cách khác, người ấy muốn
có được sự gần gũi và những lợi ích từ quan hệ mà không bị erōs chi phối.
Sự phân biệt này là điểm xuất phát cho toàn bộ lập luận của Lysias.
1. Những bất lợi của tình yêu say mê
Lysias trước hết nhấn mạnh rằng người đang yêu thường bị
ham muốn chi phối đến mức suy giảm khả năng phán đoán và khó làm chủ hành động
của mình. Người ấy dễ ghen tuông, nghi ngờ và muốn kiểm soát người mình yêu. Vì
sợ bị những người khác vượt trội, người đang yêu có thể tìm cách ngăn cản chàng
trai giao du với những người giàu có, có học thức hoặc sở hữu những ưu thế mà bản
thân mình không có. Người ấy thậm chí có thể khiến chàng trai xa cách bạn bè và
những quan hệ có ích cho cuộc sống.
Theo Lysias, điều nguy hiểm không chỉ nằm ở cường độ của
ham muốn, mà còn ở chỗ người đang yêu thường đặt mong muốn của bản thân lên
trên lợi ích của người mình yêu. Người ấy có thể ca ngợi chàng trai quá mức,
không phải vì thực sự đánh giá đúng phẩm chất của chàng trai, mà vì sợ làm
chàng trai phật lòng và vì tình yêu đã làm suy giảm khả năng phán đoán của
mình. Do đó, lời khen của người đang yêu không phải lúc nào cũng đáng tin cậy.
Một bất lợi khác là tính không bền vững của tình yêu say
mê. Theo Lysias, khi ham muốn lắng xuống, người từng yêu có thể hối tiếc về những
ân huệ mình đã dành cho đối phương. Nếu sau đó yêu một người khác, người ấy có
thể dành sự quan tâm cho tình yêu mới và đối xử tệ bạc với người cũ để làm hài
lòng người mới. Hơn nữa, vì ham muốn thân thể thường xuất hiện trước khi người
đang yêu hiểu rõ tính cách và những phẩm chất khác của chàng trai, chính người ấy
cũng không thể biết liệu mình còn muốn duy trì tình bạn sau khi ham muốn qua đi
hay không. Vì vậy, chàng trai không nên chỉ căn cứ vào sự nồng nhiệt hiện tại của
người theo đuổi mình để quyết định.
2. Những ưu điểm của người không yêu
Đối lập với người đang yêu, người không yêu được Lysias
mô tả như một người có khả năng tự chủ và suy xét tỉnh táo. Vì không bị đam mê
lấn át, người ấy có thể cân nhắc điều gì thực sự có lợi cho cả hai, không cần
ghen tuông hay tìm cách hạn chế những quan hệ của chàng trai. Người ấy cũng
không có lý do để thay đổi thái độ chỉ vì ham muốn nhất thời đã chấm dứt hoặc
vì xuất hiện một người khác hấp dẫn hơn.
Lysias còn cho rằng người không yêu có thể duy trì quan hệ
lâu dài hơn. Người ấy không xem những ân huệ đã ban là một món nợ mà chàng trai
phải hoàn trả, cũng không dễ nổi giận vì những chuyện nhỏ nhặt. Nếu hai người
không còn gần gũi, họ vẫn có thể tiếp tục giữ tình bạn và đối xử tốt với nhau.
Theo cách lập luận này, một quan hệ không bị ham muốn chi phối sẽ có cơ sở vững
chắc hơn để tồn tại lâu dài.
Ở đây, Lysias muốn đề cao philia như một hình thức
gắn bó ổn định hơn erōs. Tuy nhiên, ông đặt hai tình cảm này vào thế đối
lập khá tuyệt đối: người đang yêu gần như luôn bị mô tả là thiếu sáng suốt và
ích kỷ, trong khi người không yêu lại được xem như luôn biết tự chủ và hành động
có cân nhắc. Sự đối lập ấy là nền tảng cho sức thuyết phục của bài diễn văn,
nhưng đồng thời cũng là một giới hạn trong lập luận của Lysias.
3. Phẩm chất của người nhận ân huệ và khả năng đáp lại
Lysias không chỉ so sánh hai loại người theo đuổi chàng
trai, mà còn đưa ra một nguyên tắc rộng hơn về việc ban phát ân huệ: chúng ta
nên dành ân huệ cho người có khả năng đáp lại và xứng đáng nhận nó, chứ không
nhất thiết cho người cần nó nhất hoặc ham muốn nó mãnh liệt nhất.
Để làm rõ ý này, ông đưa ra ví dụ về việc mời khách đến dự
tiệc. Nếu chúng ta chỉ nên dành ân huệ cho người cần nó nhất, thì những người
thích hợp nhất để mời đến dự tiệc hẳn phải là những người ăn xin và đang đói
khát, bởi họ sẽ biết ơn và vui hưởng bữa tiệc nhiều nhất. Nhưng Lysias cho rằng
cách lựa chọn như vậy là không hợp lý. Người đáng được nhận ân huệ không chỉ là
người mong muốn nó, mà phải là người có phẩm chất và khả năng đáp lại ân huệ ấy.
Ông áp dụng nguyên tắc này vào quan hệ giữa người đàn ông
và chàng trai. Chàng trai không nên lựa chọn người chỉ muốn tận hưởng vẻ đẹp tuổi
trẻ của mình, mà nên lựa chọn người có thể chia sẻ những gì mình có và duy trì
tình bạn khi tuổi trẻ đã qua. Cũng không nên chọn người sẽ công khai khoe
khoang về quan hệ ấy, mà nên chọn người biết giữ kín; không nên chọn người chỉ
tận tâm trong một thời gian ngắn, mà nên chọn người có thể làm bạn suốt đời.
Như vậy, Lysias chuyển trọng tâm từ ham muốn của người theo đuổi sang phẩm chất,
sự đáng tin cậy và khả năng duy trì quan hệ của người ấy.
4. Những ví dụ nhằm củng cố lập luận
Để chứng minh rằng tình bạn bền chặt không nhất thiết phải
bắt nguồn từ tình yêu ái dục, Lysias viện dẫn tình cảm giữa cha mẹ và con cái,
cũng như sự gắn bó giữa những người bạn đáng tin cậy. Những quan hệ ấy vẫn có
thể tồn tại lâu dài dù không bắt nguồn từ loại ham muốn mà ông đang bàn đến.
Qua đó, ông muốn bác bỏ quan niệm cho rằng không có tình yêu say mê thì không
thể có tình bạn sâu sắc.
Các ví dụ này cũng cho thấy cách Lysias vận dụng những điều
quen thuộc trong đời sống để làm cho lập luận có vẻ hiển nhiên. Tuy nhiên, ví dụ
về người ăn xin và bữa tiệc còn mang sắc thái cường điệu và mỉa mai: nó đẩy
nguyên tắc “dành ân huệ cho người cần nó nhất” đến một kết quả có vẻ phi lý, rồi
từ đó dẫn người nghe đến nguyên tắc mà Lysias muốn bảo vệ — lựa chọn người xứng
đáng và có khả năng đáp lại.
5. Đánh giá cách lập luận của Lysias
Nhìn chung, Lysias muốn chứng minh rằng người không yêu
có thể đem lại một quan hệ ổn định và đáng tin cậy hơn người đang yêu. Lập luận
của ông dựa trên một sự phân biệt rõ ràng giữa ham muốn và lý trí, giữa tình cảm
nhất thời và sự gắn bó lâu dài, giữa người chỉ muốn thỏa mãn bản thân và người
có khả năng cân nhắc lợi ích của cả hai.
Tuy nhiên, sự đối lập này được xây dựng khá một chiều.
Người đang yêu gần như chỉ được mô tả qua những biểu hiện tiêu cực của đam mê:
ghen tuông, ích kỷ, thiếu sáng suốt và dễ thay đổi. Trong khi đó, người không
yêu lại được xem như thể luôn biết suy xét, tự chủ và hành động vì lợi ích của
đối phương. Lysias không dành nhiều chỗ để xem xét khả năng một người đang yêu
vẫn có thể sáng suốt, có trách nhiệm và tôn trọng người mình yêu. Ông cũng
không khảo sát liệu một người không yêu có thực sự luôn hành động vì lợi ích của
chàng trai, hay chỉ đơn giản là không bị ham muốn chi phối. Việc không yêu, tự
nó, chưa đủ để chứng minh rằng một người có phẩm chất tốt hoặc đáng tin cậy.
Điều đáng chú ý là bài diễn văn không chỉ đưa ra lời
khuyên về việc lựa chọn người theo đuổi mình. Nó còn cho thấy cách nghệ thuật
hùng biện tổ chức một lập luận: đặt hai đối tượng vào thế đối lập, nhấn mạnh những
khuyết điểm của đối tượng này và những ưu điểm của đối tượng kia, rồi sử dụng
những ví dụ quen thuộc để dẫn người nghe đến kết luận mong muốn. Người nói
không nhất thiết phải khảo sát đầy đủ bản chất của cả hai đối tượng; ông có thể
lựa chọn những phương diện thuận lợi cho mục đích thuyết phục của mình. Vì thế,
một bài diễn văn có thể chặt chẽ về hình thức, khéo léo trong cách sắp xếp luận
điểm và sử dụng ví dụ, nhưng những đặc điểm ấy chưa đủ để chứng minh rằng những
nhận định của nó hoàn toàn đúng.
Cũng cần phân biệt bài diễn văn của Lysias với lập trường
triết học của Plato. Những nhận định về người đang yêu và người không yêu ở đây
trước hết là lập luận của nhân vật Lysias, được Phaedrus thuật lại, chứ chưa phải
kết luận mà Plato muốn người đọc chấp nhận. Trong phần tiếp theo của đàm thoại,
Socrates sẽ xem xét lại vấn đề tình yêu, đặt câu hỏi về bản chất của ham muốn
và về những điều mà một người thực sự nên tìm kiếm trong quan hệ với người
khác. Do đó, bài diễn văn này vừa có nội dung về tình yêu và tình bạn, vừa là
điểm khởi đầu để đàm thoại khảo sát sâu hơn bản chất của tình yêu và nghệ thuật
thuyết phục.
[3] Trong đàm thoại Phaedrus, Lysias và Socrates lần lượt
trình bày những bài nói về tình yêu. Mỗi bài đều có chủ đề, cách sắp xếp ý tưởng
và lối lập luận riêng. Khi nhắc đến những bài nói cụ thể ấy, bản dịch dùng từ
“diễn văn” thay vì “diễn văn”. “Diễn văn” chỉ một bài nói được triển khai thành
một chỉnh thể tương đối hoàn chỉnh, có nội dung, bố cục và lập luận riêng.
Trong khi đó, “diễn văn” thường nhấn mạnh hoạt động nói trước công chúng, cách
trình bày hoặc nghệ thuật dùng lời nói để thuyết phục người nghe.
Sự phân biệt này cũng có thể được nhận thấy qua ý nghĩa của
những thành tố Hán Việt. “Diễn” (演) có nghĩa là trình bày, triển khai; “văn” (文) chỉ lời văn hoặc văn bản. “Diễn văn” vì thế gợi đến một
bài nói được tổ chức thành một chỉnh thể. Còn “thuyết” (說) có nghĩa là nói, giải thích hoặc trình bày một điều để
người khác hiểu và tin theo. Do đó, “diễn văn” thiên về hành vi trình bày và
thuyết phục, còn “diễn văn” nhấn mạnh bài nói được trình bày.
Cách dùng từ này phù hợp với nội dung của Phaedrus. Plato
không chỉ quan tâm đến những điều Lysias và Socrates nói về tình yêu, mà còn
chú ý đến cách họ tổ chức lời nói, sắp xếp ý tưởng, triển khai lập luận và tìm
cách thuyết phục người nghe. Những bài diễn văn vì thế không đơn thuần là
phương tiện trình bày tư tưởng; chính chúng cũng trở thành đối tượng được xem
xét và đánh giá. Qua việc đối chiếu những bài nói ấy, cuộc đàm thoại dần mở rộng
sang những vấn đề về bản chất của lời nói, cách lập luận và nghệ thuật hùng biện.
Trong nguyên bản Hy Lạp, từ được dùng ở nhiều chỗ là λόγος
(logos). Đây là một từ có phạm vi nghĩa rộng, liên hệ với động từ legein, mang
nghĩa nói, kể lại hoặc trình bày. Tùy theo văn cảnh, logos có thể chỉ lời nói,
bài nói, lời trình bày, lập luận hoặc diễn ngôn. Khi chỉ bài của Lysias và những
bài nói của Socrates, dịch là “diễn văn” giúp người đọc nhận ra đây là những
bài nói cụ thể, có nội dung và cấu trúc riêng. Tuy nhiên, logos không phải lúc
nào cũng có nghĩa là “diễn văn”; ở những chỗ khác, cần căn cứ vào ngữ cảnh để lựa
chọn cách dịch thích hợp.
Một chi tiết ở đoạn 235a giúp làm rõ hơn sự phân biệt giữa
hình thức trình bày và nội dung tư tưởng của một bài diễn văn. Socrates nói: τῷ γὰρ ῥητορικῷ αὐτοῦ μόνῳ τὸν νοῦν προσεῖχον —
“bởi tôi chỉ chú ý đến phương diện hùng biện của bài diễn văn ấy”. Ở đây, τῷ ῥητορικῷ là
tính từ rhētorikos được dùng như một danh từ, chỉ phương diện hay yếu tố hùng
biện. Socrates muốn nói rằng ông chỉ chú ý đến cách Lysias trình bày và sử dụng
lời lẽ, chứ chưa xem xét nội dung tư tưởng của bài diễn văn. Chi tiết này cho
thấy Plato không đồng nhất lời văn với tư tưởng được diễn đạt qua lời văn. Một
bài diễn văn cần được xem xét không chỉ ở điều nó nói, mà còn ở cách nó tổ chức
lời nói, triển khai lập luận và tác động đến người nghe.
[4] Socrates phê
bình cách lập luận của Lysias: Socrates không phủ nhận rằng Lysias đã trình bày
bài diễn văn một cách rõ ràng, ngắn gọn và có lời lẽ chính xác. Tuy nhiên, ông
phân biệt giữa cách diễn đạt và giá trị của lập luận: một bài diễn văn không thể
được xem là hay chỉ vì lời văn trôi chảy hoặc vì nó đáp ứng đúng yêu cầu của đề
tài; điều quan trọng còn là những luận điểm được đưa ra có thực sự thuyết phục
và đầy đủ hay không. Theo Socrates, Lysias đã lặp lại cùng một ý nhiều lần, dường
như chủ yếu nhằm phô diễn khả năng diễn đạt một luận điểm theo những cách khác
nhau, chứ chưa thực sự khảo sát sâu sắc vấn đề đang bàn.
Phaedrus lại nhìn sự lặp lại ấy như một ưu điểm: ông cho
rằng Lysias đã nói hết những điều đáng nói, không để lại điều gì cần bổ sung.
Socrates bác bỏ lời khen này bằng cách nhắc đến những người đàn ông và phụ nữ
thông thái thời xưa từng bàn luận hoặc viết về cùng đề tài. Nếu quả thật Lysias
đã nói hết mọi điều có thể nói, thì những người ấy hẳn không còn điều gì đáng kể
để bổ sung. Qua đó, Socrates ngầm đặt câu hỏi về sự tự mãn trong lời đánh giá của
Phaedrus: không thể đồng nhất việc một bài diễn văn có vẻ hoàn chỉnh với việc
nó đã khai thác đầy đủ vấn đề. Đây cũng là bước chuyển để Socrates trình bày một
bài diễn văn khác, qua đó xem xét lại vấn đề tình yêu và những luận điểm mà
Lysias đã nêu ra.
[5] [Các vị
archon (chấp chính quan) là những quan chức đảm nhiệm những chức vụ quan trọng
trong bộ máy chính quyền Athens, trong đó có những chức năng hành chính và tư
pháp. Khi nhậm chức, họ phải tuyên thệ sẽ dựng một pho tượng bằng vàng nếu vi
phạm pháp luật.]
[6] Sự mỉa mai của
Socrates về nguồn gốc những ý tưởng: Khi nhắc đến Sappho và Anacreon, hai nhà
thơ Hy Lạp nổi tiếng với những bài thơ trữ tình, Socrates ngụ ý rằng những lời
hay hơn bài diễn văn của Lysias có thể đã được ông nghe từ những người khác.
Tuy nhiên, ông lại nói mình không nhớ đã nghe ở đâu và từ ai. Hình ảnh chiếc
bình rỗng được lấp đầy bằng lời nói tuôn vào qua tai diễn tả một cách hài hước
tình trạng của ông: những ý tưởng đang đầy ắp trong ông, nhưng ông không thể nhận
chúng là của mình, cũng không thể xác định nguồn gốc của chúng. Đây vừa là lời
tự hạ thấp bản thân theo lối Socrates thường dùng, vừa là cách ông tránh tự nhận
mình có tài năng sáng tác hay hiểu biết vượt trội. Đồng thời, lời nói ấy cũng
khơi gợi một ý niệm quan trọng trong đàm thoại: người diễn văn có thể tiếp nhận
và truyền đạt những lời lẽ hay, nhưng điều đó chưa chứng minh rằng ông thực sự
hiểu chân lý trong những lời mình nói.
Phaedrus không quan tâm đến sự dè dặt ấy. Ông lập tức nắm
lấy lời Socrates vừa nói để buộc ông trình bày bài diễn văn mới. Lời hứa dựng
hai pho tượng vàng tại Delphi là một cách nói cường điệu, mang tính đùa vui:
Phaedrus hứa sẽ tôn vinh cả Socrates lẫn chính mình nếu Socrates thực hiện lời
hứa. Qua đó, cuộc trò chuyện chuyển từ việc đánh giá bài diễn văn của Lysias
sang việc Socrates bị Phaedrus thúc ép trình bày bài diễn văn của chính mình.
[7] [Dòng họ
Cypselid là dòng họ từng nắm quyền cai trị Corinth vào thế kỷ VII trước Công
nguyên. Theo truyền thuyết, khi Cypselus còn là trẻ sơ sinh, mẹ ông đã giấu ông
trong một chiếc rương được trang trí rất cầu kỳ để tránh bị sát hại. Chiếc
rương này về sau được dâng làm lễ vật và trưng bày tại Olympia, cùng với những
lễ vật khác của dòng họ Cypselid.]
[8] [Đây là câu
thơ của nhà thơ Hy Lạp cổ đại Pindar, được ghi lại trong tuyển tập thơ của ông,
số 105 theo cách đánh số của nhà biên tập Snell.]
[9] Vì sao
Socrates cuối cùng chấp nhận trình bày bài diễn văn của chính ông?
Trong đoạn đàm thoại này, Socrates vừa tìm cách thoái
thác, vừa từng bước chuẩn bị lý do để trình bày bài diễn văn thứ nhất của ông.
Sự thoái thác ấy không đơn thuần là một cách làm bộ khiêm tốn. Nó gắn với cách
ông tự đặt mình trong quan hệ với Lysias và với chính vấn đề đang được bàn luận.
Trước hết, Socrates nói rõ rằng lời phê bình trước đó chỉ
nhằm trêu chọc Phaedrus, chứ ông không thực sự có ý định đem một bài diễn văn cầu
kỳ hơn ra so tài với Lysias. Qua lời này, ông rút lại vẻ nghiêm túc trong sự
phê bình của ông, đồng thời nhấn mạnh rằng Lysias là người được Phaedrus yêu mến.
Nhưng Phaedrus không chấp nhận sự thoái thác ấy: ông nhắc lại những lời
Socrates đã nói, xem đó như bằng chứng rằng Socrates đã tự hứa sẽ trình bày một
bài diễn văn khác. Phaedrus còn viện đến hoàn cảnh vắng vẻ, sức khỏe và tuổi trẻ
của ông để đùa rằng ông có thể dùng vũ lực nếu Socrates không chịu nói. Lời đe
dọa này không mang ý nghĩa nghiêm túc; nó làm cho cuộc trò chuyện trở nên dí dỏm,
đồng thời cho thấy Phaedrus quyết tâm không để Socrates lẩn tránh.
Socrates tiếp tục đưa ra một lý do khác: ông chỉ là người
thưởng thức những bài diễn văn một cách không chuyên, còn Lysias là một nhà
chuyên môn dày dạn kinh nghiệm. Vì vậy, nếu ông ngẫu hứng nói về cùng một đề
tài, bài diễn văn của ông có thể trở nên lố bịch khi đặt cạnh tác phẩm của
Lysias. Đây là cách Socrates hạ thấp tư cách của ông, nhưng cũng gợi ra một sự
phân biệt quan trọng: người có khả năng thưởng thức và nhận xét một bài diễn
văn chưa chắc đã là người có tài năng hay kinh nghiệm sáng tác như nhà diễn văn
chuyên nghiệp. Tuy nhiên, lời viện dẫn này cũng không hoàn toàn thuyết phục, bởi
trước đó chính Socrates đã tuyên bố rằng ông có thể nói hay hơn Lysias.
Khi Phaedrus dọa sẽ không bao giờ đọc thêm bài diễn văn
nào cho Socrates nghe nếu ông không chịu nói ngay tại chỗ, Socrates mới chấp nhận.
Câu nói cuối cùng của ông—rằng ông không thể từ bỏ những “món ngon” như thế—cho
thấy động cơ thực sự khiến ông nhượng bộ: ông say mê những bài diễn văn và
không muốn mất đi cơ hội được nghe chúng. Lời đáp này cũng khép lại cuộc mặc cả
bằng giọng đùa vui, khiến sự nhượng bộ của Socrates có vẻ như xuất phát từ ham
thích hơn là do bị ép buộc.
Tuy vậy, cần lưu ý rằng đoạn này mới chỉ giải thích vì
sao Socrates đồng ý trình bày, chứ chưa nói rõ những lý do triết học khiến ông
phải sửa lại cách bàn luận về tình yêu. Bài diễn văn thứ nhất của ông sẽ được
trình bày ngay sau đó, và chính bài diễn văn ấy sẽ cho thấy ông tiếp nhận đề
tài của Lysias như thế nào, cũng như vì sao ông cần phải nói về tình yêu theo một
cách khác.
[10] Bản dịch đoạn
này đã được đối chiếu với nguyên văn Hy Lạp trong Platonis Opera, do
John Burnet biên tập (Oxford University Press, 1903).
[11] Socrates trùm đầu khi trình bày bài diễn văn:
Cử chỉ trùm đầu của Socrates không chỉ nhằm tránh nhìn Phaedrus để khỏi mất mạch
lập luận. Nó còn cho thấy ông cảm thấy ngượng ngùng trước những điều sắp nói.
Bài diễn văn thứ nhất của ông sẽ bênh vực quan điểm cho rằng người được yêu nên
trao tình cảm cho người không yêu mình, thay vì cho người đang yêu mình. Đó là
một lập luận đi ngược với cách nhìn thông thường về tình yêu, đồng thời đặt
Socrates vào tình thế phải nói những điều có thể khiến ông bối rối khi đối diện
với người nghe. Bằng cách che mặt, ông vừa tìm cách tránh ánh mắt của Phaedrus,
vừa tạo ra một nét hài hước cho bối cảnh: ông muốn nói thật nhanh, không nhìn
người đối diện, để khỏi phải ngượng ngùng vì chính những lời mình đang nói. Chi
tiết này cũng báo trước sự dè dặt của Socrates đối với bài diễn văn sắp trình
bày.
[12] Lời khẩn cầu những nàng Muse: Socrates mở đầu
bài diễn văn bằng lời cầu khẩn những nàng Muse, những nữ thần bảo trợ thi ca,
âm nhạc và nghệ thuật. Cách gọi “những nàng Muse có giọng nói trong trẻo” gợi đến
vẻ đẹp và sức truyền cảm của lời ca. Tuy nhiên, ngay sau đó, Socrates lại đùa rằng
danh xưng ấy có thể bắt nguồn từ âm thanh trong trẻo của lời ca, hoặc từ liên hệ
với những người yêu âm nhạc ở Liguria, một vùng đất ở miền tây bắc nước Ý ngày
nay. Lối giải thích thứ hai mang sắc thái hài hước, bởi Socrates cố ý đưa ra một
cách cắt nghĩa khác thường cho danh xưng của những nàng Muse.
Lời mở đầu này còn có ý nghĩa trong cách Socrates trình
bày bài diễn văn. Thay vì bắt đầu bằng một lập luận trực tiếp, ông mô phỏng lối
mở đầu trang trọng của thi ca và diễn văn cổ đại, trong đó người nói thường cầu
khẩn thần linh hoặc những vị thần bảo trợ. Nhưng cách cầu khẩn có phần bông đùa
ấy cũng cho thấy Socrates không hoàn toàn nhập vai một nhà diễn văn nghiêm
trang: ông vừa dùng hình thức quen thuộc của thi ca, vừa giữ khoảng cách hài hước
với chính bài diễn văn mình sắp trình bày.
[Ở đây, Socrates đùa bằng cách đưa ra một cách giải thích
từ nguyên không có cơ sở cho biệt hiệu ligyphōnoi của những nàng Muse, vốn
có nghĩa là “những nàng có giọng nói trong trẻo”. Ông liên hệ từ này với tên gọi
Ligurians, tức người Liguria, một dân tộc cổ từng sinh sống ở vùng tây bắc
Địa Trung Hải, bao gồm khu vực Liguria ngày nay thuộc Ý và những vùng lân cận ở
đông nam nước Pháp. Sự gần giống về âm thanh giữa hai từ tạo nên lối chơi chữ của
Socrates, chứ không phải một liên hệ từ nguyên thực sự.]
[13] [Ở đây, thuật
ngữ chỉ hubris, một khái niệm bao gồm từ sự ngạo mạn cho đến những hành
vi phạm tội nảy sinh từ sự ngạo mạn ấy, đặc biệt là hành vi tấn công tình dục.]
[14] [Tại vị trí a3, văn bản dùng cách đọc polumeles kai
polueides, nghĩa đen là “có nhiều chi và nhiều hình dạng”.]
[15] Sự phân biệt giữa phán đoán có suy xét và ham muốn phi
lý trí; sự hình thành của eros: Socrates phân biệt hai nguyên tắc có thể nắm
quyền điều khiển hành vi của con người. Khi phán đoán giữ vai trò chủ đạo và
dùng suy luận để hướng con người đến điều tốt đẹp nhất, trạng thái ấy được gọi
là sự tỉnh táo. Ngược lại, khi ham muốn lấn át sự suy xét và lôi kéo con người
chạy theo lạc thú, trạng thái ấy được gọi là sự thái quá (hybris). Tùy theo loại
ham muốn chi phối, sự thái quá có thể biểu hiện thành tính háu ăn, ham uống rượu
hoặc những hình thức khác. Từ sự phân tích chung ấy, Socrates chuyển sang một
ham muốn cụ thể: ham muốn phi lý trí hướng đến lạc thú do vẻ đẹp đem lại. Khi
ham muốn này được củng cố bởi sức hấp dẫn của vẻ đẹp thân thể, nó có thể trở
nên mãnh liệt đến mức lấn át khuynh hướng suy xét và khả năng tự chủ. Socrates
gọi ham muốn ấy là eros (tình yêu ái dục). Như vậy, trong đoạn này, eros không
chỉ mọi hình thức yêu thương hay gắn bó, mà là ham muốn say đắm hướng đến lạc
thú từ vẻ đẹp và có khả năng chi phối con người khi không còn chịu sự dẫn dắt của
lý trí.
[16] Dithyramb (điệu tụng ca thần linh): Dithyramb là một thể
thơ hợp xướng của Hy Lạp cổ đại, ban đầu gắn với việc ca tụng thần Dionysus. Thể
thơ này thường được trình diễn bằng cách hát và múa, với giọng điệu sôi nổi, phấn
khích và giàu cảm xúc. Về sau, dithyramb còn được dùng để chỉ lối ca tụng có lời
lẽ mạnh mẽ, đôi khi cường điệu và cảm xúc dâng trào.
Trong đoạn này, Socrates nhắc đến những nữ thần Nymph, những
thần linh gắn với cảnh quan thiên nhiên như suối, rừng và hang động. Ông nói
đùa rằng mình có thể bị những nữ thần ấy khơi dậy trạng thái xuất thần (mania),
đến mức lời diễn văn chuyển sang giọng điệu say sưa, phấn khích như một bài
dithyramb, thay vì giữ lối trình bày có chừng mực và suy luận thông thường. Khi
Phaedrus nhận xét rằng giọng điệu của Socrates quả thực đã khác thường,
Socrates đáp rằng chính lời tán đồng ấy càng khiến ông bị cuốn theo cảm hứng.
Tuy nhiên, ông vẫn muốn ngăn trạng thái ấy lấn át mình để trở lại với chủ đề
đang bàn. Câu nói này vừa có sắc thái đùa vui, vừa gợi trước chủ đề quan trọng
của Phaedrus: những trạng thái xuất thần do thần linh ban tặng (theia mania), sẽ
được Socrates phân tích trong phần tiếp theo của tác phẩm.
[17] Tình yêu ái dục mang tính chiếm hữu: Socrates phê phán
kiểu eros trong đó người đàn ông trưởng thành chỉ tìm kiếm lạc thú cho bản thân
và muốn giữ chàng trai trẻ trong tình trạng yếu kém, thiếu hiểu biết để dễ dàng
kiểm soát và duy trì sự lệ thuộc của chàng. Người đang yêu không mong người
mình yêu trở nên thông thái, có phẩm chất tốt hay độc lập hơn, bởi sự trưởng
thành ấy có thể khiến chàng thoát khỏi ảnh hưởng của mình. Vì ghen tị với những
người có thể giúp chàng tiến bộ, người ấy còn tìm cách ngăn chàng tiếp xúc với
bạn bè tốt và triết học. Qua đó, Socrates cho thấy thứ tình yêu này, dù mang
dáng vẻ quan tâm và gắn bó, thực chất chỉ nhằm thỏa mãn ham muốn của người đang
yêu, chứ không hướng đến điều tốt đẹp cho người được yêu.
[18] Đoạn này tiếp tục triển khai lời phê phán eros mang tính
chiếm hữu ở phần trước, nhưng chuyển từ sự phát triển trí tuệ sang sự phát triển
thể chất của chàng trai. Socrates cho rằng người đang yêu theo kiểu ấy không muốn
chàng trai trở nên khỏe mạnh, cường tráng và có khả năng tự lập. Trái lại, người
ấy muốn chàng có thân thể yếu mềm, ít được rèn luyện, quen sống trong bóng râm
và chăm chút vẻ ngoài bằng mỹ phẩm. Một thân thể như vậy vừa làm giảm khả năng
tự vệ của chàng, vừa khiến chàng trở nên yếu thế trong những hoàn cảnh nguy hiểm,
đặc biệt là chiến tranh.
Điểm đáng chú ý là Socrates không chỉ phê phán sở thích về
ngoại hình của người đang yêu. Ông muốn cho thấy tình yêu chiếm hữu tìm cách
làm suy yếu người được yêu cả về trí tuệ lẫn thể chất, để người ấy luôn ở trong
tình trạng lệ thuộc. Điều mà người đang yêu mong muốn không phải sự trưởng
thành và hạnh phúc của chàng trai, mà là một người trẻ yếu đuối, dễ bị kiểm
soát và khó thoát khỏi ảnh hưởng của mình.
[19] Tình yêu ái dục ích kỷ, mang tính chiếm hữu: Socrates tiếp
tục chỉ ra rằng người đang yêu theo kiểu này không muốn chàng trai có những điều
kiện giúp mình sống độc lập. Người ấy mong chàng mất đi tài sản, xa cách cha mẹ
và người thân, không kết hôn, không có con và không lập gia đình, bởi tất cả những
quan hệvà điều kiện ấy đều có thể làm giảm sự lệ thuộc của chàng vào mình. Người
ấy thậm chí xem sự nghèo khó và cô độc của chàng là điều có lợi, vì như thế
chàng sẽ khó thoát khỏi sự kiểm soát của mình hơn. Socrates còn phân biệt người
đang yêu với những người bạn đồng hành khác: dù có những khuyết điểm, họ vẫn có
thể đem lại niềm vui khi ở bên; trái lại, người đang yêu vừa gây tổn hại cho
chàng trai, vừa khiến cuộc sống bên cạnh mình trở nên nặng nề và khó chịu. Qua
đó, Socrates cho thấy kiểu eros này không chỉ cản trở sự phát triển trí tuệ và
thể chất của người được yêu, mà còn tìm cách cắt đứt những quan hệgia đình và
những điều kiện vật chất giúp chàng sống độc lập, để duy trì sự lệ thuộc vào
người đang yêu.
[20] Tình yêu ái dục ích kỷ và sự lệ thuộc: Socrates cho rằng
tình bạn giữa những người trẻ cùng tuổi có thể nảy sinh từ sự tương đồng về tuổi
tác, tâm tính và những lạc thú họ cùng theo đuổi. Trái lại, quan hệ giữa một
người đàn ông lớn tuổi đang yêu và một chàng trai trẻ dễ trở nên mất cân bằng.
Người đang yêu luôn muốn ở bên chàng, bị ham muốn thúc đẩy đến mức không thể rời
xa, trong khi sự hiện diện thường xuyên của ông ta lại trở thành gánh nặng đối
với người được yêu. Chàng trai không những không nhận được sự an ủi hay niềm
vui, mà còn phải chịu đựng sự theo dõi, ghen tuông, nghi ngờ, những lời ca ngợi
quá mức và cả những lời buộc tội, lăng mạ. Qua đó, Socrates cho thấy thứ tình
yêu chỉ nhằm thỏa mãn ham muốn của người đang yêu không đem lại sự gắn bó bình
đẳng hay niềm vui cho người được yêu, mà biến quan hệ ấy thành một hình thức lệ
thuộc và áp đặt.
[21] Sự thay đổi của người đang yêu khi eros phai nhạt:
Socrates chỉ ra một nghịch lý của tình yêu ái dục: khi còn bị ham muốn chi phối,
người đang yêu hứa hẹn đủ điều tốt đẹp để giữ chàng trai bên mình; nhưng khi
ham muốn qua đi, người ấy lại rút bỏ những lời hứa đó. Socrates mô tả sự thay đổi
này như một cuộc chuyển đổi quyền lực bên trong con người: lý trí tỉnh táo
giành lại quyền điều khiển sau khi cơn điên loạn của tình yêu (mania) chấm dứt.
Người đang yêu lúc này không còn muốn thực hiện những điều mình từng hứa, khiến
chàng trai thất vọng và cảm thấy bị phản bội. Qua đó, Socrates nhấn mạnh rằng
người đang yêu có thể thay đổi khi ham muốn phai nhạt, bởi những lời hứa trước
kia được đưa ra trong trạng thái mất tự chủ chứ không phải từ một phán đoán
sáng suốt. Ông kết luận rằng chàng trai nên trao sự tin cậy và ân huệ cho người
không yêu mình theo nghĩa ái dục, bởi người ấy vẫn giữ được sự tỉnh táo, có thể
suy xét lợi ích lâu dài của chàng và không bị ham muốn nhất thời chi phối. Đặc
biệt, Socrates xem sự tu dưỡng hồn người là lợi ích quý giá nhất, vượt trên tài
sản và thể chất.
[22] Ham muốn ích
kỷ của người đang yêu và hình ảnh sói với cừu: Ở câu kết bài diễn văn, Socrates
dùng hình ảnh con sói đối với con cừu để tóm lược bản chất của kiểu eros
mà ông vừa phê phán. Người đang yêu tìm đến chàng trai không phải vì thực lòng
mong muốn điều tốt đẹp cho chàng, mà chủ yếu để thỏa mãn ham muốn và lạc thú của
chính mình. Cũng như con sói tìm đến con cừu không phải để chăm sóc mà để làm mồi
cho mình, người đang yêu có thể tỏ ra ân cần, săn sóc nhưng thực chất lại tìm
cách chiếm giữ và khai thác người được yêu. Hình ảnh này nhấn mạnh sự đối lập
giữa vẻ ngoài của tình yêu và động cơ ích kỷ ẩn phía sau nó. Qua đó, Socrates cảnh
báo chàng trai không nên nhầm lẫn ham muốn thỏa mãn bản thân của người đang yêu
với thiện chí thực sự dành cho mình.
Câu cuối này “Vậy, hỡi chàng trai. … Sói đối với cừu thế nào, người đang yêu
cũng đối với chàng trai như thế.” Hiệu đính theo bản Greek.
[23] Tóm tắt những luận điểm trong Bài diễn văn thứ nhất của
Socrates: Trong bài diễn văn thứ nhất, Socrates lập luận rằng chàng trai trẻ
nên dành ân huệ và sự gắn bó cho người không yêu mình theo nghĩa ái dục, thay
vì cho người đang yêu. Ông xây dựng lập luận bằng cách đối chiếu hai trạng
thái: một bên là người còn giữ được sự tỉnh táo và khả năng suy xét, bên kia là
người bị ham muốn chi phối đến mức mất tự chủ. Từ sự đối chiếu ấy, Socrates lần
lượt chỉ ra những tổn hại mà người đang yêu có thể gây ra cho chàng trai trên
nhiều phương diện:
- Về trí tuệ: Người đang yêu không muốn chàng trai trở
nên thông thái, có hiểu biết và tiến bộ hơn mình. Người ấy có thể ghen tị với
những người bạn tốt và ngăn chàng tiếp xúc với triết học, vì sợ chàng trở nên độc
lập và không còn cần đến mình.
- Về thể chất: Người ấy không muốn chàng có một thân thể
khỏe mạnh, cường tráng và được rèn luyện, mà thích chàng yếu mềm, ít vận động
và chỉ chăm chút vẻ ngoài.
- Về tài sản và gia đình: Người ấy mong chàng mất đi tài
sản, xa cách cha mẹ và người thân, không kết hôn, không có con, để chàng ngày
càng lệ thuộc vào mình.
- Về đời sống hằng ngày: Người ấy luôn muốn ở bên, theo
dõi và kiểm soát chàng, thường xuyên ghen tuông, nghi ngờ, ca ngợi quá mức hoặc
buộc tội và lăng mạ chàng. Sự hiện diện của người ấy vì thế trở thành một gánh
nặng.
- Về sự bền vững của quan hệ: Khi ham muốn phai nhạt, người
đang yêu lấy lại sự tỉnh táo và không còn muốn thực hiện những lời hứa trước
kia. Chàng trai vì thế có thể bị bỏ rơi và thất vọng.
Từ những luận điểm ấy, Socrates kết luận rằng chàng trai
nên tin cậy người không yêu mình theo nghĩa ái dục hơn là người đang yêu, bởi
người không bị ham muốn chi phối có thể suy xét sáng suốt và hướng đến lợi ích
lâu dài của chàng. Đặc biệt, điều đáng được bảo vệ nhất không phải tài sản hay
thể chất, mà là sự tu dưỡng hồn người. Hình ảnh sói đối với cừu ở cuối bài diễn
văn cô đọng lời cảnh báo này: đằng sau vẻ ngoài ân cần của người đang yêu có thể
là một ham muốn ích kỷ, chỉ nhằm thỏa mãn chính mình.
Ý nghĩa của bài diễn văn: Bài diễn văn thứ nhất trình bày
một cách nhìn phê phán về eros khi ham muốn lấn át lý trí và biến tình yêu
thành sự lệ thuộc, ghen tuông và chiếm hữu. Tuy nhiên, đây chưa phải quan điểm
cuối cùng của Socrates về tình yêu. Trong bài diễn văn thứ hai, ông sẽ trở lại
vấn đề này để phân biệt ham muốn thông thường với tình yêu có nguồn gốc thần
linh, qua đó trình bày một cách hiểu khác về eros và khả năng đưa con người đến
gần Cái Đẹp.
