(Of the Standard of Taste)
David Hum
Về
Chuẩn Mực Của Thị Hiếu
ST 5, Mil 229
Quả thật, công lao của
việc đưa ra những lời răn dạy tổng quát và đúng đắn về đạo đức là rất nhỏ bé. Bất
cứ ai khuyên người khác thực hành một đức hạnh đạo đức nào đó, trên thực tế,
cũng chẳng làm gì hơn là nhắc lại điều vốn đã hàm chứa trong chính những từ ngữ
ấy. Những người đã tạo ra từ lòng bác ái và dùng từ ấy theo nghĩa tốt đẹp
đã truyền đạt lời răn hãy sống bác ái một cách rõ ràng hơn và hiệu quả
hơn nhiều so với bất cứ nhà lập pháp hay nhà tiên tri tự xưng nào đưa một châm
ngôn như thế vào trước tác của mình. Trong tất cả những cách diễn đạt, những
cách diễn đạt mà ngoài ý nghĩa vốn có còn hàm chứa một mức độ chê trách hoặc
tán thưởng nào đó là những cách ít có khả năng bị bóp méo hoặc hiểu lầm nhất.[1]
ST 6, Mil 229
Chúng ta tự nhiên có
khuynh hướng tìm kiếm một Chuẩn mực của Thị hiếu: một quy tắc có thể
dung hòa những cảm thức khác nhau của con người; hoặc ít nhất, đưa ra một phán
quyết xác nhận cảm thức này và bác bỏ cảm thức khác.[2]
ST 7, Mil 229–30
Có một khuynh hướng
triết học gạt bỏ mọi hy vọng thành công trong nỗ lực ấy, và cho rằng không bao
giờ có thể đạt tới bất cứ chuẩn mực nào của thị hiếu. Người ta nói rằng có một
khác biệt rất lớn giữa phán đoán và cảm thức. Mọi cảm thức đều đúng, bởi cảm thức
không hướng đến bất cứ điều gì nằm ngoài chính nó, và nó luôn có thật mỗi khi một
người ý thức được nó. [3]
Nhưng không phải mọi phán định của khả năng nhận thức đều đúng, bởi chúng hướng
đến một điều gì đó nằm ngoài chính chúng, tức là những sự kiện thực tế; và
chúng không phải lúc nào cũng phù hợp với chuẩn mực ấy. Trong số hàng nghìn ý
kiến khác nhau mà những người khác nhau có thể có về cùng một đối tượng, chỉ có
một ý kiến đúng đắn và chân thực; khó khăn duy nhất là xác định và làm sáng tỏ
ý kiến ấy. Trái lại, hàng nghìn cảm thức khác nhau do cùng một đối tượng khơi dậy
đều đúng, bởi không cảm thức nào biểu thị điều thực sự có trong đối tượng. Nó
chỉ cho thấy một sự tương hợp hay một quan hệ nhất định giữa đối tượng với những
giác quan hoặc năng lực của não thức; và nếu sự tương hợp ấy không thực sự tồn
tại, thì cảm thức ấy không thể nào nảy sinh.
Cái đẹp không phải là
một phẩm chất vốn có trong bản thân sự vật: nó chỉ tồn tại trong não thức chiêm
ngưỡng sự vật ấy, và mỗi não thức cảm nhận một vẻ đẹp khác nhau. Thậm chí, người
này có thể nhận thấy sự xấu xí ở nơi người khác cảm nhận được cái đẹp; và mỗi
cá nhân đều nên bằng lòng với cảm thức của chính mình, thay vì tìm cách điều chỉnh
cảm thức của người khác. [4]
Việc tìm kiếm cái đẹp thực sự hay sự xấu xí thực sự cũng vô ích chẳng khác nào cố
xác định vị ngọt thực sự hay vị đắng thực sự. Tùy theo tình trạng của những giác
quan, cùng một đối tượng có thể vừa ngọt vừa đắng; và câu tục ngữ đã có lý khi
cho rằng tranh cãi về khẩu vị là việc vô ích. Việc mở rộng nguyên lý này từ thị
hiếu của thân thể sang thị hiếu của não thức là điều hết sức tự nhiên, thậm chí
gần như tất yếu. Vì vậy, phán đoán thực tiễn dựa trên kiến thức thông thường, vốn
thường bất đồng với triết học, nhất là triết học hoài nghi, ít nhất trong trường
hợp này lại đi đến cùng một phán quyết.
ST 8, Mil 230–1
Tuy nhiên, dù đã trở
thành một câu nói quen thuộc, nguyên lý này vẫn gặp phải những phán đoán thực
tiễn dựa trên kiến thức thông thường đi ngược lại nó, hoặc ít nhất cũng có những
phán đoán làm giảm nhẹ và giới hạn phạm vi áp dụng của nó.[5]
Bất cứ ai khẳng định rằng Ogilby ngang hàng với Milton về thiên tài và sự tao
nhã, hay Bunyan ngang hàng với Addison, hẳn sẽ bị xem là nói điều phi lý chẳng
kém gì người cho rằng một đống đất nhỏ cao bằng núi Tenerife, hay một cái ao rộng
bằng đại dương. Dù có thể tìm thấy những người thích những tác giả trước hơn,
không ai coi trọng thị hiếu ấy; và chúng ta không ngần ngại cho rằng cảm thức của
những nhà phê bình tự nhận ấy là phi lý và lố bịch. Như vậy, nguyên lý cho rằng
mọi thị hiếu đều bình đẳng tự nhiên bị lãng quên hoàn toàn. [6]
Khi thừa nhận nguyên lý ấy trong một số trường hợp mà những đối tượng dường như
ngang nhau, chúng ta lại xem nó là một nghịch lý quá đáng, hay đúng hơn, một điều
phi lý hiển nhiên, khi đem so sánh những đối tượng chênh lệch quá xa nhau như
thế.
ST 9, Mil 231–2
Rõ ràng, không quy tắc
sáng tác nào được xác lập bằng những suy luận tiên nghiệm, cũng không thể
được xem là kết luận trừu tượng của khả năng nhận thức, rút ra từ việc so sánh
những thói quen và quan hệ giữa những ý niệm vốn tồn tại vĩnh viễn và bất biến.
Cơ sở của những quy tắc ấy cũng giống như cơ sở của mọi ngành khoa học thực
hành khác: đó là kinh nghiệm. Chúng chẳng qua chỉ là những nhận xét tổng quát về
những điều mà người ta đã thấy luôn đem lại sự hài lòng ở mọi đất nước và trong
mọi thời đại.
Nhiều vẻ đẹp của thơ
ca, thậm chí cả nghệ thuật hùng biện, lại dựa trên những điều không có thật và
những chuyện hư cấu, trên lối nói cường điệu, phép ẩn dụ, cũng như việc dùng từ
ngữ sai lệch hoặc làm chệch nghĩa tự nhiên của chúng. Kiềm chế những bay bổng của
trí tưởng tượng và buộc mọi cách diễn đạt phải tuân theo sự chính xác của hình
học sẽ là điều trái ngược nhất với những quy tắc phê bình, bởi làm như vậy sẽ tạo
ra một tác phẩm mà kinh nghiệm phổ biến đã cho thấy là nhạt nhẽo và khó chịu nhất.
Tuy nhiên, dù thơ ca không bao giờ có thể tuân theo sự thật chính xác, nó vẫn
phải chịu sự ràng buộc của những quy tắc nghệ thuật, mà tác giả nhận ra nhờ
thiên tài hoặc qua sự quan sát.
Nếu một số nhà văn cẩu
thả hoặc viết không theo quy củ vẫn làm người đọc thích thú, thì họ không làm
được điều đó nhờ vi phạm những quy tắc hay trật tự, mà là bất chấp những vi phạm
ấy. Họ có những vẻ đẹp khác phù hợp với những nguyên tắc phê bình đúng đắn; sức
mạnh của những vẻ đẹp ấy đủ sức lấn át những lời chê trách và đem lại cho não
thức một sự hài lòng lớn hơn nỗi khó chịu do những khiếm khuyết gây ra.
Ariosto vẫn làm người
đọc say mê; nhưng không phải nhờ những chuyện hư cấu quái dị và khó tin, sự pha
trộn kỳ quặc giữa giọng văn nghiêm trang và hài hước, sự thiếu mạch lạc trong
những câu chuyện, hay những lần liên tục ngắt quãng mạch kể. Ông chinh phục người
đọc bằng sức mạnh và sự sáng rõ trong cách diễn đạt, bằng trí tưởng tượng phong
phú và linh hoạt, cùng những bức tranh tự nhiên về những cảm xúc, nhất là những
cảm xúc vui tươi và tình yêu. Dù những khuyết điểm của ông có thể làm giảm sự
hài lòng của chúng ta, chúng cũng không thể hoàn toàn phá hỏng sự hài lòng ấy.[7]
Nếu niềm vui của
chúng ta thực sự bắt nguồn từ chính những phần trong bài thơ mà chúng ta gọi là
khuyết điểm, thì điều đó cũng không bác bỏ những nguyên tắc phê bình nói chung;
nó chỉ bác bỏ những quy tắc phê bình cụ thể nào xem những đặc điểm ấy là khuyết
điểm và cho rằng chúng đáng bị chê trách trong mọi trường hợp. Nếu chúng thực sự
đem lại sự thích thú, thì chúng không thể là khuyết điểm, dù niềm vui mà chúng
tạo ra có bất ngờ và khó giải thích đến đâu.
ST 10, Mil 232–3
Tuy nhiên, dù mọi quy
tắc nghệ thuật tổng quát chỉ dựa trên kinh nghiệm và sự quan sát những cảm thức
chung của bản tính con người, chúng ta không nên nghĩ rằng trong mọi trường hợp,
cảm nhận của con người đều phù hợp với những quy tắc ấy. Những cảm xúc tinh tế
hơn của não thức vốn rất mong manh và nhạy cảm; để chúng vận hành dễ dàng và
chính xác theo những nguyên lý tổng quát đã được xác lập, cần có nhiều điều kiện
thuận lợi cùng hội đủ. Chỉ một trở ngại nhỏ từ bên ngoài tác động đến những cơ
cấu nhỏ bé ấy, hoặc chỉ một sự xáo trộn nhỏ từ bên trong, cũng đủ làm rối loạn
chuyển động của chúng và phá vỡ hoạt động của toàn bộ cỗ máy.
Khi muốn tiến hành một
phép thử như thế và muốn kiểm nghiệm sức mạnh của bất cứ vẻ đẹp hay sự xấu xí
nào, chúng ta phải cẩn thận chọn thời gian và địa điểm thích hợp, đồng thời đưa
trí tưởng tượng vào một trạng thái và tâm thế phù hợp. Một não thức hoàn toàn
thanh thản, tư tưởng tập trung và sự chú ý thích đáng dành cho đối tượng: nếu
thiếu bất cứ điều kiện nào trong số này, phép thử của chúng ta sẽ không đáng
tin cậy, và chúng ta sẽ không thể đánh giá được cái đẹp có giá trị phổ quát. Quan
hệ mà tự nhiên đã đặt ra giữa hình thức của đối tượng và cảm thức của chúng ta
ít nhất sẽ trở nên khó nhận thấy hơn; và chúng ta sẽ cần quan sát chính xác hơn
mới có thể lần theo và nhận ra quan hệ ấy. Chúng ta có thể xác định ảnh hưởng của
nó không phải chủ yếu qua tác động của từng vẻ đẹp riêng lẻ, mà qua sự ngưỡng mộ
bền lâu dành cho những tác phẩm đã vượt qua mọi thay đổi thất thường của thị hiếu
và những mốt thẩm mỹ nhất thời, [8]cũng
như mọi sai lầm do thiếu hiểu biết và lòng đố kỵ gây ra.
ST 11, Mil 233
Cũng chính Homer, người
từng được ngưỡng mộ ở Athens và Rome cách đây hai nghìn năm, ngày nay vẫn được
ngưỡng mộ ở Paris và London. Mọi thay đổi về khí hậu, thể chế chính trị, tôn
giáo và ngôn ngữ đều không thể làm lu mờ vinh quang của ông. Uy quyền hay thành
kiến có thể nhất thời đem lại tiếng tăm cho một nhà thơ hoặc nhà hùng biện kém
tài, nhưng danh tiếng ấy sẽ không bao giờ bền lâu hay được thừa nhận rộng rãi.
Khi tác phẩm của họ được hậu thế hoặc người ở những xứ sở khác xem xét, sức mê
hoặc sẽ tan biến và những khuyết điểm của họ hiện ra đúng như bản chất của
chúng.
Trái lại, một thiên
tài thực sự càng để tác phẩm của mình tồn tại lâu dài và được lưu truyền rộng
rãi, thì sự ngưỡng mộ mà người ấy nhận được càng chân thành. Lòng đố kỵ và ghen
ghét có quá nhiều cơ hội nảy sinh trong một phạm vi giao tiếp nhỏ hẹp; ngay cả
việc quá quen biết với chính tác giả cũng có thể làm giảm sự tán thưởng dành
cho những tác phẩm của người ấy. Nhưng khi những trở ngại này không còn, những
vẻ đẹp vốn tự nhiên có khả năng khơi dậy những cảm thức dễ chịu sẽ lập tức bộc
lộ sức mạnh của chúng; và chừng nào thế giới còn tồn tại, chúng vẫn giữ được sức
chi phối đối với não thức con người. [9]
ST 12, Mil 233–4
Như vậy, giữa tất cả
những khác biệt và sự thất thường của thị hiếu, dường như vẫn có những nguyên
lý tổng quát nhất định chi phối sự tán thưởng hoặc chê trách; một người quan
sát cẩn thận có thể nhận ra ảnh hưởng của chúng trong mọi hoạt động của não thức.
Do cấu tạo tự nhiên của những cơ quan cảm nhận bên trong, một số hình thức hay
phẩm chất nhất định vốn có khả năng làm chúng ta hài lòng, còn những hình thức
hay phẩm chất khác lại gây ra sự khó chịu. Nếu trong một trường hợp cụ thể nào
đó, chúng không tạo ra được tác động vốn có ấy, thì nguyên nhân nằm ở một khiếm
khuyết hoặc sự không hoàn hảo rõ ràng nào đó của cơ quan cảm nhận. Một người
đang lên cơn sốt sẽ không khăng khăng cho rằng khẩu vị của mình có thể phân định
những vị; người bị bệnh vàng da cũng sẽ không tự nhận mình có thể đưa ra phán
quyết về màu sắc. Trong mỗi sinh vật đều có một trạng thái lành mạnh và một trạng
thái khiếm khuyết; chỉ trạng thái thứ nhất mới có thể cung cấp cho chúng ta một
chuẩn mực đích thực về thị hiếu và cảm thức. Nếu trong trạng thái lành mạnh của
cơ quan cảm nhận, con người có sự nhất trí hoàn toàn hoặc đáng kể về cảm thức,
thì từ đó chúng ta có thể hình thành ý niệm về cái đẹp hoàn hảo. Điều này cũng
giống như khi mắt của một người khỏe mạnh nhìn thấy những đối tượng dưới ánh
sáng ban ngày, chúng ta gọi diện mạo mà những đối tượng ấy bộc lộ là màu sắc
đích thực và thực sự của chúng, mặc dù chúng ta vẫn thừa nhận rằng màu sắc chỉ
là một ảo ảnh do những giác quan tạo ra.
ST 13, Mil 234
Những cơ quan cảm nhận
bên trong con người thường có những khiếm khuyết, khiến ảnh hưởng của những nguyên
lý tổng quát làm nền tảng cho cảm thức của chúng ta về cái đẹp và cái xấu bị cản
trở hoặc suy yếu. Mặc dù cấu tạo tự nhiên của não thức khiến một số đối tượng vốn
có khả năng đem lại khoái cảm cho chúng ta, nhưng không phải ai cũng cảm nhận
được khoái cảm ấy với mức độ như nhau.[10]
Những yếu tố và hoàn cảnh riêng biệt có thể khiến chúng ta nhìn đối tượng dưới
một ánh sáng sai lệch; hoặc chúng có thể ngăn cản những phẩm chất thực sự của đối
tượng khơi dậy trong trí tưởng tượng những cảm thức và tri giác thích hợp.
ST 14, Mil 234
Một nguyên nhân hiển
nhiên khiến nhiều người không có được cảm thức thích hợp về cái đẹp là họ thiếu
sự tinh tế (delicacy) trong trí tưởng tượng, vốn cần thiết để cảm
nhận những xúc động tinh vi hơn. Ai cũng tự nhận mình có sự tinh tế ấy; ai cũng
nói về nó và muốn lấy nó làm chuẩn mực để đánh giá mọi loại thị hiếu hay cảm thức.
Nhưng vì mục đích của tiểu luận này là kết hợp một phần ánh sáng của khả năng
nhận thức với những cảm nhận của cảm thức, nên chúng ta cần đưa ra một định
nghĩa chính xác hơn về sự tinh tế, thay vì chỉ nói đến nó như trước nay. Và để
không phải tìm đến những nguồn triết học quá sâu xa, chúng ta sẽ dựa vào một
câu chuyện nổi tiếng trong Don Quixote.
ST 15, Mil 234–5
Sancho nói với người
hầu cận có chiếc mũi to: “Tôi tự nhận mình có khả năng phán đoán về rượu là
hoàn toàn có lý, bởi đó là một phẩm chất được truyền lại trong gia đình tôi. Có
lần, hai người họ hàng của tôi được mời đến nếm thử một thùng rượu, vốn được
cho là loại rượu tuyệt hảo vì đã để lâu năm và thuộc một niên vụ tốt. Một người
nếm rượu, xem xét kỹ rồi, sau khi suy nghĩ chín chắn, kết luận rằng rượu rất
ngon, nếu không có một chút vị da thuộc mà ông nhận thấy trong đó. Người kia
cũng dùng những cách thận trọng tương tự để nếm thử, rồi đưa ra phán quyết tán
thành loại rượu ấy, nhưng lưu ý rằng ông có thể dễ dàng nhận ra một chút vị sắt
trong rượu. Bạn không thể tưởng tượng được họ đã bị chế giễu nhiều đến mức nào
vì những phán đoán ấy. Nhưng cuối cùng, ai mới là người phải cười? Khi người ta
đổ cạn thùng rượu, dưới đáy thùng có một chiếc chìa khóa cũ buộc với một sợi
dây da.[11]
ST 16, Mil 235–6
Chúng ta có thể dùng
câu chuyện này để làm rõ sự tương đồng lớn giữa thị hiếu thẩm mỹ và khẩu vị. Rõ
ràng, cái đẹp và cái xấu cũng như vị ngọt và vị đắng không phải là những phẩm
chất vốn có trong bản thân những đối tượng, mà thuộc về cảm thức của chúng ta,
dù đó là cảm thức bên trong hay bên ngoài. Tuy nhiên, chúng ta vẫn phải thừa nhận
rằng những đối tượng có những phẩm chất nhất định mà tự nhiên khiến chúng khơi
dậy những cảm thức ấy. [12]
Những phẩm chất này có thể chỉ xuất hiện ở mức độ rất nhỏ, hoặc có thể trộn lẫn
và lẫn lộn với nhau. Vì thế, thị hiếu thường không cảm nhận được những phẩm chất
nhỏ nhặt ấy, hoặc không thể phân biệt hết những vị riêng biệt giữa sự hỗn độn của
chúng [13].
Khi những cơ quan cảm nhận đủ tinh nhạy để không bỏ sót bất cứ điều gì, đồng thời
đủ chính xác để nhận ra từng thành phần trong một hỗn hợp, chúng ta gọi đó là sự
tinh tế của thị hiếu, dù dùng những từ này theo nghĩa đen hay nghĩa bóng.
Ở đây, những quy tắc
tổng quát về cái đẹp có tác dụng. Chúng được rút ra từ những mẫu mực đã được thừa
nhận, cũng như từ việc quan sát những gì đem lại sự hài lòng hoặc khó chịu khi
từng phẩm chất xuất hiện riêng lẻ và ở mức độ cao. Nếu những phẩm chất ấy, khi
kết hợp trong một tác phẩm và chỉ xuất hiện ở mức độ nhỏ hơn, không tạo ra
trong những cơ quan cảm nhận một niềm vui hay sự khó chịu có thể nhận thấy được,
thì chúng ta không thể công nhận người ấy có sự tinh tế của thị hiếu. Việc đưa ra những quy tắc tổng quát ấy, hay những mẫu
mực sáng tác được thừa nhận, cũng giống như việc tìm thấy chiếc chìa khóa buộc
với sợi dây da dưới đáy thùng rượu: điều đó chứng minh hai người họ hàng của
Sancho đã phán đoán đúng, đồng thời làm bẽ mặt những người từng chế giễu và cho
rằng họ đã nhận xét sai.Ngay
cả khi người ta không bao giờ đổ cạn thùng rượu, thị hiếu của người thứ nhất vẫn
tinh tế như vậy, còn thị hiếu của người thứ hai vẫn kém nhạy và trì độn như vậy;
chỉ có điều, khi ấy sẽ khó chứng minh cho tất cả những người chứng kiến thấy
người thứ nhất có khả năng cảm nhận tốt hơn.
Tương tự như vậy,
ngay cả khi người ta chưa từng hệ thống hóa những vẻ đẹp trong văn chương hay
quy chúng về những nguyên lý tổng quát, ngay cả khi chưa có những mẫu mực xuất
sắc nào được thừa nhận, thì những mức độ khác nhau của thị hiếu vẫn tồn tại, và
phán đoán của người này vẫn có thể được xem là tốt hơn phán đoán của người
khác. Nhưng khi ấy, chúng ta sẽ khó làm cho nhà phê bình kém cỏi phải im tiếng,
bởi người ấy luôn có thể khăng khăng giữ lấy cảm thức riêng và từ chối chấp nhận
ý kiến của người đối lập. Trái lại, khi chúng ta cho thấy cho người ấy một
nguyên lý nghệ thuật đã được thừa nhận; khi chúng ta minh họa nguyên lý ấy bằng
những ví dụ mà chính người ấy, dựa trên thị hiếu riêng của mình, cũng thừa nhận
là phù hợp với nguyên lý đó; và khi chúng ta chứng minh rằng nguyên lý ấy cũng
có thể áp dụng vào trường hợp đang xét, dù trước đó người ấy không nhận ra hoặc
không cảm nhận được tác dụng của nó, thì cuối cùng, người ấy phải kết luận rằng
lỗi nằm ở chính mình: người ấy thiếu sự tinh tế cần thiết để cảm nhận mọi vẻ đẹp
và mọi khuyết điểm trong bất cứ tác phẩm hay bài diễn thuyết nào.
ST 17, Mil 236–7
Người ta thừa nhận rằng
sự hoàn hảo của mỗi giác quan hay năng lực nằm ở khả năng nhận biết chính xác
những đối tượng nhỏ bé nhất mà nó có thể cảm nhận, và không để bất cứ điều gì
thoát khỏi sự chú ý và quan sát của mình. Những đối tượng mà mắt có thể nhận biết
càng nhỏ thì cơ quan thị giác càng tinh nhạy, và cấu tạo của nó càng tinh vi,
phức tạp. Người ta không thử thách một khẩu vị tốt bằng những vị đậm; mà bằng một
hỗn hợp gồm những thành phần nhỏ, trong đó chúng ta vẫn có thể cảm nhận từng
thành phần, bất chấp sự nhỏ bé của chúng và việc chúng lẫn lộn với những thành
phần khác. Tương tự như vậy, khả năng cảm nhận nhanh nhạy và sắc bén cái đẹp
cũng như cái xấu phải là sự hoàn hảo của thị hiếu trong não thức. Một người
không thể hài lòng với chính mình nếu vẫn nghi ngờ rằng mình đã bỏ qua một vẻ đẹp
hay một khuyết điểm nào đó trong một bài viết. Trong trường hợp này, sự hoàn hảo
của con người và sự hoàn hảo của giác quan hay cảm thức được tìm thấy trong
cùng một phẩm chất.[14]
Trong nhiều trường hợp,
một khẩu vị quá tinh tế có thể gây ra không ít bất tiện cho chính người có khẩu
vị ấy và cả những người bạn của họ. Nhưng một thị hiếu tinh tế đối với cái đẹp
và những giá trị tinh thần luôn là một phẩm chất đáng quý, bởi nó đem lại những
niềm vui thanh nhã và vô hại nhất mà con người có thể hưởng thụ. Về điểm này,
con người nói chung đều có cùng một cảm nhận.[15]
Bất cứ khi nào chúng ta nhận ra sự tinh tế của thị hiếu, phẩm chất ấy chắc chắn
sẽ được tán thưởng; và cách tốt nhất để xác định nó là viện dẫn những mẫu mực
và nguyên lý đã được xác lập nhờ sự đồng thuận nhất quán và kinh nghiệm của những
dân tộc qua nhiều thời đại.
ST 18, Mil 237
Tuy mỗi người vốn có
mức độ tinh tế khác nhau rất lớn, nhưng không gì giúp tài năng này phát triển
và trở nên hoàn thiện hơn việc thực hành một nghệ thuật cụ thể, cùng với việc
thường xuyên xem xét và chiêm ngưỡng một loại vẻ đẹp nhất định. Khi những đối
tượng thuộc bất cứ loại nào lần đầu xuất hiện trước mắt hoặc trong trí tưởng tượng,
cảm thức mà chúng khơi dậy thường còn mơ hồ và lẫn lộn; phần lớn, não thức chưa
đủ khả năng đưa ra phán đoán về những ưu điểm hay khuyết điểm của chúng. Thị hiếu
chưa thể nhận ra những vẻ đẹp khác nhau của tác phẩm, càng chưa thể phân biệt đặc
điểm riêng của từng vẻ đẹp và xác định phẩm chất cũng như mức độ của chúng. Nếu
người ấy chỉ có thể phán đoán toàn bộ tác phẩm là đẹp hay xấu, thì đó đã là điều
nhiều nhất chúng ta có thể mong đợi; ngay cả phán đoán ấy, một người chưa có
kinh nghiệm cũng thường đưa ra với nhiều do dự và dè dặt.
Nhưng nếu để người ấy
tích lũy kinh nghiệm về những đối tượng ấy, cảm nhận của người ấy sẽ trở nên
chính xác và tinh tế hơn. Người ấy không chỉ nhận ra vẻ đẹp và khuyết điểm
trong từng phần, mà còn phân biệt được những loại phẩm chất khác nhau và dành
cho mỗi loại lời khen hay lời chê thích hợp. Một cảm thức rõ ràng và phân minh
sẽ theo người ấy trong suốt quá trình xem xét đối tượng; người ấy nhận ra đúng
mức độ và loại cảm thức tán thưởng hay không hài lòng mà mỗi phần vốn có khả
năng khơi dậy. Lớp sương mù trước kia dường như bao phủ đối tượng dần tan biến.
Cơ quan cảm nhận hoạt động ngày càng hoàn thiện hơn và có thể đưa ra phán đoán
về giá trị của mỗi tác phẩm mà không sợ nhầm lẫn. Nói ngắn gọn, cũng như việc
thực hành giúp người ta trở nên khéo léo và thành thạo trong khi thực hiện một
công việc, nó cũng giúp người ta đạt được sự khéo léo và thành thạo tương tự
trong việc đánh giá công việc ấy.[16]
ST 19, Mil 237–8
Sự thực hành có lợi
cho khả năng nhận biết cái đẹp đến mức, trước khi đưa ra phán đoán về bất cứ
tác phẩm quan trọng nào, chúng ta thậm chí cần đọc chính tác phẩm ấy nhiều hơn
một lần, đồng thời xem xét nó từ những góc độ khác nhau với sự chú ý và suy ngẫm
cẩn thận. Lần đầu đọc một tác phẩm, tư tưởng thường xao động hoặc vội vã; điều
này làm rối loạn cảm thức đích thực về cái đẹp. Chúng ta chưa nhận ra quan hệ
giữa những phần; chưa phân biệt rõ những đặc điểm thực sự của văn phong; những
ưu điểm và khuyết điểm khác nhau dường như hòa lẫn vào một mớ hỗn độn và chỉ hiện
ra mơ hồ trong trí tưởng tượng.
Chưa kể, có một loại
vẻ đẹp tuy hoa mỹ và hời hợt nên lúc đầu dễ làm người ta thích thú, nhưng khi
chúng ta nhận ra nó không phù hợp với cách diễn đạt đúng đắn của lý trí hay
tình cảm, nó sẽ nhanh chóng trở nên nhàm chán đối với thị hiếu, rồi bị khinh miệt
gạt bỏ, hoặc ít nhất cũng bị đánh giá thấp hơn nhiều. [17]
ST 20, Mil 238
Chúng ta không thể tiếp
tục chiêm ngưỡng một loại vẻ đẹp nào đó mà không thường xuyên phải so sánh những
loại và những mức độ xuất sắc khác nhau, rồi đánh giá tỷ lệ giữa chúng. Một người
chưa từng có cơ hội so sánh những loại vẻ đẹp khác nhau thực sự hoàn toàn không
đủ khả năng đưa ra ý kiến về bất cứ đối tượng nào được đặt trước mắt mình. Chỉ
nhờ so sánh, chúng ta mới xác định được những lời khen hay lời chê và biết cách
dành cho mỗi đối tượng mức độ khen chê thích hợp.
Ngay cả bức tranh thô
vụng nhất cũng có một mức độ rực rỡ nhất định về màu sắc và một mức độ chính
xác nhất định trong việc mô phỏng; xét ở những phương diện ấy, nó vẫn có những
vẻ đẹp và có thể khiến một người nông dân hay một người bản địa ở châu Mỹ vô
cùng thán phục[18] . Ngay
cả những bài hát kể chuyện bình dân [19]
và tầm thường nhất cũng không hoàn toàn thiếu nhịp điệu hài hòa và vẻ tự nhiên;
chỉ những người đã quen thưởng thức những vẻ đẹp cao hơn mới nhận ra nhịp thơ của
chúng thô cứng và câu chuyện của chúng kém hấp dẫn. Một tác phẩm kém xa về vẻ đẹp
sẽ gây khó chịu cho người đã quen thưởng thức những thành tựu xuất sắc nhất
trong loại hình ấy; vì thế, người ấy xem sự kém cỏi đó là một khuyết điểm. [20]
Cũng như vậy, chúng ta tự nhiên cho rằng tác phẩm hoàn thiện nhất mà mình từng
biết đã đạt đến đỉnh cao của sự hoàn hảo và xứng đáng nhận được lời tán thưởng
cao nhất. Chỉ người đã quen xem xét, khảo sát và cân nhắc những tác phẩm khác
nhau từng được ngưỡng mộ ở nhiều thời đại và dân tộc mới có thể đánh giá đúng
giá trị của một tác phẩm trước mắt mình và xác định vị trí thích hợp của nó giữa
những sáng tác của những thiên tài.
ST 21, Mil 239–40
Nhưng để giúp nhà phê
bình thực hiện công việc này một cách đầy đủ hơn, người ấy phải giữ cho não thức
không bị bất cứ thành kiến nào chi phối, và không để điều gì khác xen vào sự
xem xét của mình ngoài chính đối tượng đang được đưa ra để đánh giá. Chúng ta
có thể nhận thấy rằng, để phát huy tác dụng thích hợp đối với não thức, mỗi tác
phẩm nghệ thuật đều cần được xem xét từ một góc nhìn nhất định; những người
không ở trong hoàn cảnh thực tế hoặc hoàn cảnh tưởng tượng phù hợp với hoàn cảnh
mà tác phẩm đòi hỏi sẽ không thể thưởng thức trọn vẹn tác phẩm ấy.
Một nhà hùng biện hướng
lời nói đến một cử tọa cụ thể, nên phải quan tâm đến tính cách, lợi ích, ý kiến,
tình cảm và thành kiến riêng của họ; nếu không, ông ta sẽ khó lòng chi phối những
quyết định của họ hay khơi dậy tình cảm trong họ. Ngay cả khi cử tọa đã có sẵn
một số định kiến chống lại ông ta, dù những định kiến ấy vô lý đến đâu, ông ta
cũng không thể bỏ qua bất lợi này. Trước khi bắt đầu trình bày vấn đề, ông ta
phải tìm cách tranh thủ tình cảm và giành được thiện cảm của họ. Một nhà phê
bình thuộc thời đại hoặc dân tộc khác, khi đọc bài diễn thuyết ấy, phải lưu tâm
đến tất cả những hoàn cảnh này và đặt mình vào đúng vị trí của cử tọa thì mới
có thể đưa ra phán đoán xác đáng về bài diễn thuyết.[21]
Tương tự như vậy, khi
một tác phẩm được dành cho công chúng, dù tôi có tình bạn hay thù địch với tác
giả, tôi cũng phải rời bỏ vị thế riêng ấy; tôi phải xem mình như một con người
nói chung và, nếu có thể, quên đi bản thân cùng những hoàn cảnh riêng của mình.
Người bị thành kiến chi phối không đáp ứng được điều kiện này; người ấy khăng
khăng giữ nguyên vị trí tự nhiên của mình, thay vì đặt mình vào góc nhìn mà tác
phẩm đòi hỏi. Nếu tác phẩm hướng đến những người thuộc một thời đại hoặc dân tộc
khác, người ấy không hề tính đến những cách nhìn và thành kiến riêng của họ;
trái lại, vì chỉ quen với phong tục của thời đại và đất nước mình, người ấy vội
vàng lên án những điều từng được xem là đáng ngưỡng mộ đối với chính những người
mà bài diễn thuyết ấy được viết riêng cho họ. Nếu tác phẩm được sáng tác cho
công chúng, người ấy không bao giờ mở rộng đủ khả năng thấu hiểu của mình, cũng
không quên được lợi ích riêng của mình trong tư cách một người bạn hay kẻ thù,
một đối thủ hay một nhà bình luận. Vì thế, cảm thức của người ấy bị bóp méo; những
vẻ đẹp và khuyết điểm không còn tác động đến người ấy như chúng vốn có thể tác
động, nếu người ấy biết buộc trí tưởng tượng phải rời bỏ vị thế riêng và tạm thời
quên đi bản thân. Ở mức độ ấy, thị hiếu của người ấy rõ ràng đã xa rời chuẩn mực
đích thực, và vì vậy mất hết sức thuyết phục cũng như uy tín.
ST 22, Mil 240–241
Ai cũng biết rằng,
trong mọi vấn đề được đưa ra xem xét bằng khả năng nhận thức, thành kiến đều
làm hỏng phán đoán đúng đắn và làm sai lệch mọi hoạt động của những năng lực
trí tuệ. Thành kiến cũng không kém phần trái với thị hiếu tốt, và cũng có ảnh
hưởng không nhỏ đến việc làm sai lệch cảm thức của chúng ta về cái đẹp. Trong cả
hai trường hợp, việc ngăn chặn ảnh hưởng của thành kiến đều thuộc về phán
đoán sáng suốt (good sense); và xét về phương diện này, cũng như nhiều
phương diện khác, lý trí, nếu không phải là một bộ phận thiết yếu của thị hiếu,
thì ít nhất cũng cần thiết cho hoạt động của năng lực này.
Trong mọi tác phẩm xuất
sắc của thiên tài, những bộ phận đều có quan hệ và sự tương ứng lẫn nhau. Người
nào không có khả năng suy nghĩ đủ rộng để nắm bắt tất cả những bộ phận ấy và so
sánh chúng với nhau, nhằm nhận ra sự nhất quán và tính thống nhất của toàn thể,
thì không thể nhận thấy những vẻ đẹp cũng như những khuyết điểm của tác phẩm. Mỗi
tác phẩm nghệ thuật còn có một mục đích nhất định mà nó được tạo ra để đạt tới;
và tác phẩm được xem là hoàn hảo ít hay nhiều tùy theo mức độ nó thích hợp để đạt
được mục đích ấy. Mục đích của thuật hùng biện là thuyết phục; của sử học là
truyền đạt tri thức; còn của thơ ca là đem lại niềm vui thông qua những tình cảm
và trí tưởng tượng. Khi đọc bất cứ tác phẩm nào, chúng ta phải luôn ghi nhớ những
mục đích ấy và có khả năng đánh giá xem những phương tiện được sử dụng thích hợp
đến mức nào với mục đích tương ứng của chúng.
Hơn nữa, mọi loại
hình sáng tác, kể cả loại hình giàu chất thơ nhất, chẳng qua cũng chỉ là một
chuỗi những mệnh đề và suy luận; quả thật, những mệnh đề và suy luận ấy không
phải lúc nào cũng đúng đắn và chính xác nhất, nhưng dù được che phủ bằng màu sắc
của trí tưởng tượng, chúng vẫn có vẻ hợp lý và thuyết phục. Những nhân vật xuất
hiện trong bi kịch và trường ca sử thi phải được khắc họa sao cho cách suy
nghĩ, lập luận, đi đến kết luận và hành động của họ phù hợp với tính cách và
hoàn cảnh của họ. Nếu thiếu phán đoán, cũng như thiếu thị hiếu và óc sáng tạo,
nhà thơ không bao giờ có thể hy vọng thành công trong một công việc tinh tế đến
thế.
Chưa kể, những năng lực
xuất sắc góp phần nâng cao khả năng suy luận cũng chính là những năng lực cần
thiết cho hoạt động của thị hiếu đích thực: sự rõ ràng trong cách hình dung, sự
chính xác trong việc phân biệt và sự nhanh nhạy trong nhận thức. Những phẩm chất
ấy luôn đi kèm với thị hiếu đích thực. Hiếm khi, hoặc hầu như không bao giờ, một
người có phán đoán sáng suốt và có kinh nghiệm trong một nghệ thuật lại không
thể đánh giá vẻ đẹp của nghệ thuật ấy; cũng hiếm khi gặp một người có thị hiếu
đúng đắn mà lại thiếu một khả năng nhận thức vững vàng.
ST 23, Mil 241
Như vậy, mặc dù những
nguyên lý của thị hiếu có tính phổ quát và gần như, nếu không muốn nói là hoàn
toàn, giống nhau ở tất cả mọi người, nhưng rất ít người có đủ năng lực để đưa
ra phán đoán về một tác phẩm nghệ thuật hoặc lấy cảm thức của riêng mình làm
chuẩn mực của cái đẹp. Những cơ quan cảm nhận bên trong con người hiếm khi hoàn
hảo đến mức cho phép những nguyên lý tổng quát phát huy đầy đủ tác dụng và tạo
ra một cảm thức tương ứng với những nguyên lý ấy. Những cơ quan này hoặc có một
khiếm khuyết nào đó, hoặc bị một rối loạn nào đó làm suy yếu; do đó, chúng khơi
dậy một cảm thức có thể bị xem là sai lầm.
Khi thiếu sự tinh tế,
nhà phê bình đưa ra phán đoán mà không phân biệt được những sắc thái, và chỉ bị
tác động bởi những phẩm chất thô thiển, dễ nhận thấy nhất của đối tượng; những
nét tinh tế hơn thì không được chú ý đến và bị bỏ qua. Khi không có sự thực
hành hỗ trợ, phán quyết của họ thường đi kèm với sự lúng túng và do dự. Khi
không có sự so sánh, những vẻ đẹp phù phiếm nhất, thậm chí đáng gọi là khuyết
điểm, lại trở thành đối tượng khiến họ ngưỡng mộ. Khi chịu ảnh hưởng của thành
kiến, mọi cảm thức tự nhiên của họ đều bị làm sai lệch. Khi thiếu phán đoán
sáng suốt, họ không có đủ năng lực để nhận ra vẻ đẹp trong cách xây dựng tác phẩm
và trong lập luận — những vẻ đẹp cao quý và xuất sắc nhất.
Phần đông mọi người đều
mắc phải một hoặc một vài trong số những khiếm khuyết ấy. Vì vậy, ngay cả trong
những thời đại văn minh và tinh tế nhất, một người có khả năng phán đoán đúng đắn
về những nghệ thuật tinh tế vẫn là một nhân vật hiếm gặp. Chỉ khi có một khả
năng nhận thức vững vàng kết hợp với cảm thức tinh tế, được trau dồi qua sự thực
hành, hoàn thiện nhờ sự so sánh và gột bỏ mọi thành kiến, nhà phê bình mới xứng
đáng với phẩm chất đáng quý ấy. Và phán quyết chung của những người như vậy, bất
cứ nơi nào có thể tìm thấy họ, chính là chuẩn mực đích thực của thị hiếu và cái
đẹp.
ST 24, Mil 241
Nhưng chúng ta có thể
tìm thấy những nhà phê bình như vậy ở đâu? Dựa vào những dấu hiệu nào để nhận
biết họ? Làm thế nào phân biệt họ với những kẻ chỉ giả vờ có năng lực phê bình?
Những câu hỏi này thật khó giải đáp, và dường như lại đẩy chúng ta trở về chính
sự bất định mà trong suốt tiểu luận này, chúng ta đã cố gắng thoát ra.
ST 25, Mil 242
Nhưng nếu xem xét vấn
đề cho đúng, thì đây là những câu hỏi về sự kiện, chứ không phải về cảm thức.
Việc một người cụ thể nào đó có được phú cho phán đoán sáng suốt và trí tưởng
tượng tinh tế, đồng thời không bị thành kiến chi phối hay không, thường có thể
trở thành đề tài tranh luận và cần được xem xét, tìm hiểu kỹ lưỡng. Nhưng rằng
một người có những phẩm chất như vậy là người đáng quý và đáng trọng thì tất cả
mọi người đều sẽ đồng ý.
Khi gặp những nghi vấn
như thế, chúng ta không thể làm gì khác hơn cách chúng ta vẫn làm đối với những
vấn đề gây tranh cãi khác được đưa ra xem xét bằng khả năng nhận thức: chúng ta
phải đưa ra những lý lẽ tốt nhất mà óc sáng tạo có thể gợi ra; phải thừa nhận rằng
ở đâu đó tồn tại một chuẩn mực đích thực và có tính quyết định, tức là sự hiện
hữu thực tế và sự kiện có thật; đồng thời, phải biết rộng lượng với những người
viện dẫn chuẩn mực ấy nhưng đưa ra phán đoán khác với chúng ta. Đối với mục
đích hiện tại, chỉ cần chứng minh rằng thị hiếu của tất cả những cá nhân không
ngang nhau, và rằng nói chung, một số người — dù rất khó xác định cụ thể họ là
ai — sẽ được mọi người thừa nhận là có khả năng phán đoán tốt hơn những người
khác.
ST 26, Mil 242–243
Nhưng trên thực tế,
việc tìm ra chuẩn mực của thị hiếu, ngay cả trong từng trường hợp cụ thể, không
khó khăn như người ta vẫn tưởng. Dù khi suy xét về mặt lý thuyết, chúng ta có
thể dễ dàng thừa nhận rằng khoa học có một tiêu chuẩn nhất định, nhưng lại phủ
nhận điều đó trong lĩnh vực cảm thức, thì trên thực tế, việc xác định tiêu chuẩn
trong trường hợp thứ nhất lại khó khăn hơn nhiều so với trường hợp thứ hai.
Những lý thuyết của
triết học trừu tượng và những hệ thống gót học sâu xa từng thịnh hành trong một
thời đại; đến thời kỳ kế tiếp, chúng lại bị bác bỏ hoàn toàn. Người ta phát hiện
ra tính phi lý của chúng; những lý thuyết và hệ thống khác thay thế chúng, rồi
đến lượt mình, những lý thuyết và hệ thống ấy lại nhường chỗ cho những lý thuyết
và hệ thống kế tiếp. Không có gì dễ chịu sự thay đổi thất thường của ngẫu nhiên
và mốt thẩm mỹ hơn những phán quyết về khoa học được người ta tự nhận là có
tính quyết định ấy.
Vẻ đẹp của thuật hùng
biện và thơ ca thì không như vậy. Những cách diễn đạt đúng với tình cảm và bản
tính con người chắc chắn sẽ nhận được sự tán thưởng rộng rãi của công chúng sau
một thời gian ngắn, và sẽ giữ được sự tán thưởng ấy mãi mãi. Aristotle, Plato,
Epicurus và Descartes có thể lần lượt nhường chỗ cho nhau; nhưng Terence và
Virgil vẫn duy trì quyền thống trị phổ quát và không bị tranh cãi đối với não
thức con người [22]. Triết
học trừu tượng của Cicero đã mất đi uy tín, nhưng sức mạnh mãnh liệt trong tài
hùng biện của ông vẫn là đối tượng khiến chúng ta ngưỡng mộ.[23]
ST 27, Mil 243
Mặc dù những người có
thị hiếu tinh tế rất hiếm, nhưng trong đời sống xã hội, chúng ta vẫn dễ dàng nhận
ra họ nhờ sự vững vàng trong khả năng nhận thức và những năng lực vượt trội hơn
phần đông mọi người. Uy thế mà họ có được khiến sự tán thưởng mạnh mẽ của họ đối
với bất cứ tác phẩm nào của thiên tài có sức lan tỏa và thường trở thành cảm nhận
chiếm ưu thế trong công chúng.
Nhiều người, khi tự
mình xem xét một tác phẩm, chỉ có cảm nhận mơ hồ và không chắc chắn về cái đẹp;
thế nhưng, họ vẫn có khả năng thưởng thức một nét đặc sắc tinh tế khi được người
khác cho thấy. Mỗi người được thuyết phục để ngưỡng mộ một nhà thơ hay nhà hùng
biện đích thực lại góp phần khiến những người khác cũng đi đến sự ngưỡng mộ ấy.
Và mặc dù thành kiến có thể chi phối trong một thời gian, chúng không bao giờ tập
hợp được mọi người để tôn vinh một đối thủ ngang hàng với thiên tài đích thực;
cuối cùng, chúng vẫn phải nhường bước trước sức mạnh của bản tính tự nhiên và cảm
thức đúng đắn. Vì vậy, một dân tộc văn minh có thể dễ dàng chọn nhầm triết gia
mà họ ngưỡng mộ, nhưng chưa bao giờ họ sai lầm lâu dài trong tình cảm dành cho
một nhà thơ sử thi hay nhà viết bi kịch được yêu thích.
ST 28, Mil 243–244
Tuy nhiên, bất chấp mọi
nỗ lực nhằm xác lập một chuẩn mực của thị hiếu và dung hòa những cách cảm nhận
khác biệt của con người, vẫn còn hai nguồn gây ra sự khác biệt. Những nguồn này
quả thật không đủ sức xóa nhòa mọi ranh giới giữa cái đẹp và cái xấu, nhưng thường
khiến mức độ tán thưởng hoặc chê trách của chúng ta khác nhau. Một nguồn là những
trạng thái tâm tính khác nhau của từng cá nhân; nguồn kia là những phong tục và
quan điểm riêng của thời đại và xứ sở chúng ta.
Những nguyên lý tổng
quát của thị hiếu là nhất quán trong bản tính con người. Khi phán đoán của mọi
người khác nhau, thông thường chúng ta có thể nhận thấy một khiếm khuyết hoặc sự
sai lệch nào đó trong những năng lực của họ, bắt nguồn từ thành kiến, thiếu sự
thực hành hoặc thiếu sự tinh tế; và có lý do chính đáng để tán thành thị hiếu
này, đồng thời chê trách thị hiếu khác. Nhưng khi cấu tạo bên trong hoặc hoàn cảnh
bên ngoài của hai phía khác nhau đến mức không bên nào đáng bị chê trách, và
cũng không có cơ sở nào để ưu tiên bên này hơn bên kia, thì trong trường hợp ấy,
một mức độ khác biệt nhất định trong phán đoán là điều không thể tránh khỏi; và
chúng ta sẽ tìm kiếm vô ích một chuẩn mực có thể dung hòa những cảm thức trái
ngược nhau.
ST 29, Mil 244
Một người trẻ tuổi,
khi những đam mê còn nồng nhiệt, sẽ xúc động sâu sắc hơn trước những hình ảnh
yêu đương và dịu dàng so với một người đã nhiều tuổi hơn, vốn tìm thấy niềm vui
trong những suy ngẫm khôn ngoan, mang tính triết học về cách ứng xử trong cuộc
sống và sự điều độ trong những đam mê. Ở tuổi hai mươi, Ovid có thể là tác giả
được yêu thích nhất; ở tuổi bốn mươi, đó là Horace; và có lẽ ở tuổi năm mươi,
đó là Tacitus. Trong những trường hợp như vậy, chúng ta cố gắng đặt mình vào cảm
thức của người khác và rũ bỏ những khuynh hướng tự nhiên của bản thân cũng vô
ích. Chúng ta chọn tác giả mình yêu thích cũng như chọn bạn bè, dựa trên sự
tương hợp về khí chất và tính tình. Dù là tính vui vẻ hay đam mê, cảm xúc hay
suy tư, bất cứ điều gì chiếm ưu thế trong tính khí của chúng ta đều tạo nên một
sự đồng cảm riêng giữa chúng ta với nhà văn có tính cách giống mình.
ST 30, Mil 244
Người này thích sự
cao cả hơn; người khác thích sự dịu dàng; người thứ ba lại thích lối châm biếm.
Có người đặc biệt nhạy cảm trước những khuyết điểm và hết sức chú trọng đến sự
đúng mực, hoàn chỉnh; người khác lại cảm nhận những vẻ đẹp một cách sống động
hơn, và vì một nét diễn đạt cao đẹp hoặc đầy xúc động mà sẵn sàng tha thứ cho
hai mươi điều phi lý và thiếu sót. Người này hoàn toàn hướng sự chú ý của mình
đến lối diễn đạt ngắn gọn và mạnh mẽ; người kia lại thích một lối diễn đạt
phong phú, dồi dào và hài hòa. Người này bị cuốn hút bởi sự giản dị; người khác
lại thích sự tô điểm. Hài kịch, bi kịch, châm biếm và thơ ca ngợi đều có những
người hâm mộ riêng, những người yêu thích thể loại sáng tác đặc biệt ấy hơn tất
cả những thể loại khác.
Rõ ràng, một nhà phê
bình sẽ mắc sai lầm nếu chỉ dành sự tán thưởng cho một thể loại hoặc một phong
cách sáng tác rồi lên án tất cả những thể loại và phong cách còn lại. Tuy
nhiên, chúng ta gần như không thể tránh khỏi việc thiên vị những gì phù hợp với
khuynh hướng và tính cách riêng của mình. Những sở thích như vậy là vô hại và
không thể tránh khỏi, và không bao giờ có thể trở thành đối tượng của một cuộc
tranh luận hợp lý, bởi không có chuẩn mực nào để phân xử chúng.
ST 31, Mil 244–245
Cũng vì một lý do
tương tự, trong quá trình đọc sách, chúng ta thích thú hơn với những hình ảnh
và nhân vật giống với những đối tượng mà chúng ta bắt gặp trong thời đại và đất
nước mình, hơn là với những hình ảnh mô tả một tập hợp phong tục khác biệt.
Chúng ta phải cố gắng phần nào mới có thể làm quen với sự giản dị trong phong tục
của người xưa, và hình dung cảnh những nàng công chúa đi lấy nước ở suối, còn
những vị vua và anh hùng tự chuẩn bị thức ăn cho mình. Nhìn chung, chúng ta có
thể thừa nhận rằng việc miêu tả những phong tục như vậy không phải là lỗi của
tác giả, cũng không phải là một khuyết điểm của tác phẩm; nhưng chúng ta không
xúc động trước chúng một cách sâu sắc như vậy.
Vì lý do này, hài kịch
không dễ được chuyển từ thời đại này sang thời đại khác, hay từ dân tộc này
sang dân tộc khác. Một người Pháp hay người Anh không dễ thích vở Andria
của Terence hoặc vở Clitia của Machiavelli, trong đó người phụ nữ quý
phái — nhân vật mà toàn bộ vở kịch xoay quanh — không một lần xuất hiện trước mắt
khán giả, mà luôn được giữ ở phía sau sân khấu, phù hợp với tính cách kín đáo của
người Hy Lạp cổ đại và người Ý thời cận đại. Một người có học thức và biết suy
ngẫm có thể châm chước cho những nét riêng trong phong tục ấy; nhưng khán giả
bình thường không bao giờ có thể gạt bỏ những ý niệm và cảm thức quen thuộc của
mình đến mức đủ để thưởng thức những hình ảnh hoàn toàn không giống với họ.
ST 32, Mil 245–246
Nhưng ở đây, có một
nhận xét có lẽ hữu ích khi xem xét cuộc tranh luận nổi tiếng về học vấn và tri
thức của người xưa và người hiện đại. Trong cuộc tranh luận ấy, chúng ta thường
thấy một bên tha thứ cho bất cứ điều gì có vẻ phi lý trong những tác phẩm cổ đại
bằng cách viện dẫn phong tục của thời đại đó; còn bên kia từ chối chấp nhận lời
biện hộ này, hoặc ít nhất chỉ chấp nhận nó như một lý do để tha thứ cho tác giả,
chứ không phải để tha thứ cho chính tác phẩm. Theo tôi, những giới hạn thích hợp
trong vấn đề này hiếm khi được xác định rõ ràng giữa hai bên tranh luận.
Khi những nét riêng
vô hại trong phong tục được miêu tả, chẳng hạn những trường hợp vừa nêu, chúng
ta nhất định phải chấp nhận chúng; còn người nào cảm thấy khó chịu trước những
điều ấy rõ ràng đã bộc lộ một sự tinh tế và cầu kỳ sai chỗ. Nếu con người không
biết châm chước cho những thay đổi liên tục của phong tục và tập quán, mà không
chấp nhận bất cứ điều gì ngoài những gì phù hợp với thị hiếu đang thịnh hành,
thì tượng đài bền lâu hơn đồng của nhà thơ cũng sẽ sụp đổ như những công
trình bình thường làm bằng gạch hay đất sét. Chẳng lẽ chúng ta phải vứt bỏ những
bức chân dung của tổ tiên chỉ vì họ mặc những chiếc cổ áo xếp nếp và những chiếc
váy lót độn rộng hay sao?
Nhưng khi những quan
niệm về đạo đức và sự đứng đắn thay đổi từ thời đại này sang thời đại khác, và
khi những tập quán xấu xa được miêu tả mà không mang những dấu hiệu thích hợp để
lên án và bày tỏ sự không tán thành, thì điều đó nhất định phải được xem là làm
tổn hại đến bài thơ và là một khuyết điểm thực sự. Tôi không thể, và cũng không
nên, chia sẻ những cảm thức như vậy. Dù có thể tha thứ cho nhà thơ vì những
phong tục của thời đại ông, tôi vẫn không bao giờ có thể thưởng thức tác phẩm ấy.
Sự thiếu lòng nhân đạo
và sự thiếu đứng đắn, vốn thể hiện rất rõ trong những nhân vật do một số nhà
thơ cổ đại xây dựng, đôi khi ngay cả trong tác phẩm của Homer và những nhà bi kịch
Hy Lạp, đã làm giảm đáng kể giá trị của những sáng tác cao quý ấy, đồng thời
đem lại lợi thế cho những tác giả hiện đại. Chúng ta không quan tâm đến số phận
và cảm xúc của những anh hùng thô bạo như vậy; chúng ta khó chịu khi thấy ranh
giới giữa điều xấu xa và điều đức hạnh bị xóa nhòa đến thế. Và dù có thể rộng
lượng với nhà văn vì những thành kiến của thời đại ông, chúng ta vẫn không thể
buộc mình chia sẻ cảm thức của ông hay dành tình cảm cho những nhân vật mà
chúng ta nhận thấy rõ ràng là đáng bị chê trách.
ST 33, Mil 246–247
Trường hợp của những
nguyên lý đạo đức không giống với trường hợp của những quan điểm suy đoán thuộc
bất cứ loại nào. Những quan điểm này luôn biến đổi và thay thế lẫn nhau. Người
con tiếp nhận một hệ thống tư tưởng khác với người cha. Thậm chí, hiếm có ai có
thể tự nhận rằng mình luôn giữ được sự kiên định và nhất quán trong lĩnh vực
này.
Dù trong những tác phẩm
văn chương tao nhã của bất kỳ thời đại hay đất nước nào có chứa những sai lầm về
mặt suy đoán, chúng cũng chỉ làm giảm rất ít giá trị của những tác phẩm ấy.
Chúng ta chỉ cần có một cách suy nghĩ hoặc tưởng tượng nhất định là có thể đi
vào và hiểu được tất cả những quan điểm từng thịnh hành trong thời đại đó, đồng
thời thưởng thức những cảm thức hoặc kết luận được rút ra từ những quan điểm ấy.
Nhưng để thay đổi
phán đoán của chúng ta về những tập quán đạo đức, và khơi dậy những cảm thức
tán thành hay chê trách, yêu mến hay căm ghét khác với những cảm thức mà não thức
đã quen thuộc qua một thời gian dài, thì cần phải có một nỗ lực rất lớn. Và khi
một người tin chắc vào tính đúng đắn của chuẩn mực đạo đức mà mình dùng để đánh
giá, người ấy có lý do chính đáng để bảo vệ chuẩn mực đó một cách nghiêm ngặt,
và sẽ không vì chiều lòng bất cứ nhà văn nào mà làm sai lệch những cảm thức
trong lòng mình, dù chỉ trong chốc lát.
ST 34, Mil 247
Trong tất cả những
sai lầm về mặt suy đoán, [24]
những sai lầm liên quan đến tôn giáo là những sai lầm dễ được tha thứ nhất
trong những tác phẩm nghệ thuật. Chúng ta không bao giờ nên lấy sự thô sơ hay
tinh vi trong những quan niệm gót học của một dân tộc, thậm chí của một cá
nhân, làm căn cứ để đánh giá mức độ văn minh hay sự khôn ngoan của họ.
Trong những vấn đề
tôn giáo, người ta thường không dùng đến cùng một phán đoán sáng suốt vốn hướng
dẫn họ trong đời sống hằng ngày, bởi họ cho rằng những vấn đề ấy hoàn toàn vượt
quá khả năng nhận thức của lý trí con người. Vì thế, bất cứ nhà phê bình nào muốn
đánh giá đúng thơ ca cổ đại đều phải gác lại mọi điều phi lý trong gót học ngoại
giáo. Và đến lượt mình, con cháu chúng ta cũng phải rộng lượng với tổ tiên như
vậy.
Những quan niệm tôn
giáo không thể bị xem là khuyết điểm của một nhà thơ, miễn là chúng chỉ dừng lại
ở những niềm tin và quan điểm của người ấy, chưa chi phối tâm hồn người ấy đến
mức khiến người ấy trở thành kẻ cuồng tín hoặc mê tín. Nhưng một khi đã chi phối
con người đến mức ấy, chúng sẽ làm sai lệch cảm thức đạo đức và đảo lộn những
ranh giới tự nhiên giữa điều xấu xa và điều đức hạnh. Khi đó, theo nguyên tắc
đã nêu trên, chúng trở thành những khuyết điểm không thể xóa bỏ [25]
trong tác phẩm nghệ thuật; thành kiến hay những quan niệm sai lầm của thời đại
cũng không thể biện minh cho chúng.
ST 35, Mil 247–248
Một đặc điểm cốt yếu
của đạo Catô Rôma là khơi dậy lòng căm ghét mãnh liệt đối với mọi hình thức thờ
phụng khác, và xem tất cả những người ngoại giáo, người Muslim và những người dị
giáo đều là đối tượng của cơn thịnh nộ và sự trừng phạt của Gót. Những cảm thức
như vậy, dù trên thực tế rất đáng bị chê trách, lại được những người cuồng tín
thuộc giáo hội ấy xem là đức hạnh và được thể hiện trong những vở bi kịch cũng
như trường ca của họ như một dạng chủ nghĩa anh hùng thiêng liêng.[26]
Sự cuồng tín này đã
làm tổn hại đến hai vở bi kịch rất xuất sắc của sân khấu Pháp, Polyeucte
và Athalie. Trong hai vở kịch ấy, lòng nhiệt thành quá mức đối với những
hình thức thờ phụng riêng biệt được phô bày bằng tất cả sự hào nhoáng có thể
có, và trở thành nét tính cách nổi bật nhất của những nhân vật anh hùng.
Hãy xem Joad cao cả
nói gì với Josabet khi bắt gặp bà đang trò chuyện với Mathan, vị tư tế của thần
Baal:
“Cái gì thế này? Con
gái của David lại nói chuyện với tên phản bội ấy sao? Bà không sợ đất sẽ nứt ra
và phun lửa thiêu rụi cả hai người hay sao? Hay những bức tường thiêng này sẽ đổ
xuống, nghiền nát cả hai người? Hắn định làm gì? Tại sao kẻ thù của Gót lại đến
đây để dùng sự hiện diện ghê tởm của mình đầu độc bầu không khí mà chúng ta
đang hít thở?”
Những cảm thức như vậy
được khán giả ở sân khấu Paris nhiệt liệt tán thưởng; nhưng ở London, khán giả
có lẽ cũng sẽ vui thích không kém nếu được nghe Achilles nói với Agamemnon rằng
ông ta có bộ mặt của một con chó và trái tim của một con nai, hoặc nghe Jupiter
đe dọa sẽ đánh Juno một trận nhừ tử nếu bà không chịu im lặng.[27]
ST 36, Mil 248–249
Những nguyên lý tôn
giáo cũng trở thành một khuyết điểm trong bất kỳ tác phẩm văn chương tao nhã
nào khi chúng biến thành mê tín và chen vào mọi cảm thức, kể cả những cảm thức
chẳng có liên hệ gì với tôn giáo. Nhà thơ không thể lấy lý do rằng phong tục của
đất nước mình đã chất lên đời sống quá nhiều nghi lễ và tập tục tôn giáo, đến mức
không một phần nào của đời sống thoát khỏi ách ràng buộc ấy, để biện minh cho
điều này.
Việc Petrarch ví người
phụ nữ mình yêu, Laura, với Chúa Jesus Christ mãi mãi vẫn là điều lố bịch. Và
cũng lố bịch không kém khi Boccaccio, nhà văn phóng túng đáng mến ấy, lại
nghiêm túc dâng lời cảm tạ Gót toàn năng và những quý bà vì sự giúp đỡ của họ
trong việc bảo vệ ông trước những kẻ thù của mình.[28]
Lê
Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ hai
(Dec/2023 – Oct/2026)
http://chuyendaudau.blogspot.com/
http://chuyendaudau.wordpress.com
[1] Hume cho rằng những lời răn dạy đạo đức tổng quát thường có rất ít công
lao, bởi chúng chủ yếu nhắc lại điều vốn đã hàm chứa trong chính những từ ngữ
dùng để gọi tên các đức hạnh. Chẳng hạn, từ lòng bác ái vốn đã mang ý nghĩa tốt
đẹp và sự tán thưởng về mặt đạo đức; vì thế, lời khuyên hãy sống bác ái không
đem lại điều gì mới mẻ. Những người tạo ra và sử dụng từ này theo nghĩa tốt đẹp
đã truyền đạt lời răn ấy rõ ràng và hiệu quả hơn cả một nhà lập pháp hay nhà
tiên tri đưa nó vào trước tác của mình. Hume muốn nhấn mạnh rằng ngôn ngữ thông
thường đã chứa đựng những đánh giá đạo đức mà con người có thể nhận ra và chia
sẻ với nhau. Những từ ngữ mang sẵn ý nghĩa khen ngợi hoặc chê trách vì thế ít
có khả năng bị bóp méo hay hiểu lầm. Tuy nhiên, sự đồng thuận ấy chủ yếu nằm ở
những nguyên tắc và tên gọi tổng quát. Chúng ta có thể cùng tán thưởng lòng bác
ái, sự chân thật hay lòng nhân đạo, nhưng vẫn bất đồng khi xét một người cụ thể
có thực sự biểu hiện những đức tính ấy hay không, hoặc một hành động cụ thể có
đáng được khen ngợi hay không. Nói cách khác, biết điều gì đáng khen về nguyên
tắc chưa có nghĩa là chúng ta đã biết cách nhận ra và đánh giá đúng điều ấy
trong từng trường hợp. Chính khoảng cách giữa sự đồng thuận về nguyên tắc và sự
bất đồng trong phán đoán cụ thể là vấn đề Hume muốn làm rõ khi bàn về chuẩn mực
của thị hiếu.
[2] Sau khi cho thấy rằng con người thường bất đồng trong
cách cảm nhận và đánh giá cái đẹp, Hume cho rằng chúng ta tự nhiên muốn tìm một
chuẩn mực chung để giải quyết những bất đồng ấy. Chuẩn mực này trước hết có thể
giúp dung hòa những cảm thức khác nhau; nếu không thể đạt được sự đồng thuận
hoàn toàn, ít nhất nó cũng phải cho phép chúng ta phân biệt cảm thức nào đáng
được chấp nhận và cảm thức nào không có cơ sở vững chắc. Ở đây, Hume không nhất
thiết cho rằng mọi người phải có cùng một thị hiếu. Điều ông muốn tìm là một
căn cứ để đánh giá những phán đoán thẩm mỹ, thay vì xem mọi cảm nhận cá nhân đều
có giá trị ngang nhau. Đây cũng là câu hỏi trung tâm của toàn bộ tiểu luận: liệu
có thể xác lập một chuẩn mực chung cho thị hiếu giữa sự khác biệt rất lớn trong
cảm nhận của con người hay không?
Từ ST 3 đến ST 6,
Hume mượn những nhận xét về đạo đức để làm rõ vấn đề bất đồng trong cách đánh
giá của con người. Mọi người có thể cùng ca ngợi những đức tính như công bằng,
lòng nhân đạo hay bác ái, bởi chính những từ ấy đã mang ý nghĩa tốt đẹp. Nhưng
điều đó không có nghĩa họ thực sự đồng ý với nhau về những hành vi nào đáng được
khen ngợi. Qua việc đối chiếu Homer với Fénelon và xem xét những câu chuyện
trong Kinh Qur’an, Hume cho thấy phải nhìn vào cách một người đánh giá những
nhân vật và hành động cụ thể mới biết được cảm thức đạo đức của người ấy, chứ
không thể chỉ dựa vào những lời răn dạy có tính khái quát. Từ đây, ông trở lại
vấn đề chính của tiểu luận: trong nghệ thuật cũng vậy, mọi người có thể cùng ca
ngợi cái đẹp, sự tao nhã hay tính thích đáng, nhưng khi đánh giá từng tác phẩm
cụ thể, họ lại bất đồng với nhau. Sự nhất trí trong lời nói không bảo đảm rằng
họ có cùng một cách cảm nhận và đánh giá. Vì thế, Hume cho rằng chúng ta cần
tìm một chuẩn mực chung để phân biệt những cảm thức đáng tin cậy với những cảm
thức kém xác đáng, và có căn cứ để chấp nhận phán đoán này thay vì phán đoán
khác.
[3] “Một khuynh hướng triết học” (a species of philosophy)
ở đây chỉ lập trường hoài nghi về khả năng tìm ra một chuẩn mực chung của thị
hiếu. Theo lập trường này, cần phân biệt phán đoán với cảm thức: phán đoán hướng
đến một đối tượng bên ngoài nên có thể đúng hoặc sai, tùy theo việc nó có phù hợp
với đối tượng ấy hay không; còn cảm thức chỉ biểu thị cách một người cảm nhận đối
tượng, chứ không xác nhận một phẩm chất vốn có trong đối tượng. Chẳng hạn, khi
một người thấy một bức tranh đẹp, cảm nhận ấy là có thật đối với người đó; người
khác không thấy đẹp cũng không khiến cảm nhận của người thứ nhất trở thành sai.
Từ đó, những người theo lập trường này cho rằng không thể lấy tiêu chuẩn đúng –
sai để phân biệt những cảm thức, cũng không thể xác định cảm thức này có giá trị
hơn cảm thức khác.
Về mặt lịch sử, quan
niệm ấy gần với chủ nghĩa chủ quan trong triết học về cái đẹp, vốn gắn với cuộc
tranh luận thế kỷ XVIII về vai trò của cảm thức và lý trí trong những đánh giá
thẩm mỹ. Có thể đặt nó bên cạnh truyền thống chủ nghĩa cảm xúc (sentimentalism),
tiêu biểu là tư tưởng của Francis Hutcheson (1694–1746), người cho rằng con người
cảm nhận cái đẹp thông qua một năng lực cảm nhận riêng, chứ không nhận biết nó
như một sự thật khách quan bằng lý trí. Tuy nhiên, Hume không nêu đích danh
Hutcheson hay bất cứ triết gia, trường phái cụ thể nào ở đây; cụm từ a
species of philosophy chỉ một lập trường mà ông đưa ra để xem xét.
Điều đáng chú ý là
Hume không phủ nhận tính chủ quan của cảm thức thẩm mỹ. Chính ông cũng cho rằng
cái đẹp không phải phẩm chất có sẵn trong sự vật, mà chỉ hiện hữu trong não thức
cảm nhận nó. Nhưng ông không chấp nhận kết luận rằng vì mọi cảm thức đều có thật
đối với người cảm nhận, nên mọi thị hiếu đều có giá trị ngang nhau và không thể
có chuẩn mực để đánh giá. Trong phần tiếp theo, ông sẽ cho thấy rằng vẫn có thể
phân biệt những cảm thức đáng tin cậy hơn với những cảm thức kém xác đáng hơn.
[4] Nhận xét này thể hiện quan niệm cho rằng cái đẹp không
phải là một phẩm chất vốn có trong sự vật, mà chỉ nảy sinh khi sự vật được con
người cảm nhận và thưởng thức. Một bức tranh, một bản nhạc hay một cảnh vật có
những đặc điểm riêng như màu sắc, hình dáng, âm thanh, nhưng những đặc điểm ấy
tự chúng chưa tạo thành cái đẹp. Vẻ đẹp chỉ xuất hiện trong cảm nhận của người
thưởng thức. Vì mỗi người có kinh nghiệm, sở thích và khả năng cảm nhận khác
nhau, cùng một tác phẩm có thể đem lại những cảm nhận rất khác nhau: người này
say mê, người khác thờ ơ, thậm chí có người còn thấy nó xấu xí.
Quan niệm ấy gần với
câu nói tiếng Anh quen thuộc “Beauty is in the eye of the beholder” — có
thể dịch là “Cái đẹp nằm trong mắt người ngắm nhìn”. Câu nói nhấn mạnh rằng vẻ
đẹp tùy thuộc vào cách người ta nhìn nhận và cảm nhận sự vật, chứ không hoàn
toàn do bản thân sự vật quyết định. Về nguồn gốc, cần phân biệt ý tưởng với
cách diễn đạt hiện nay. Ý tưởng này đã xuất hiện trong nhiều cách nói từ trước,
chẳng hạn câu thơ của Shakespeare trong vở Love’s Labour’s Lost (khoảng
năm 1594): “Beauty is bought by judgement of the eye” (Vẻ đẹp được quyết định bởi
sự phán xét của đôi mắt). Còn cách diễn đạt quen thuộc ngày nay thường được ghi
nhận trong tiểu thuyết Molly Bawn (1878) của Margaret Wolfe Hungerford.
Đáng chú ý, Hume đã trình bày một tư tưởng rất gần với câu nói ấy từ giữa thế kỷ
XVIII: “Cái đẹp trong sự vật chỉ tồn tại trong não thức chiêm ngưỡng chúng”.
Như vậy, câu nói hiện đại không bắt nguồn từ Hume, nhưng cách diễn đạt của ông
là một trong những phát biểu triết học rõ ràng về tính chủ quan của cái đẹp.
Trong triết học và mỹ
học, quan niệm này thường được đặt gần với chủ nghĩa chủ quan về cái đẹp: vẻ đẹp
không tồn tại độc lập với người cảm nhận, mà tùy thuộc vào cảm thức của chủ thể
thưởng thức. Tuy nhiên, không nên hiểu điều đó có nghĩa là mọi phán đoán thẩm mỹ
đều ngang nhau hoặc không thể bàn luận. Chính Hume đặt ra vấn đề này trong tiểu
luận Về Chuẩn mực của Thị hiếu: ông thừa nhận cái đẹp chỉ hiện hữu trong
cảm thức của người thưởng thức, nhưng vẫn muốn tìm hiểu vì sao có những người
có khả năng cảm nhận tinh tế và phán đoán đáng tin cậy hơn những người khác. Vì
thế, ông phân biệt tính chủ quan của cảm thức với giá trị của những phán đoán
thẩm mỹ.
Có thể tìm thấy một ý
tưởng gần gũi trong Tề Vật Luận của Trang Tử. Khi bàn về những tiêu chuẩn
khác nhau giữa con người và muôn loài, Trang Tử viết rằng Mao Tường và Lệ Cơ là
những người đẹp theo mắt người đời, nhưng cá trông thấy họ thì lặn sâu xuống nước,
chim trông thấy thì bay vút lên cao, hươu nai trông thấy thì bỏ chạy. Ông đặt
câu hỏi: trong bốn loài ấy, loài nào biết được đâu là vẻ đẹp đích thực của
thiên hạ? Qua hình ảnh này, Trang Tử cho thấy cách nhìn nhận cái đẹp thay đổi
theo từng loài và vị trí cảm nhận; con người không thể mặc nhiên xem tiêu chuẩn
của mình là tiêu chuẩn tuyệt đối cho muôn vật. Tuy có nét tương đồng với Hume ở
chỗ cả hai đều chất vấn ý niệm về một tiêu chuẩn thẩm mỹ đơn giản, có thể áp dụng
cho mọi chủ thể, hai tư tưởng không hoàn toàn giống nhau. Hume tập trung vào sự
khác biệt trong cảm thức của từng người thưởng thức và vấn đề tìm ra chuẩn mực
để đánh giá thị hiếu; còn Trang Tử mở rộng vấn đề sang sự khác biệt giữa những
loài, qua đó chất vấn vị thế ưu tiên của cách nhìn con người. Vì vậy, có thể
xem đây là một sự tương đồng về hướng suy nghĩ, chứ không phải hai quan niệm
triết học đồng nhất.
Trong đoạn này, Hume
đang trình bày lập luận của những người cho rằng vì cái đẹp chỉ tồn tại trong cảm
thức của người thưởng thức, nên không thể có một chuẩn mực chung để phân biệt
thị hiếu này với thị hiếu khác. Nhưng đó chưa phải kết luận cuối cùng của ông.
Vấn đề Hume muốn giải quyết là: nếu cái đẹp tùy thuộc vào cảm thức chủ quan,
thì dựa vào đâu chúng ta vẫn có thể nhận ra những phán đoán thẩm mỹ tinh tế,
đáng tin cậy và có giá trị hơn những phán đoán khác?
[5] Nguyên lý Hume nhắc đến là: “Tranh cãi về khẩu vị là việc
vô ích” (There is no disputing about taste). Nguyên lý này cho rằng cảm nhận về
cái ngon, cái dở hay cái đẹp, cái xấu thuộc về người cảm nhận, chứ không phải
là những phẩm chất vốn có trong bản thân sự vật. Chẳng hạn, cùng một món ăn,
người này có thể thấy ngon, người khác lại thấy dở; không thể dùng cảm nhận của
người này để chứng minh cảm nhận của người kia là sai. Mỗi người chỉ có thể nói
món ăn ấy hợp hay không hợp với khẩu vị của mình. Hume dùng nguyên lý quen thuộc
này để nêu lên một lập luận: nếu cảm nhận về vị giác không thể bị phân định
đúng sai, thì cảm nhận về cái đẹp cũng có thể được xem như vậy. Tuy nhiên, ông
sẽ cho thấy rằng phép so sánh này không thể áp dụng một cách đơn giản. Dù cảm
thức thẩm mỹ có tính chủ quan, chúng ta vẫn thường phân biệt được người có khả
năng cảm nhận tinh tế, có kinh nghiệm và hiểu biết với người thiếu những khả
năng ấy. Vì vậy, không phải mọi thị hiếu đều có giá trị ngang nhau.
[6] Ogilby và Milton; Bunyan và Addison: John Ogilby
(1600–1676) là nhà thơ, dịch giả người Scotland, nổi tiếng với những bản dịch
những trường ca cổ điển, nhưng thường bị đánh giá là kém tài về thơ ca. John
Milton (1608–1674), tác giả trường ca Paradise Lost (Thiên đường đã mất),
được xem là một trong những nhà thơ lớn nhất của văn học Anh. John Bunyan
(1628–1688) là nhà văn Anh, tác giả The Pilgrim’s Progress (Hành
trình của người hành hương), một tác phẩm tôn giáo mang tính ngụ ngôn.
Joseph Addison (1672–1719) là nhà văn, nhà phê bình và nhà tiểu luận Anh, nổi
tiếng với lối văn sáng rõ, tao nhã và có ảnh hưởng lớn đến văn học Anh thế kỷ
XVIII.
Khi đặt Ogilby bên cạnh
Milton, Bunyan bên cạnh Addison, Hume đưa ra những cặp tác giả có sự chênh lệch
rất lớn về tài năng và nghệ thuật viết. Ông muốn cho thấy rằng không phải mọi
thị hiếu đều có giá trị ngang nhau, dù mỗi người đều có thể có cảm nhận riêng.
Một người có thể thích Ogilby hơn Milton hoặc Bunyan hơn Addison, nhưng điều đó
không buộc chúng ta phải xem phán đoán ấy là đúng đắn. Hume dùng phép so sánh với
một đống đất nhỏ và núi Tenerife, hay một cái ao và đại dương, để nhấn mạnh rằng
sự chênh lệch giữa những tác phẩm đôi khi quá rõ ràng đến mức việc xem chúng
ngang hàng trở thành điều phi lý. Qua đó, ông cho thấy mâu thuẫn trong quan niệm
cho rằng mọi cảm thức đều đúng và mọi thị hiếu đều bình đẳng.
[7] Ariosto và giá trị của một tác phẩm nghệ thuật: Ludovico
Ariosto (1474–1533) là nhà thơ Ý thời Phục hưng, tác giả trường ca Orlando
furioso (Chàng Orlando cuồng nộ), nổi tiếng với những cuộc phiêu lưu
kỳ ảo, những tình tiết bất ngờ và nhiều câu chuyện đan xen nhau. Hume lấy thơ
Ariosto làm ví dụ để cho thấy một tác phẩm có thể có những khuyết điểm rõ rệt
mà vẫn đem lại niềm vui và giữ được giá trị nghệ thuật. Thơ Ariosto có những
chuyện hư cấu kỳ quái, khó tin; giọng văn đôi khi pha trộn thiếu hài hòa giữa
nghiêm trang và hài hước; những câu chuyện thiếu mạch lạc và thường xuyên bị ngắt
quãng. Tuy nhiên, sức hấp dẫn của thơ ông không nằm ở những đặc điểm ấy, mà ở lối
diễn đạt mạnh mẽ, sáng rõ, trí tưởng tượng phong phú, linh hoạt và khả năng
miêu tả tự nhiên những cảm xúc của con người, nhất là niềm vui và tình yêu.
Qua ví dụ này, Hume
muốn cho thấy rằng những khuyết điểm riêng lẻ không nhất thiết làm mất đi giá
trị của toàn bộ tác phẩm. Những vẻ đẹp nổi bật có thể đem lại cho người đọc sự
thích thú lớn hơn nhiều so với cảm giác khó chịu do những thiếu sót gây ra. Điều
đó không có nghĩa là những khuyết điểm ấy trở thành ưu điểm, mà chỉ có nghĩa là
chúng không đủ sức phá hỏng sức hấp dẫn của tác phẩm. Vì vậy, khi đánh giá một
tác phẩm nghệ thuật, chúng ta cần xem xét cả những điểm mạnh lẫn điểm yếu, thay
vì chỉ dựa vào một vài lỗi để phủ nhận giá trị của nó.
Hume cũng không dùng
trường hợp Ariosto để bác bỏ những quy tắc nghệ thuật. Trái lại, ông vẫn xem những
quy tắc ấy là cần thiết để đánh giá tác phẩm. Ông chỉ lưu ý rằng một tác phẩm
có thể không tuân thủ một số quy tắc mà vẫn thành công nhờ những phẩm chất nghệ
thuật khác. Nếu tác phẩm thực sự đem lại niềm vui cho người đọc, thì cần tìm hiểu
những phẩm chất nào tạo nên niềm vui ấy, chứ không nên vội kết luận rằng chính
những điều bị xem là khuyết điểm lại làm nên giá trị của tác phẩm.
[8] Mốt thẩm mỹ và giá
trị nghệ thuật lâu bền: Ở đây, fashion chỉ những thị hiếu và trào lưu
nghệ thuật được ưa chuộng trong một thời kỳ, chứ không phải thời trang trong
cách ăn mặc. Những thị hiếu ấy thường thay đổi: điều được công chúng yêu thích
hôm nay có thể trở nên lỗi thời vào ngày mai. Vì thế, một tác phẩm được nhiều
người ca ngợi chưa chắc đã có giá trị nghệ thuật lâu bền; đôi khi, người ta yêu
thích nó chỉ vì nó hợp với thị hiếu đương thời. Theo Hume, muốn đánh giá đúng
giá trị của một tác phẩm, chúng ta cần xem nó có còn được ngưỡng mộ khi những
trào lưu ấy đã qua đi hay không. Một tác phẩm vẫn giữ được sức hấp dẫn qua nhiều
thời đại, bất chấp sự thay đổi của thị hiếu và những đánh giá sai lầm do thiếu
hiểu biết hay lòng đố kỵ, thì sự ngưỡng mộ lâu bền ấy là một căn cứ đáng tin cậy
để nhận ra giá trị nghệ thuật của nó.
[9] Homer và sức sống lâu bền của một tác phẩm nghệ thuật:
Homer (khoảng thế kỷ VIII TCN) là nhà thơ Hy Lạp cổ đại, tác giả được truyền thống
gắn với hai trường ca Iliad (I-li-át) và Odyssey (Ô-đi-xê).
Từ thời cổ đại, thơ ông đã được ngưỡng mộ rộng rãi ở những thành bang Hy Lạp, đặc
biệt là Athens, và trong thế giới La Mã. Đến thế kỷ XVIII, khi Hume viết tiểu
luận này, Homer vẫn được đọc và đánh giá cao ở những trung tâm văn hóa châu Âu
như Paris và London. Hume nhấn mạnh rằng, dù con người đã trải qua những thay đổi
lớn về khí hậu, thể chế chính trị, tôn giáo và ngôn ngữ, những tác phẩm của
Homer vẫn giữ được sức hấp dẫn. Điều đó cho thấy giá trị nghệ thuật của chúng
không chỉ phụ thuộc vào thị hiếu nhất thời hay những điều kiện riêng của một thời
đại và một cộng đồng.
Hume đối chiếu Homer
với những nhà thơ hoặc nhà hùng biện kém tài nhưng từng được ca ngợi nhờ uy quyền,
thành kiến hoặc những ảnh hưởng nhất thời. Trong một cộng đồng nhỏ, danh tiếng
của một tác giả có thể được nâng đỡ bởi lòng ngưỡng mộ mù quáng, sự thiên vị,
thậm chí bởi những quan hệ gần gũi với chính tác giả. Nhưng khi tác phẩm được
truyền đến những thế hệ sau và những cộng đồng xa lạ, những ảnh hưởng ấy dần mất
đi. Khi đó, người đọc có thể đánh giá tác phẩm mà không còn bị chi phối nhiều bởi
danh tiếng, quyền lực hay quan hệ cá nhân; những khuyết điểm trước kia bị che lấp
sẽ bộc lộ rõ hơn.
Trường hợp Homer giúp
Hume làm rõ một căn cứ để nhận biết giá trị nghệ thuật: sự ngưỡng mộ bền lâu và
rộng khắp qua nhiều thời đại, nhiều cộng đồng thường cho thấy tác phẩm có những
vẻ đẹp thực sự có khả năng làm hài lòng con người. Một tác phẩm chỉ được ca ngợi
trong một thời gian hoặc một môi trường nhất định chưa chắc đã có giá trị lâu
dài; trái lại, tác phẩm vẫn giữ được sức hấp dẫn sau khi vượt qua những khác biệt
về thời đại, ngôn ngữ và phong tục thì có cơ sở đáng tin cậy hơn để được xem là
tác phẩm lớn. Vì vậy, Hume xem sự đồng thuận lâu dài giữa những người đọc ở nhiều
thời đại và xứ sở là một dấu hiệu quan trọng của thị hiếu đáng tin cậy và của
giá trị nghệ thuật có sức sống vượt khỏi hoàn cảnh ra đời của nó.
[10] Có thể hiểu câu này
qua một ví dụ đơn giản: một bản nhạc có giai điệu hài hòa, một bức tranh có bố
cục cân đối, hay một bài thơ có hình ảnh đẹp và lời văn tinh tế thường có khả
năng đem lại khoái cảm thẩm mỹ cho người thưởng thức. Khả năng cảm nhận những vẻ
đẹp ấy bắt nguồn từ cấu tạo tự nhiên của não thức con người. Tuy nhiên, không
phải ai cũng cảm nhận được chúng như nhau. Người có kinh nghiệm thưởng thức âm
nhạc có thể nhận ra sự hài hòa trong một giai điệu mà người ít nghe nhạc không
chú ý đến; người quen đọc thơ có thể cảm nhận được vẻ đẹp trong cách dùng từ và
nhịp điệu mà người khác thấy bình thường.
Hume muốn nhấn
mạnh rằng một đối tượng có thể có những phẩm chất tự nhiên khiến nó dễ đem lại
khoái cảm, nhưng mức độ khoái cảm mà mỗi người thực sự cảm nhận còn tùy thuộc
vào khả năng và tình trạng của cơ quan cảm nhận. Vì vậy, sự khác biệt trong thị
hiếu không nhất thiết có nghĩa là bản thân đối tượng không có những phẩm chất
đáng thưởng thức; đôi khi, sự khác biệt ấy bắt nguồn từ người thưởng thức, từ mức
độ tinh tế trong cảm nhận của họ, hoặc từ những hoàn cảnh đang chi phối cách họ
nhìn nhận đối tượng.
[11] Câu chuyện về hai người nếm rượu trong Don Quixote:
Don Quixote (1605–1615) là tiểu thuyết nổi tiếng của nhà văn Tây Ban Nha
Miguel de Cervantes (1547–1616), kể về những cuộc phiêu lưu của một quý tộc
nghèo mê đọc truyện hiệp sĩ đến mức tự xem mình là một hiệp sĩ lang thang. Nhân
vật Sancho Panza, người đồng hành và hầu cận của Don Quixote, kể câu chuyện này
để chứng minh rằng mình có khả năng phán đoán tinh tế về rượu, một khả năng được
truyền lại trong gia đình. Hai người họ hàng của Sancho từng được mời nếm thử một
thùng rượu lâu năm, được mọi người đánh giá là rượu ngon. Sau khi nếm kỹ, người
thứ nhất nhận ra trong rượu có một chút vị da thuộc; người thứ hai cũng nhận ra
một vị lạ, nhưng cho rằng đó là vị sắt. Vì những nhận xét ấy, cả hai bị người
khác chế giễu. Thế nhưng, khi đổ cạn thùng rượu, người ta tìm thấy dưới đáy một
chiếc chìa khóa cũ buộc với một sợi dây da. Như vậy, hai người nếm rượu đã nhận
ra chính xác những vị lạ trong rượu, dù lúc đầu không ai tin họ.
Hume dẫn câu chuyện
này để làm rõ thế nào là sự tinh tế trong cảm nhận (delicacy of
imagination). Người có khả năng cảm nhận tinh tế không chỉ nhận ra những phẩm
chất nổi bật của một đối tượng, mà còn phát hiện được những đặc điểm nhỏ bé,
khó nhận thấy mà người khác dễ bỏ qua. Trong câu chuyện, hai người họ hàng của
Sancho nhận ra những vị rất nhẹ trong rượu nhờ khả năng phân biệt tinh tế của vị
giác; sự việc tìm thấy chiếc chìa khóa và sợi dây da dưới đáy thùng đã xác nhận
rằng cảm nhận của họ có căn cứ. Cũng vậy, trong nghệ thuật, người có thị hiếu
tinh tế có thể nhận ra những nét đẹp nhỏ, những sắc thái biểu cảm hay những điểm
chưa hài hòa mà người thiếu khả năng cảm nhận không nhận thấy. Vì thế, khi đánh
giá một tác phẩm, sự khác biệt giữa những cảm thức không chỉ bắt nguồn từ sở
thích riêng, mà còn từ mức độ tinh tế trong khả năng cảm nhận. Hume mượn câu
chuyện này để chuẩn bị đưa ra một tiêu chuẩn quan trọng: người có thị hiếu đáng
tin cậy phải có khả năng nhận biết những chi tiết tinh vi của tác phẩm và phân
biệt chính xác những phẩm chất tạo nên giá trị của nó.
[12] Cái đẹp, cái xấu
và cảm thức của người thưởng thức: Hume phân biệt giữa
những phẩm chất vốn có của đối tượng và cảm thức mà đối tượng khơi dậy trong
người thưởng thức. Cái đẹp và cái xấu không phải là những phẩm chất tồn tại sẵn
trong bản thân sự vật, giống như màu sắc hay hình dáng của chúng, mà thuộc về cảm
thức của con người khi tiếp xúc với sự vật. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa
là cái đẹp hoàn toàn tùy thuộc vào sở thích riêng của mỗi người, hay đối tượng
không có vai trò gì trong việc tạo ra cảm thức ấy. Theo Hume, những đối tượng vẫn
có những phẩm chất nhất định mà tự nhiên khiến chúng khơi dậy cảm thức về cái đẹp
hoặc cái xấu. Chẳng hạn, sự hài hòa trong bố cục, sự cân đối trong hình thức
hay cách sắp xếp những chi tiết có thể khiến một tác phẩm đem lại khoái cảm thẩm
mỹ. Như vậy, cảm thức về cái đẹp thuộc về người thưởng thức, nhưng nó không
hoàn toàn tùy tiện: cảm thức ấy được khơi dậy bởi những phẩm chất nhất định của
đối tượng. Sự phân biệt này giúp Hume giải thích vì sao thị hiếu có thể khác
nhau giữa những cá nhân, đồng thời vẫn có cơ sở để bàn đến những nguyên lý
chung và một chuẩn mực đánh giá nghệ thuật.
[13] the taste is not affected with such minute qualities không có nghĩa là thị hiếu không nhận ra
những “đặc điểm” nói chung, mà là không cảm nhận được những phẩm chất rất nhỏ,
tinh vi. Avowed patterns of composition là những mẫu mực sáng tác đã được công
nhận, không chỉ là những mẫu mực được công bố.
[14] the perfection of the man, and the perfection of the sense or feeling, are
found to be united nói rằng
sự hoàn hảo của con người và sự hoàn hảo của cảm thức hội tụ trong cùng một phẩm
chất; không phải chỉ đơn thuần “được tìm thấy trong cùng một phẩm chất
[15] Hume đặt hai loại
tinh tế bên cạnh nhau để cho thấy sự khác biệt. Người có vị giác quá nhạy có thể
trở nên khó tính trong ăn uống, khiến việc dùng bữa cùng người khác trở nên bất
tiện. Trái lại, sự tinh tế trong việc thưởng thức trí tuệ và cái đẹp (delicacy
of taste) không phải là một nhược điểm. Nó giúp con người nhận ra những vẻ đẹp,
ý nghĩa và sắc thái mà người khác có thể bỏ qua, từ đó đem lại những niềm vui
tinh thần sâu sắc mà không gây hại cho ai. Khi nói cảm thức của toàn thể nhân
loại đều nhất trí, Hume muốn nhấn mạnh rằng giá trị của loại thị hiếu tinh tế
này hầu như không gây tranh cãi: con người nói chung đều xem đó là một phẩm chất
đáng mong muốn. [Trong văn cảnh này, wit không chỉ trí tuệ theo nghĩa năng lực
suy luận, mà còn bao hàm sự thông minh, óc sáng tạo và nét tinh tế của trí tuệ,
nhất là trong cách cảm nhận và thưởng thức nghệ thuật. Vì vậy, cụm a delicacy
of taste for wit and beauty nên hiểu là “một thị hiếu tinh tế đối với cái đẹp
và những giá trị của trí tuệ”, chứ không đơn thuần là thị hiếu đối với trí tuệ
và vẻ đẹp.]
[16] the same address and dexterity chỉ sự khéo léo và thành thạo có được nhờ thực hành; Hume so sánh người thực
hiện tác phẩm với người đánh giá tác phẩm. “address “= sự khéo léo, tài
tình trong hành động; dexterity nhấn mạnh sự thành thạo, thuần thục. Hume muốn
nhấn mạnh sự tương đồng giữa rèn luyện khả năng sáng tác và rèn luyện khả năng
phê bình.
[17] florid and superficial là vẻ đẹp hoa mỹ nhưng hời hợt; a just expression either of reason or
passion là cách diễn đạt đúng đắn của lý trí hoặc tình cảm. Điểm quan trọng là
vẻ đẹp ban đầu có thể mất sức hấp dẫn khi người đọc nhận ra nó không phù hợp với
nội dung được diễn đạt.
[18] Indian ở đây là cách gọi người bản địa châu Mỹ theo tập quán ngôn ngữ của người
châu Âu thời Hume. Hume đặt người nông dân và người bản địa bên cạnh nhau để
nêu những người có thể chưa quen với những tiêu chuẩn và thành tựu nghệ thuật
tinh tế. Một bức tranh dù rất thô vụng vẫn có thể khiến họ thán phục nhờ màu sắc
và khả năng mô phỏng. Qua đó, Hume cho thấy một tác phẩm có thể gây ấn tượng mạnh
với người ít kinh nghiệm thưởng thức nghệ thuật, nhưng điều đó chưa đủ để xác định
giá trị thực sự của nó. Người đã quen so sánh và thưởng thức những tác phẩm xuất
sắc hơn mới có thể nhận ra giới hạn của nó.
[19] Ballad là thể loại thơ hoặc bài hát kể chuyện, thường có nhịp điệu rõ ràng và
nội dung gần gũi với đời sống dân gian. Khi nói đến the most vulgar ballads,
Hume muốn chỉ những sáng tác bình dân, ít giá trị nghệ thuật. Tuy nhiên, ngay cả
những bài như vậy vẫn có những ưu điểm nhất định. Người chưa có nhiều kinh nghiệm
thưởng thức có thể chỉ nhận ra những ưu điểm ấy và cảm thấy chúng đáng khen;
trái lại, người đã quen với những tác phẩm xuất sắc hơn sẽ nhận thấy rõ những hạn
chế về nhịp điệu và cách kể chuyện.
[20] Những ví dụ về sự
khác biệt trong khả năng đánh giá cái đẹp: Hume đưa ra hai ví dụ để cho thấy việc
nhận ra giá trị của một tác phẩm còn tùy thuộc vào kinh nghiệm so sánh và mức độ
tinh tế của thị hiếu. Coarsest daubing chỉ một bức vẽ thô vụng, được thực
hiện bằng những nét vẽ sơ sài; dù vậy, nó vẫn có thể có màu sắc rực rỡ và mô phỏng
được một vài nét của đối tượng, đủ khiến người ít quen thưởng thức hội họa phải
thán phục. Tương tự, ngay cả những bài ballad tầm thường nhất cũng vẫn có một mức
độ hài hòa nhất định về nhịp điệu và có thể kể một câu chuyện tự nhiên. Chỉ người
đã quen thưởng thức những tác phẩm xuất sắc hơn mới nhận ra nhịp thơ của chúng
thô cứng và câu chuyện thiếu sức hấp dẫn. Ở đây, numbers không chỉ những
con số mà chỉ nhịp điệu, nhịp thơ trong một bài thơ hay bài hát.
Hume tiếp tục
nói đến a great inferiority of beauty, tức là sự thua kém rõ rệt về vẻ đẹp
khi so sánh một tác phẩm với những tác phẩm xuất sắc nhất cùng loại. Đây không
nhất thiết là một khuyết điểm riêng biệt có thể cho thấy trong bản thân tác phẩm;
đó là sự kém hơn về giá trị thẩm mỹ mà người đã quen thưởng thức những tác phẩm
đạt đến mức hoàn thiện cao mới có thể cảm nhận rõ. Vì thế, một tác phẩm có thể
vẫn chứa những nét đẹp nhất định, nhưng khi đặt bên cạnh những tác phẩm xuất sắc
hơn, sự thua kém của nó trở nên rõ rệt và có thể gây khó chịu cho người có thị
hiếu tinh tế. Qua những ví dụ này, Hume nhấn mạnh rằng muốn đánh giá đúng một
tác phẩm, chúng ta không thể chỉ xem xét riêng nó, mà còn phải có kinh nghiệm
thưởng thức và so sánh nhiều tác phẩm khác nhau, kể cả những tác phẩm được ngưỡng
mộ ở những thời đại và dân tộc khác nhau.
[21] Point of view và situation – góc nhìn và hoàn cảnh của người tiếp
nhận: Trong đoạn này, Hume dùng point of view để chỉ góc nhìn mà từ đó một
tác phẩm cần được xem xét, còn situation chỉ vị trí và hoàn cảnh của người
tiếp nhận khi thưởng thức tác phẩm. Hai khái niệm này gắn bó với nhau: muốn cảm
nhận đúng những gì tác phẩm biểu đạt, nhà phê bình phải đặt mình vào hoàn cảnh
mà tác phẩm hướng đến, thay vì chỉ nhìn nó từ vị trí và những mối quan tâm
riêng của bản thân.
Hume lấy ví dụ
về một nhà hùng biện nói trước một cử tọa cụ thể. Muốn lời nói có tác dụng, người
ấy phải chú ý đến đặc điểm, lợi ích, quan điểm, tình cảm và những thành kiến sẵn
có của người nghe. Một nhà phê bình sống ở thời đại khác hoặc thuộc một dân tộc
khác cũng phải làm điều tương tự: tìm hiểu hoàn cảnh lịch sử, phong tục, quan
niệm và những định kiến của công chúng mà tác phẩm hướng đến. Nếu cứ lấy những
tập quán và quan điểm của thời đại mình làm thước đo duy nhất, nhà phê bình sẽ
dễ đánh giá sai tác phẩm. Ngay cả khi một tác phẩm hướng đến công chúng nói
chung, người đánh giá cũng cần tạm gác những lợi ích, tình cảm và quan hệ riêng
của mình — chẳng hạn tư cách bạn bè, kẻ thù hay đối thủ của tác giả — để xem
xét tác phẩm với tư cách một con người nói chung.
Như vậy, Hume
không đòi hỏi nhà phê bình phải từ bỏ mọi quan điểm riêng, mà yêu cầu họ có khả
năng tạm rời khỏi hoàn cảnh cá nhân và điều chỉnh góc nhìn theo hoàn cảnh mà
tác phẩm giả định. Chỉ khi làm được điều đó, họ mới có thể nhận ra những vẻ đẹp
và khuyết điểm của tác phẩm một cách công bằng, thay vì để thành kiến và lợi
ích riêng làm sai lệch cảm nhận. Đây cũng là một điều kiện quan trọng để phán
đoán thẩm mỹ có thể đạt tới sự khách quan và trở thành một căn cứ đáng tin cậy
khi xác lập chuẩn mực của thị hiếu.
[22] Ý nghĩa của cụm “quyền thống trị phổ quát và không bị tranh cãi”: Hume
dùng hình ảnh “quyền thống trị” như một ẩn dụ để nói về sức ảnh hưởng và vị thế
vững chắc của Terence và Virgil trong lòng người đọc. Cũng như một vị vua giữ
được quyền cai trị mà không có đối thủ thách thức, những tác phẩm của hai nhà
thơ này vẫn giữ được vị trí hàng đầu trong sự ngưỡng mộ của nhiều thế hệ, không
dễ bị những tác phẩm khác thay thế. Cách nói này không có nghĩa là mọi người ở
mọi thời đại đều hoàn toàn nhất trí về giá trị của họ, mà nhấn mạnh rằng sức hấp
dẫn của những tác phẩm ấy đã vượt qua những thay đổi về thời đại, phong tục và
quan niệm. Qua đó, Hume đối chiếu sức sống lâu bền của nghệ thuật với những học
thuyết triết học thường bị phê phán, thay thế hoặc mất đi uy tín khi tư tưởng
thay đổi.
[23] Sự khác biệt giữa triết học trừu tượng và vẻ đẹp của văn chương: Hume
phân biệt số phận của những học thuyết triết học với sức sống lâu dài của những
tác phẩm hùng biện và thơ ca. Theo ông, những lý thuyết triết học trừu tượng và
những hệ thống gót học sâu xa thường chỉ có ảnh hưởng trong một thời kỳ nhất định.
Khi những thế hệ sau xem xét lại, người ta có thể nhận ra những điểm vô lý
trong đó và thay thế chúng bằng những học thuyết khác. Những học thuyết mới ấy
rồi cũng có thể bị bác bỏ và nhường chỗ cho những học thuyết tiếp theo. Vì vậy,
những điều từng được xem là kết luận chắc chắn của khoa học hay triết học đôi
khi lại chịu ảnh hưởng rất lớn của sự ngẫu nhiên và những trào lưu tư tưởng nhất
thời.
Ngược lại, vẻ đẹp
của thuật hùng biện và thơ ca thường có sức sống bền lâu hơn. Hume cho rằng những
cách diễn đạt chân thực, phù hợp với tình cảm và bản tính con người có thể nhận
được sự tán thưởng rộng rãi sau một thời gian, rồi tiếp tục được yêu thích qua
nhiều thế hệ. Ông đưa ra một số tên tuổi để minh họa cho sự khác biệt ấy.
Aristotle (384–322 TCN), Plato (khoảng 427–347 TCN) và Epicurus (341–270 TCN)
là những triết gia Hy Lạp cổ đại, mỗi người đưa ra một cách giải thích khác
nhau về thế giới, con người và đời sống tốt đẹp. René Descartes (1596–1650) là
triết gia Pháp, một trong những người đặt nền móng cho triết học cận đại. những
học thuyết của những triết gia này từng có ảnh hưởng rất lớn, nhưng trong lịch
sử tư tưởng, chúng cũng nhiều lần bị phê phán, điều chỉnh hoặc thay thế bởi những
hệ thống khác. Hume không có ý nói rằng những triết gia ấy không có giá trị;
ông muốn nhấn mạnh rằng sự tán thành dành cho một hệ thống triết học có thể
thay đổi theo những cuộc tranh luận và biến chuyển của tư tưởng.
Trong khi đó,
Terence (khoảng 195–159 TCN), nhà viết hài kịch La Mã, và Virgil (70–19 TCN),
nhà thơ La Mã nổi tiếng với trường ca Aeneid, vẫn được nhiều thế hệ độc
giả ngưỡng mộ. Những tác phẩm của họ tiếp tục đem lại niềm vui và sự xúc động
cho người đọc, dù hoàn cảnh lịch sử, phong tục và quan niệm của những thời đại
đã thay đổi. Theo Hume, sức hấp dẫn ấy bắt nguồn từ khả năng diễn tả những tình
cảm và đặc điểm phổ biến của con người, chứ không chỉ từ những quy ước hay thị
hiếu riêng của một thời kỳ.
Hume còn lấy
Cicero (106–43 TCN), chính khách, nhà hùng biện và triết gia La Mã, làm một ví
dụ đặc biệt. Những trước tác triết học của Cicero, vốn chịu ảnh hưởng từ nhiều
trường phái Hy Lạp, không còn giữ được uy tín như trước; nhưng những bài diễn
thuyết của ông vẫn được ngưỡng mộ nhờ sức mạnh biểu cảm, sự hùng hồn và khả
năng tác động đến người nghe. Qua trường hợp này, Hume phân biệt giá trị của một
hệ thống tư tưởng với tài năng nghệ thuật thể hiện tư tưởng ấy: một học thuyết
có thể mất đi sức thuyết phục, nhưng cách diễn đạt giàu sức sống và khả năng
khơi dậy tình cảm của con người vẫn có thể giữ nguyên giá trị.
Như vậy, Hume
không phủ nhận rằng việc đánh giá văn chương cũng có thể chịu ảnh hưởng của thời
đại và thành kiến. Ông muốn cho thấy rằng, so với những hệ thống triết học trừu
tượng thường biến đổi theo những cuộc tranh luận và trào lưu tư tưởng, những vẻ
đẹp bắt nguồn từ sự diễn đạt chân thực tình cảm và bản tính con người có khả
năng vượt qua những thay đổi ấy. Sự tán thưởng lâu dài dành cho Terence, Virgil
và tài hùng biện của Cicero là bằng chứng cho thấy có những phẩm chất nghệ thuật
được con người ở nhiều thời đại nhận ra và đánh giá cao. Đây cũng là một căn cứ
để Hume bảo vệ quan niệm rằng trong nghệ thuật vẫn có những chuẩn mực chung, chứ
thị hiếu không hoàn toàn tùy thuộc vào sở thích riêng hay trào lưu nhất thời.
[24] Speculative errors là những sai lầm thuộc về quan niệm, lý thuyết
hay suy đoán, ở đây là những quan niệm gót học; không phải những sai lầm trong
hành động thực tế. Vì vậy, “sai lầm về mặt suy đoán” nên được giữ nhất quán.
[25] Eternal blemishes (những khuyết điểm vĩnh viễn: Ở đây, Hume
không muốn nói rằng những khuyết điểm ấy sẽ tồn tại mãi mãi theo nghĩa đen, mà
muốn nhấn mạnh rằng chúng vẫn đáng chê trách, bất kể thời đại hay hoàn cảnh lịch
sử nào. Một sai lầm trong quan niệm gót học có thể được cảm thông vì nó phản
ánh niềm tin phổ biến của một thời đại. Nhưng nếu niềm tin ấy khiến nhà thơ ca
ngợi lòng thù hận, sự tàn nhẫn hoặc xem điều xấu xa như một đức hạnh, thì đó
không còn là sai lầm có thể được biện minh bằng tập quán hay thành kiến của thời
đại. Nó trở thành một khuyết điểm mà người đọc ở bất kỳ thời nào cũng có thể nhận
ra và phê phán. Vì vậy, eternal blemishes chỉ những khuyết điểm không mất
đi tính đáng chê trách theo thời gian, chứ không nhất thiết là những khuyết điểm
tồn tại vĩnh viễn trong tác phẩm.
[26] Phê bình của Hume đối với lòng cuồng tín tôn giáo: Hume phê
phán một biểu hiện nguy hiểm của lòng cuồng tín tôn giáo: xem những người có
tín ngưỡng khác là kẻ thù và coi việc căm ghét, chống lại hoặc trừng phạt họ
nhân danh Gót là điều chính đáng. Khi ấy, những hành vi xuất phát từ lòng thù hận
và sự bất khoan dung, vốn đáng bị chê trách, lại được xem là những hành động
anh hùng nhằm phụng sự Gót. Hume lấy đạo Catô làm đối tượng phê phán trong bối
cảnh tranh luận tôn giáo ở châu Âu thế kỷ XVIII. Tuy nhiên, hiện tượng ông mô tả
không chỉ có trong Kitô giáo hay Catô. Những hình thức cuồng tín và bất khoan
dung tương tự cũng từng xuất hiện trong những cộng đồng Đạo Juda và Muslim, và
vẫn còn tồn tại đến ngày nay dưới nhiều hình thức khác nhau. Vì vậy, cần phân
biệt lời phê phán cụ thể của Hume đối với đạo Catô với vấn đề rộng hơn mà lập
luận của ông đặt ra: bất cứ khi nào niềm tin tôn giáo khiến con người xem việc
thù ghét, loại trừ hoặc dùng bạo lực chống lại người khác tín ngưỡng là điều
chính đáng, thì niềm tin ấy đã làm sai lệch những phán đoán đạo đức. Trong văn
chương, điều đáng phê phán là việc biến những hành vi như thế thành những hành
động cao cả, đáng ngưỡng mộ.
[27] Joad, Josabet và Mathan trong vở Athalie của Racine: Athalie
là vở bi kịch của nhà viết kịch Pháp Jean Racine, công diễn năm 1691. Câu chuyện
lấy bối cảnh vương quốc Judah thời Cựu Ước, dưới triều nữ hoàng Athaliah.
Athaliah theo việc thờ phụng thần Baal, trong khi Joad (Jehoiada) là vị thầy tế
lễ đứng đầu những người trung thành với Gót của Israel. Josabet (Jehosheba) là
vợ của Joad, còn Mathan là một thầy tế lễ của thần Baal và là người ủng hộ
Athaliah.
Trong đoạn Hume
dẫn lại, Joad bắt gặp Josabet đang trò chuyện với Mathan. Ông lập tức phản ứng
bằng những lời lẽ đầy căm phẫn: ông gọi Mathan là kẻ phản bội, xem sự hiện diện
của người này là điều ghê tởm và tưởng tượng rằng đất có thể nứt ra, lửa có thể
phun lên hoặc những bức tường thiêng có thể đổ xuống để tiêu diệt cả hai người.
Những lời ấy không chỉ thể hiện sự bất bình trước một cuộc gặp gỡ cụ thể. Chúng
cho thấy Joad nhìn người thuộc một tôn giáo khác như kẻ thù của Gót, đến mức sự
hiện diện của người ấy cũng bị xem là một điều ô uế, có thể làm nhiễm độc không
gian thiêng liêng.
Hume không phủ
nhận rằng trong câu chuyện Kinh Thánh, Joad có lý do để chống lại việc thờ phụng
thần Baal và bảo vệ tôn giáo của mình. Điều ông chú ý là cách Racine xây dựng
và tô điểm cho lòng nhiệt thành tôn giáo ấy. Trong vở kịch, sự căm ghét những
người theo tôn giáo khác không bị xem là một cảm xúc đáng ngờ hay đáng chê
trách, mà được trình bày như biểu hiện của lòng trung thành với Gót, thậm chí
như một phẩm chất anh hùng. Theo Hume, đây chính là ảnh hưởng xấu của sự cuồng
tín: nó khiến con người nhầm lẫn giữa lòng sùng đạo với lòng căm ghét, giữa đức
hạnh với sự thù địch đối với những người có niềm tin khác mình.
Hume cho rằng
cách xây dựng ấy làm giảm giá trị nghệ thuật của Athalie, dù ông vẫn thừa
nhận đây là một vở bi kịch rất xuất sắc. Ông không chỉ trích việc tác phẩm có đề
tài tôn giáo, cũng không phản đối việc nhân vật bảo vệ niềm tin của mình. Điều
ông phản đối là việc tác giả biến lòng cuồng tín thành phẩm chất đáng ngưỡng mộ,
rồi dùng nó làm nét tính cách nổi bật của những nhân vật được trình bày như anh
hùng. Khi điều đáng lẽ phải khiến người đọc hoặc khán giả dè dặt, thậm chí chê
trách, lại được tác phẩm tô điểm như một đức hạnh, thì phán đoán đạo đức và cảm
thức của người đọc bị đặt vào thế xung đột.
Sự đối chiếu giữa
khán giả Paris và khán giả London: Sau khi dẫn lời Joad, Hume nói rằng những cảm
thức ấy được khán giả Paris nhiệt liệt tán thưởng. Ông đặt sự tán thưởng đó bên
cạnh một tình huống giả định: khán giả London có lẽ cũng sẽ thích thú nếu nghe
Achilles sỉ nhục Agamemnon bằng cách gọi ông ta có bộ mặt của một con chó và
trái tim của một con nai, hoặc nghe Jupiter đe dọa đánh Juno một trận nếu bà
không chịu im lặng.
Achilles,
Agamemnon, Jupiter và Juno đều là những nhân vật trong thần thoại Hy Lạp, được
biết đến qua những tác phẩm cổ điển, đặc biệt là sử thi của Homer. Trong thế giới
anh hùng ấy, những lời lăng mạ, cơn giận dữ và những lời đe dọa giữa những nhân
vật là điều thường gặp. Khán giả London có thể thưởng thức những lời lẽ dữ dội ấy
như một phần của tính cách và phong cách anh hùng trong thơ ca cổ đại. Hume
không nhất thiết cho rằng họ tán thành những hành vi ấy trong đời sống thực;
ông muốn cho thấy rằng khán giả có thể chấp nhận và thích thú với những biểu hiện
cảm xúc mà họ đã quen thuộc trong một truyền thống văn chương.
Sự so sánh này
có ý nghĩa châm biếm. Hume đặt sự căm ghét tôn giáo của Joad bên cạnh những lời
lăng mạ và đe dọa của những vị anh hùng thần thoại. Qua đó, ông cho thấy một cộng
đồng khán giả có thể nhiệt liệt tán thưởng những cảm thức mà cộng đồng khác thấy
khó chấp nhận, bởi mỗi cộng đồng đã quen với những quan niệm và truyền thống
riêng. Khán giả Paris có thể xem lòng căm ghét những người theo tôn giáo khác
là biểu hiện của lòng nhiệt thành thiêng liêng; khán giả London lại có thể
thích thú với sự hung hăng và những lời lẽ thô bạo của những anh hùng Homer.
Nhưng sự quen thuộc và tán thưởng của công chúng không tự nó chứng minh rằng những
cảm thức ấy là đúng đắn hay có giá trị nghệ thuật.
Ý nghĩa trong lập
luận của Hume: Ví dụ này tiếp nối sự phân biệt Hume đã nêu ở những Mục 33–34.
Những sai lầm về mặt suy đoán, chẳng hạn những quan niệm triết học hoặc gót học
đã lỗi thời, thường không làm giảm nhiều giá trị của một tác phẩm, bởi người đọc
có thể tạm gác những quan niệm của mình để hiểu thế giới tư tưởng của tác giả.
Nhưng vấn đề đạo đức lại khác. Khi một tác phẩm thể hiện sự thiếu lòng nhân đạo,
hoặc biến những cảm thức đáng chê trách thành đức hạnh, người đọc không thể đơn
giản gạt bỏ phán đoán của mình để thưởng thức tác phẩm như trước.
Vì thế, ở đây
Hume không chỉ bàn về sự khác biệt giữa thị hiếu của người Pháp và người Anh.
Ông muốn xác định giới hạn của sự châm chước đối với phong tục và quan niệm của
một thời đại. Chúng ta có thể chấp nhận rằng một tác phẩm được sáng tác trong một
xã hội có những tập quán tôn giáo khác với xã hội của mình; nhưng điều đó không
buộc chúng ta phải tán thưởng những cảm thức thiếu lòng nhân đạo mà tác phẩm ấy
đề cao. Một tác phẩm có thể rất tài tình về ngôn ngữ, bố cục và cách xây dựng
nhân vật, nhưng vẫn có khuyết điểm về mặt đạo đức nếu nó khiến sự cuồng tín và
lòng thù ghét trở thành những phẩm chất đáng ngưỡng mộ.
Hume phân biệt giữa việc hiểu và châm chước cho những
niềm tin, phong tục khác thời đại với việc phải tán thưởng những cảm thức đạo đức
được tác phẩm đề cao. Ta có thể hiểu vì sao một nhân vật như Joad hành động
theo niềm tin tôn giáo của mình, nhưng không vì thế mà phải xem lòng căm ghét
người khác tôn giáo là một đức hạnh. Chính ở điểm này, Hume cho rằng sự cuồng
tín trở thành một khuyết điểm nghệ thuật không thể được miễn thứ chỉ bằng cách
viện dẫn phong tục của thời đại.
[28] Petrarch và Boccaccio: Petrarch (1304–1374) là nhà thơ Ý nổi tiếng, đặc
biệt với những bài thơ viết về Laura, người phụ nữ mà ông yêu mến và thường ca
ngợi như hình mẫu của vẻ đẹp và tình yêu lý tưởng. Trong thơ Petrarch, tình yêu
dành cho Laura đôi khi được diễn tả bằng ngôn ngữ tôn giáo, thậm chí gắn hình ảnh
nàng với những hình ảnh thiêng liêng của đạo Kitô. Hume cho rằng việc ví Laura
với Chúa Jesus Christ là lố bịch, bởi một tình cảm yêu đương trần thế đã được
diễn tả bằng những hình ảnh vốn thuộc về sự tôn kính tôn giáo. Điều ông chê
trách không đơn thuần là việc dùng hình ảnh tôn giáo trong thơ tình, mà là sự
pha trộn thiếu đúng mực giữa hai loại tình cảm vốn khác nhau.
Boccaccio
(1313–1375), tác giả người Ý nổi tiếng với Decameron, lại được Hume nhắc
đến theo một cách khác. Boccaccio thường được biết đến qua lối viết dí dỏm,
phóng túng và có phần nghịch ngợm, nhất là khi kể về tình yêu, những ham muốn
và những thói đời. Hume gọi ông là một nhà văn phóng túng đáng mến, nhưng lại
nêu một tình huống trong đó Boccaccio nghiêm túc cảm tạ Gót toàn năng và những
quý bà vì đã giúp ông chống lại kẻ thù. Cách nói này tạo ra một sự tương phản
hài hước: một nhà văn vốn gắn với thế giới trần tục, tình yêu và những chuyện đời
thường lại đưa lời cảm tạ mang màu sắc tôn giáo vào một hoàn cảnh không cần đến
nó.
Hai ví dụ có vẻ
khác nhau nhưng cùng minh họa cho một điều. Ở Petrarch, hình ảnh thiêng liêng bị
đưa vào tình yêu dành cho một người phụ nữ; ở Boccaccio, lời cảm tạ Gót và những
quý bà lại được đặt cạnh nhau như thể cả hai đều là những đối tượng phù hợp của
một lời cầu tạ trang trọng. Theo Hume, khi lòng sùng đạo hoặc những tập quán
tôn giáo xâm nhập vào những tình cảm không thuộc về lĩnh vực ấy, chúng làm cho
cách biểu đạt trở nên gượng gạo, thiếu tự nhiên và thậm chí lố bịch. Vì thế,
ông xem đây là một khuyết điểm của thị hiếu và nghệ thuật, chứ không phải một
điều có thể được miễn thứ chỉ vì đó là tập quán của thời đại.
Hume không chủ trương rằng văn chương phải loại bỏ
mọi hình ảnh hay ngôn ngữ tôn giáo. Điều ông phản đối là việc đưa những yếu tố ấy
vào không đúng chỗ, khiến tình cảm được diễn tả mất đi sự tự nhiên và tính
thích hợp. Đây cũng là sự tiếp nối lập luận ở Mục 34–35: niềm tin tôn giáo chỉ
trở thành khuyết điểm nghệ thuật khi nó chi phối cách con người cảm nhận và biểu
đạt những điều vốn không liên quan đến tôn giáo.
