Khái Quát Triết Học Arthur
Schopenhauer
Phần 3 — Những Thể Dạng của Plato và những mức độ khách thể hóa
Giữa Ý dục tự thân và thế giới gồm vô số sự vật, hiện tượng
và cá thể riêng biệt, Schopenhauer dành một vị trí đặc biệt cho những Thể Dạng
của Plato (Platonische Ideen). Ông tiếp nhận khái niệm này từ triết học
Plato, nhưng đặt nó vào một hệ thống siêu hình học khác. Trong hệ thống ấy, những
Thể Dạng không phải là những ý tưởng do con người nghĩ ra, cũng không phải những
khái niệm trừu tượng được hình thành bằng cách so sánh nhiều sự vật riêng lẻ.
Chúng là những hình thức nguyên thủy, phổ quát và bất biến, qua đó Ý dục khách
thể hóa trong thế giới.
Những Thể Dạng không chỉ biểu hiện qua những hình thức sống
như thực vật, động vật và con người. Theo Schopenhauer, chúng còn biểu hiện qua
những hình thức và thuộc tính của vật thể vô cơ, cũng như qua những lực phổ
quát của tự nhiên. Vì vậy, muốn hiểu đầy đủ học thuyết này, chúng ta cần xem
xét cả quan hệ giữa Thể Dạng và những cá thể riêng biệt, vị trí của Thể Dạng
trong quan hệ với Ý dục và Vật tự thân, cũng như vai trò của chúng trong sự nhận
thức thẩm mỹ.
Thể Dạng và khái niệm
Để hiểu luận điểm của Schopenhauer, trước hết cần phân biệt
Thể Dạng (Idee) với khái niệm (Begriff). Khái niệm là sản phẩm của
tư duy trừu tượng. Chúng ta hình thành khái niệm bằng cách nhận ra những đặc điểm
chung của nhiều sự vật, rồi tách những đặc điểm ấy khỏi những trường hợp riêng
biệt để suy nghĩ về chúng ở mức độ khái quát. Chẳng hạn, từ việc quan sát nhiều
bông hồng có màu sắc, kích thước và hình dáng khác nhau, chúng ta có thể hình
thành khái niệm về hoa hồng.
Nhưng Thể Dạng không phải là một khái niệm được hình
thành theo cách ấy. Nó không phải kết quả của việc tổng hợp những đặc điểm
chung mà chúng ta nhận thấy ở nhiều cá thể. Theo Schopenhauer, Thể Dạng là hình
thức phổ quát được biểu hiện qua những cá thể riêng biệt. Khái niệm được hình
thành bằng tư duy trừu tượng; Thể Dạng được nhận thức bằng trực quan (Anschauung).
Sự khác biệt này có ý nghĩa quan trọng. Khi hình thành
khái niệm về hoa hồng, chúng ta suy nghĩ về những đặc điểm chung của một nhóm sự
vật. Nhưng khi nhận thức Thể Dạng, chúng ta không đi từ nhiều cá thể đến một
khái niệm chung. Trái lại, qua sự chiêm ngắm trực tiếp một đối tượng cụ thể,
chúng ta nhận thức hình thức phổ quát đang biểu hiện qua đối tượng ấy.
Do đó, không nên đồng nhất Thể Dạng với một ý tưởng trong
trí óc con người. Thể Dạng không phải sản phẩm của tư duy trừu tượng, mà là một
phương diện của thế giới như là Biểu tượng. Nó có thể trở thành đối tượng của sự
nhận thức khi chủ thể tạm thời thoát khỏi cách nhận thức thông thường vốn phục
vụ những nhu cầu và ham muốn cá nhân.
Thể Dạng của Plato trong
hệ thống Schopenhauer
Trong
Quyển III, §30 của Thế giới như là Ý dục
và Biểu tượng, Schopenhauer nối trực tiếp những mức độ khách thể hóa của Ý
dục với học thuyết Thể Dạng của Plato. Ông nhắc lại rằng trong Quyển I, ông đã
xem xét thế giới như là Biểu tượng, tức thế giới xuất hiện như đối tượng đối với
chủ thể nhận thức. Sang Quyển II, ông khảo sát thế giới từ một phương diện khác
và nhận ra rằng bản chất tự thân của nó là Ý dục.
Trên
cơ sở ấy, Schopenhauer gọi thế giới như là Biểu tượng, xét cả trong toàn thể lẫn
từng bộ phận, là sự khách thể tính của Ý dục (Objektität des Willens).[1] Nói cách khác, thế giới như là Biểu tượng
chính là Ý dục trong chừng mực Ý dục đã trở thành đối tượng đối với một chủ thể
nhận thức. Ở đây cần phân biệt Objektität với Objektivation: thuật ngữ thứ nhất
chỉ tính chất hay trạng thái trở thành đối tượng, còn thuật ngữ thứ hai nhấn mạnh
quá trình hoặc sự biểu hiện của Ý dục thành đối tượng.
Schopenhauer viết:
„Wir erinnern uns nun ferner, daß solche Objektivation
des Willens viele, aber bestimmte Stufen hatte, auf welchen, mit gradweise
steigender Deutlichkeit und Vollendung, das Wesen des Willens in die
Vorstellung trat, d. h. sich als Objekt darstellte. In
diesen Stufen erkannten wir schon dort Platons Ideen wieder.“
“Chúng
ta cũng nhớ rằng sự khách thể hóa của Ý dục có nhiều mức độ nhất định, qua đó bản
chất của Ý dục đi vào thế giới Biểu tượng, nghĩa là tự trình hiện thành đối tượng,
với mức độ rõ ràng và hoàn thiện ngày càng tăng. Chính trong những mức độ ấy,
chúng ta đã nhận ra những Thể Dạng của Plato.”
Ông
tiếp tục giải thích:
„Sofern
nämlich jene Stufen eben die bestimmten Species, oder die ursprünglichen, nicht
wechselnden Formen und Eigenschaften aller natürlichen, sowohl unorganischen,
als organischen Körper, wie auch die nach Naturgesetzen sich offenbarenden
allgemeinen Kräfte sind.“
“Bởi
những mức độ ấy chính là những loài nhất định, những hình thức và thuộc tính
nguyên thủy, không biến đổi của mọi vật thể tự nhiên, cả vô cơ lẫn hữu cơ, cũng
như những lực phổ quát biểu hiện theo những quy luật tự nhiên.”
—
Arthur Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Bd. I, Buch III, §30.
Đoạn
văn này xác định phạm vi rộng của học thuyết Thể Dạng trong triết học
Schopenhauer. Những Thể Dạng không chỉ liên quan đến những hình thức sống như
thực vật, động vật và con người, mà còn bao gồm những hình thức và thuộc tính của
vật thể vô cơ, cùng những lực phổ quát của tự nhiên. Trọng lực, tính không
xuyên thấu, tính đàn hồi, điện, từ tính và những thuộc tính hóa học đều thuộc
phạm vi những hiện tượng mà ông xem xét trong quan hệ với sự khách thể hóa của
Ý dục.
Điểm
này cần được nhấn mạnh vì khi nói đến học thuyết Thể Dạng của Plato, người đọc
thường nghĩ trước hết đến những hình thức phổ quát của những sự vật có tổ chức,
chẳng hạn con người, động vật hay những hình thức hình học. Schopenhauer mở rộng
phạm vi ấy đến toàn bộ tự nhiên. Ngay cả những lực vô cơ, vốn không có sự sống
và không có ý thức, cũng biểu hiện những mức độ khách thể hóa của Ý dục.
Chẳng
hạn, khi một hòn đá rơi xuống, trọng lực biểu hiện qua sự vận động của vật thể;
khi nam châm hút một vật bằng sắt, từ tính biểu hiện qua một hiện tượng cụ thể;
khi những chất hóa học kết hợp hoặc phân tách, những thuộc tính hóa học biểu hiện
qua những biến đổi vật chất. Khoa học có thể khảo sát điều kiện, quy luật và
quan hệ nhân quả của những hiện tượng ấy. Nhưng theo Schopenhauer, việc giải
thích những quan hệ nhân quả vẫn chưa trả lời được câu hỏi về bản chất tự thân
của lực đang biểu hiện.
Đây
là sự phân biệt ông đã trình bày trong Quyển II, §26. Những lực tự nhiên không
phải là những kết quả được tạo ra bởi những nguyên nhân riêng lẻ. Một hiện tượng
cụ thể có thể được giải thích bằng nguyên nhân của nó, nhưng bản thân lực tự
nhiên biểu hiện qua hiện tượng ấy không phải là kết quả của một nguyên nhân
khác theo cùng ý nghĩa. Đối với Schopenhauer, những lực ấy là những biểu hiện
nguyên thủy của Ý dục ở những mức độ khách thể hóa thấp.
Vì
vậy, cần phân biệt hai câu hỏi. Vật lý học và những khoa học tự nhiên khảo sát
những điều kiện khiến một hiện tượng xuất hiện và những quy luật chi phối sự vận
động của nó. Siêu hình học của Schopenhauer đặt thêm câu hỏi về bản chất bên
trong của những lực được biểu hiện qua những hiện tượng ấy. Ông không đưa ra một
giả thuyết vật lý khác để thay thế những giải thích khoa học, mà tìm cách lý giải
phương diện tự thân của tự nhiên, vốn không thể được quy giản thành những quan
hệ nhân quả.
Thể Dạng và những cá thể
riêng biệt
Schopenhauer
tiếp tục giải thích quan hệ giữa Thể Dạng và những cá thể bằng hình ảnh nguyên
mẫu và bản sao:
„Diese
Ideen also insgesammt stellen sich in unzähligen Individuen und Einzelnheiten
dar, als deren Vorbild sie sich zu diesen ihren Nachbildern verhalten.“
“Như
vậy, những Thể Dạng này biểu hiện qua vô số cá thể và những sự vật riêng biệt;
chúng giữ vai trò nguyên mẫu đối với những cá thể ấy, vốn là những hình ảnh được
tạo thành theo nguyên mẫu.”
—
Arthur Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Bd. I, Buch III, §30.
Hình
ảnh này cho thấy một Thể Dạng có thể biểu hiện qua vô số cá thể mà bản thân nó
không bị chia thành những phần tương ứng với từng cá thể. Những bông hồng riêng
biệt có thể khác nhau về màu sắc, kích thước, hình dáng và thời gian tồn tại,
nhưng chúng đều biểu hiện hình thức phổ quát của loài hoa ấy. Tương tự, một lực
tự nhiên có thể biểu hiện qua vô số hiện tượng riêng biệt mà không vì thế trở
thành nhiều lực độc lập tương ứng với từng vật thể.
Cần
hiểu hình ảnh nguyên mẫu và bản sao theo ý nghĩa triết học này. Schopenhauer
không nói rằng có một bông hồng hoàn hảo tồn tại ở một nơi khác, rồi những bông
hồng trong thế giới kinh nghiệm chỉ là những bản sao vật chất của nó. Ông muốn
phân biệt hình thức nguyên thủy, bất biến với vô số cá thể xuất hiện, biến đổi
và mất đi trong không gian và thời gian.
Một
bông hồng cụ thể có thể nở rồi tàn, nhưng hình thức phổ quát mà nó biểu hiện
không vì sự tồn tại hay mất đi của cá thể ấy mà thay đổi. Cá thể xuất hiện và
biến mất; Thể Dạng không bị ràng buộc bởi sự xuất hiện và biến mất ấy.
Đây
cũng là điểm phân biệt giữa Thể Dạng và cá thể trong hệ thống của Schopenhauer.
Cá thể xuất hiện tại một vị trí trong không gian, tồn tại trong một khoảng thời
gian và biến đổi theo những quan hệ nhân quả. Thể Dạng không bị phân chia bởi
không gian, không xuất hiện rồi mất đi trong thời gian, cũng không bị quy định
bởi những quan hệ nhân quả chi phối từng cá thể.
Trong
§30, Schopenhauer giải thích rằng số lượng những cá thể chỉ có thể được hình
dung nhờ không gian và thời gian, còn sự xuất hiện và mất đi của chúng được nhận
thức thông qua quan hệ nhân quả. Những hình thức này là những cách thức khác
nhau của Nguyên lý Căn cứ Đầy đủ (Satz vom zureichenden Grunde). Nguyên lý ấy
quy định thế giới của những sự vật riêng biệt, hữu hạn và biến đổi.
Ông
viết:
„Die
Idee hingegen geht in jenes Princip nicht ein: daher ihr weder Vielheit noch
Wechsel zukommt.“
“Trái
lại, Thể Dạng không thuộc về nguyên lý ấy; vì vậy, nó không có tính đa tạp cũng
không chịu sự biến đổi.”
—
Arthur Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Bd. I, Buch III, §30.
Điều
này có nghĩa là Thể Dạng không thuộc về thế giới của những cá thể riêng biệt
theo cách những cá thể ấy được xác định bởi không gian, thời gian và nhân quả.
Trong khi những cá thể xuất hiện và mất đi không ngừng, Thể Dạng vẫn giữ nguyên
hình thức phổ quát của nó.
Tuy
nhiên, điều đó không có nghĩa Thể Dạng là một vật thể tồn tại trong một thế giới
khác, hoàn toàn tách biệt khỏi thế giới kinh nghiệm. Trong hệ thống
Schopenhauer, Thể Dạng vẫn là đối tượng đối với chủ thể nhận thức. Nó thuộc về
thế giới như là Biểu tượng, nhưng không chịu sự chi phối của những hình thức
thuộc Nguyên lý Căn cứ Đầy đủ theo cách mà những cá thể thông thường chịu sự
chi phối.
Đây
là điểm quan trọng để phân biệt Thể Dạng với Ý dục tự thân. Ý dục là bản chất tự
thân của thế giới, không phải đối tượng được nhận thức theo nghĩa thông thường.
Thể Dạng, trái lại, đã là một đối tượng đối với chủ thể nhận thức, mặc dù nó
chưa bị phân chia và quy định bởi những hình thức của không gian, thời gian và
nhân quả như những cá thể riêng biệt.
Thể Dạng và Vật tự thân
Trong
Quyển III, §32, Schopenhauer xác định rõ hơn quan hệ giữa Ý dục, Thể Dạng và những
sự vật riêng biệt. Ông viết:
„Vielmehr
ist uns die Idee nur die unmittelbare und daher adäquate Objektität des Dinges
an sich, welches selbst aber der Wille ist.“
“Đúng
hơn, đối với chúng ta, Thể Dạng chỉ là sự khách thể tính trực tiếp và do đó
thích đáng của Vật tự thân, mà bản thân Vật tự thân chính là Ý dục.”
Ông
giải thích thêm:
„Die
Platonische Idee hingegen ist nothwendig Objekt, ein Erkanntes, eine
Vorstellung, und eben dadurch, aber auch nur dadurch, vom Ding an sich
verschieden.“
“Trái
lại, Thể Dạng của Plato tất yếu là một đối tượng, một cái được nhận thức, một
Biểu tượng, và chính ở điểm đó, cũng chỉ ở điểm đó, nó khác với Vật tự thân.”
—
Arthur Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Bd. I, Buch III, §32.
Hai
câu này xác định vị trí của Thể Dạng trong toàn bộ hệ thống triết học
Schopenhauer.
Ý
dục là Vật tự thân; Thể Dạng là sự khách thể tính trực tiếp và thích đáng của Ý
dục; còn những sự vật và cá thể riêng biệt là những biểu hiện cụ thể của Ý dục
trong thế giới như là Biểu tượng. Thể Dạng chưa phải là Ý dục tự thân, bởi nó vẫn
là đối tượng được nhận thức. Tuy nhiên, nó biểu hiện Ý dục một cách trực tiếp
và thích đáng hơn những cá thể riêng biệt, bởi nó chưa bị phân chia bởi những
hình thức của Nguyên lý Căn cứ Đầy đủ.
Có
thể phân biệt ba phương diện này như sau:
- Ý
dục (Wille): bản chất tự thân của thế giới, không phải đối tượng được nhận
thức theo nghĩa thông thường.
- Thể
Dạng (Idee): sự khách thể tính trực tiếp và thích đáng của Ý dục; nó là đối
tượng của sự nhận thức nhưng không bị phân chia bởi không gian, thời gian
và nhân quả như những cá thể.
- Những
sự vật và cá thể riêng biệt (Individuen und Einzeldinge): những biểu hiện
cụ thể của Ý dục, chịu sự quy định của những hình thức thuộc Nguyên lý Căn
cứ Đầy đủ.
Đây
không phải ba thế giới tách biệt, mà là ba phương diện cần phân biệt khi xem
xét cùng một thực tại. Sự phân biệt ấy giúp chúng ta hiểu vì sao Schopenhauer vừa
xem Ý dục là bản chất tự thân của thế giới, vừa xem Thể Dạng là sự khách thể
tính trực tiếp của Ý dục, trong khi những cá thể riêng biệt là những biểu hiện
chịu sự chi phối của những hình thức nhận thức thông thường.
Những mức độ khách thể
hóa của Ý dục
Schopenhauer
trình bày tự nhiên như một trật tự gồm nhiều mức độ khách thể hóa của Ý dục.
Qua những mức độ ấy, bản chất của Ý dục biểu hiện trong thế giới như là Biểu tượng
với mức độ rõ ràng và hoàn thiện khác nhau. Ở những mức độ thấp, Ý dục biểu hiện
qua những lực tự nhiên vô cơ; ở những mức độ cao hơn, nó biểu hiện qua thực vật,
động vật và con người.
Tuy
nhiên, cần hiểu đây là một trật tự siêu hình học trong hệ thống của
Schopenhauer, không phải một bảng phân loại khoa học hiện đại hay một chuỗi tiến
hóa sinh học. Ông không xây dựng một học thuyết tiến hóa theo đó những hình thức
xuất hiện sau thay thế hoặc vượt trội hoàn toàn những hình thức xuất hiện trước.
Những mức độ này biểu thị những cách thức khác nhau mà Ý dục khách thể hóa
trong tự nhiên. Ranh giới giữa chúng cũng không phải lúc nào cũng tuyệt đối rõ
rệt.
Để
dễ theo dõi, có thể trình bày những biểu hiện ấy qua bốn nhóm lớn: những lực tự
nhiên vô cơ; đời sống thực vật; đời sống động vật; và con người. Những hiện tượng
cơ học, vật lý và hóa học không cần được xem như một nhóm hay một mức độ khách
thể hóa riêng biệt, bởi chúng là những cách thức mà những lực vô cơ biểu hiện
trong những điều kiện cụ thể.
1. Những lực tự nhiên vô
cơ
Ở
những mức độ thấp của sự khách thể hóa Ý dục,[2] Schopenhauer đặt những lực
phổ quát của tự nhiên, chẳng hạn trọng lực, tính không xuyên thấu, tính cứng,
tính lỏng, tính đàn hồi, điện, từ tính và những thuộc tính hóa học.
Trong
Quyển II, §26, ông viết:
„Als
die niedrigste Stufe der Objektivation des Willens stellen sich die
allgemeinsten Kräfte der Natur dar.“
“Những
lực phổ quát nhất của tự nhiên biểu hiện như mức độ khách thể hóa thấp nhất của
Ý dục.”
Ông
tiếp tục liệt kê những lực và thuộc tính tự nhiên:
„Wie
Starrheit, Flüssigkeit, Elasticität, Elektricität, Magnetismus, chemische
Eigenschaften und Qualitäten jeder Art.“
“Chẳng
hạn tính cứng, tính lỏng, tính đàn hồi, điện, từ tính, những thuộc tính hóa học
và những phẩm tính thuộc mọi loại.”
—
Arthur Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Bd. I, Buch II, §26.
Theo
Schopenhauer, những lực này là những biểu hiện trực tiếp của Ý dục, mặc dù
chúng không có ý thức, không suy tính và không theo đuổi mục đích theo cách
chúng ta thường hiểu về hành động có chủ ý.
Chẳng
hạn, khi một hòn đá rơi xuống, trọng lực biểu hiện qua sự vận động của vật thể.
Khi một nam châm hút một vật bằng sắt, từ tính biểu hiện qua một hiện tượng cụ
thể. Những hiện tượng ấy có thể được khảo sát bằng vật lý học, nhưng bản thân lực
trọng lực hay từ tính không phải là một sự vật riêng biệt nằm ẩn bên trong vật
thể.
Schopenhauer
phân biệt lực tự nhiên với những biểu hiện cụ thể của lực ấy. Một hiện tượng cụ
thể xuất hiện trong những điều kiện nhất định và có nguyên nhân xác định; nhưng
lực tự nhiên, với tư cách là một hình thức nguyên thủy của sự khách thể hóa Ý dục,
không phải là kết quả của một nguyên nhân riêng lẻ. Vì vậy, ông cho rằng hỏi
nguyên nhân của trọng lực hay từ tính theo cùng cách hỏi nguyên nhân của một hiện
tượng cụ thể là không phân biệt đúng hai loại vấn đề.
Trong
hệ thống của ông, những lực tự nhiên là những mức độ khách thể hóa trực tiếp của
Ý dục. Chúng không phải những vật thể vô hình nằm phía sau những hiện tượng có
thể quan sát, mà là bản chất bên trong được biểu hiện qua những hiện tượng ấy.
2. Đời sống thực vật
Trong
thực vật, Ý dục biểu hiện qua những tiến trình duy trì và phát triển sự sống,
chẳng hạn dinh dưỡng, tăng trưởng và sinh sản. Những hoạt động này diễn ra theo
những khuynh hướng tự nhiên, nhưng không đòi hỏi thực vật phải có ý thức hay
suy tính về mục đích.
Một
cây phát triển về phía có ánh sáng, rễ lan rộng trong đất, thân cây tăng trưởng
và cây tạo hạt. Theo Schopenhauer, những hoạt động ấy là những biểu hiện của Ý
dục trong hình thức sống thực vật. Chúng không phải kết quả của một quá trình
suy luận hay quyết định có ý thức.
Trong
Quyển II, §27, Schopenhauer phân biệt những kích thích (Reize) tác động lên thực
vật với những động cơ (Motive) tác động lên động vật có khả năng nhận thức. Sự
phân biệt này cho thấy thực vật biểu hiện Ý dục trong một hình thức sống chưa
có nhận thức, trong khi ở động vật, Ý dục biểu hiện qua một cơ thể có khả năng
cảm nhận và nhận biết môi trường.
Điều
này không có nghĩa thực vật hoàn toàn không vận động hay không phản ứng trước
môi trường. Trái lại, chúng có những phản ứng và chuyển động sinh học nhất định.
Nhưng theo cách phân biệt của Schopenhauer, những phản ứng ấy không đòi hỏi một
hoạt động nhận thức như ở động vật.
3. Đời sống động vật
Ở
động vật, Ý dục biểu hiện qua những hình thức sống có cảm giác, tri giác và nhận
thức. Động vật có thể nhận biết môi trường, tìm kiếm thức ăn, tránh nguy hiểm
và phản ứng trước những kích thích. Những hoạt động này gắn với những nhu cầu
sinh tồn, đồng thời với những kinh nghiệm như lạc thú, đau đớn, sợ hãi và ham
muốn.
Theo
Schopenhauer, khi hệ thần kinh phát triển, năng lực nhận thức cũng trở nên phức
tạp hơn. Nhận thức trước hết phục vụ những nhu cầu của đời sống: nó giúp sinh vật
nhận biết những gì có lợi hoặc có hại, tìm kiếm điều mình cần và tránh những gì
đe dọa sự tồn tại của nó.
Ở
đây, sự nhận thức chưa trở thành một hoạt động hoàn toàn độc lập với Ý dục. Nó
là phương tiện giúp động vật đáp ứng những nhu cầu của cơ thể. Động vật nhận biết
đối tượng trong chừng mực đối tượng ấy có liên quan đến những nhu cầu và động
cơ của nó.
Điều
này cũng giải thích vì sao Schopenhauer xem sự nhận thức là một biểu hiện ở mức
độ cao hơn của sự khách thể hóa Ý dục, chứ không phải một nguyên lý hoàn toàn
tách biệt với Ý dục. Khả năng nhận thức xuất hiện để phục vụ đời sống, và trong
những điều kiện thông thường, nó vẫn chịu sự chi phối của những nhu cầu sinh tồn.
4. Con người
Ở
con người, năng lực nhận thức đạt đến mức có thể hình thành khái niệm trừu tượng,
suy luận, dự kiến tương lai và suy ngẫm về chính đời sống. Con người có thể nhận
thức những quan hệ vượt khỏi tình huống trực tiếp, tích lũy tri thức, xây dựng
khoa học, sáng tạo nghệ thuật và đặt ra những câu hỏi triết học, đạo đức.
Nhưng
theo Schopenhauer, sự phát triển của trí tuệ không đồng nghĩa với việc con người
thoát khỏi sự chi phối của Ý dục. Trái lại, năng lực nhận thức phức tạp hơn
cũng đi cùng với những nhu cầu và ham muốn phức tạp hơn.
Khả
năng ghi nhớ quá khứ và hình dung tương lai khiến con người không chỉ chịu đựng
những đau đớn đang diễn ra trước mắt, mà còn có thể lo âu về những điều chưa xảy
ra, tiếc nuối những gì đã qua và sợ hãi trước cái chết. Vì vậy, trí tuệ phát
triển không tự động đem lại hạnh phúc hay giải thoát khỏi đau khổ.
Tuy
nhiên, ở con người xuất hiện một khả năng đặc biệt mà Schopenhauer dành sự chú
ý đáng kể trong Quyển III: khả năng nhận thức đôi khi không còn chỉ phục vụ Ý dục,
mà có thể tạm thời thoát khỏi sự phục vụ ấy. Khả năng này là điều kiện cho sự
chiêm ngắm thẩm mỹ và sự nhận thức những Thể Dạng của Plato.
Sự tranh đấu giữa những mức
độ khách thể hóa
Những
mức độ khách thể hóa của Ý dục không tồn tại như những hình thức biệt lập,
không liên quan đến nhau. Chúng cùng biểu hiện trong một thế giới, nơi những lực
tự nhiên và những hình thức sống thường xuyên tác động, cản trở và tranh giành
điều kiện tồn tại với nhau.
Schopenhauer
không xem tự nhiên như một tổng thể hài hòa tuyệt đối. Những sinh vật phải sử dụng
vật chất và năng lượng từ môi trường để duy trì sự sống; động vật săn bắt những
động vật khác; những loài khác nhau cạnh tranh thức ăn và nơi sinh sống. Ngay
trong một cơ thể sống, những nhu cầu và hoạt động khác nhau cũng có thể xung đột.
Trong
Quyển II, §27, ông mô tả sự tranh đấu này:
„So
sehen wir in der Natur überall Streit, Kampf und Wechsel des Sieges, und werden
eben darin weiterhin die dem Willen wesentliche Entzweiung mit sich selbst
deutlicher erkennen.“
“Như
vậy, chúng ta thấy trong tự nhiên ở khắp nơi đều có sự xung đột, tranh đấu và sự
thay đổi giữa những bên chiến thắng; chính qua đó, chúng ta nhận ra rõ hơn sự
phân đôi với chính mình vốn thuộc về bản chất của Ý dục.”
Schopenhauer
tiếp tục:
„Jede
Stufe der Objektivation des Willens macht der andern die Materie, den Raum, die
Zeit streitig.“
“Mỗi
mức độ khách thể hóa của Ý dục đều tranh giành với những mức độ khác vật chất,
không gian và thời gian.”
Ông
giải thích:
„Beständig
muß die beharrende Materie die Form wechseln, indem, am Leitfaden der
Kausalität, mechanische, physische, chemische, organische Erscheinungen, sich
gierig zum Hervortreten drängend, einander die Materie entreißen, da jede ihre
Idee offenbaren will.“
“Vật
chất thường tồn phải không ngừng thay đổi hình thức, khi những hiện tượng cơ học,
vật lý, hóa học và hữu cơ, trong sự thúc đẩy mãnh liệt nhằm biểu hiện ra bên
ngoài theo mối liên hệ nhân quả, giành giật vật chất của nhau, bởi mỗi hình thức
đều muốn biểu hiện Thể Dạng của mình.”
—
Arthur Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Bd. I, Buch II, §27.
Đoạn
văn này diễn tả một luận điểm quan trọng trong siêu hình học của Schopenhauer:
cùng một Ý dục biểu hiện thành vô số hình thức khác nhau, nhưng những hình thức
ấy lại tranh giành những điều kiện cần thiết để duy trì sự biểu hiện của mình.
Vật
chất không ngừng chuyển từ hình thức này sang hình thức khác. Những hiện tượng
cơ học, vật lý, hóa học và hữu cơ liên tục chiếm lấy vật chất của nhau. Một
hình thức tổ chức vật chất xuất hiện, tồn tại trong những điều kiện nhất định rồi
nhường chỗ cho những hình thức khác. Sự tranh đấu ấy không phải một hiện tượng
ngẫu nhiên chỉ xuất hiện trong giới động vật, mà đã hiện diện trong toàn bộ tự
nhiên.
Sự
đối kháng này thể hiện rõ nhất trong giới động vật. Thực vật trở thành thức ăn
của động vật; một động vật có thể trở thành con mồi của động vật khác; mỗi sinh
vật duy trì sự sống của mình bằng cách sử dụng những điều kiện tồn tại mà những
sinh vật khác cũng cần đến. Schopenhauer nhận xét rằng trong nhiều trường hợp,
một sinh vật chỉ có thể duy trì sự tồn tại bằng cách tiêu diệt một sinh vật
khác.
Ông
viết:
„Der
Wille zum Leben durchgängig an sich selber zehrt und in verschiedenen Gestalten
seine eigene Nahrung ist.“
“Ý
dục muốn sống, xuyên suốt toàn bộ tự nhiên, luôn tự nuôi sống mình bằng chính
nó và trở thành thức ăn của mình dưới những hình thức khác nhau.”
—
Arthur Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Bd. I, Buch II, §27.
Như
vậy, sự tranh đấu trong tự nhiên không phải điều hoàn toàn xa lạ với bản chất của
Ý dục. Nó là một trong những cách Ý dục biểu hiện trong thế giới hiện tượng. Ý
dục là một, nhưng khi khách thể hóa trong vô số cá thể và hình thức sống, nó biểu
hiện thành những lực đối kháng, những nhu cầu xung đột và những cuộc tranh
giành sự tồn tại.
Điểm
này cũng chuẩn bị cho những phân tích của Schopenhauer trong Quyển IV về đau khổ,
tính ích kỷ, xung đột và bản chất của đời sống con người. Sự tranh đấu mà chúng
ta nhìn thấy trong tự nhiên không biến mất khi đạt đến con người; trái lại, nó
còn có thể biểu hiện dưới những hình thức phức tạp hơn trong đời sống cá nhân
và xã hội.
Thể Dạng và kinh nghiệm
thẩm mỹ
Nhận
thức những Thể Dạng có ý nghĩa đặc biệt đối với lý thuyết thẩm mỹ của
Schopenhauer. Trong đời sống thông thường, chúng ta thường nhận thức sự vật
thông qua những quan hệ thực tiễn: nó có ích hay có hại, đáp ứng hay cản trở
ham muốn của chúng ta, xuất hiện ở đâu, vào lúc nào và do nguyên nhân nào.
Một
bông hoa có thể được nhìn như một vật để trang trí, một khu vườn có thể được
xem như tài sản cần chăm sóc, còn một cảnh thiên nhiên có thể được đánh giá
theo lợi ích mà nó đem lại. Trong cách nhận thức ấy, chúng ta thường chú ý đến
công dụng, nguyên nhân, vị trí và những quan hệ của sự vật với nhu cầu của mình
hơn là đến chính hình thức của sự vật.
Theo
Schopenhauer, kiểu nhận thức thông thường này vẫn nằm dưới sự chi phối của Ý dục.
Chúng ta nhận biết sự vật vì chúng có liên quan đến những ham muốn, nhu cầu và
lợi ích của mình. Vì vậy, sự chú ý thường hướng đến công dụng, nguyên nhân, vị
trí và những quan hệ của sự vật với những đối tượng khác.
Trong
Quyển III, §33, ông giải thích rằng sự nhận thức phục vụ Ý dục chủ yếu quan tâm
đến những quan hệ của đối tượng. Một sự vật được nhận biết trong chừng mực nó
xuất hiện vào thời điểm này, tại địa điểm kia, dưới những điều kiện nhất định,
do những nguyên nhân nào và gây ra những hậu quả gì. Nếu tách những quan hệ ấy
ra, sự nhận thức thông thường thường không còn biết gì về đối tượng.
Schopenhauer
viết:
„Daher
erkennt denn auch die dem Willen dienende Erkenntniß von den Objekten
eigentlich nichts weiter, als ihre Relationen.“
“Vì
vậy, sự nhận thức phục vụ Ý dục thực ra không nhận biết ở những đối tượng điều
gì khác ngoài những mối quan hệ của chúng.”
Ông
còn nhận xét rằng những khoa học cũng chủ yếu khảo sát những quan hệ ấy, nhưng
khác với nhận thức thông thường ở cách thức hệ thống hóa, khái quát và sắp xếp
tri thức. Khoa học giúp chúng ta nhận biết những quan hệ giữa sự vật một cách đầy
đủ và có hệ thống hơn, nhưng bản thân việc khảo sát những quan hệ ấy chưa đồng
nghĩa với sự nhận thức Thể Dạng.
—
Arthur Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Bd. I, Buch III, §33.
Sự chuyển đổi từ nhận thức
thông thường sang chiêm ngắm thẩm mỹ
Trong
kinh nghiệm thẩm mỹ, cách nhận thức thông thường có thể tạm thời lắng xuống.
Chúng ta không còn nhìn bông hoa chỉ như một vật có thể sở hữu hay sử dụng, mà
tập trung vào hình thức và sự biểu hiện của nó. Đối tượng không còn được xem
xét chủ yếu theo những quan hệ thực tiễn, mà được chiêm ngắm vì chính nó.
Trong
khoảnh khắc ấy, chủ thể tạm thời không còn đặt những ham muốn cá nhân làm trung
tâm. Toàn bộ sự chú ý hướng vào đối tượng, không nhằm tìm hiểu công dụng hay những
quan hệ của nó với những sự vật khác, mà nhằm nhận thức chính hình thức đang biểu
hiện.
Trong
Quyển III, §34, Schopenhauer mô tả sự chuyển đổi này:
„Der,
wie gesagt, mögliche, aber nur als Ausnahme zu betrachtende Uebergang von der
gemeinen Erkenntniß einzelner Dinge zur Erkenntniß der Idee geschieht
plötzlich, indem die Erkenntniß sich vom Dienste des Willens losreißt, eben
dadurch das Subjekt aufhört ein bloß individuelles zu seyn und jetzt reines,
willenloses Subjekt der Erkenntniß ist.“
“Như
đã nói, sự chuyển đổi có thể xảy ra, nhưng chỉ có thể xem là một trường hợp ngoại
lệ, từ sự nhận thức thông thường về những sự vật riêng lẻ sang sự nhận thức Thể
Dạng diễn ra đột ngột, khi sự nhận thức thoát khỏi sự phục vụ Ý dục; chính nhờ
đó, chủ thể không còn chỉ là một cá nhân riêng biệt, mà trở thành chủ thể thuần
túy, không còn bị Ý dục chi phối, của sự nhận thức.”
—
Arthur Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Bd. I, Buch III, §34.
Schopenhauer
cho rằng sự thay đổi này không đơn thuần là một hành động cố ý của cá nhân. Đó
là một trạng thái nhận thức đặc biệt, trong đó sự chú ý thoát khỏi những nhu cầu
và mục đích thực tiễn, để hoàn toàn tập trung vào đối tượng đang được chiêm ngắm.
Ông
mô tả cách chiêm ngắm ấy bằng những câu hỏi về đối tượng: nó ở đâu, vào lúc
nào, do nguyên nhân nào và nhằm mục đích gì. Trong nhận thức thông thường, chúng
ta thường quan tâm đến những câu hỏi ấy. Nhưng trong sự chiêm ngắm thẩm mỹ,
chúng ta tạm thời không còn theo đuổi chúng, mà chỉ chú tâm đến chính đối tượng.
Schopenhauer
viết:
„Wenn
man, durch die Kraft des Geistes gehoben, die gewöhnliche Betrachtungsart der
Dinge fahren läßt, aufhört, nur ihren Relationen zu einander [...] nachzugehen,
also nicht mehr das Wo, das Wann, das Warum und das Wozu an den Dingen
betrachtet; sondern einzig und allein das Was.“
“Khi
được nâng lên nhờ sức mạnh của tinh thần, con người từ bỏ cách xem xét sự vật
thông thường, không còn chỉ theo đuổi những mối quan hệ giữa chúng [...], nghĩa
là không còn xem xét sự vật ở đâu, vào lúc nào, do nguyên nhân nào và nhằm mục
đích gì, mà chỉ chú tâm đến chính sự vật là gì.”
Ông
viết tiếp:
„Sich
ganz in diese versenkt und das ganze Bewußtseyn ausfüllen läßt durch die ruhige
Kontemplation des gerade gegenwärtigen natürlichen Gegenstandes.“
“Đắm
mình hoàn toàn vào đối tượng ấy và để cho toàn bộ ý thức được lấp đầy bởi sự
chiêm ngắm tĩnh lặng đối với đối tượng tự nhiên đang hiện diện trước mắt.”
—
Arthur Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Bd. I, Buch III, §34.
Trong
trạng thái ấy, chủ thể không còn xem mình trước hết là một cá nhân đang có những
nhu cầu và ham muốn riêng. Schopenhauer gọi đó là trạng thái của chủ thể thuần
túy, không còn bị Ý dục chi phối, của sự nhận thức (reines, willenloses Subjekt
der Erkenntniß).
Đây
không phải là một chủ thể mới tồn tại bên cạnh con người, mà là trạng thái
trong đó hoạt động nhận thức tạm thời thoát khỏi sự phục vụ những ham muốn cá
nhân. Chủ thể không còn bị cuốn vào những quan hệ thực tiễn của đối tượng với đời
sống riêng mình, mà tập trung vào chính hình thức của đối tượng.
Khi
ấy, đối tượng cũng không còn được nhận thức chủ yếu như một cá thể riêng biệt.
Qua đối tượng cụ thể đang hiện diện trước mắt, chủ thể nhận thức Thể Dạng mà cá
thể ấy biểu hiện.
Chẳng
hạn, khi chiêm ngắm một bông hoa, chúng ta không còn chỉ chú ý đến màu sắc,
kích thước hay công dụng của bông hoa ấy. Trong trạng thái chiêm ngắm vô tư,
chúng ta có thể nhận thức hình thức phổ quát được biểu hiện qua nó. Đối tượng vẫn
là một bông hoa cụ thể, nhưng cách nhận thức đã thay đổi: thay vì xem nó như một
cá thể có ích hay có hại đối với mình, chúng ta chiêm ngắm hình thức mà nó biểu
hiện.
Như
vậy, kinh nghiệm thẩm mỹ không phải là quá trình suy luận từ nhiều cá thể để đi
đến một khái niệm chung. Nó là sự nhận thức trực quan, trong đó Thể Dạng được
nhận thức qua một đối tượng cụ thể khi chủ thể tạm thời không còn bị Ý dục chi
phối.
Hai phương diện của kinh
nghiệm thẩm mỹ
Trong
Quyển III, §38, Schopenhauer xác định hai phương diện không thể tách rời của
kinh nghiệm thẩm mỹ: sự nhận thức đối tượng như một Thể Dạng của Plato và sự nhận
thức chủ thể như một chủ thể thuần túy, không còn bị Ý dục chi phối.
Ông
viết:
„Die
Erkenntniß des Objekts, nicht als einzelnes Ding, sondern als Platonische Idee
[...] und das Selbstbewußtseyn des Erkennenden, nicht als Individuum, sondern
als reines Subjekt der Erkenntniß.“
“Sự
nhận thức đối tượng không phải như một sự vật riêng lẻ, mà như một Thể Dạng của
Plato [...]; và sự tự nhận thức của chủ thể nhận thức không phải như một cá
nhân, mà như một chủ thể thuần túy của sự nhận thức.”
—
Arthur Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Bd. I, Buch III, §38.
Câu
này cho thấy kinh nghiệm thẩm mỹ không chỉ là sự thay đổi trong cách nhìn đối
tượng. Nó đồng thời là sự thay đổi trong trạng thái của chủ thể nhận thức. Đối
tượng được nhận thức như Thể Dạng, còn chủ thể tạm thời không còn bị ràng buộc
bởi những ham muốn và lợi ích riêng.
Hai
phương diện ấy xuất hiện cùng nhau. Chúng ta không thể nhận thức Thể Dạng theo
cách chiêm ngắm vô tư nếu vẫn chỉ xem sự vật từ vị trí của một cá nhân đang bị
Ý dục chi phối. Ngược lại, khi chủ thể tạm thời thoát khỏi sự phục vụ Ý dục, đối
tượng cũng không còn được nhận thức chủ yếu như một cá thể nằm trong những quan
hệ không gian, thời gian và nhân quả.
Điều
này giải thích vì sao Schopenhauer xem kinh nghiệm thẩm mỹ là một hình thức nhận
thức đặc biệt, chứ không đơn thuần là cảm giác thích thú trước một vật đẹp.
Trong đời sống thông thường, chúng ta nhận thức sự vật để đáp ứng những nhu cầu
và mục đích của mình. Trong chiêm ngắm thẩm mỹ, chúng ta tạm thời không còn xem
đối tượng theo những quan hệ ấy, mà tập trung vào chính hình thức phổ quát được
biểu hiện qua nó.
Nghệ thuật và sự nhận thức
những Thể Dạng
Quan
niệm về Thể Dạng cũng là nền tảng cho lý thuyết nghệ thuật của Schopenhauer. Nếu
sự chiêm ngắm thẩm mỹ giúp con người nhận thức những Thể Dạng của tự nhiên, thì
nghệ thuật có khả năng trình bày những Thể Dạng ấy thông qua những tác phẩm cụ
thể.
Người
nghệ sĩ không chỉ tái hiện một cá thể riêng biệt với những đặc điểm ngẫu nhiên
của nó. Qua tác phẩm, người nghệ sĩ làm nổi bật hình thức phổ quát được biểu hiện
qua đối tượng. Một bức tranh có thể mô tả một con người cụ thể, nhưng giá trị
nghệ thuật của nó không chỉ nằm ở sự giống nhau về hình dáng bên ngoài. Nó còn
nằm ở khả năng làm hiện rõ một phương diện phổ quát của đời sống con người.
Tương
tự, một tác phẩm điêu khắc có thể thể hiện một cơ thể riêng biệt, nhưng qua
hình thể ấy, người nghệ sĩ làm nổi bật những đặc điểm thuộc về hình thức của
con người. Một tác phẩm hội họa về phong cảnh cũng không chỉ ghi lại một địa điểm
nhất định vào một thời điểm nhất định; nó có thể làm hiện rõ hình thức và vẻ đẹp
phổ quát của tự nhiên.
Theo
Schopenhauer, nghệ thuật vì vậy không đơn thuần là sự sao chép những sự vật có
sẵn. Nghệ thuật là sự trình bày những Thể Dạng mà người nghệ sĩ nhận thức được
qua sự chiêm ngắm vô tư. Tác phẩm nghệ thuật giúp người thưởng ngoạn có thể đi
vào một trạng thái nhận thức tương tự, trong đó họ tạm thời thoát khỏi những
quan tâm thực tiễn và tập trung vào đối tượng được trình bày.
Điều
này cũng giải thích vì sao Schopenhauer dành một vị trí đặc biệt cho thiên tài
nghệ thuật. Theo ông, thiên tài có khả năng nhận thức những Thể Dạng với mức độ
trực quan đặc biệt sâu sắc, không bị giới hạn trong cách nhận thức thông thường
vốn chỉ quan tâm đến những quan hệ giữa những sự vật. Người nghệ sĩ có khả năng
nhìn thấy trong một cá thể cụ thể hình thức phổ quát mà cá thể ấy biểu hiện, rồi
trình bày sự nhận thức ấy thông qua tác phẩm.
Như
vậy, nghệ thuật có một vai trò đặc biệt trong hệ thống Schopenhauer: nó không
trực tiếp thay đổi bản chất của Ý dục, nhưng tạo ra một khoảng thời gian trong
đó con người có thể tạm thời thoát khỏi sự chi phối của những ham muốn và đau
khổ gắn với đời sống cá nhân. Trong kinh nghiệm thẩm mỹ, con người không còn chỉ
theo đuổi những điều mình muốn, mà có thể chiêm ngắm thế giới mà không đặt lợi
ích của bản thân làm trung tâm.
Kết luận — Vị trí của Thể
Dạng trong triết học Schopenhauer
Học
thuyết Thể Dạng giữ vai trò nối liền hai phương diện quan trọng trong triết học
Schopenhauer.
Một
mặt, nó giải thích cách Ý dục khách thể hóa thành những hình thức phổ quát
trong tự nhiên. Từ những lực vô cơ đến những hình thức sống phức tạp, toàn bộ tự
nhiên biểu hiện những mức độ khách thể hóa khác nhau của cùng một Ý dục. Những
Thể Dạng là những hình thức nguyên thủy, bất biến qua đó Ý dục biểu hiện, còn
những cá thể riêng biệt là những biểu hiện cụ thể của những hình thức ấy trong
không gian và thời gian.
Mặt
khác, học thuyết này giải thích khả năng con người tạm thời vượt khỏi cách nhận
thức thông thường vốn phục vụ những nhu cầu và ham muốn cá nhân. Thông qua sự
chiêm ngắm thẩm mỹ, chủ thể có thể nhận thức đối tượng không còn như một cá thể
riêng biệt trong những quan hệ thực tiễn, mà như một Thể Dạng phổ quát. Đây
cũng là cơ sở cho quan niệm của Schopenhauer về nghệ thuật và thiên tài nghệ
thuật.
Vì
vậy, Thể Dạng không chỉ là một khái niệm siêu hình học dùng để giải thích những
hình thức phổ quát của tự nhiên. Nó còn là khái niệm then chốt giúp
Schopenhauer giải thích một hình thức nhận thức đặc biệt, trong đó con người tạm
thời không còn bị Ý dục chi phối. Qua đó, chúng ta thấy được mối liên hệ giữa
siêu hình học, triết học tự nhiên và mỹ học trong toàn bộ hệ thống của ông.
Phần 4 — Bản chất của khổ
đau con người và thuyết bi quan
Arthur
Schopenhauer thường được xem là một trong những triết gia tiêu biểu nhất của
thuyết bi quan triết học (philosophischer Pessimismus) trong lịch sử triết học
phương Tây. Tuy nhiên, thuyết bi quan của ông không đơn thuần là một thái độ buồn
bã trước cuộc đời, cũng không chỉ là nhận xét rằng con người thường gặp bất hạnh.
Schopenhauer xây dựng một lập luận triết học nhằm giải thích vì sao khổ đau lại
gắn liền với chính bản chất của đời sống. Theo ông, khổ đau không chỉ bắt nguồn
từ những hoàn cảnh bất lợi, những thiếu thốn vật chất hay những biến cố bất ngờ.
Những yếu tố ấy có thể làm cho con người đau khổ nhiều hơn hoặc ít hơn, nhưng
nguồn gốc sâu xa của khổ đau nằm trong bản chất của Ý dục và cách Ý dục biểu hiện
qua những hữu thể có ý thức.
Quan
niệm này dễ gợi cho chúng ta liên tưởng đến lời dạy căn bản của đạo Phật về khổ
(dukkha). Quả thật, Schopenhauer và đạo Phật có một số điểm gần gũi đáng chú ý.
Cả hai đều đặt khổ đau vào vị trí trung tâm khi xem xét đời sống; cả hai đều nhận
ra mối liên hệ sâu xa giữa ham muốn và tình trạng bất an; và cả hai đều đặt ra
vấn đề liệu con người có thể thoát khỏi tình trạng ấy hay không. Schopenhauer đặc
biệt quan tâm đến tư tưởng Ấn Độ cổ đại, nhất là những Upanishad, và xem việc
tiếp xúc với văn học Sanskrit là một trong những thành tựu đáng kể của thời đại
ông. Dẫu vậy, những điểm gần gũi ấy không cho phép chúng ta đồng nhất triết học
Schopenhauer với đạo Phật. Schopenhauer giải thích khổ đau từ học thuyết siêu
hình về Ý dục, trong khi đạo Phật khảo sát khổ, nguyên nhân của khổ và sự chấm
dứt khổ trong một hệ thống giáo lý và con đường tu tập riêng. Sự so sánh giữa
hai bên có ý nghĩa khi giúp chúng ta nhận ra những vấn đề chung, đồng thời làm
rõ sự khác biệt căn bản trong cách giải thích và hướng giải quyết.
Điểm
xuất phát trong lập luận của Schopenhauer là quan niệm về Ý dục đã được trình
bày ở những phần trước. Ý dục (Wille) không phải là ý muốn có ý thức của một cá
nhân, cũng không phải khả năng quyết định hay lựa chọn theo nghĩa thông thường.
Đó là khuynh hướng muốn và vươn tới không ngừng, biểu hiện trong toàn bộ tự
nhiên và đời sống. Ở con người, Ý dục biểu hiện qua những nhu cầu, ham muốn, bản
năng, tham vọng và những nỗ lực nhằm đạt được điều mình mong muốn. Nhưng một
khi ham muốn được thỏa mãn, khuynh hướng muốn không vì thế mà chấm dứt. Sự thỏa
mãn chỉ giải quyết một nhu cầu nhất định; những nhu cầu khác vẫn còn đó, hoặc sẽ
xuất hiện khi nhu cầu trước mắt đã lắng xuống. Vì vậy, đời sống thường bị cuốn
vào một quá trình tiếp diễn: ham muốn, tìm kiếm, đạt được, rồi lại ham muốn.
Trong
Quyển IV, đặc biệt ở §§56–59 của Thế giới
như là Ý dục và Biểu tượng, Schopenhauer phân tích những hệ quả của quan niệm
ấy đối với đời sống con người. Theo ông, khổ đau không chỉ xuất hiện khi chúng
ta thất bại hoặc gặp phải một bất hạnh cụ thể. Nó đã hiện diện ngay trong quá
trình ham muốn và theo đuổi sự thỏa mãn. Đây là một trong những nền tảng quan
trọng nhất của thuyết bi quan nơi ông. Muốn hiểu luận điểm này, trước hết cần
phân biệt thuyết bi quan triết học với tâm trạng bi quan trong đời sống thường
ngày. Một người bi quan theo nghĩa thông thường có thể thường buồn bã, thiếu hy
vọng hoặc có khuynh hướng dự đoán những điều xấu sẽ xảy ra. Schopenhauer không
chỉ mô tả một tâm trạng như vậy. Ông đưa ra một nhận định về cấu trúc của đời sống:
khổ đau không phải điều chỉ xảy đến trong một số hoàn cảnh đặc biệt, mà bắt nguồn
từ khuynh hướng muốn không ngừng vốn thuộc về bản chất của sự hiện hữu.
Ham muốn và khổ đau
Theo
Schopenhauer, một nguồn gốc căn bản của khổ đau nằm ngay trong bản chất của ham
muốn. Muốn là hướng tới một điều chúng ta chưa có hoặc chưa đạt được. Bởi vậy,
ham muốn thường phát sinh từ một tình trạng thiếu hụt, bất mãn hoặc chưa trọn vẹn.
Khi đói, chúng ta khổ vì thiếu thức ăn; khi cô đơn, chúng ta mong có người bầu
bạn; khi thiếu thốn tiền bạc, chúng ta tìm cách có thêm phương tiện để đáp ứng
những nhu cầu của mình. Trong mỗi trường hợp, ham muốn xuất hiện vì tình trạng
hiện tại chưa đáp ứng điều mà chủ thể cần hoặc mong muốn. Nó thúc đẩy chủ thể
tìm cách thay đổi tình trạng ấy.
Trong
Quyển IV, §57, Schopenhauer trình bày luận điểm nổi tiếng rằng ham muốn tự bản
chất đã là khổ đau. Điều ông muốn nói không chỉ là một số ham muốn có thể dẫn đến
những hậu quả đau khổ. Luận điểm của ông sâu xa hơn: chừng nào ham muốn còn biểu
hiện một nhu cầu chưa được đáp ứng, chừng ấy nó còn bao hàm sự thiếu hụt và bất
mãn. Khi ham muốn chưa được thỏa mãn, chủ thể phải chịu đựng tình trạng thiếu hụt
ấy; khi nó được thỏa mãn, nỗi thiếu hụt tương ứng tạm thời chấm dứt. Như vậy, sự
thỏa mãn không tạo ra ham muốn từ đầu, mà giải quyết một tình trạng bất mãn đã
có trước đó.
Tuy
nhiên, sự thỏa mãn không làm cho Ý dục ngừng hoạt động. Một ham muốn được đáp ứng
thường nhường chỗ cho những ham muốn khác. Người đạt được sự an toàn về tài
chính có thể tiếp tục mong muốn địa vị xã hội; người đã được công nhận có thể
tìm kiếm quyền lực lớn hơn; người tìm được tình yêu có thể lại lo sợ mất đi
tình yêu ấy. Trong từng trường hợp, sự thỏa mãn một ham muốn không chấm dứt khả
năng muốn, mà chỉ làm lắng xuống một nhu cầu cụ thể. Ý dục tiếp tục biểu hiện
qua những ham muốn khác, đôi khi ngay trong chính lĩnh vực mà con người tưởng rằng
mình đã đạt được sự thỏa mãn.
Điều
Schopenhauer muốn nhấn mạnh là Ý dục không hướng đến một mục tiêu cuối cùng mà
sau khi đạt được, mọi ham muốn đều chấm dứt. Trong Quyển II, §29, ông mô tả Ý dục
như một sự vươn tới không ngừng, bởi vươn tới chính là toàn bộ bản chất của nó.
Không có mục tiêu nào được đạt đến có thể đem lại sự thỏa mãn sau cùng cho Ý dục.
Mỗi mục tiêu chỉ có thể làm cho một ham muốn cụ thể tạm thời lắng xuống; khuynh
hướng muốn vẫn tiếp tục. Vì thế, vấn đề không chỉ nằm ở chỗ con người chưa đạt
được điều mình mong muốn. Ngay cả khi đã đạt được điều ấy, con người cũng không
thể từ đó suy ra rằng mình đã thoát khỏi tình trạng ham muốn.
Schopenhauer
không giới hạn nhận định này trong đời sống con người. Theo ông, sự vươn tới
không ngừng biểu hiện trong toàn bộ tự nhiên. Những lực tự nhiên biểu hiện qua
những khuynh hướng và hoạt động nhất định; thực vật sinh trưởng và sinh sản; động
vật tìm kiếm thức ăn và những điều kiện cần thiết để duy trì sự sống. Điều đó
không có nghĩa tự nhiên suy nghĩ, cân nhắc hay đặt ra mục tiêu như con người.
Schopenhauer xem những hiện tượng ấy là những biểu hiện khác nhau của cùng một
Ý dục, vốn tự thân không có nhận thức và không hướng đến một mục đích cuối
cùng. Ở con người, khuynh hướng ấy biểu hiện dưới những hình thức phức tạp hơn
vì gắn với trí nhớ, trí tưởng tượng và khả năng suy nghĩ về quá khứ cũng như
tương lai.
Ngay
cả khi đạt được điều mình mong muốn, con người cũng không nhất thiết tìm thấy hạnh
phúc như đã hình dung. Một công việc từng được mong đợi có thể đem lại những
trách nhiệm nặng nề; một người từng được lý tưởng hóa có thể bộc lộ những khuyết
điểm; một món đồ từng được dành dụm để mua có thể nhanh chóng mất đi sức hấp dẫn.
Schopenhauer nhận xét rằng việc đạt được điều mình muốn thường dẫn đến sự no đủ
hoặc chán ngán; điều từng hấp dẫn khi còn ở ngoài tầm tay có thể trở nên bình
thường khi đã thuộc về chúng ta. Ông diễn tả tình trạng ấy bằng nhận xét rằng
toàn bộ đời sống con người trôi qua giữa ham muốn và sự đạt được điều mình muốn.
Khi mục tiêu đã đạt được, con người đôi khi nhận ra rằng nó không đem lại sự thỏa
mãn lâu dài như mình từng chờ đợi. Thành công vì thế không nhất thiết kết thúc
khổ đau; nó có thể chỉ làm thay đổi hình thức của sự bất mãn.
Đời sống giữa khổ đau và
chán chường
Từ
nhận định ấy, Schopenhauer mô tả đời sống con người như một quả lắc đung đưa giữa
hai cực: khổ đau và chán chường. Khi chưa đạt được điều mình mong muốn, chúng
ta chịu đựng sự thiếu hụt và bất mãn. Khi đã đạt được điều ấy, ham muốn tương ứng
có thể lắng xuống; nhưng nếu không có một mục tiêu mới xuất hiện, sự trống rỗng
và chán chường có thể chiếm lấy vị trí của nó.
Trong
Quyển IV, §57, ông viết:
„So
schwingt also sein Leben hin und her, zwischen dem Schmerz und der Langeweile.“
“Vì
thế, đời sống của con người đung đưa qua lại giữa khổ đau và chán chường.”
Hình
ảnh quả lắc diễn tả sự thay thế thường xuyên giữa hai trạng thái. Khi ham muốn
chưa được thỏa mãn, con người chịu đựng khổ đau; khi ham muốn được thỏa mãn và
không còn mục tiêu trước mắt, con người có thể rơi vào chán chường. Chán chường
ở đây không chỉ là cảm giác buồn tẻ nhất thời do thiếu một hoạt động giải trí.
Nó còn là trạng thái xuất hiện khi những nhu cầu trước mắt đã được đáp ứng
nhưng con người không tìm thấy một mục tiêu mới đủ sức lôi cuốn mình. Khi ấy,
chính sự hiện hữu có thể trở thành một gánh nặng, bởi khuynh hướng muốn vẫn còn
đó nhưng không có đối tượng cụ thể để hướng tới.
Schopenhauer
xem chán chường là một hình thức khổ đau đặc biệt của con người. Những động vật
khác cũng có thể biểu hiện sự bồn chồn khi thiếu kích thích hoặc không có hoạt
động, nhưng con người có khả năng nhận thức và suy nghĩ vượt khỏi những nhu cầu
sinh tồn trực tiếp. Khi không còn phải vật lộn với thiếu thốn trước mắt, con
người có thể suy nghĩ về ý nghĩa đời sống, về những điều mình chưa đạt được và
về sự trống rỗng trong hoàn cảnh hiện tại. Họ tìm kiếm những mục tiêu, hoạt động
và sự kích thích mới để thoát khỏi trạng thái ấy. Nhưng khi một mục tiêu mới xuất
hiện, quá trình ham muốn và theo đuổi lại bắt đầu.
Điều
này không có nghĩa Schopenhauer khẳng định rằng mọi cá nhân đều trải qua khổ
đau và chán chường với mức độ như nhau, hoặc hai trạng thái ấy luôn thay thế
nhau theo một nhịp điệu cố định. Con người vẫn có thể trải qua những giai đoạn
vui vẻ, bình yên và hài lòng. Luận điểm của ông nói về một khuynh hướng căn bản:
khi Ý dục tiếp tục thúc đẩy con người muốn, sự thỏa mãn thường không kéo dài,
trong khi tình trạng thiếu hụt có thể trở lại dưới một hình thức khác. Hoàn cảnh
sống tốt hơn có thể làm giảm nhiều nỗi khổ cụ thể, nhưng không bảo đảm rằng con
người sẽ đạt được sự thỏa mãn lâu dài.
Khổ đau trong đời sống cá
nhân và xã hội
Khổ
đau không chỉ xuất hiện từ những nhu cầu vật chất chưa được đáp ứng. Nó còn
phát sinh từ những kỳ vọng, sự so sánh, nỗi sợ và những quan hệ giữa người với
người. Khi mong muốn một điều gì mãnh liệt, chúng ta thường chú ý đến những nét
hấp dẫn của nó và xem nhẹ những khuyết điểm. Chúng ta hình dung rằng nếu đạt được
điều ấy, nhiều vấn đề trong đời sống sẽ được giải quyết và chúng ta sẽ hạnh
phúc hơn. Nhưng khi kết quả không đáp ứng kỳ vọng, sự thất vọng xuất hiện.
Tương tự, nỗi sợ khiến chúng ta lo lắng về những điều chưa xảy ra, đôi khi
phóng đại mức độ nguy hiểm của một biến cố có thể chỉ xảy ra trong tưởng tượng.
Một
nguồn khổ đau khác bắt nguồn từ sự cạnh tranh. Nhiều điều con người mong muốn
là những nguồn lực có giới hạn: của cải, địa vị, quyền lực, sự chú ý và lòng
ngưỡng mộ. Thành công của người này đôi khi làm giảm cơ hội của người khác, khiến
những người có thể hợp tác với nhau lại trở thành đối thủ. Chúng ta có thể ghen
tị trước thành tựu của người khác, cảm thấy địa vị của mình bị đe dọa hoặc mong
người khác thất bại để bản thân có thêm cơ hội tiến lên.
Trong
Quyển II, §27, Schopenhauer đã mô tả sự tranh đấu giữa những mức độ khách thể
hóa của Ý dục trong tự nhiên. Những lực và những hình thức sống không chỉ tồn tại
bên cạnh nhau, mà còn tranh giành vật chất, không gian và thời gian để biểu hiện.
Mỗi hình thức phải duy trì sự tồn tại của mình trong những điều kiện mà những
hình thức khác cũng cần đến. Sự tranh đấu ấy đạt đến những hình thức phức tạp
hơn trong đời sống con người, nơi nó biểu hiện qua cạnh tranh, xung đột và lòng
ích kỷ. Trong Quyển IV, §61, Schopenhauer xem tính ích kỷ là một khuynh hướng
căn bản của cá thể. Mỗi người trước hết quan tâm đến sự tồn tại và lợi ích của
mình, thường xem bản thân là trung tâm của thế giới. Vì vậy, những cá thể cùng
biểu hiện một Ý dục nhưng lại theo đuổi những mục tiêu riêng biệt, đôi khi đối
lập nhau.
Tuy
nhiên, không nên từ đó kết luận rằng Schopenhauer xem mọi quan hệ giữa người với
người đều chỉ là sự tranh giành. Ông dành một vị trí quan trọng cho lòng trắc ẩn,
bởi khả năng cảm nhận nỗi đau của người khác có thể giúp con người vượt qua phần
nào sự khép kín của cá nhân. Khi hành động từ lòng trắc ẩn, chúng ta không chỉ
xem xét điều gì có lợi cho bản thân, mà còn quan tâm đến tình trạng của người
khác. Lòng trắc ẩn không làm cho ích kỷ và xung đột biến mất khỏi đời sống,
nhưng cho thấy con người vẫn có khả năng hành động khác với sự thúc đẩy của lợi
ích riêng.
Schopenhauer
còn dùng hình ảnh những con nhím trong mùa lạnh để diễn tả một khó khăn khác của
đời sống xã hội. Trong Parerga und Paralipomena, Tập II, phần Gleichnisse,
Parabeln und Fabeln, §396 theo cách đánh số của ấn bản được trích dẫn, ông kể rằng
một đàn nhím tìm cách xúm lại gần nhau trong ngày đông lạnh để sưởi ấm, nhưng
khi đến quá gần, chúng lại làm đau nhau bằng những chiếc gai. Khi tách ra,
chúng lại cảm thấy lạnh và tìm cách xích lại gần nhau. Sau nhiều lần như vậy,
chúng tìm được một khoảng cách vừa đủ để có thể chịu đựng sự hiện diện của
nhau.
Schopenhauer
dùng hình ảnh ấy để nói về quan hệ giữa nhu cầu sống chung và những đặc điểm
khiến con người khó chịu đựng lẫn nhau. Ông viết:
„So
treibt das Bedürfniß der Gesellschaft, aus der Leere und Monotonie des eigenen
Innern entsprungen, die Menschen zu einander; aber ihre vielen widerwärtigen
Eigenschaften und unerträglichen Fehler stoßen sie wieder von einander ab.“
“Như
vậy, nhu cầu sống trong xã hội, phát sinh từ sự trống rỗng và đơn điệu trong nội
tâm mỗi người, thúc đẩy con người xích lại gần nhau; nhưng những tính cách khó
chịu và những khuyết điểm không thể chịu đựng của họ lại đẩy họ ra xa nhau.”
Ông
cho rằng khoảng cách vừa phải mà con người cuối cùng tìm được trong đời sống
chung chính là phép lịch sự và cách cư xử đúng mực. Nhờ đó, con người có thể
duy trì quan hệ với nhau mà không phải chịu đựng quá nhiều những va chạm phát
sinh từ sự gần gũi. Hình ảnh những con nhím không có nghĩa mọi sự thân mật đều
gây hại. Nó diễn tả một mâu thuẫn thường gặp: con người cần người khác để tránh
cô độc, nhưng cũng cần một khoảng riêng để bảo vệ mình và không làm tổn thương
nhau.
Năng
lực nhận thức còn khiến khổ đau của con người trở nên phức tạp hơn. Con người
không chỉ chịu đau đớn trước những biến cố đang xảy ra, mà còn có thể nhớ lại
những tổn thương trong quá khứ và lo sợ những điều chưa đến. Chúng ta có thể nhớ
lại một khoảnh khắc xấu hổ từ nhiều năm trước, lo lắng về một biến cố chưa xảy
ra hoặc tiếc nuối những con đường mình đã không lựa chọn. Khả năng hình dung những
khả thể khác khiến chúng ta bất mãn không chỉ với hoàn cảnh hiện tại, mà còn với
cuộc đời mà chúng ta tưởng rằng mình lẽ ra đã có thể sống.
Trong
Quyển IV, §56, khi bàn về sự khác biệt giữa những mức độ nhận thức và khả năng
chịu đau khổ, Schopenhauer cho rằng khổ đau gia tăng cùng với mức độ phát triển
của nhận thức. Ông viết:
„Je deutlicher der Mensch erkennt, je intelligenter er
ist, desto mehr Schmerz hat er.“
“Con người càng nhận thức rõ ràng, càng thông minh thì
càng chịu nhiều đau khổ.”
Ông còn cho rằng đau đớn đạt đến mức cao nhất ở con người,
nơi năng lực nhận thức phát triển mạnh nhất. Nhận định này cần được hiểu trong
khuôn khổ học thuyết của ông, chứ không nên xem như một quy luật tâm lý đã được
khoa học hiện đại chứng minh. Schopenhauer muốn nói rằng khi năng lực nhận thức
phát triển, hữu thể sống không chỉ cảm nhận những đau đớn trực tiếp, mà còn có
thể ghi nhớ, hình dung và dự đoán những tình trạng đau khổ. Khả năng suy nghĩ
giúp con người hiểu biết thế giới và tổ chức đời sống, nhưng đồng thời cũng mở
rộng phạm vi của những điều có thể khiến họ lo âu, sợ hãi và bất mãn.
Tính chất phủ định của hạnh phúc
Một trong những luận điểm nổi tiếng nhất của Schopenhauer
là quan niệm cho rằng hạnh phúc, trong đời sống thông thường, có tính chất phủ
định. Trong
Quyển IV, §58, ông viết:
„Alle
Befriedigung, oder was man gemeinhin Glück nennt, ist eigentlich und wesentlich
immer nur negativ und durchaus nie positiv.“
“Mọi
sự thỏa mãn, hay điều người ta thường gọi là hạnh phúc, thực ra và về bản chất
luôn chỉ có tính chất phủ định, tuyệt nhiên không có tính chất khẳng định.”
Schopenhauer
giải thích rằng sự thỏa mãn không phải là một niềm vui tự nhiên xuất hiện mà
không cần có điều kiện trước đó. Nó luôn là sự thỏa mãn một ham muốn. Mà ham muốn,
tức tình trạng thiếu hụt, lại có trước niềm vui phát sinh từ sự thỏa mãn. Khi
ham muốn được đáp ứng, nhu cầu ấy chấm dứt, và niềm vui gắn với việc đáp ứng nó
cũng dần lắng xuống. Vì vậy, sự thỏa mãn thường chỉ là sự giải thoát khỏi một nỗi
đau, một tình trạng thiếu thốn hoặc một nhu cầu đang làm chúng ta bất an.
Ông
viết tiếp:
„Denn
Wunsch, d. h. Mangel, ist die vorhergehende Bedingung jedes Genusses. Mit der
Befriedigung hört aber der Wunsch und folglich der Genuß auf.“
“Bởi
ham muốn, nghĩa là sự thiếu hụt, là điều kiện có trước của mọi sự hưởng thụ.
Nhưng khi ham muốn được thỏa mãn, ham muốn và do đó cả sự hưởng thụ cũng chấm dứt.”
Tính
chất “phủ định” ở đây không có nghĩa rằng niềm vui là giả tạo hoặc hoàn toàn
không có giá trị. Schopenhauer muốn nói rằng sự thỏa mãn thông thường chủ yếu
chấm dứt một nhu cầu hoặc một nỗi khổ đã có từ trước. Khi cơn đói được giải quyết,
sự khó chịu do đói tạm thời chấm dứt; khi một nỗi lo được giải quyết, trạng
thái căng thẳng do nỗi lo ấy gây ra cũng lắng xuống. Nhưng sự chấm dứt một tình
trạng thiếu hụt không đồng nghĩa với việc đạt được một trạng thái hạnh phúc bền
vững, không còn cần đến bất cứ điều gì khác.
Cần
phân biệt niềm vui cụ thể mà con người thực sự có thể kinh nghiệm với một trạng
thái hạnh phúc viên mãn, ổn định và không còn bị ham muốn chi phối.
Schopenhauer không phủ nhận điều thứ nhất; ông hoài nghi khả năng đạt được điều
thứ hai trong đời sống thông thường. Con người có thể vui khi gặp lại người
thân, thưởng thức một tác phẩm nghệ thuật, hoàn thành một công việc hoặc được
nghỉ ngơi sau những ngày vất vả. Những kinh nghiệm ấy là có thật. Tuy nhiên,
theo ông, chúng không chứng minh rằng đời sống có thể đạt đến một trạng thái thỏa
mãn tuyệt đối và lâu dài.
Để
làm rõ luận điểm này, Schopenhauer còn viện dẫn nghệ thuật, đặc biệt là thi ca.
Ông nhận xét rằng những tác phẩm tự sự và bi kịch thường mô tả hành trình tranh
đấu để đạt được hạnh phúc, nhưng hiếm khi mô tả hạnh phúc như một trạng thái
hoàn tất và kéo dài. Nhân vật phải vượt qua nhiều khó khăn, nguy hiểm và trở ngại
để đến được mục tiêu; nhưng ngay khi mục tiêu đạt được, câu chuyện thường kết
thúc. Nếu tiếp tục kể, nhà văn có thể phải cho thấy rằng mục tiêu từng được xem
là nguồn hạnh phúc ấy rốt cuộc cũng không đem lại sự thỏa mãn lâu dài. Theo
Schopenhauer, điều này phản ánh một đặc điểm của đời sống: con người thường có
thể hình dung hạnh phúc ở phía trước, nhưng khi đạt đến điều mình mong muốn, họ
lại phải đối diện với những nhu cầu và bất mãn khác.
Dẫu
vậy, chính trong §58, Schopenhauer cũng thừa nhận một ngoại lệ quan trọng đối với
lập luận về tính chất phủ định của hạnh phúc: sự nhận thức thuần túy, không còn
phục vụ Ý dục, có thể đem lại một niềm vui không bắt nguồn từ việc chấm dứt một
nhu cầu trước đó. Ông xem đây là một hình thức hạnh phúc đặc biệt, gắn với sự
chiêm ngắm thẩm mỹ và sự nhận thức những Thể Dạng. Nhưng kinh nghiệm ấy chỉ xuất
hiện trong những khoảnh khắc nhất định, không thể lấp đầy toàn bộ đời sống. Chi
tiết này rất quan trọng, bởi nó cho thấy Schopenhauer không xem mọi niềm vui đều
chỉ là sự giải thoát khỏi một nỗi đau. Ông phân biệt sự thỏa mãn thông thường,
vốn phụ thuộc vào ham muốn, với niềm vui của sự nhận thức thuần túy, vốn tạm thời
thoát khỏi sự chi phối của Ý dục.
Vì
vậy, không nên diễn giải Schopenhauer như thể ông phủ nhận mọi niềm vui, tình cảm
hay kinh nghiệm tốt đẹp. Điều ông đặt thành vấn đề là khả năng biến những niềm
vui có điều kiện và thường ngắn ngủi thành một trạng thái hạnh phúc lâu dài,
không còn phụ thuộc vào sự thỏa mãn của ham muốn. Đó là điểm cốt yếu trong quan
niệm về tính chất phủ định của hạnh phúc.
Schopenhauer và ý nghĩa của
thuyết bi quan
Những
phân tích trên giải thích vì sao Schopenhauer được xem là một đại diện tiêu biểu
của thuyết bi quan triết học. Trong cách dùng thông thường, “bi quan” thường chỉ
tâm trạng buồn bã, thiếu hy vọng hoặc khuynh hướng nhìn mọi việc theo chiều hướng
xấu. Nhưng thuyết bi quan triết học là một lập trường rộng hơn: nó đặt câu hỏi
về bản chất của đời sống và cho rằng khổ đau, bất mãn và xung đột không phải những
hiện tượng ngẫu nhiên nằm bên ngoài đời sống, mà gắn liền với cấu trúc căn bản
của nó.
Schopenhauer
là một đại diện tiêu biểu của lập trường này vì ông giải thích khổ đau từ nền tảng
siêu hình học. Nếu Ý dục là bản chất tự thân của thế giới, và nếu bản chất của
Ý dục là vươn tới không ngừng mà không có mục tiêu cuối cùng, thì khổ đau không
chỉ là kết quả của những hoàn cảnh bất lợi. Nó phát sinh từ chính sự vận động của
Ý dục. Những điều kiện xã hội, kinh tế và thể chất có thể làm cho khổ đau tăng
lên hoặc giảm xuống, nhưng không thể tự chúng loại bỏ khuynh hướng muốn vốn là
nền tảng của đời sống theo cách Schopenhauer lý giải.
Ông
không cho rằng thế giới có một mục đích tối hậu bảo đảm rằng mọi đau khổ cuối
cùng sẽ được bù đắp hoặc dẫn đến một kết quả tốt đẹp hơn. Ý dục không hướng đến
một trạng thái hoàn thiện cuối cùng; nó không có một mục đích phổ quát mà nhờ
đó mọi xung đột và đau khổ đều có thể được giải thích như những bước cần thiết
trong một tiến trình tiến bộ. Bởi vậy, Schopenhauer không xem lịch sử nhân loại
như một quá trình nhất thiết tiến triển theo hướng ngày càng tốt đẹp, cũng
không cho rằng sự phát triển của lý trí và văn minh sẽ tự động giúp con người
thoát khỏi ham muốn và ích kỷ.
Điều
này không có nghĩa Schopenhauer phủ nhận giá trị của mọi tiến bộ xã hội. Việc
giảm nghèo đói, bệnh tật, bạo lực và những thiếu thốn vật chất rõ ràng có thể
làm giảm nhiều hình thức khổ đau cụ thể. Những cải thiện ấy có ý nghĩa thiết thực
đối với đời sống con người. Điều ông nghi ngờ là niềm tin cho rằng chỉ cần cải
thiện hoàn cảnh bên ngoài, con người sẽ đạt được hạnh phúc cuối cùng. Một xã hội
có thể tiến bộ về khoa học, kỹ thuật và tổ chức, nhưng ham muốn, cạnh tranh,
lòng ích kỷ và nỗi sợ mất mát vẫn có thể tồn tại dưới những hình thức mới. Nói
cách khác, con người có thể cải thiện những điều kiện của đời sống mà không nhất
thiết thay đổi được bản chất siêu hình của đời sống theo quan niệm
Schopenhauer.
Cũng
cần phân biệt thuyết bi quan của ông với chủ nghĩa hư vô. Schopenhauer không kết
luận rằng mọi giá trị đều vô nghĩa hoặc mọi hành động đều như nhau. Ông vẫn
phân biệt hành vi ích kỷ với lòng trắc ẩn, sự khẳng định Ý dục với sự phủ định
Ý dục, và nhận thức thông thường với chiêm ngắm thẩm mỹ. Những phân biệt ấy cho
thấy ông vẫn đưa ra những đánh giá triết học và đạo đức về cách con người sống.
Vì vậy, gọi ông là một triết gia bi quan chính xác hơn là giản lược ông thành một
nhà hư vô chủ nghĩa.
Schopenhauer và đạo Phật:
những điểm gần gũi và khác biệt
Khi
đọc Schopenhauer, nhiều người dễ liên tưởng đến giáo lý đạo Phật về khổ đau. Sự
liên tưởng này có cơ sở, nhưng cần được trình bày thận trọng. Trong đạo Phật, Tứ
Diệu Đế mở đầu bằng sự thật về khổ (dukkha), tiếp đến là nguyên nhân của khổ, sự
chấm dứt khổ và con đường đưa đến sự chấm dứt ấy. Khổ ở đây không chỉ là đau đớn
thể xác hay những bất hạnh rõ rệt. Nó còn bao gồm tình trạng bất an, không thỏa
mãn và không thể tìm được sự ổn định lâu dài trong những gì vốn vô thường. Vì vậy,
câu nói quen thuộc “đời là bể khổ” có thể gợi lên một phần tinh thần của giáo
lý này, nhưng nếu hiểu rằng đạo Phật chủ trương mọi khoảnh khắc của đời sống đều
chỉ có đau đớn thì đó là một cách hiểu quá đơn giản.
Điểm
gần gũi đáng chú ý giữa đạo Phật và Schopenhauer nằm ở việc cả hai đều nhận ra
mối liên hệ giữa ham muốn và khổ đau. Trong đạo Phật, ái (taṇhā) và sự chấp thủ
là những nguyên nhân quan trọng khiến con người tiếp tục bị ràng buộc trong
tình trạng bất an và luân hồi. Trong triết học Schopenhauer, ham muốn là biểu
hiện của Ý dục; bởi ham muốn thường phát sinh từ thiếu hụt và không có sự thỏa
mãn cuối cùng, nó trở thành nguồn gốc thường trực của khổ đau. Cả hai đều cho rằng
việc chạy theo những đối tượng ham muốn không thể đem lại sự an ổn lâu dài. Tuy
nhiên, sự gần gũi này nằm ở vấn đề được khảo sát và một số nhận định về ham muốn,
chứ không có nghĩa hai bên sử dụng cùng một hệ thống khái niệm.
Sự
khác biệt căn bản trước hết nằm ở nền tảng giải thích. đạo Phật không đặt một Ý
dục phổ quát làm bản chất tự thân của toàn bộ thế giới. Trái lại, giáo lý vô
ngã phủ nhận việc xem một bản ngã thường hằng, độc lập là chủ thể đứng sau những
hiện tượng thân và tâm. Trong triết học Schopenhauer, Ý dục lại chính là bản chất
tự thân của thế giới, còn những cá thể và hiện tượng là những hình thức biểu hiện
của Ý dục. Vì vậy, không thể đồng nhất Ý dục của Schopenhauer với ái (taṇhā)
trong đạo Phật. Ái là một nguyên nhân của khổ trong hệ thống giáo lý đạo Phật;
còn Ý dục của Schopenhauer là một nguyên lý siêu hình rộng hơn, bao trùm cả tự
nhiên vô cơ lẫn đời sống hữu cơ. Nó không chỉ biểu hiện ở ham muốn có ý thức của
con người, mà còn ở những lực tự nhiên và những khuynh hướng sống không có nhận
thức.
Sự
khác biệt còn thể hiện trong cách hai bên hiểu về giải thoát. đạo Phật trình
bày con đường chấm dứt khổ thông qua việc đoạn trừ vô minh, ái dục và chấp thủ,
đồng thời tu tập theo con đường dẫn đến Niết-bàn. Schopenhauer lại cho rằng con
người có thể thoát khỏi sự chi phối của Ý dục qua những hình thức chiêm ngắm thẩm
mỹ, lòng trắc ẩn và cuối cùng là sự phủ định Ý dục muốn sống. Sự từ bỏ ham muốn
trong triết học Schopenhauer có thể gợi liên tưởng đến lý tưởng giải thoát
trong đạo Phật, nhưng hai quan niệm không hoàn toàn tương đương. Chúng xuất
phát từ những nền tảng tư tưởng khác nhau và được đặt trong những con đường tu
tập, thực hành khác nhau.
Vì
vậy, có thể nói Schopenhauer đã tìm thấy trong tư tưởng Ấn Độ những quan niệm gần
gũi với cách ông nhìn nhận khổ đau và sự giải thoát. Nhưng không nên gọi triết
học của ông là đạo Phật được diễn đạt bằng ngôn ngữ phương Tây. Ông xây dựng một
hệ thống riêng, trong đó những tư tưởng ông tiếp nhận hoặc nhận thấy gần gũi với
phương Đông được đặt vào một nền tảng siêu hình học khác. Sự so sánh với đạo Phật
có giá trị nhất khi giúp chúng ta nhận ra rằng khổ đau và ham muốn đã được khảo
sát sâu sắc trong nhiều truyền thống tư tưởng, đồng thời thấy rõ mỗi truyền thống
đưa ra một cách giải thích và một con đường giải thoát riêng.
Những ngộ nhận thường gặp
về thuyết bi quan của Schopenhauer
Một
ngộ nhận phổ biến là cho rằng Schopenhauer phủ nhận mọi niềm vui và hạnh phúc.
Cách hiểu này thường xuất phát từ việc chỉ chú ý đến luận điểm hạnh phúc có
tính chất phủ định mà không xét đến toàn bộ lập luận của ông. Schopenhauer
không nói rằng con người không bao giờ vui vẻ, không thể yêu thương, không thể
thưởng thức nghệ thuật hay không thể có những khoảnh khắc bình yên. Ông thừa nhận
những kinh nghiệm ấy, nhưng cho rằng chúng không tạo thành một trạng thái thỏa
mãn tuyệt đối và lâu dài. Ông hoài nghi khả năng đạt được hạnh phúc không còn
phụ thuộc vào những điều kiện và ham muốn mới.
Một
ngộ nhận khác là cho rằng Schopenhauer khuyên con người từ bỏ mọi hoạt động và
sống trong tuyệt vọng. Thực ra, ông không chủ trương rằng con người nên ngừng
làm việc, không quan tâm đến người khác hoặc chỉ ngồi chờ cái chết. Ông phân
tích những hoạt động của đời sống như những biểu hiện của Ý dục, nhưng đồng thời
khảo sát những khả năng giúp con người thay đổi quan hệ của mình với ham muốn.
Chiêm ngắm thẩm mỹ có thể tạm thời đưa chủ thể ra khỏi sự chi phối của lợi ích
cá nhân; lòng trắc ẩn giúp con người vượt qua phần nào sự ích kỷ; còn sự phủ định
Ý dục muốn sống là hình thức từ bỏ sâu xa nhất mà ông trình bày. Có thể không đồng
ý với cách giải thích của ông, nhưng không thể từ đó kết luận rằng triết học của
ông chỉ khuyên con người tuyệt vọng và bất động.
Cũng
cần bác bỏ cách hiểu cho rằng Schopenhauer khuyến khích tự sát như một con đường
thoát khỏi khổ đau. Trong Quyển IV, §69, ông phân biệt rõ việc chấm dứt đời sống
của một cá thể với sự phủ định Ý dục muốn sống. Ông viết:
„Weit
entfernt, Verneinung des Willens zu seyn, ist dieser ein Phänomen starker
Bejahung des Willens.“
“Hoàn
toàn không phải là sự phủ định Ý dục, tự sát là một hiện tượng biểu hiện sự khẳng
định mạnh mẽ Ý dục.”
Schopenhauer
giải thích rằng người tự sát không nhất thiết muốn từ bỏ ham muốn sống nói
chung, mà muốn thoát khỏi những điều kiện đau đớn khiến đời sống của mình trở
nên không thể chịu đựng. Ông viết:
„Der
Selbstmörder will das Leben und ist bloß mit den Bedingungen unzufrieden, unter
denen es ihm geworden.“
“Người
tự sát muốn sống, nhưng chỉ bất mãn với những điều kiện mà trong đó đời sống đã
đến với mình.”
Theo
cách phân tích của ông, người tự sát vẫn muốn sống, nhưng không muốn tiếp tục sống
trong hoàn cảnh hiện tại. Vì thế, Schopenhauer không xem tự sát là sự phủ định
Ý dục theo nghĩa triết học của ông. Ông phân biệt việc hủy hoại một biểu hiện
cá thể của Ý dục với sự thay đổi căn bản trong chính thái độ khẳng định Ý dục
muốn sống. Đây là một phân biệt trong hệ thống siêu hình học của Schopenhauer,
không phải một phán đoán về giá trị hay nỗi đau của những người đang ở trong khủng
hoảng.
Sự
phủ định Ý dục muốn sống mà Schopenhauer bàn đến là một vấn đề khác. Nó không
đơn giản là hủy hoại thân thể hoặc chấm dứt đời sống cá nhân, mà là sự từ bỏ
sâu xa khuynh hướng khẳng định và thỏa mãn những ham muốn. Ông gắn thái độ này
với sự khổ hạnh, tiết chế và từ bỏ những đòi hỏi của Ý dục. Do đó, không thể lấy
thuyết bi quan của Schopenhauer làm bằng chứng rằng ông khuyên con người tự
sát. Quan điểm của ông về tự sát phải được đọc trong liên hệ với sự phân biệt
giữa việc chấm dứt một biểu hiện cá thể của Ý dục và sự phủ định Ý dục muốn sống.
Một
cách hiểu sai khác là xem thuyết bi quan của Schopenhauer chỉ phản ánh tính
cách u ám hoặc thái độ căm ghét con người của ông. Những nhận xét riêng của
Schopenhauer về con người, xã hội và đặc biệt là phụ nữ đôi khi mang định kiến
và những giới hạn lịch sử rõ rệt; chúng cần được xem xét và phê bình. Nhưng
không thể dùng những đặc điểm ấy để thay thế việc khảo sát lập luận triết học của
ông. Thuyết bi quan của Schopenhauer có nền tảng trong học thuyết Ý dục và
trong phân tích về ham muốn, sự thỏa mãn và khổ đau. Hơn nữa, ông không phủ nhận
giá trị đạo đức của con người. Trong Quyển IV, §§66–67, ông xem lòng trắc ẩn là
nền tảng thực sự của hành vi đạo đức. Theo ông, hành vi có giá trị đạo đức
không bắt nguồn chủ yếu từ lợi ích cá nhân, mà từ khả năng cảm nhận nỗi đau của
người khác và xem nỗi đau ấy là điều đáng quan tâm. Điều này cho thấy triết học
của ông không chỉ tập trung vào ích kỷ và xung đột, mà còn tìm cách giải thích
khả năng vượt qua chúng.
Cũng
không đúng khi cho rằng Schopenhauer phủ nhận giá trị của nghệ thuật và những
quan hệ giữa người với người. Trong Quyển III, ông dành một vị trí quan trọng
cho nghệ thuật, vì cho rằng kinh nghiệm thẩm mỹ có thể giúp chủ thể tạm thời
thoát khỏi sự chi phối của ham muốn và chiêm ngắm những Thể Dạng của tự nhiên.
Nghệ thuật vì vậy không chỉ là một hình thức giải trí, mà còn là một cách nhận
thức thế giới khác với nhận thức thông thường. Lòng trắc ẩn cũng có ý nghĩa đặc
biệt trong đạo đức học của ông, bởi nó giúp con người quan tâm đến nỗi đau của
những hữu thể khác thay vì chỉ nghĩ đến lợi ích riêng.
Đối
với tình yêu, cần phân biệt tình yêu như một kinh nghiệm cá nhân với cách
Schopenhauer giải thích bản năng tính dục và tình yêu nam nữ trong Quyển IV,
§60. Ông có khuynh hướng giải thích tình yêu từ phương diện của Ý dục loài, tức
khuynh hướng duy trì và sinh sản của sự sống, thay vì chỉ xem nó như một tình cảm
riêng tư giữa hai cá nhân. Theo ông, sự lựa chọn bạn đời và sức hấp dẫn tính dục
không chỉ liên quan đến cảm xúc có ý thức của cá nhân, mà còn gắn với sự duy
trì loài người. Cách giải thích này có những giới hạn và có thể bị phê bình,
nhưng không nên từ đó kết luận rằng ông phủ nhận mọi giá trị của tình cảm và
quan hệ con người.
Cuối
cùng, thuyết bi quan của Schopenhauer cũng không đồng nghĩa với chủ nghĩa hư
vô. Ông không kết luận rằng mọi giá trị đều vô nghĩa hoặc mọi hành động đều như
nhau. Trái lại, ông vẫn phân biệt rõ hành vi ích kỷ với lòng trắc ẩn, sự khẳng
định Ý dục với sự phủ định Ý dục, và nhận thức thông thường với chiêm ngắm thẩm
mỹ. Thuyết bi quan của ông là một nhận định về bản chất của đời sống, chứ không
phải sự phủ nhận mọi khả năng đánh giá đạo đức hay mọi ý nghĩa của hoạt động
con người.
Khả năng vượt khỏi sự chi
phối của Ý dục
Dù
phân tích khổ đau một cách triệt để, Schopenhauer không chỉ dừng lại ở kết luận
rằng đời sống là một tình trạng không thể chịu đựng. Ông cho rằng việc nhận thức
đúng bản chất của khổ đau là điều kiện để đặt ra câu hỏi về khả năng giải
thoát. Những cải cách xã hội và tiến bộ kỹ thuật có thể làm giảm nhiều hình thức
khổ đau cụ thể như bệnh tật, đói nghèo, bạo lực và thiếu thốn vật chất. Nhưng
theo ông, những thay đổi ấy không tự chúng loại bỏ được khuynh hướng muốn không
ngừng, vốn là nguồn gốc sâu xa của khổ đau trong hệ thống siêu hình học của
ông.
Trước
hết là kinh nghiệm thẩm mỹ. Trong Quyển III, §§34–38, Schopenhauer cho rằng khi
con người chiêm ngắm một đối tượng mà không còn xem xét nó chủ yếu theo lợi ích
và ham muốn cá nhân, họ có thể tạm thời thoát khỏi sự chi phối của Ý dục. Trong
khoảnh khắc ấy, chủ thể không còn nhận thức sự vật chỉ như một cá thể có công dụng
hoặc có thể đem lại lợi ích, mà có thể nhận thức Thể Dạng được biểu hiện qua
nó. Chủ thể cũng không còn chỉ là một cá nhân theo đuổi những mục đích riêng,
mà trở thành chủ thể thuần túy, không còn bị Ý dục chi phối, của sự nhận thức.
Đây là một trạng thái giải thoát tạm thời, bởi sau khi kinh nghiệm thẩm mỹ kết
thúc, những ham muốn thông thường vẫn có thể trở lại.
Schopenhauer
xem sự nhận thức thuần túy này là một hình thức hạnh phúc đặc biệt. Khác với sự
thỏa mãn thông thường, nó không bắt nguồn từ việc một nhu cầu được đáp ứng hay
một nỗi đau được chấm dứt. Khi chiêm ngắm một cảnh vật, một tác phẩm nghệ thuật
hoặc một hình thức tự nhiên mà không bị lợi ích cá nhân chi phối, con người có
thể tạm thời thoát khỏi sự thúc đẩy của ham muốn. Trong những khoảnh khắc ấy, sự
nhận thức không còn phục vụ Ý dục mà trở thành hoạt động tự thân. Tuy nhiên, trạng
thái này chỉ có thể kéo dài trong một thời gian nhất định, không thể trở thành
nền tảng thường trực của toàn bộ đời sống.
Tiếp
đến là lòng trắc ẩn. Trong Quyển IV, §§66–67, Schopenhauer cho rằng nền tảng của
hành vi đạo đức nằm ở khả năng cảm nhận nỗi đau của người khác. Khi lòng trắc ẩn
xuất hiện, con người không còn chỉ hành động vì lợi ích riêng, mà có thể quan
tâm đến sự đau khổ của những hữu thể khác và tìm cách giảm bớt nó. Điều đáng
chú ý là Schopenhauer không giải thích lòng trắc ẩn như một phép tính lợi ích,
cũng không xem nó đơn thuần là sự tuân theo một quy tắc đạo đức được đặt ra từ
bên ngoài. Theo ông, hành vi thực sự có giá trị đạo đức phát sinh khi ranh giới
giữa bản thân và người khác không còn ngăn cản con người cảm nhận nỗi đau của
người khác như một điều có ý nghĩa đối với chính mình.
Lòng
trắc ẩn không làm cho mọi khổ đau biến mất, nhưng nó thay đổi cách con người đối
xử với nhau và giúp họ vượt qua phần nào sự ích kỷ vốn gắn với cá thể hóa.
Trong hệ thống của Schopenhauer, đây là một biểu hiện quan trọng của sự nhận thức
vượt khỏi cách nhìn thế giới chỉ từ vị trí của cá nhân. Khi hiểu rằng những hữu
thể khác cũng chịu đau khổ, con người có thể không còn xem lợi ích riêng là điều
duy nhất đáng quan tâm. Vì vậy, lòng trắc ẩn vừa là nền tảng của đạo đức học, vừa
cho thấy khả năng vượt qua sự khép kín của cá thể.
Sau
cùng là sự phủ định Ý dục muốn sống. Trong Quyển IV, §68, Schopenhauer trình
bày sự khổ hạnh và từ bỏ ham muốn như hình thức giải thoát sâu xa nhất. Khi nhận
thức được bản chất của Ý dục và sự gắn bó giữa ham muốn với khổ đau, con người
có thể không còn muốn tiếp tục khẳng định Ý dục thông qua những ham muốn và đòi
hỏi thông thường. Sự phủ định này không đơn giản là từ chối một ham muốn riêng
lẻ, chẳng hạn từ bỏ một món đồ hoặc không theo đuổi một mục tiêu nhất định. Đó
là sự chuyển biến sâu xa trong thái độ đối với toàn bộ khuynh hướng muốn sống,
chiếm hữu và thỏa mãn ham muốn.
Schopenhauer
liên hệ sự phủ định Ý dục với đời sống khổ hạnh, sự tiết chế và từ bỏ những đòi
hỏi của cá nhân. Người đạt đến trạng thái này không còn xem việc thỏa mãn ham
muốn là mục đích của đời sống. Tuy nhiên, sự phủ định Ý dục không phải là hành
động hủy hoại thân thể hay tự sát. Như đã thấy ở §69, Schopenhauer phân biệt việc
chấm dứt một biểu hiện cá thể của Ý dục với sự phủ định chính Ý dục muốn sống.
Theo ông, sự phủ định chỉ có thể phát sinh từ một sự nhận thức làm thay đổi căn
bản thái độ của con người đối với đời sống, chứ không thể đạt được bằng cách cưỡng
bức hủy hoại một cá thể.
Ba
con đường này không có cùng mức độ hoặc cùng ý nghĩa. Chiêm ngắm thẩm mỹ chỉ
đem lại sự thoát khỏi ham muốn trong những khoảnh khắc nhất định; lòng trắc ẩn
làm giảm sự ích kỷ và giúp con người quan tâm đến nỗi đau của những hữu thể
khác; còn sự phủ định Ý dục muốn sống mới được Schopenhauer xem là sự chuyển biến
sâu xa nhất. Như vậy, thuyết bi quan của ông không chỉ là một bản mô tả về khổ
đau. Nó còn là cơ sở cho mỹ học và đạo đức học của ông, đồng thời dẫn đến một
quan niệm đặc biệt về sự giải thoát.
Kết luận
Schopenhauer
được xem là một triết gia tiêu biểu của thuyết bi quan vì ông cho rằng khổ đau
không phải một hiện tượng ngẫu nhiên có thể loại bỏ hoàn toàn bằng những thay đổi
bên ngoài. Nó bắt nguồn từ chính bản chất của Ý dục: một khuynh hướng muốn
không ngừng, không có mục tiêu cuối cùng và không thể đạt đến sự thỏa mãn tuyệt
đối. Khi Ý dục biểu hiện trong những hữu thể có ý thức, nó trở thành những nhu
cầu, ham muốn và nỗ lực liên tục. Ham muốn chưa được thỏa mãn gây ra khổ đau; sự
thỏa mãn chỉ tồn tại tạm thời; khi ham muốn lắng xuống, chán chường có thể xuất
hiện. Vì vậy, đời sống con người thường xuyên dao động giữa thiếu hụt, thỏa mãn
và những nhu cầu mới.
Tuy
nhiên, thuyết bi quan của Schopenhauer không đồng nghĩa với việc phủ nhận mọi
niềm vui, khuyên con người tự sát, xem mọi hoạt động đều vô nghĩa hoặc cho rằng
không thể làm gì để giảm bớt khổ đau. Ông thừa nhận những kinh nghiệm vui vẻ và
những cải thiện thực tế trong đời sống, nhưng không xem chúng là bằng chứng cho
thấy con người có thể đạt được hạnh phúc tuyệt đối và lâu dài. Ông cũng dành một
vị trí quan trọng cho nghệ thuật, lòng trắc ẩn và sự khổ hạnh như những con đường
giúp con người thoát khỏi sự chi phối của Ý dục ở những mức độ khác nhau.
Liên
hệ với đạo Phật giúp chúng ta nhận ra rằng vấn đề khổ đau không chỉ thuộc về
triết học phương Tây. Cả hai truyền thống đều khảo sát mối liên hệ giữa ham muốn
và khổ đau, đồng thời đặt ra vấn đề về khả năng giải thoát. Nhưng Schopenhauer
không đơn giản lặp lại giáo lý đạo Phật. Ý dục trong triết học của ông không đồng
nhất với ái dục trong đạo Phật; sự phủ định Ý dục cũng không hoàn toàn tương
đương với Niết-bàn. Những điểm tương đồng cần được nhìn nhận cùng với những
khác biệt về nền tảng tư tưởng và con đường giải thoát.
Vì
vậy, có thể xem thuyết bi quan là một trong những luận điểm trung tâm của triết
học Schopenhauer, nhưng không nên xem đó là toàn bộ triết học của ông. Ông bắt
đầu từ nhận định rằng đời sống gắn liền với khổ đau, rồi tìm cách giải thích
nguồn gốc của tình trạng ấy, phân tích những biểu hiện của nó trong tự nhiên và
xã hội, và cuối cùng đặt ra vấn đề về khả năng vượt khỏi sự chi phối của ham muốn.
Chính sự kết hợp giữa việc khảo sát bản chất của khổ đau và vấn đề giải thoát
đã làm cho triết học Schopenhauer trở thành một trong những hệ thống thuyết bi
quan có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử triết học.
Phần 5 — Ảo tưởng về Cá
thể và Māyā
Một
trong những luận điểm quan trọng trong triết học Arthur Schopenhauer là sự phân
biệt giữa thế giới gồm vô số cá thể riêng biệt mà chúng ta kinh nghiệm và bản
chất tự thân mà ông cho là nằm bên dưới sự đa dạng ấy. Trong đời sống thông thường,
chúng ta nhận biết bản thân mình và những sự vật xung quanh như những thực thể
riêng biệt, tồn tại ở những vị trí khác nhau, có những giới hạn riêng và dường
như độc lập với nhau. Chúng ta phân biệt người này với người khác, con người với
động vật, sinh vật với vật vô tri, và mỗi cá thể với thế giới bên ngoài nó. Những
khác biệt ấy có cơ sở trong kinh nghiệm: mỗi người có thân thể, lịch sử và đời
sống riêng; mỗi sự vật chiếm một vị trí nhất định và trải qua những biến đổi
riêng. Tuy nhiên, theo Schopenhauer, sự phân chia thành vô số cá thể chỉ thuộc
về cách thực tại xuất hiện trước chủ thể nhận thức. Nó không phản ánh sự phân
chia của bản chất tự thân.
Trong
hệ thống triết học của ông, bản chất tự thân ấy chính là Ý dục. Ý dục không phải
một thực thể cá nhân, cũng không phải một ý muốn có ý thức đứng sau những sự vật.
Nó là bản chất tự thân của thế giới, biểu hiện qua vô số hình thức khác nhau
trong thế giới hiện tượng. Vì Ý dục không nằm trong không gian và thời gian,
nên nó không bị chia thành nhiều phần như những đối tượng xuất hiện trong kinh
nghiệm. Sự đa dạng mà chúng ta nhận thấy thuộc về những biểu hiện của Ý dục, chứ
không thuộc về chính Ý dục xét như Vật tự thân.
Schopenhauer
liên hệ cách nhìn này với khái niệm Māyā trong tư tưởng Ấn Độ, thường được diễn
đạt bằng hình ảnh “bức màn huyễn hoặc”. Hình ảnh ấy không nhất thiết có nghĩa
thế giới kinh nghiệm hoàn toàn không tồn tại, hoặc mọi sự vật đều là những ảo
giác theo nghĩa thông thường. Điều nó gợi ra là con người chỉ nhận biết thực tại
qua những hình thức khiến thực tại xuất hiện thành nhiều sự vật riêng biệt, có
giới hạn và đối lập nhau. Khi xem những hình thức xuất hiện ấy là bản chất cuối
cùng của sự vật, chúng ta không nhận ra điều nằm bên dưới sự đa dạng của chúng.
Trong
Quyển I, §3 của Thế giới như là Ý dục và
Biểu tượng, Schopenhauer dẫn lại một đoạn văn mà ông quy cho “trí tuệ cổ
xưa của người Ấn Độ” để diễn tả tính chất của thế giới biểu tượng:
„Es
ist die Maja, der Schleier des Truges, welcher die Augen der Sterblichen
umhüllt und sie eine Welt sehen läßt, von der man weder sagen kann, daß sie
sei, noch auch, daß sie nicht sei: denn sie gleicht dem Traume, gleicht dem
Sonnenglanz auf dem Sande, welchen der Wanderer von ferne für ein Wasser hält,
oder auch dem hingeworfnen Strick, den er für eine Schlange ansieht.“
“Đó
là Māyā, bức màn huyễn hoặc che phủ mắt người phàm, khiến họ nhìn thấy một thế
giới mà chúng ta không thể nói rằng nó có hay không có; bởi thế giới ấy giống
như một giấc mộng, giống như ánh nắng trên cát mà người lữ hành từ xa tưởng là
nước, hoặc một đoạn dây bị ném xuống đất mà người ấy nhìn nhầm thành con rắn.”
(Arthur
Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Quyển I, §3.)
Hai
hình ảnh này diễn tả sự khác biệt giữa điều xuất hiện trước nhận thức và bản
thân sự vật. Người lữ hành nhìn thấy ánh nắng phản chiếu trên cát rồi tưởng rằng
ở đó có nước; người nhìn thấy đoạn dây lại tưởng đó là con rắn. Trong cả hai
trường hợp, điều xuất hiện trước mắt không hoàn toàn tương ứng với đối tượng thực
sự ở đó. Tuy nhiên, Schopenhauer không chỉ muốn nói đến những trường hợp nhận
thức nhầm lẫn như vậy. Ông dùng chúng để dẫn vào một vấn đề rộng hơn: thế giới
mà chúng ta kinh nghiệm luôn xuất hiện trong những hình thức của nhận thức, chứ
không được nhận biết như một thực tại hoàn toàn độc lập với mọi điều kiện nhận
thức.
Điều
này cần được hiểu trong mối liên hệ với sự phân biệt giữa thế giới như là Biểu
tượng và thế giới như là Ý dục. Thế giới như là Biểu tượng là thế giới xuất hiện
trong quan hệ giữa chủ thể nhận thức và đối tượng được nhận thức. Trong phạm vi
ấy, những sự vật có vị trí trong không gian, tồn tại trong thời gian và liên hệ
với nhau theo những quy luật nhất định. Schopenhauer không phủ nhận tính hiện
thực của thế giới kinh nghiệm trong phạm vi này. Một đoạn dây vẫn là một đoạn
dây; một con người vẫn có thân thể và đời sống riêng; những sự vật vẫn tác động
đến nhau và gây ra những hậu quả thực sự. Điều ông muốn chỉ ra là thế giới ấy
không tự bộc lộ bản chất tự thân của nó. Những hình thức mà qua đó chúng ta nhận
biết thế giới chỉ cho thấy cách thực tại xuất hiện trước chủ thể, chứ không cho
phép chúng ta đồng nhất sự xuất hiện ấy với bản chất cuối cùng của sự vật.
Vì
vậy, Māyā trong cách Schopenhauer sử dụng không đơn thuần là một tên gọi khác của
sự nhận thức sai lầm. Nó gợi đến tình trạng con người bị giới hạn trong thế giới
hiện tượng và xem sự đa dạng của những biểu hiện là sự đa dạng của bản chất tự
thân. Bức màn Māyā che khuất thực tại không phải bằng cách khiến mọi sự vật biến
mất, mà bằng cách khiến chúng ta chỉ nhìn thấy những sự vật riêng biệt, không
nhận ra bản chất mà theo Schopenhauer là chung cho tất cả. Cách giải thích này
thuộc về hệ thống triết học của ông; không nên xem nó là định nghĩa đầy đủ về
Māyā trong toàn bộ tư tưởng Ấn Độ.
Nguyên lý cá thể hóa
Theo
Schopenhauer, sự đa dạng của những cá thể trong thế giới hiện tượng gắn liền với
hai hình thức căn bản của nhận thức: không gian và thời gian. Không gian khiến
những sự vật xuất hiện ở những vị trí khác nhau; thời gian khiến chúng xuất hiện
vào những thời điểm khác nhau, trải qua những quá trình sinh thành, biến đổi và
tiêu diệt. Nhờ hai hình thức này, cái vốn giống nhau và duy nhất xét theo bản
chất có thể xuất hiện thành nhiều sự vật khác nhau, tồn tại bên cạnh nhau trong
không gian và nối tiếp nhau trong thời gian.
Schopenhauer
gọi không gian và thời gian là principium individuationis, tức nguyên lý cá thể
hóa. Ông giải thích rõ thuật ngữ này trong Quyển II, §23:
„In
dieser letztern Hinsicht werde ich, mit einem aus der alten eigentlichen
Scholastik entlehnten Ausdruck Zeit und Raum das principium individuationis
nennen, welches ich ein für alle Mal zu merken bitte.“
“Xét
theo phương diện này, tôi sẽ dùng một thuật ngữ vay mượn từ triết học kinh viện
cổ đại để gọi không gian và thời gian là nguyên lý cá thể hóa; tôi đề nghị người
đọc ghi nhớ cách gọi này một lần cho tất cả.”
Ông
tiếp tục giải thích:
„Denn
Zeit und Raum allein sind es, mittelst welcher das dem Wesen und dem Begriff
nach Gleiche und Eine doch als verschieden, als Vielheit neben und nach
einander erscheint.“
“Bởi
chỉ nhờ không gian và thời gian mà cái giống nhau và duy nhất xét theo bản chất
và khái niệm lại xuất hiện như những sự vật khác nhau, thành một số nhiều tồn tại
bên cạnh nhau và nối tiếp nhau.”
(Arthur
Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Quyển II, §23.)
Như
vậy, nguyên lý cá thể hóa chỉ những hình thức khiến thực tại xuất hiện thành
nhiều cá thể riêng biệt. Một người khác với người bên cạnh vì họ chiếm những vị
trí khác nhau trong không gian và có những quá trình tồn tại riêng biệt trong
thời gian. Một con vật khác với một con người, một cây xanh khác với một hòn
đá; mỗi cá thể đều có những giới hạn và những quan hệ riêng trong thế giới kinh
nghiệm. Nhưng theo cách giải thích siêu hình học của Schopenhauer, những khác
biệt ấy không có nghĩa rằng bản chất tự thân của chúng cũng bị chia thành nhiều
thực thể độc lập.
Điểm
này liên hệ trực tiếp với quan niệm trung tâm của Schopenhauer về Ý dục. Ý dục,
xét như Vật tự thân, không nằm trong không gian và thời gian, bởi hai hình thức
ấy chỉ thuộc về thế giới như là Biểu tượng. Do đó, Ý dục không bị phân chia
thành nhiều phần theo cách những sự vật trong thế giới hiện tượng bị phân chia.
Chỉ khi biểu hiện trong những hình thức của không gian và thời gian, Ý dục mới
xuất hiện thành vô số cá thể khác nhau. Nói cách khác, sự đa dạng thuộc về những
biểu hiện của Ý dục, chứ không phải là sự phân chia của bản chất tự thân ấy.
Trong
Quyển II, §23, Schopenhauer nhấn mạnh rằng Ý dục với tư cách Vật tự thân nằm
ngoài mọi hình thức của Nguyên lý Căn cứ Đầy đủ, do đó cũng nằm ngoài không
gian và thời gian. Ông viết:
„Er
ist ferner frei von aller Vielheit, obwohl seine Erscheinungen in Zeit und Raum
unzählig sind: er selbst ist Einer.“
“Ý
dục cũng không bị ràng buộc bởi bất kỳ tính đa tạp nào, mặc dù những biểu hiện
của nó trong không gian và thời gian là vô số: bản thân nó là duy nhất.”
Tuy
nhiên, ông lập tức phân biệt sự duy nhất này với sự duy nhất của một cá thể hay
một khái niệm:
„Jedoch
nicht wie ein Objekt Eines ist [...] noch auch wie ein Begriff Eins ist [...]
sondern er ist Eines als das, was außer Zeit und Raum, dem principium
individuationis, d. i. der Möglichkeit der Vielheit, liegt.“
“Nhưng
nó không duy nhất theo cách một đối tượng là một, cũng không duy nhất theo cách
một khái niệm là một; nó duy nhất bởi nằm ngoài không gian và thời gian, tức
ngoài nguyên lý cá thể hóa, hay điều kiện làm cho tính đa tạp trở nên có thể.”
(Arthur
Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Quyển II, §23.)
Sự
phân biệt này rất quan trọng. Khi nói Ý dục là duy nhất, Schopenhauer không có
ý nói nó là một vật thể khổng lồ, một cá thể bao trùm mọi cá thể khác, hay một
khái niệm chung được hình thành bằng cách trừu tượng hóa những đặc điểm giống
nhau. Ý dục là duy nhất vì nó không thuộc về những điều kiện khiến sự vật có thể
được phân chia thành nhiều cá thể. Do đó, không nên hình dung Ý dục như một vật
thể nằm phía sau thế giới, hoặc như một tổng thể được ghép lại từ vô số sự vật
riêng biệt.
Cũng
cần lưu ý rằng Schopenhauer không xem sự duy nhất của Ý dục là một kết luận có
thể rút ra bằng cách cộng tất cả những cá thể lại với nhau. Nếu chúng ta cộng
những sự vật trong thế giới, kết quả vẫn chỉ là một tập hợp những sự vật thuộc
thế giới hiện tượng. Ý dục không phải tổng số của những biểu hiện ấy. Nó là bản
chất tự thân mà Schopenhauer cho rằng được biểu hiện qua tất cả chúng, nhưng bản
thân nó không bị chi phối bởi những hình thức không gian và thời gian làm nên sự
đa dạng của thế giới hiện tượng.
Māyā và sự vượt qua
nguyên lý cá thể hóa
Trong
Quyển IV, §63, Schopenhauer đưa khái niệm Māyā trở lại khi bàn về công lý vĩnh
cửu và cách con người nhận thức khổ đau trong thế giới. Ông cho rằng nhận thức
thông thường, khi phục vụ Ý dục và gắn với lợi ích của cá thể, thường chỉ nhìn
thấy những biểu hiện riêng biệt của thế giới. Ông viết:
„[...]
den Blick des rohen Individuums trübt, wie die Inder sagen, der Schleier der
Maja: ihm zeigt sich, statt des Dinges an sich, nur die Erscheinung, in Zeit
und Raum, dem principio individuationis, und in den übrigen Gestalten des
Satzes vom Grunde.“
“Bức
màn Māyā, như người Ấn Độ vẫn nói, làm mờ mắt cá thể còn bị giới hạn trong nhận
thức thông thường: thay vì Vật tự thân, cá thể ấy chỉ nhìn thấy hiện tượng
trong không gian và thời gian, tức dưới nguyên lý cá thể hóa, cùng những hình
thức khác của Nguyên lý Căn cứ Đầy đủ.”
Ông
giải thích tiếp rằng trong hình thức nhận thức bị giới hạn ấy, con người không
nhìn thấy bản chất duy nhất của những sự vật, mà chỉ thấy những biểu hiện của
nó như những gì tách biệt, phân chia, vô số, khác nhau và thậm chí đối lập
nhau.
(Arthur
Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Quyển IV, §63.)
Điều
đáng chú ý là Schopenhauer không chỉ nói đến một giới hạn trong nhận thức trừu
tượng. Theo ông, cách nhìn thế giới thành những cá thể tách biệt còn ảnh hưởng
trực tiếp đến thái độ và hành động của con người. Khi chỉ nhìn thấy bản thân
như một cá thể riêng biệt, con người dễ xem lợi ích của mình là điều quan trọng
nhất, trong khi nỗi đau của người khác dường như thuộc về một thế giới xa lạ.
Người này tìm cách bảo vệ sự thỏa mãn của mình, ngay cả khi điều đó gây ra đau
khổ cho người khác. Schopenhauer cho rằng chính sự nhận thức bị giới hạn trong
nguyên lý cá thể hóa góp phần duy trì tính ích kỷ và xung đột giữa những cá thể.
Ông
dùng hình ảnh một người ngồi trên chiếc thuyền nhỏ giữa biển cả đang nổi sóng để
diễn tả tình trạng ấy. Người ấy cảm thấy yên ổn vì tin cậy vào con thuyền mong
manh của mình, trong khi xung quanh là một thế giới rộng lớn đầy biến động và
khổ đau. Tương tự, cá thể chỉ quan tâm đến đời sống riêng, đến sự an toàn và niềm
vui trước mắt của mình, mà không nhận ra mối liên hệ sâu xa giữa bản thân với
những hữu thể khác. Đối với người ấy, những đau khổ xảy ra ở nơi khác hoặc
trong những thời đại khác dường như không liên quan đến mình. Nhưng theo
Schopenhauer, sự tách biệt ấy chỉ thuộc về hình thức xuất hiện của thế giới, chứ
không thuộc về bản chất tự thân.
Vì
vậy, vượt qua nguyên lý cá thể hóa không có nghĩa là xóa bỏ mọi khác biệt trong
đời sống thường ngày, cũng không có nghĩa con người không còn phải phân biệt bản
thân với người khác trong những hành động thực tế. Điều thay đổi là cách chúng
ta hiểu ý nghĩa tối hậu của những khác biệt ấy. Chúng ta vẫn nhận biết mình và
người khác là những cá thể riêng biệt trong thế giới hiện tượng, nhưng không
còn xem sự phân biệt đó là lý do để tuyệt đối hóa lợi ích của bản thân và thờ ơ
trước nỗi đau của những hữu thể khác.
Trong
Quyển IV, §§66–67, Schopenhauer phát triển ý nghĩa đạo đức của sự vượt qua
nguyên lý cá thể hóa. Ông cho rằng công lý và lòng trắc ẩn bắt nguồn từ khả
năng nhận ra rằng bản chất tự thân biểu hiện trong những cá thể khác nhau không
phải là những bản chất hoàn toàn xa lạ với nhau. Ở mức độ thấp hơn, sự nhận thức
ấy khiến con người không xâm phạm quyền lợi của người khác; ở mức độ cao hơn,
nó dẫn đến lòng trắc ẩn và tình thương không vụ lợi. Schopenhauer viết:
„Wie
wir früher Haß und Bosheit bedingt sahen durch den Egoismus und diesen beruhen
auf dem Befangenseyn der Erkenntniß im principio individuationis; so fanden wir
als den Ursprung und das Wesen der Gerechtigkeit, sodann, wann es weiter geht,
der Liebe und des Edelmuths, bis zu den höchsten Graden, die Durchschauung
jenes principii individuationis.“
“Như
trước đây chúng ta đã thấy lòng thù ghét và sự độc ác bắt nguồn từ tính ích kỷ,
còn tính ích kỷ lại dựa trên tình trạng nhận thức bị giam hãm trong nguyên lý
cá thể hóa; thì giờ đây chúng ta nhận ra rằng sự thấu suốt nguyên lý ấy là nguồn
gốc và bản chất của công lý, rồi, khi sự thấu suốt ấy tiến xa hơn, là nguồn gốc
của tình thương và lòng cao thượng, cho đến những mức độ cao nhất.”
(Arthur
Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Quyển IV, §67.)
Schopenhauer còn giải thích cụ thể hơn sự chuyển biến này
bằng hình ảnh bức màn Māyā được vén lên:
„Wenn nämlich vor den Augen eines Menschen jener Schleier
der Maja, das principium individuationis, so sehr gelüftet ist, daß derselbe
nicht mehr den egoistischen Unterschied zwischen seiner Person und der fremden
macht, sondern an den Leiden der anderen Individuen so viel Antheil nimmt, wie
an seinen eigenen [...]“
“Bởi khi bức màn Māyā, tức nguyên lý cá thể hóa, được vén
khỏi mắt một người đến mức người ấy không còn phân biệt một cách ích kỷ giữa bản
thân mình và người khác, mà quan tâm đến nỗi đau khổ của những cá thể khác cũng
như nỗi đau khổ của chính mình [...]”
Ông tiếp tục nói rằng người ấy có thể sẵn sàng hy sinh bản
thân để cứu nhiều người khác, bởi đã nhận ra trong mọi hữu thể chính bản thân
mình, tức cái tự ngã sâu kín và chân thật nhất. Người ấy vì thế xem những khổ
đau vô tận của mọi sinh vật như khổ đau của chính mình; không còn nỗi đau nào
hoàn toàn xa lạ với người ấy.
(Arthur
Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung, Quyển IV, §67.)
Ở đây, cần hiểu rằng Schopenhauer không xem lòng trắc ẩn
là kết quả của một suy luận đạo đức đơn thuần. Người có lòng trắc ẩn không nhất
thiết phải lập luận rằng người khác cũng có cảm giác như mình, rồi từ đó quyết
định giúp đỡ họ vì một quy tắc đạo đức. Theo ông, lòng trắc ẩn bắt nguồn từ một
sự nhận thức trực tiếp và sâu sắc hơn: người ấy cảm nhận nỗi đau của người khác
như một điều thực sự có liên hệ với bản thân. Chính vì vậy, sự vượt qua nguyên
lý cá thể hóa không chỉ là một thay đổi trong cách suy nghĩ, mà còn là một chuyển
biến trong cách con người cảm nhận và hành động.
Phân biệt nguyên lý cá thể hóa với Nguyên lý Căn cứ Đầy đủ
Đến đây, cần phân biệt nguyên lý cá thể hóa với Nguyên lý
Căn cứ Đầy đủ (principium rationis sufficientis). Hai khái niệm có liên hệ chặt
chẽ, nhưng không đồng nhất. Nguyên lý cá thể hóa chủ yếu chỉ vai trò của không
gian và thời gian trong việc làm cho cái duy nhất xuất hiện thành nhiều cá thể
riêng biệt. Trong khi đó, Nguyên lý Căn cứ Đầy đủ có phạm vi rộng hơn: nó diễn
tả những mối liên hệ có tính quy luật giữa những đối tượng của thế giới Biểu tượng,
nhờ đó không có đối tượng nào được nhận thức như một cái gì hoàn toàn biệt lập,
không có quan hệ với những đối tượng khác.
Trong công trình Về căn nguyên bốn mặt của Nguyên lý Căn
cứ Đầy đủ (Über die vierfache Wurzel des Satzes vom zureichenden Grunde),
Schopenhauer phân biệt bốn hình thức của nguyên lý này, tương ứng với bốn lớp đối
tượng của sự nhận thức. Thứ nhất là căn cứ của sự trở thành (Grund des
Werdens), biểu hiện trong quan hệ nhân quả giữa những biến đổi của thế giới vật
chất: mỗi biến đổi đều có một nguyên nhân khiến nó xảy ra. Thứ hai là căn cứ của
sự nhận thức (Grund des Erkennens), chỉ mối quan hệ giữa một phán đoán và lý do
làm cơ sở cho phán đoán ấy. Thứ ba là căn cứ của sự tồn tại (Grund des Seins),
chỉ những quan hệ về vị trí trong không gian và sự kế tiếp trong thời gian. Thứ
tư là căn cứ của hành động (Grund des Handelns), biểu hiện trong quan hệ giữa động
cơ và hành vi của chủ thể có ý thức.
Như vậy, không gian và thời gian vừa là những hình thức của
nguyên lý cá thể hóa, vừa thuộc về một trong bốn hình thức của Nguyên lý Căn cứ
Đầy đủ, cụ thể là căn cứ của sự tồn tại. Nhưng không nên vì thế mà đồng nhất
hai nguyên lý. Nguyên lý cá thể hóa nhấn mạnh vai trò của không gian và thời
gian trong việc làm cho thực tại xuất hiện thành nhiều cá thể; căn cứ của sự tồn
tại mô tả những quan hệ về vị trí và sự kế tiếp giữa những bộ phận của không
gian và thời gian. Còn quan hệ nhân quả thuộc về căn cứ của sự trở thành, chứ
không phải là một bộ phận của nguyên lý cá thể hóa.
Sự phân biệt này giúp chúng ta hiểu chính xác hơn lập luận
của Schopenhauer. Một vật có vị trí trong không gian, tồn tại trong thời gian
và chịu những tác động nhân quả là một đối tượng thuộc thế giới Biểu tượng.
Nhưng từ những quan hệ ấy, chúng ta không thể suy ra rằng bản chất tự thân của
thực tại cũng bị chia thành những cá thể độc lập tương ứng. Những quan hệ không
gian, thời gian và nhân quả quy định cách những hiện tượng xuất hiện và liên hệ
với nhau; chúng không phải là những thuộc tính của Ý dục xét như Vật tự thân.
Điều này cũng không có nghĩa rằng những cá thể hoàn toàn
không hiện hữu, hoặc những ranh giới giữa chúng chỉ là những hư cấu vô nghĩa.
Trong thế giới hiện tượng, sự khác biệt giữa người này và người khác, giữa chủ
thể và đối tượng, giữa sinh vật này và sinh vật khác vẫn có thực và có ý nghĩa
đối với kinh nghiệm. Chúng ta không thể phủ nhận sự khác biệt giữa một người
đang đau khổ và một người đứng ngoài quan sát nỗi đau ấy. Điều Schopenhauer phủ
nhận là tính độc lập tối hậu của những cá thể: chúng không phải những thực thể
tự tồn tại, hoàn toàn tách rời khỏi toàn bộ thực tại, mà là những biểu hiện
khác nhau của cùng một bản chất tự thân.
Chính vì không nhận ra mối liên hệ sâu xa ấy, con người dễ
chỉ nghĩ đến lợi ích riêng và xem lợi ích của mình như thể hoàn toàn tách biệt
với lợi ích của những hữu thể khác. Trong Quyển IV, §§61–62, Schopenhauer phân
tích tính ích kỷ và xung đột giữa những cá thể như những biểu hiện của sự khẳng
định Ý dục muốn sống. Mỗi cá thể tìm cách duy trì và khẳng định sự tồn tại của
mình, trong khi những cá thể khác cũng hành động theo khuynh hướng tương tự. Vì
vậy, những biểu hiện khác nhau của cùng một Ý dục có thể đối lập và tranh giành
nhau. Đến §§66–67, ông xem công lý và lòng trắc ẩn là những biểu hiện của khả
năng vượt qua sự khép kín của cá thể riêng biệt. Lòng trắc ẩn cho phép con người
nhận ra nỗi đau của người khác không phải là một điều hoàn toàn xa lạ với mình.
Do đó, nguyên lý cá thể hóa không chỉ là một vấn đề thuộc
lý thuyết nhận thức hay siêu hình học. Trong triết học Schopenhauer, nó còn có
ý nghĩa trực tiếp đối với đạo đức học. Cách chúng ta nhận thức mối quan hệ giữa
bản thân và những hữu thể khác ảnh hưởng đến cách chúng ta đối xử với họ. Khi sự
phân biệt giữa những cá thể bị xem là tuyệt đối, tính ích kỷ dễ trở thành
nguyên tắc chi phối hành động. Khi con người có thể thấu suốt giới hạn của sự
phân biệt ấy, lòng trắc ẩn và công lý mới có cơ sở để xuất hiện.
Māyā, ātman và anātman
Schopenhauer tìm thấy những điểm tương đồng giữa triết học
của mình với một số truyền thống tư tưởng Ấn Độ, đặc biệt là những văn bản
Upanishad và tư tưởng đạo Phật. Tuy nhiên, cần phân biệt những truyền thống
này, bởi chúng không cùng đưa ra một quan niệm về bản ngã, cá thể hay bản chất
tối hậu của thực tại. Những khái niệm Māyā, ātman và anātman có lịch sử và nội
dung riêng; không thể xem chúng như những cách diễn đạt khác nhau của cùng một
học thuyết.
Trong một số Upanishad và những hệ thống Vedānta, đặc biệt
là Advaita Vedānta, ātman chỉ bản ngã sâu xa hay bản thể chân thật của con người.
Theo cách giải thích của Advaita Vedānta, ātman không phải cái tôi cá nhân gắn
với thân thể, ký ức và những đặc điểm riêng biệt, mà là thực tại sâu xa của chủ
thể. Thực tại ấy được đồng nhất với Brahman, nguyên lý tối hậu và bất nhị của vạn
hữu. Theo quan điểm này, sự phân biệt giữa những cá thể và sự đa dạng của thế
giới kinh nghiệm không biểu hiện sự phân chia tối hậu của thực tại. Vô minh khiến
con người nhận lầm cái tôi cá nhân là bản ngã chân thật, trong khi sự nhận thức
đúng đắn cho thấy bản chất sâu xa của ātman không khác với Brahman.
Tuy nhiên, không nên xem đây là cách hiểu duy nhất của mọi
văn bản Upanishad hoặc mọi trường phái Vedānta. Những văn bản và truyền thống ấy
có nhiều cách giải thích khác nhau về quan hệ giữa ātman, Brahman và thế giới.
Đặc biệt, quan điểm bất nhị của Advaita Vedānta không thể đại diện cho toàn bộ
lịch sử tư tưởng Vedānta. Vì vậy, khi đặt Schopenhauer bên cạnh tư tưởng Ấn Độ,
cần nói rõ rằng ông chủ yếu nhận thấy sự gần gũi giữa quan niệm của mình về Ý dục
duy nhất với một số cách diễn giải bất nhị về bản chất tối hậu của thực tại.
Trái lại, đạo Phật chủ trương anātman (vô ngã), bác bỏ
quan niệm về một bản ngã thường hằng, độc lập và tự tồn tại. Theo giáo lý này,
con người không phải là một thực thể bất biến đứng sau những biến đổi của thân
thể và những hoạt động nhận thức. Điều mà chúng ta gọi là một con người được
hình thành từ những yếu tố thân thể và tinh thần luôn biến đổi, nương tựa và
tác động lẫn nhau. Vì vậy, không thể tìm thấy trong con người một bản ngã độc lập,
bất biến làm chủ thể thường hằng của những kinh nghiệm ấy.
Sự khác biệt giữa hai truyền thống này đặc biệt quan trọng
khi so sánh với Schopenhauer. Trong hệ thống của ông, Ý dục là bản chất tự thân
duy nhất của thế giới; những cá thể chỉ là những biểu hiện đa dạng của bản chất
ấy trong không gian và thời gian. Còn đạo Phật không xác lập một Ý dục vũ trụ
hay một bản thể thường hằng đứng sau mọi hiện tượng. Giáo lý duyên khởi giải
thích sự hình thành và biến đổi của những hiện tượng thông qua những điều kiện
và quan hệ nương tựa lẫn nhau; giáo lý vô ngã bác bỏ việc xem bất kỳ yếu tố nào
trong con người là một bản ngã độc lập và bất biến. Do đó, dù có thể tìm thấy
điểm tương đồng giữa hai bên trong sự phê phán cái tôi cá thể và sự chấp trước
vào bản thân, nền tảng triết học của họ vẫn khác nhau.
Cũng cần thận trọng khi so sánh Māyā trong cách trình bày
của Schopenhauer với khái niệm này trong những truyền thống Ấn Độ. Trong một số
cách giải thích Vedānta, Māyā liên quan đến sự xuất hiện của thế giới đa dạng
và tình trạng vô minh khiến con người không nhận ra thực tại bất nhị của
Brahman. Nhưng ý nghĩa của nó thay đổi tùy theo trường phái và văn bản. Trong
triết học Schopenhauer, Māyā được đặt vào mối quan hệ với thế giới như là Biểu
tượng, đặc biệt là với những hình thức không gian và thời gian khiến thực tại
xuất hiện thành nhiều cá thể riêng biệt. Ông sử dụng khái niệm này để diễn tả sự
khác biệt giữa thế giới hiện tượng và bản chất tự thân, đồng thời liên hệ nó với
nguyên lý cá thể hóa.
Một điểm đáng chú ý là trong Quyển IV, §63, Schopenhauer
không chỉ nhắc đến Māyā như một hình ảnh giải thích giới hạn của nhận thức. Ông
còn liên hệ bức màn ấy với cách con người nhìn nhận sự bất công và khổ đau
trong thế giới. Khi chỉ thấy những cá thể tách biệt, chúng ta dễ cho rằng nỗi
đau của người này hoàn toàn khác với nỗi đau của người kia, rằng kẻ gây đau khổ
và người chịu đau khổ là hai thực thể không có liên hệ sâu xa. Nhưng nếu nhìn từ
quan niệm về Ý dục duy nhất, sự đối lập ấy chỉ thuộc về những biểu hiện trong
thế giới hiện tượng. Cùng một bản chất tự thân biểu hiện trong cả người gây đau
khổ lẫn người phải chịu đau khổ. Schopenhauer dùng nhận định này để xây dựng
quan niệm về công lý vĩnh cửu và giải thích vì sao sự thấu suốt nguyên lý cá thể
hóa có thể dẫn đến lòng trắc ẩn.
Trong Quyển IV, §67, ông còn nhắc đến công thức Sanskrit tat
tvam asi,[3]
thường được dịch là “cái ấy chính là ngươi” hoặc “ngươi chính là cái ấy”. Trong
truyền thống Upanishad, công thức này gắn với tư tưởng về mối quan hệ giữa
ātman và Brahman. Schopenhauer tiếp nhận nó như một cách diễn đạt sự nhận biết
rằng bản chất sâu xa của những hữu thể khác không hoàn toàn xa lạ với bản thân
chúng ta. Theo cách diễn giải của ông, khi con người nhận ra Ý dục biểu hiện
trong mọi hữu thể, họ có thể vượt qua sự phân biệt ích kỷ giữa mình và người
khác. Tuy nhiên, không nên từ đó kết luận rằng tat tvam asi trong Upanishad vốn
có cùng ý nghĩa với học thuyết Ý dục của Schopenhauer. Ông đã diễn giải công thức
ấy theo hệ thống siêu hình học của mình, chứ không đơn thuần lặp lại nguyên vẹn
nội dung của truyền thống Ấn Độ.
Vì vậy, có thể nói Schopenhauer tìm thấy trong một số tư
tưởng Ấn Độ những hình ảnh và luận điểm gần gũi với triết học của ông, nhưng
ông không đơn giản lặp lại giáo lý của Vedānta hay đạo Phật. Māyā, ātman và
anātman thuộc những hệ thống tư tưởng có lịch sử và nội dung riêng. Khi sử dụng
những khái niệm ấy để giải thích triết học Schopenhauer, chúng ta cần giữ rõ sự
phân biệt giữa cách hiểu của chính ông và ý nghĩa của chúng trong những truyền
thống Ấn Độ. Chỉ như vậy mới có thể nhận ra cả những điểm tương đồng lẫn những
khác biệt căn bản giữa những hệ thống tư tưởng này.
Kết luận
Trong triết học Schopenhauer, nguyên lý cá thể hóa giải
thích vì sao thế giới xuất hiện trước chúng ta như một tập hợp vô số cá thể
riêng biệt. Không gian và thời gian khiến những biểu hiện của Ý dục được phân
chia thành những sự vật khác nhau, tồn tại ở những vị trí và thời điểm khác
nhau. Nhưng sự phân chia ấy chỉ thuộc về thế giới như là Biểu tượng, chứ không
thuộc về Ý dục xét như Vật tự thân. Ý dục không phải một cá thể lớn hơn những
cá thể khác, cũng không phải tổng số của mọi sự vật; nó là bản chất tự thân duy
nhất mà Schopenhauer cho rằng được biểu hiện qua toàn bộ thế giới.
Hình ảnh Māyā giúp ông diễn tả tình trạng con người chỉ
nhìn thấy những biểu hiện riêng biệt mà không nhận ra bản chất nằm bên dưới sự
đa dạng ấy. Bức màn Māyā vì thế không đơn thuần là sự nhận thức sai lầm về một
sự vật cụ thể, mà là giới hạn căn bản của cách thế giới xuất hiện trước nhận thức
thông thường. Khi bị ràng buộc trong nguyên lý cá thể hóa, con người dễ tuyệt đối
hóa sự khác biệt giữa bản thân và những hữu thể khác, từ đó củng cố tính ích kỷ
và gây ra xung đột.
Ngược lại, sự thấu suốt nguyên lý cá thể hóa có thể dẫn đến
một cách nhìn khác về mối quan hệ giữa những hữu thể. Khi không còn xem sự phân
biệt giữa mình và người khác là một ranh giới tuyệt đối, con người có thể nhận
ra nỗi đau của người khác như một điều có ý nghĩa đối với chính mình.
Schopenhauer xem khả năng nhận thức ấy là nền tảng của công lý, lòng trắc ẩn và
tình thương không vụ lợi. Như vậy, một luận điểm vốn bắt đầu từ siêu hình học về
thế giới và Vật tự thân lại dẫn đến một kết luận quan trọng trong đạo đức học:
cách chúng ta nhìn nhận bản thân và những hữu thể khác có liên hệ sâu xa với
cách chúng ta hành động đối với họ.
Sự so sánh với tư tưởng Ấn Độ giúp làm sáng tỏ thêm luận
điểm này, nhưng cũng đòi hỏi chúng ta phân biệt rõ những truyền thống khác
nhau. Schopenhauer tìm thấy trong một số văn bản Upanishad và những tư tưởng Ấn
Độ những hình ảnh gần gũi với quan niệm của ông về sự thống nhất của bản chất tự
thân. Tuy nhiên, Ý dục của ông không đồng nhất với Brahman trong mọi cách diễn
giải Vedānta, cũng không tương đương với giáo lý vô ngã của đạo Phật. Giá trị của
sự đối chiếu nằm ở chỗ nó cho thấy nhiều truyền thống tư tưởng đã cùng đặt câu
hỏi về cái tôi cá thể, sự đa dạng của thế giới và khả năng vượt qua sự chấp trước
vào bản thân, nhưng mỗi truyền thống lại đưa ra một lời giải thích riêng.
Lê Dọn Bàn tổng hợp – bản nháp thứ
hai
(Oct/2026)
http://chuyendaudau.
blogspot. com/
http://chuyendaudau.
wordpress. com
[1] Sự khách thể tính của Ý dục
(Objektität des Willens): Schopenhauer dùng thuật ngữ này để gọi thế giới trong
chừng mực thế giới ấy là Ý dục đã trở thành đối tượng, tức thế giới như là Biểu
tượng xét từ bản chất của nó. Trong Quyển I, Quyển III, §30 của Thế giới như là Ý dục và Biểu tượng, ông
viết rằng thế giới như là Biểu tượng, xét trong toàn thể cũng như trong từng bộ
phận, chính là Objektität des Willens; nói cách khác, đó là Ý dục đã trở thành
đối tượng, tức Biểu tượng (der Objekt, d. i. Vorstellung, gewordene Wille). Vì
vậy, Objektität không chỉ nói đến một thuộc tính của những hình thức biểu hiện,
mà chỉ toàn bộ thế giới khách thể trong mối quan hệ với Ý dục. Trong khi đó,
Objektivation thường được dùng khi Schopenhauer nói đến những mức độ xác định
qua đó bản chất của Ý dục tự trình hiện thành đối tượng. Hai thuật ngữ có quan
hệ mật thiết, nhưng không nên dùng thay thế cho nhau: Objektität nhấn mạnh thế
giới như là sự khách thể của Ý dục, còn Objektivation nhấn mạnh những mức độ và
hình thức mà Ý dục khách thể hóa trong thế giới ấy
[2] Sự khách thể hóa Ý dục (Objektivation des Willens): Trong triết học
Schopenhauer, thuật ngữ này chỉ sự biểu hiện của Ý dục thành những hình thức
khách thể trong thế giới như là Biểu tượng. Ý dục, xét như Vật tự thân, không
phải là một đối tượng nằm trong không gian và thời gian, cũng không thể được nhận
thức trực tiếp như một sự vật thông thường. Tuy nhiên, khi thế giới được xem
xét từ phương diện khách thể, Ý dục biểu hiện thành những mức độ khách thể hóa
khác nhau: từ những lực phổ quát của tự nhiên, qua đời sống thực vật và động vật,
đến con người. Những hình thức ấy không phải là những Ý dục riêng biệt, mà là
những cách biểu hiện khác nhau của cùng một Ý dục duy nhất. Schopenhauer dùng
khái niệm này để giải thích cách bản chất của thế giới, vốn là Ý dục, tự trình
hiện trong thế giới hiện tượng dưới những hình thức có thể được nhận thức. Những
mức độ khách thể hóa ấy cũng là cơ sở để ông nhận ra những Thể Dạng của Plato
trong tự nhiên.
[3] “Tat tvam asi” (तत् त्वम् असि): Đây là một công thức nổi tiếng trong Chāndogya Upaniṣad
(Upaniṣad Chāndogya, VI.8.7), thường được dịch là “Cái ấy chính là ngươi” hoặc
“Ngươi chính là Cái ấy”. Công thức này xuất hiện trong lời giảng của Uddālaka
Āruṇi dành cho con trai là Śvetaketu, nhằm chỉ ra mối liên hệ sâu xa giữa bản
chất của con người và thực tại tối hậu, được Upaniṣad gọi là tat — “Cái ấy”, tức
brahman. Trong truyền thống Advaita Vedānta, đặc biệt qua cách giải thích của
Śaṅkara, câu này được hiểu như một phát biểu về sự đồng nhất căn bản giữa ātman
(bản ngã đích thực) và brahman (thực tại tối hậu), vượt khỏi những phân biệt mà
chúng ta thường nhận thấy trong kinh nghiệm thông thường.
Schopenhauer
đặc biệt quan tâm đến công thức này vì ông nhận thấy ở đó một cách diễn đạt phù
hợp với tư tưởng cho rằng sự phân biệt giữa bản thân chúng ta và những sinh thể
khác không phải là sự phân biệt tuyệt đối ở bình diện sâu xa nhất của thực tại.
Theo cách diễn giải của ông, nếu đi sâu vào bản chất của chính mình, chúng ta
nhận ra rằng Ý dục nơi bản thân không khác về bản chất với Ý dục biểu hiện
trong những sinh thể khác. Từ đó, ông liên hệ tat tvam asi với quan niệm về một
bản chất duy nhất biểu hiện trong vô số cá thể, đồng thời xem sự nhận ra mối
liên hệ ấy là một nền tảng quan trọng của lòng trắc ẩn.
Tuy
nhiên, cần phân biệt cách Schopenhauer tiếp nhận công thức Upaniṣad này với nội
dung của Advaita Vedānta. Schopenhauer diễn giải nó trong khuôn khổ hệ thống
triết học của riêng mình, đặc biệt qua sự phân biệt giữa thế giới như là Biểu
tượng và thế giới xét trong bản chất của nó như là Ý dục. Vì vậy, không thể từ
việc ông sử dụng tat tvam asi mà kết luận rằng học thuyết Ý dục của ông đồng nhất
với Advaita Vedānta, hoặc rằng brahman trong Upaniṣad và Ý dục trong triết học
Schopenhauer là hai khái niệm hoàn toàn tương đương. Đây là sự tiếp nhận và diễn
giải một tư tưởng Ấn Độ trong một hệ thống triết học phương Tây, chứ không phải
sự chuyển nguyên vẹn một học thuyết từ truyền thống này sang truyền thống khác.
