Người
Cầm Quyền Đứng Đầu
(Il Principe)
Niccolò Machiavelli
Chương XXI
Người Cầm Quyền Đứng Đầu Nên Làm Gì Để Được
Kính Trọng
Không gì làm cho một người cầm quyền đứng đầu
được kính trọng bằng việc thực hiện những công cuộc lớn lao và nêu những tấm
gương hiếm có về bản thân. Trong thời đại của chúng ta, chúng ta có Ferdinand
xứ Aragon, vua Tây Ban Nha hiện tại. Người ta có thể gọi ông là một người cầm
quyền đứng đầu gần như mới, vì từ chỗ là một ông vua yếu, ông đã trở thành
người đứng đầu trong thế giới Kitô nhờ danh tiếng lẫy lừng và thành tích xuất chúng; và nếu xét kỹ
những hành động của ông, ngài [1] sẽ
thấy tất cả đều rất lớn lao, và một số chúng là phi thường.
Vào thời điểm bắt đầu triều đại, ông đã tấn công Granada,
và công cuộc đó chính là nền móng cho nhà nước của ông. Trước hết, ông tiến
hành nó một cách ung dung, không lo bị cản trở; ông khiến tâm trí những quý tộc
Castile bị cuốn vào cuộc chiến ấy, để họ không nghĩ đến việc thay đổi trật tự.
Trong khi đó, ông thu được danh tiếng và củng cố quyền lực đối với họ mà họ
không nhận ra.[2] Ông đã có thể duy trì quân đội bằng tiền của Hội nhà thờ
Catô và dân chúng, và nhờ cuộc chiến kéo dài đó, ông đã đặt nền móng cho quân đội
của chính mình, những gì vốn sau này mang lại danh dự cho ông.
Hơn nữa, để thực
hiện những công cuộc lớn hơn, ông luôn lợi dụng tôn giáo, tiến hành một hành
động tàn nhẫn dưới danh nghĩa sùng đạo: trục xuất người Marrano khỏi vương quốc
và tước đoạt tài sản của họ [3]; khó có ví dụ nào vừa thảm khốc vừa hiếm
có hơn thế. Dưới cùng chiêu bài ấy, ông tấn công châu Phi, tiến hành chiến dịch
ở Ý, và gần đây tấn công Pháp; [4] và cứ như vậy, ông
luôn thực hiện và sắp đặt những việc lớn, khiến tâm trí dân chúng luôn bị treo
trong chờ đợi và thán phục, và bị cuốn theo kết quả của chúng. Những hành động
của ông nối tiếp nhau theo một phương thức mà không để lại khoảng trống nào để
người khác có thể âm thầm chống lại ông.
Việc nêu những tấm gương hiếm có về bản thân
trong việc cai trị nội bộ cũng giúp ích rất nhiều cho một người cầm quyền đứng đầu,
tương tự như những gì người ta kể về Messer Bernabò xứ Milano; [5] khi
có cơ hội về một ai đó làm điều gì đó phi thường trong đời sống dân sự, dù là
tốt hay xấu, vị này nên chọn một phương thức thưởng hoặc phạt sao cho người ta
phải bàn tán nhiều về điều đó. Và trên hết, một người cầm quyền đứng đầu phải
nỗ lực tạo cho mình danh tiếng của một con người vĩ đại và một tài năng kiệt
xuất trong mọi hành động của mình.
Một người cầm
quyền đứng đầu cũng được kính trọng khi ông là một người bạn thực sự và một kẻ
thù thực sự, nghĩa là ông công khai đứng về một phía chống lại phía kia mà
không do dự. Phương thức hành động này luôn hữu ích hơn việc giữ trung lập; bởi
nếu hai thế lực gần kề giao chiến, thì hoặc là kẻ chiến thắng sẽ khiến ông phải
sợ, hoặc là không. Trong cả hai trường hợp, việc công khai đứng về một phía và
tham chiến luôn có lợi hơn; [6] vì trong trường hợp
thứ nhất, nếu ông không bộc lộ lập trường, ông sẽ trở thành con mồi của kẻ
thắng—điều làm hài lòng kẻ thua—và ông không có lý do hay chỗ dựa nào để tự vệ.
Kẻ thắng không muốn những người bạn đáng ngờ; kẻ thua cũng không che chở ông, vì
ông đã không muốn chia sẻ thời vận may rủi của họ bằng vũ khí.
Antiochus đã tiến vào Hy Lạp theo lời mời của
người Aetolia để đánh đuổi người La Mã ra khỏi đó. Antiochus gửi sứ giả đến gặp người Achaea, những người bạn của La Mã,
để thúc giục họ giữ trung lập; và ở phía bên kia, người La Mã tìm cách thuyết
phục họ cầm vũ khí c. Vấn đề này đã được đưa ra quyết định tại hội đồng người
Achaea, nơi sứ giả của Antiochus thuyết phục họ giữ trung lập, và sứ giả La Mã
đã đáp lại rằng: “Về việc họ nói rằng các ngươi không nên can thiệp vào chiến
tranh, không có gì xa lạ hơn với lợi ích của các ngươi; không được cảm ơn,
không có danh dự, các ngươi sẽ là phần thưởng của kẻ chiến thắng.”[7]
Và luôn xảy ra việc kẻ không phải bạn sẽ tìm
kiếm sự trung lập của ngài, còn người là bạn của ngài sẽ yêu cầu ngài tuyên bố
thái độ bằng vũ khí. Những người cầm quyền đứng đầu thiếu quyết đoán, để thoát
khỏi những nguy hiểm hiện thời, thường đi theo con đường trung lập đó trong hầu
hết những lần, và hầu hết những lần đều dẫn đến sự lụi bại. Nhưng khi người cầm
quyền đứng đầu dũng cảm lộ diện ủng hộ một bên, nếu bên mà ngài gắn bó chiến thắng,
mặc dù người này hùng mạnh và ngài nằm trong tay người này, người này vẫn có
nghĩa vụ đối với ngài và có một giao ước của tình cảm dành cho ngài; và con
người không bao giờ đê tiện đến mức đè bẹp ngài bằng một ví dụ về sự vô ơn lớn
đến thế. Hơn nữa, những chiến thắng không bao giờ rõ ràng đến mức kẻ thắng
không cần phải có chút tôn trọng nào, đặc biệt là đối với công lý.
Nhưng nếu bên mà ngài gắn bó thất bại, vị này
sẽ cho ngài nơi trú ẩn; và vị này giúp ngài trong khi vị này còn có thể, và
ngài trở thành người bạn đồng hành của một thời vận may rủi có thể trỗi dậy lần
nữa. Trong trường hợp thứ hai, khi những kẻ chiến đấu cùng nhau có phẩm chất
khiến ngài không phải sợ hãi kẻ chiến thắng, thì việc đứng về một phe lại càng
khôn ngoan hơn; vì ngài hỗ trợ cho sự lụi bại của bên này với sự trợ giúp của
bên kia – kẻ đáng lẽ phải cứu bên kia nếu người này khôn ngoan; và khi người
này thắng, người này nằm trong tay ngài; và với sự hỗ trợ của ngài, không thể
nào người này không chiến thắng.
Ở đây cần lưu ý
rằng một vị cầm quyền đứng đầu phải hết sức cẩn trọng, không bao giờ liên kết
với kẻ hùng mạnh hơn mình để tấn công người khác, [8] trừ khi bị sự tất
yếu buộc phải làm như đã nói ở trên. Bởi vì nếu chiến thắng, ngài sẽ rơi vào
thế phụ thuộc vào kẻ đó — điều mà những vị cầm quyền đứng đầu phải tránh bằng
mọi giá. Người Venice đã liên minh với Pháp để chống lại công tước Milan, trong
khi họ hoàn toàn có thể tránh được liên minh ấy — và chính điều đó đã dẫn đến
sự suy vong của họ. Nhưng khi không thể tránh khỏi (như trường hợp người
Florence khi vua Pháp và Tây Ban Nha kéo quân vào Lombardy), thì vị cầm quyền
đứng đầu buộc phải tham gia, vì những lý do đã trình bày ở trên.
Không một nhà nước nào nên tin rằng mình luôn
có thể chọn những con đường an toàn; trái lại, phải hiểu rằng mình buộc phải
chấp nhận mọi phương án như những sự việc bất trắc. Bởi vì trong trật tự của sự
vật, người ta không bao giờ tránh được một sự việc bất tiện mà lại không
rơi vào một sự việc bất tiện khác; nhưng sự thận trọng nằm ở chỗ biết nhận diện tính chất
của những sự việc bất tiện ấy và chọn cái ít xấu nhất như là cái tốt.
Một vị cầm quyền
đứng đầu cũng nên thể hiện mình là người yêu chuộng năng lực chính trị, biết
công nhận người có năng lực, và tôn vinh những ai xuất sắc trong từng ngành
nghề. Tiếp đó, vị này phải khuyến khích dân chúng yên tâm theo đuổi nghề nghiệp
của mình — trong thương mại, nông nghiệp và mọi lĩnh vực khác — sao cho không
ai sợ làm giàu vì lo bị tước đoạt, cũng không ai ngại mở rộng buôn bán vì lo
thuế khóa. Hơn nữa, vị này cần chuẩn bị phần thưởng cho những ai thực hiện
những điều đó, cũng như cho bất kỳ ai đề xuất được phương cách làm cho thành
phố hoặc nhà nước của mình trở nên hưng thịnh hơn.
Bên cạnh đó, vào những thời điểm thích hợp
trong năm, vị này nên giữ cho dân chúng bận rộn với những lễ hội và trình diễn để giữ dân chúng bận rộn.. Và vì mỗi thành phố đều
được chia thành những phường hội hoặc bang hội, vị này nên quan tâm đến những
cộng đồng đó, [9] thỉnh
thoảng gặp gỡ họ, và nêu gương về lòng nhân từ và sự hào phóng, nhưng đồng thời
luôn giữ vững uy nghi của địa vị, bởi vì vị này không bao giờ muốn điều này bị suy giảm trong bất kỳ
điều gì.
Chương XXII
Về Những Người Được Người Cầm Quyền Đứng
Đầu Chọn Làm Người Tin Cẩn
Việc lựa chọn những người tin cẩn không phải
là sự việc nhỏ đối với một người cầm quyền đứng đầu; họ tốt hay không tùy thuộc
vào sự thận trọng của chính vị này. Và dấu hiệu đầu tiên để phán đoán trí tuệ của một
người cầm quyền là nhìn vào những người mà ông có quanh mình; khi họ có năng
lực và trung thành, người ta luôn có thể xem ông là người khôn ngoan, bởi vì
ông đã biết nhận ra họ là những người có năng lực và duy trì họ trong sự trung
thành. Nhưng nếu họ không như vậy, người ta luôn có thể đưa ra phán đoán bất
lợi về ông, bởi vì sai lầm đầu tiên mà ông phạm phải chính là ở sự lựa chọn
này.
Không ai từng
biết Messer Antonio da Venafro, [10] với tư cách là người
tin cẩn của Pandolfo Petrucci, người cầm quyền đứng đầu của Siena, [11] mà lại không đánh giá Pandolfo là một người hết
sức xứng đáng, bởi vì ông có Antonio làm người tin cẩn. Và vì có ba loại trí
tuệ: một loại tự mình hiểu, một loại nhận ra sự việc mà người khác hiểu, và một loại không hiểu
cả tự mình lẫn qua người khác; thì loại thứ nhất là xuất sắc nhất, loại thứ hai
là tốt, và loại thứ ba là vô dụng — do đó, tất yếu suy ra rằng nếu Pandolfo
không thuộc hạng thứ nhất, thì ông thuộc hạng thứ hai. Bởi vì bất cứ khi nào
một người có đủ khả năng phán đoán để nhận ra sự việc tốt hay xấu mà người khác làm hoặc nói, dù
bản thân không có khả năng sáng tạo, thì người đó vẫn nhận ra được việc xấu và
việc tốt nơi người tin cẩn của mình, khen ngợi [12] sự việc này và sửa chữa sự
việc kia; và người tin cẩn
không thể hy vọng đánh lừa ông, mà sẽ giữ mình trong sự đúng đắn.
Nhưng để một
người cầm quyền đứng đầu có thể nhận biết người tin cẩn của mình, có một phương
thức không bao giờ sai: khi ngài thấy một người tin cẩn nghĩ đến bản thân mình
nhiều hơn là đến ngài, và trong mọi hành động đều tìm lợi ích cho chính mình,
thì một người như vậy sẽ không bao giờ là một người tin cẩn tốt; và ngài cũng
sẽ không bao giờ có thể tin cậy vào người đó. Bởi vì người được giao quyền nắm
giữ nhà nước thay cho người khác thì không được nghĩ đến bản thân mình mà luôn
phải nghĩ đến vị cầm quyền đứng đầu, và không bao giờ được lưu tâm đến bất cứ
sự việc gì không liên quan đến vị này.
Và ngược lại,
người cầm quyền đứng đầu phải biết cách đối xử với người tin cẩn của mình sao
cho họ luôn giữ được phẩm chất tốt — bằng cách tôn vinh họ, làm cho họ giàu có,
ràng buộc họ với mình, chia sẻ với họ danh dự và gánh nặng, để họ thấy rằng họ
không thể đứng vững nếu không có vị này; đồng thời, để nhiều danh dự không
khiến họ khao khát thêm danh dự, nhiều của cải không khiến họ khao khát thêm
của cải, và nhiều trách nhiệm khiến họ e sợ những biến động.
Vì vậy, khi những
người tin cẩn và người cầm quyền đứng đầu — trong mối quan hệ với người tin cẩn
— được thiết lập theo cách như vậy, họ có thể tin cậy lẫn nhau; còn khi không
phải như vậy, thì kết cục luôn gây tổn hại cho một trong hai bên.
Chương XXIII
Bằng Cách Nào Để Tránh Những Kẻ Xu Nịnh
Tôi không muốn bỏ qua một điểm quan trọng và
một sai lầm mà những người cầm quyền đứng đầu khó lòng tự bảo vệ mình tránh khỏi, trừ khi họ cực kỳ thận trọng
hoặc biết lựa chọn khôn ngoan. Đó là về những kẻ xu nịnh vốn đầy rẫy trong
những triều đình; bởi con người thường quá hài lòng với những công việc của
chính mình và tự lừa dối bản thân đến mức họ khó lòng tự vệ trước loại bệnh
dịch này, và khi cố gắng tự vệ, chúng ta lại đối mặt với nguy cơ bị khinh miệt.
Bởi chẳng có cách nào khác để bảo vệ bản thân trước những lời xu nịnh trừ khi
con người hiểu rằng họ không xúc phạm ngài khi nói cho ngài sự thật; nhưng khi
bất kỳ ai cũng có thể nói sự thật với ngài, họ sẽ thiếu đi sự tôn kính đối với
ngài.
Do đó, một người cầm quyền đứng đầu thận trọng
phải giữ một phương thức thứ ba, đó là chọn những người khôn ngoan trong nhà
nước của mình; và chỉ trao cho những người này quyền tự do [13]
nói sự thật với vị này, nhưng cũng chỉ về những sự việc vị này hỏi và không gì
khác. Tuy nhiên, vị này nên hỏi họ về mọi sự việc và lắng nghe ý kiến của họ;
sau đó vị này phải tự mình quyết định theo phương thức của riêng mình. Với
những tư vấn này và với từng thành viên cố vấn, vị này nên cư xử sao cho mọi
người đều hiểu rằng: họ càng nói năng tự do, vị này càng chấp nhận họ. Ngoài
những người này ra, vị này không nên muốn nghe bất kỳ ai khác; vị này phải tiến
thẳng tới việc đã quyết định và phải kiên định với những quyết định của mình. Bất kỳ ai làm khác đi, hoặc sẽ ngã nhào
vì những kẻ xu nịnh, hoặc sẽ thay đổi xoành xoạch vì sự biến thiên của những
quan điểm, từ đó khiến người ta hạ thấp uy tín của vị này.
Tôi muốn dẫn ra một ví dụ hiện đại về vấn đề
này. Cha Luca, thuộc hạ của Hoàng đế Maximilian hiện tại, [14] khi nói
về hoàng thượng, đã kể rằng ngài chẳng nhận lời khuyên từ ai và cũng chẳng bao
giờ làm gì theo phương thức của riêng mình; điều này nảy sinh vì ngài giữ một
chính sách ngược lại với những gì tôi đã nêu ở trên. Bởi hoàng đế là một người
kín đáo, không hề truyền đạt kế hoạch của mình cho ai, cũng chẳng tìm kiếm quan
điểm của họ; nhưng khi bắt đầu thực hiện kế hoạch, chúng bắt đầu bị lộ ra và bị
biết đến, đồng thời những kẻ quanh ngài bắt đầu phản đối chúng, và vì ngài là
một người dễ dãi, [15] họ
đã thuyết phục ngài từ bỏ chúng. [16]Từ
đó nảy sinh việc ngài phá hủy trong ngày hôm sau những gì ngài đã làm ngày hôm
trước, chẳng ai hiểu ngài muốn gì hay dự định làm gì, và người ta không thể dựa
vào những quyết định của ngài.
Vì vậy, một người cầm quyền đứng đầu nên luôn
luôn nhận tư vấn, nhưng chỉ khi vị này muốn, chứ không phải khi kẻ khác muốn;
trái lại, vị này nên ngăn cản bất kỳ ai tư vấn cho mình về bất cứ điều gì trừ
khi vị này yêu cầu. Nhưng vị này nên là một người đặt câu hỏi sâu rộng, và sau
đó, đối với những sự việc đã hỏi, vị này phải là một người kiên nhẫn lắng nghe
sự thật; thậm chí, vị này nên trở nên tức giận khi biết rằng có ai đó ngần ngại
nói sự thật với vị này.
Và vì nhiều người cho rằng bất kỳ người cầm
quyền đứng đầu nào xây dựng được danh tiếng thận trọng là nhờ những cố vấn giỏi
xung quanh chứ không phải nhờ bản tính của vị này, thì chắc chắn họ đã bị lừa
dối. Bởi đây là một quy luật tổng quát không bao giờ sai: một người cầm quyền đứng đầu vốn tự thân không
khôn ngoan thì không ai có thể tư vấn tốt cho vị này, trừ khi tình cờ vị này
phó thác hoàn toàn bản thân cho một người duy nhất điều hành mọi việc, và người
đó là cực kỳ thận trọng. Trong trường hợp này, vị này có thể trị vì tốt, nhưng
sẽ không kéo dài vì người điều hành đó sẽ sớm đoạt lấy nhà nước của vị này.
Nhưng nếu nhận lời khuyên từ nhiều người, một người cầm quyền đứng đầu không
khôn ngoan sẽ không bao giờ có được những lời tư vấn thống nhất, và cũng không
biết cách tự thống nhất chúng. Mỗi cố vấn chỉ nghĩ đến lợi ích riêng; vị này sẽ
không biết cách uốn nắn hay thấu hiểu họ.
Chúng ta không thể tìm thấy điều gì khác hơn,
bởi con người sẽ luôn tỏ ra tồi tệ với ngài trừ khi sự tất yếu buộc họ phải trở
nên tốt. Vì vậy, tôi kết luận rằng sự tư vấn tốt, dù đến từ đâu, phải nảy sinh từ sự thận
trọng của người cầm quyền đứng đầu, chứ không phải sự thận trọng của vị này nảy
sinh từ sự tư vấn tốt.
Chương XXIV
Tại Sao những Người Cầm Quyền Đứng Đầu ở Ý Đã Mất Nhà Nước
Của Họ
Khi quan sát một cách thận trọng những sự việc
đã viết ở trên, chúng làm cho một người cầm quyền đứng đầu mới xuất hiện như đã
tồn tại lâu đời, và ngay lập tức khiến vị này trở nên an toàn và vững chãi trong nhà
nước của mình hơn cả việc vị này đã trị vì lâu đời ở đó. Bởi vì hành động của
một người cầm quyền đứng đầu mới được chú ý kỹ lưỡng hơn nhiều so với một người
cầm quyền thừa kế; và khi người ta nhận thấy những hành động đó đầy bản lĩnh và
đức hạnh chính trị, chúng thu phục và ràng buộc con người nhiều hơn cả dòng dõi lâu đời.
Con người thường
bị lôi cuốn bởi những sự việc hiện tại hơn là những gì trong quá khứ; và khi họ
thấy sự việc tốt đẹp trong hiện tại, họ tận hưởng nó và không tìm kiếm nơi
khác; hơn nữa, họ sẽ đứng ra bảo vệ một người cầm quyền đứng đầu mới bằng mọi
cách, nếu ông không thiếu sót về những phương diện khác của bản thân. Như vậy,
vị này sẽ hai lần được vinh dự: một là vì đã lập nên một lãnh địa mới, và hai
là vì đã tô điểm và củng cố nó bằng luật pháp tốt, binh lực mạnh, đồng minh
trung thành [17], và những tấm gương tốt; ngược lại, một
người sinh ra đã là người càm quyền đứng đầu mà lại đánh mất quyền lực vì
thiếu khôn ngoan chính trị sẽ phải chịu nhục nhã hai lần.
Và nếu chúng ta xem xét những lãnh chúa ở Ý đã
mất nhà nước trong thời đại của chúng ta, như vua Naples, [18] công tước
Milan [19] và
những người khác, trước hết tôi thấy ở họ một khuyết điểm chung về quân lực, mà
nguyên nhân đã được thảo luận dài dòng ở trên; sau đó, chúng ta sẽ thấy rằng
một số người trong họ hoặc bị dân chúng oán hận, hoặc nếu có dân chúng thân
thiện, họ lại không biết cách bảo vệ mình trước giới quý tộc quyền thế. Bởi nếu không có những khuyết điểm này, những nhà nước có đủ sức đưa quân
ra chiến trường sẽ không bị đánh mất.
Philip xứ Macedon, không phải cha của
Alexander mà là người bị Titus Quintius đánh bại, [20] không có
một nhà nước lớn lao nếu so với sự vĩ đại của người La Mã và Hy Lạp – những kẻ
đã tấn công ông; tuy nhiên, vì ông là một quân nhân và biết cách đối đãi với
dân chúng cũng như bảo vệ mình trước tầng lớp quyền thế, quý tộc, ông đã duy trì cuộc chiến
chống lại họ trong nhiều năm; và dù cuối cùng ông mất quyền thống trị một vài
thành phố, ông vẫn giữ được vương quốc của ông.
Do đó, những người cầm quyền đứng đầu của
chúng ta, những kẻ đã ở trong thực thể chính trị của mình nhiều năm, đừng nên
đổ lỗi cho thời vận may rủi khi họ đánh mất chúng sau đó, mà hãy đổ lỗi cho về
sự ỷ lại và thiếu nỗ lực của bản thân. Bởi trong những thời kỳ yên bình, họ
chưa bao giờ nghĩ rằng thời thế có thể đổi thay (đây là khuyết điểm chung của
con người: không tính đến bão tố khi trời quang), nên khi sau này thời cuộc trở
nên bất lợi, họ chỉ nghĩ đến việc bỏ chạy chứ không nghĩ đến việc tự phòng vệ và
chống trả để bảo vệ mình. Họ còn hy vọng rằng dân chúng, vì chán ghét sự ngạo
mạn của kẻ chiến thắng, sẽ mời họ quay trở lại. Phương án này có thể chấp
nhận được khi không còn cách nào khác; nhưng thực sự là sai lầm khi đã bỏ qua
những phương sách khác chỉ để trông chờ vào phương án này. Bởi vì, một người không bao
giờ nên vấp ngã với tin tưởng rằng sẽ có ai đó đỡ mình dậy khi khó khăn. Dù điều đó có
xảy ra hay không, nó cũng không mang lại an toàn thực sự, vì sự phòng vệ ấy hèn
yếu và không phụ thuộc vào chính bản thân mình.
Chỉ những phương
cách phòng vệ nào dựa vào chính bản thân ngài và vào bản lĩnh cầm quyền của
ngài mới là phương cách tốt, chắc chắn và bền vững.
Chương XXV
Thời Vận May Rủi Có Thể Làm Được Gì Trong Những
Sự Việc Của Con Người, Và Cách Thức Để Chống Lại
Không phải tôi không biết rằng nhiều người đã
và đang giữ quan điểm rằng: mọi sự vật việc trên đời đều do thời vận may rủi và
Gót cai quản đến mức con người không thể điều chỉnh chúng với sự thận trọng của họ, quả thực họ chẳng có cách cứu vãn nào cả; vì
lẽ đó, họ có thể phán đoán rằng người ta không cần cần phải nhọc công/tốn sức
quá nhiều về những sự vật việc nhưng hãy cứ để bản thân cho thời vận may rủi đưa đẩy. Quan điểm này đã được
tin tưởng nhiều hơn trong thời đại của chúng ta vì sự biến đổi lớn lao của
mọi sự vật việc, những gì đã được thấy và đang được thấy mỗi ngày, vượt ngoài mọi dự đoán của con
người.
Khi suy nghĩ về điều này, đôi khi tôi cũng
nghiêng về quan điểm của họ. Tuy nhiên, để ý chí tự do của chúng ta không bị triệt tiêu,
tôi phán đoán rằng có thể đúng là thời vận may rủi nắm quyền trọng tài một nửa
những hành
động của chúng ta, nhưng thời vận may rủi cũng để lại nửa còn lại,
hoặc gần như thế, cho chúng ta tự định đoạt.
Và tôi ví thời vận may rủi như một người phụ nữ, giống như một trong những
dòng sông hung dữ này, khi nổi giận,
chúng làm ngập lụt đồng bằng, tàn phá cây cối nhà cửa, cuốn đất từ nơi này đổ
sang nơi khác; mọi người đều chạy trốn trước sức mạnh của chúng, ai nấy đều
khuất phục trước xung lực không thể ngăn cản được của chúng. Tuy nhiên, dù bản
chất chúng là vậy, không có nghĩa là con người, khi trời yên đất lặng, lại
không thể dự phòng bằng cách xây đê và đắp đập, để sau đó khi nước sông dâng cao, chúng sẽ tuôn chảy theo kênh đào hay xung lực của chúng sẽ không
quá dữ dội vô độ và tai hại đến thế.
Điều tương tự cũng xảy ra với thời vận may rủi, nó thể hiện sức mạnh
của nó nơi
nào bản lãnh của người cầm quyền đứng đầu chưa được chuẩn bị [21] để chống lại nó, và vì vậy, nó dồn xung lực vào những
nơi nó biết không có đê hay đập dựng lên ngăn chặn nó. Và nếu ngài xem xét nước Ý, nơi là trung tâm của
những biến động này và là nơi đã tạo ra động lực cho chúng, ngài sẽ thấy [22] một đất nước không
có đập và cũng chẳng có bất kỳ con đê nào. Nếu nước Ý được xây đê bằng bản lĩnh
chính trị phù hợp, giống như Đức, Tây Ban Nha và Pháp, thì trận lụt này hoặc đã
không gây ra những biến động khủng khiếp như vậy, hoặc đã chẳng bao giờ ập đến nơi này.
Tôi mong rằng bấy nhiêu đã đủ để nói tổng quát về việc chống lại thời vận may
rủi.[23]
Nhưng nếu chỉ xét những chi tiết cụ thể, tôi xin nói rằng người ta thấy một người cầm quyền
đứng đầu hôm nay còn đang thịnh vượng nhưng ngày mai đã sụp đổ, nhưng chẳng thấy vị này thay đổi bản tính
hay bất kỳ phẩm chất nào.Tôi tin rằng điều này trước hết xuất phát từ những
nguyên nhân đã thảo luận kỹ ở phần trước: đó là người cầm quyền đứng đầu nào
hoàn toàn dựa vào thời vận
may rủi sẽ suy vong khi thời vận may rủi thay đổi. Xa hơn
nữa, tôi tin rằng, người nào biết điều chỉnh phương thức hành động của mình cho phù hợp
với tính chất thời cuộc thì sẽ thành công; và và tương tự, người nào có phương thức hành động
không hòa hợp với thời thế sẽ thất bại.
Người ta thấy rằng trong những việc dẫn con
người đến mục tiêu vốn mỗi người hướng tới, đó là vinh quang và giàu sang, họ tiến hành theo
nhiều cách khác nhau: người thì thận trọng, [24] kẻ thì táo
bạo; người dùng bạo lực, kẻ dùng mưu mẹo; người kiên nhẫn, kẻ nóng nảy — và với
những phương thức khác nhau này, mỗi người đều có thể đạt được mục tiêu. Người
ta cũng thấy hai người đều
cùng thận trọng, một người hoàn thành kế hoạch của mình,
người kia không; tương tự, hai người đều thành công như nhau nhưng dùng hai
phương pháp khác nhau, một người thận trọng, người kia táo bạo. Điều này không
nảy sinh từ đâu khác ngoài tính chất của thời thế, mà họ có hòa hợp hay không
với nó trong phương cách hành động của mình.
Từ đây dẫn đến
những gì tôi đã nói: rằng hai người làm việc khác nhau nhưng đạt được cùng một
kết quả; và trong hai người làm việc y hệt nhau, một người được dẫn dắt đến mục
đích của mình, người kia thì không. Chính từ đây nảy sinh
sự thăng trầm của thành công tốt đẹp: vì nếu một người tự dẫn dắt bản thân bằng thận trọng và kiên nhẫn, và thời thế cùng sự
việc xoay
vần phù hợp với cách thức dẫn dắt của người
này, người này sẽ thành công; nhưng nếu thời thế và những sự việc đổi khác thay
đổi không còn phù hợp, người đó sẽ bị hủy hoại vì không thay đổi phương
thức hành động của mình.
Cũng không thể tìm thấy người nào đủ khôn
ngoan để biết biết cách tự thích nghi theo thời thế, dù là bởi vì người ta không thể đi chệch khỏi
những gì bản tính tự nhiên thôi thúc, hay cũng vì khi một người luôn thịnh vượng nhờ vẫn đi trên một con đường, người này không thể bị thuyết
phục để rời bỏ nó.. Vì vậy, người thận trọng, khi đến lúc cần phải táo bạo, lại không biết cách làm
điều đó, nên đi đến diệt vong; vì nếu người này chịu thay đổi bản tính theo
thời thế và sự việc, thì thời vận may rủi của người đó sẽ không chuyển dịch.
Vua chiên Julius II hành động táo bạo trong
mọi công việc, và ông thấy thời thế cùng hoàn cảnh phù hợp với cách hành động
của mình đến nỗi ông luôn đạt được kết quả tốt đẹp. Ngài hãy xem xét cuộc viễn
chinh đầu tiên [25] mà
ông thực hiện ở Bologna, khi Messer Giovanni Bentivoglio vẫn còn sống. Người
Venice không hài lòng; vua Tây Ban Nha cũng vậy; ông đang thảo luận với Pháp [26] về
cuộc viễn chinh đó; vậy mà, với sự hung hãn và táo bạo của mình, ông đã
đích thân khởi động cuộc viễn chinh. Hành động này khiến Tây Ban Nha và người
Venice rơi vào tình trạng lấp lửng chờ đợi: người Venice sợ hãi, còn Tây Ban Nha thì
khao khát giành lại toàn bộ vương quốc Naples.
Mặt khác, ông kéo theo cả vua Pháp; bởi khi vị
vua đó thấy ông hành động, và vì muốn kết bạn với Julius để đánh bại người
Venice, nhà vua cho rằng mình không thể từ chối cung cấp quân cho Julius nhưng
không gây hấn công khai. Julius đã dùng hành động táo bạo để thực hiện điều
nhưng không một vị vua chiên nào khác, với tất cả sự thận trọng của con người,
có thể làm được. Bởi nếu ông đợi đến khi rời khỏi Rome với những quyết định
chắc chắn và mọi sự việc được sắp xếp ổn thỏa như bất kỳ vị vua chiên nào khác,
ông sẽ không bao giờ thành công. Vua nước Pháp khi đó sẽ đưa ra hàng ngàn lý do
để thoái thác, và những kẻ khác sẽ gieo vào ông hàng ngàn sợ hãi. Tôi xin bỏ
qua tất cả những hành động khác của ông, vì tất cả đều giống nhau và đều thành
công tốt đẹp. Sự ngắn ngủi của đời ông không cho ông nếm trải những gì ngược lại; bởi
nếu lúc đó đòi hỏi ông phải thận trọng, sự sụp đổ sẽ theo sau: ông sẽ không
bao giờ đi chệch khỏi những phương thức mà bản
tính ông đã định sẵn.[27]
Tôi kết luận, do đó, rằng khi thời vận may
rủi thay đổi mà con người vẫn cố chấp trong phương thức hành động của mình, họ sẽ
thành công chừng nào còn thuận hợp và ngay khi không thuận hợp, họ sẽ thất bại. Thực sư, tôi phán đoán
điều này, rằng thà táo bạo còn hơn là thận trọng, bởi vì thời vận may rủi là
một người phụ nữ; và cần thiết, nếu muốn chế ngự nàng, phải đánh đập và quật
ngã nàng. Người ta thấy rằng nàng để những người táo
bạo chinh phục mình nhiều hơn là những người tiến hành một cách lạnh lùng. Và vì thế, luôn như một người phụ nữ, nàng là bạn của những người
trẻ tuổi, bởi họ ít thận trọng hơn, hung hãn hơn, và chế ngự nàng với
nhiều liều lĩnh hơn.
Chương XXVI
Lời Kêu Gọi
Chiếm Lại Nước Ý Và Giải Cứu Tổ Quốc Khỏi Lũ Ngoại Bang
Vậy nên, sau khi
đã xem xét mọi điều được thảo luận ở trên, và tự suy ngẫm liệu rằng tại nước Ý
hiện nay, thời thế có đang hướng đến sự tôn vinh một người cầm quyền
đứng đầu mới hay không,
và liệu có sẵn chất liệu để trao cơ hội cho một người khôn ngoan và bản lĩnh thiết lập
một thể chế mang lại
vinh quang cho chính vị này và tốt đẹp cho cộng đồng người dân nơi đây; tôi thấy
rằng có quá nhiều yếu tố đang ủng hộ một người cầm quyền đứng
đầu mới, đến mức tôi không
biết liệu đã từng có thời điểm nào thích hợp hơn thế này chưa.
Và nếu, như tôi
đã nói, [28] để một người muốn
thấy bản lĩnh của Moses thì cần có việc người Ai Cập cùm kẹp dân Israel trong
cảnh nô lệ; để biết sự vĩ đại trong tinh thần của Cyrus thì cần có việc người
Media áp bức người Ba Tư; và để biết sự xuất sắc của Theseus thì cần có việc
hoàn cảnh làm phân tán người Athens; thì hiện nay, để nhận biết bản lĩnh của
một tinh thần Ý, cần có việc thực tại đẩy nước Ý xuống tình trạng hiện tại.
Tình trạng này nô dịch người Ý hơn cả người Do Thái, biến họ thành kẻ phục tùng
hơn cả người Ba Tư, chia cắt họ hơn cả người Athens; một đất nước không đầu não, không trật tự, bị đánh đập, bị tước đoạt, bị xé nát, bị
cướp phá, và nếm trải mọi
loại tàn phá.
Và dù cho đến nay một tia sáng đã lóe lên ở
một người khiến người ta có thể cho rằng Gót đã giao phó cho vị này sứ mệnh cứu chuộc đất nước, nhưng sau
đó người ta thấy rằng ở đỉnh cao của hành động, thời vận may rủi đã đẩy lùi vị
này. Vì vậy, nước Ý, giờ đây như thể không còn sự sống, đang chờ đợi bất kỳ ai
có thể chữa lành những vết thương cho mình, chấm dứt cảnh cướp phá Lombardy,
bãi bỏ những sưu thuế tại vương quốc và Tuscany, và chữa lành những vết lở loét
đã mưng mủ từ lâu. Người ta có thể thấy đất nước cầu xin Gót gửi đến một người
để cứu chuộc mình khỏi những sự tàn bạo và sỉ nhục của lũ ngoại bang man rợ này. Người ta
cũng có thể thấy đất nước đã sẵn sàng và tự nguyện theo một ngọn cờ, miễn là
có ai đó phất nó lên.
Hiện nay, người ta cũng không thấy ai mà nước
Ý có thể đặt hy vọng nhiều hơn vào gia tộc hiển hách của ngài. – gia tộc với thời vận may
rủi và bản lĩnh chính trị của mình, được Gót và Hội nhà thờ Catô ủng hộ (nơi mà
gia tộc ngài hiện đang làm chủ), [29] có
thể đứng đầu cuộc giải cứu này.Việc này không quá khó nếu ngài [30] tái hiện những hành động và cuộc đời của những người tôi
đã nêu tên ở trên. Và mặc dù những người đó hiếm có và phi thường, tuy nhiên họ
cũng chỉ là con người, và mỗi người trong số họ đều có ít cơ hội hơn hiện tại;
bởi vì công cuộc của họ không chính nghĩa hơn công cuộc này, cũng không dễ dàng
hơn, và Gót cũng không thân thiện với họ hơn là đối với ngài.
Ở đây có chính nghĩa lớn
lao: ‘vì chiến tranh là chính đáng với những ai mà nó là cần thiết, và vũ khí
là thánh thiện khi chẳng còn hy vọng nào ngoại trừ vũ khí.’ [31] Ở
đây có sự sẵn
lòng rất lớn; và nơi nào có sự sẵn lòng lớn, ở đó
không thể có khó khăn lớn, miễn là gia tộc ngài giữ tầm ngắm vào
những thiết chế của những người mà tôi đã đưa ra. Bên cạnh đó, tại đây người ta
có thể thấy những điều phi thường không có tiền lệ, do Gót gây ra: [32] biển đã
mở lối; một đám mây đã hộ tống ngài trên đường; tảng đá đã phun trào nước;
tại đây man-na đã rơi như mưa; [33] mọi sự vật việc đã hội tụ vào sự vĩ
đại của ngài. Phần
còn lại ngài phải tự làm. Gót không muốn làm tất cả mọi việc, để không tước đoạt ý chí
tự do khỏi chúng ta và cả phần vinh quang thuộc về chúng ta.
Và cũng không
phải là một điều kỳ lạ nếu không ai trong số những người Ý đã được nêu tên
trước đây có thể thực hiện được điều mà người ta đang hy vọng gia tộc hiển hách
của ngài sẽ thực hiện; và nếu trong rất nhiều cuộc cách mạng tại nước Ý và
trong rất nhiều cuộc điều binh khiển tướng của chiến tranh, luôn luôn có vẻ như
bản lĩnh quân sự đã tắt lịm bên trong nước Ý. Điều này nảy sinh từ sự thật rằng
những thể chế cổ xưa của đất nước không tốt, và rằng chưa từng có ai biết cách để
tìm ra những cái mới; và chẳng có điều gì mang lại nhiều vinh quang đến thế cho
một người mới trỗi dậy bằng những luật lệ mới và những thể chế mới do chính
người đó tìm ra. Khi những điều này đã được thiết lập vững chắc và mang trong
mình sự vĩ đại, chúng khiến cho người đó được tôn sùng và ngưỡng mộ.
Và ở Ý không
thiếu chất liệu để đưa vào mọi hình thái; ở đây có bản lĩnh lớn trong những tay
chân, giá như nó không thiếu hụt trong những cái đầu dẫn
dắt. Hãy xem trong những cuộc đấu tay đôi và những cuộc giao tranh ít người,
người Ý vượt trội về sức mạnh, sự khéo léo và tài trí. Nhưng khi đến với quân
đội, họ không thể sánh bằng. Và mọi sự việc đều xuất phát từ sự yếu kém ở đầu
óc dẫn dắt, bởi vì kẻ biết thì người khác không vâng lời, và ai nấy đều tự cho
là mình biết cả, vì cho đến nay
chưa ai có thể tự nâng mình lên — bằng cả bản lĩnh chính trị lẫn thời vận may rủi — đến
mức khiến những người khác phải khuất phục. Từ đó dẫn đến việc trong suốt thời
gian dài, trong bao nhiêu cuộc chiến hai mươi năm qua, hễ đội quân nào hoàn
toàn là người Ý thì luôn tỏ ra tồi tệ. Bằng chứng đầu tiên là Taro, rồi đến Alessandria,
Capua, Genoa, Vailà, Bologna và Mestre. [34]
Vì vậy, nếu gia tộc cao quý của ngài muốn theo
bước những bậc vĩ nhân đã cứu chuộc đất nước họ, [35] , thì
trước hết, như là nền tảng thực sự của mọi sự nghiệp, là phải tự trang bị cho mình quân đội
riêng; vì không ai có thể có những người lính trung thành
hơn, chân thực hơn hay giỏi giang hơn thế. Và dù mỗi người lính đều có thể tốt,
nhưng tất cả sẽ trở nên tốt hơn khi họ thấy được chỉ huy bởi chính người cầm
quyền đứng đầu của họ, và được vị này tôn trọng cũng như biệt đãi.
Do đó, là cần thiết để tự mình chuẩn bị quân
lực như thế nhằm có thể dùng bản lĩnh Ý mà tự bảo vệ mình khỏi lũ ngoại bang.
Và dù bộ binh Thụy Sĩ và Tây Ban Nha đang được kính sợ là kinh hoàng, tuy nhiên
có một khiếm khuyết ở cả hai, mà nhờ đó một đội quân thứ ba không chỉ có thể
chống lại chúng mà còn tự tin đánh bại chúng. Bởi vì người Tây Ban Nha không
thể chống đỡ kỵ binh, và người Thụy Sĩ phải sợ bộ binh nếu họ gặp phải trong
chiến đấu bất kỳ ai cũng kiên cường như
chính họ.
Vì vậy, kinh nghiệm đã và sẽ cho thấy rằng
người Tây Ban Nha không chịu nổi kỵ binh Pháp, còn người Thụy Sĩ bị bộ binh Tây
Ban Nha đánh bại. Dù chưa có một cuộc thử nghiệm hoàn chỉnh về điều sau này,
nhưng ta đã thấy dấu hiệu trong trận Ravenna, [36] khi bộ
binh Tây Ban Nha đối đầu với những tiểu đoàn Đức – những kẻ dùng cùng một đội
hình như người Thụy Sĩ.. Ở đó, người Tây Ban Nha với thân thể linh hoạt và được
khiên che, đã len lỏi vào giữa và dưới những cây thương của người Đức, rồi tấn
công họ một cách an toàn mà họ không có cách nào chống đỡ; và nếu không nhờ kỵ
binh xông vào ứng cứu, người Tây Ban Nha đã tiêu diệt hết người Đức.
Sau khi đã hiểu
những khiếm khuyết của cả hai loại bộ binh này, người ta có thể thiết lập một
đội quân mới có khả năng kháng cự kỵ binh và không khiếp sợ bộ binh; điều này
sẽ thành hiện thực nhờ một sự tái tạo vũ khí và một sự thay đổi trong các đội
hình. Và đây chính là những việc mà khi được sắp xếp và tổ chức lại mới, sẽ
mang lại danh tiếng và sự vĩ đại cho một người cầm quyền đứng đầu mới.
Vì thế, người ta
không nên để cơ hội này trôi qua, để nước Ý, sau bấy nhiêu thời gian, cuối cùng
cũng thấy được vị cứu tinh của mình. Tôi không thể diễn tả hết lòng yêu mến mà tất cả những tỉnh thành vốn đã
chịu đựng những trận lụt ngoại bang này sẽ dùng để đón nhận vị này; với khát khao trả thù ra sao, với đức tin kiên
định thế nào, với lòng thành
kính ra sao, và với
những giọt nước mắt thế
nào. Cánh cửa nào sẽ đóng lại trước vị này? Dân tộc nào sẽ từ chối vâng lời vị này? Sự đố kỵ nào
sẽ ngáng trở vị này? Người Ý nào sẽ từ chối thần phục vị này? Sự thống trị của lũ ngoại bang này đang bốc mùi hôi thối đối với tất cả mọi người.
Vậy nên, cầu
mong gia tộc hiển hách của ngài hãy nắm lấy nhiệm vụ này với tinh thần và hy vọng mà người ta vốn dùng để đảm đương
những công cuộc chính nghĩa, để dưới biểu tượng của gia tộc ngài, tổ quốc này có thể
trở nên cao quý, và dưới sự bảo trợ của gia tộc ngài, lời thơ của Petrarca có thể trở thành sự thật:
“Bản
lĩnh chính trị cầm vũ
khí chống lại sự hung bạo,
Và khiến trận chiến trở nên ngắn ngủi,
Vì tinh
thần quả cảm xưa kia trong trái tim người Ý
Vẫn chưa hề lụi tắt.” [37]
PHỤ LỤC
Trong bức thư sau đây – được coi là bức thư nôiir tiếng nhất trong toàn bộ văn học Ý – Machiavelli mô tả
một ngày trong đời sống của ông, , đồng thời tiện bút cho biết ông vừa hoàn
thành Người Cầm Quyền Đứng Đầu. Bức thư được viết để trả lời người bạn
Francesco Vettori – đại sứ Florence ở Roma – người trước đó đã gửi một bức thư
mô tả một ngày trong đời sống của mình. Thư trả lời của Machiavelli phần nào là
sự giễu nhại lối kể chuyện có chút tự mãn của Vettori, nhưng cũng đem lại cho
chúng ta một cái nhìn từ bên ngoài về một nhà tư tưởng chính trị đang làm việc.
Qua đó, chúng ta biết được — trong số nhiều điều khác — rằng Người Cầm Quyền Đứng
Đầu nảy sinh từ những đối thoại tư tưởng với những tác giả Hy–La cổ đại, và rằng trong tác phẩm ấy Machiavelli đã đào sâu
đến mức tối đa vào đề tài này của ông.
Niccolò Machiavelli Gửi Francesco Vettori,
Florence, Ngày 10 Tháng 12 Năm 1513.
Ngài đại sứ cao quí:
“Ơn huệ của thần linh chưa bao giờ đến muộn.” [38]
Tôi nói điều này vì dường như tôi đã đánh mất — đúng hơn là làm thất lạc — ân
tình của ngài, khi ngài đã quá lâu không viết thư cho tôi, và tôi không biết
nguyên nhân từ đâu mà ra. Trong tất cả những gì đã nảy ra trong đầu tôi, tôi hầu như
không để tâm đến điều nào, ngoại trừ một điều duy nhất: đó là tôi lo sợ rằng
ngài đã ngừng viết thư cho tôi vì có ai đó đã viết cho ngài rằng tôi không phải
là người cẩn trọng giữ gìn thư từ của ngài; và tôi biết rằng, ngoài Filippo và
Pagolo, không ai khác từng được xem những bức thư ấy qua tôi.
Tôi đã lấy lại
được thiện cảm của ngài qua bức thư gần đây nhất của ngài, đề ngày 23 tháng
trước; trong đó tôi rất vui khi thấy ngài thi hành công vụ nhà nước của mình
một cách ổn định và êm thấm như thế nào. Tôi khuyên ngài hãy tiếp tục như vậy,
bởi vì ai từ bỏ sự an nhàn của mình vì lợi ích của người khác thì chỉ
làm mất phần của chính mình mà chẳng nhận được sự biết ơn nào từ họ.
Và bởi vì thời
vận may rủi muốn tự mình chi phối mọi sự việc, nên nàng cũng muốn chúng ta để
mặc cho nàng hành động, giữ yên lặng và không gây phiền nhiễu, và chờ
đợi thời điểm khi nàng cho phép con người được hành động; và khi đó, sẽ là
thích đáng để ngài nỗ lực nhiều hơn, quan sát sự việc kỹ lưỡng hơn, còn tôi thì
rời bỏ trang viên của mình và nói: “Tôi đây.” Vì thế, để đáp lại ân tình của
ngài một cách tương xứng, tôi không thể làm gì khác ngoài việc kể cho ngài nghe
đời sống của tôi diễn ra như thế nào; và nếu ngài thấy nó đáng để đem ra so
sánh với đời sống của ngài, thì tôi sẵn lòng hoán đổi.
Tôi ở lại trang viên, và kể từ khi những bién cố xảy ra gần đây, [39]
tôi chưa ở Florence tổng cộng quá hai mươi ngày. Cho đến nay tôi vẫn tự tay bắt
chim hoét. [40] Tôi thức dậy trước
bình minh, chuẩn bị bẫy, và ra ngoài với một bó lồng trên lưng, trông như Geta
khi trở về từ bến cảng với những quyển sách của Amphitryon; tôi bắt được ít nhất
hai, nhiều nhất sáu con chim hoét. Và cứ thế trôi qua suốt tháng Chín; rồi trò
tiêu khiển này, dù phiền toái và lạ lùng, cũng kết thúc, khiến tôi không mấy hài lòng.
Và đời sống của tôi là thế nào, tôi sẽ kể ngài
nghe. Tôi thức dậy khi mặt trời mọc và đi đến khu rừng của mình đang cho chặt đốn của tôi, nơi tôi ở hai tiếng để xem xét công việc của
ngày hôm trước, và dành thời gian với những người đốn gỗ – những người luôn gặp
rắc rối hoặc với nhau hoặc với hàng xóm.
Và về khu rừng này tôi có thể kể ngài hàng
ngàn chuyện thú vị về những gì xảy ra
với tôi cùng Frosino da Panzano và những người khác muốn mua củi.
Và đặc biệt Frosino đã sai người đến lấy một
số chuyến củi mà không hề báo trước cho tôi chút nào, và khi thanh toán, hắn
lại muốn trừ đi của tôi mười lire, khoản mà hắn nói rằng tôi nợ hắn từ bốn năm trước, khi hắn thắng tôi trong
trò bài cricca tại nhà Antonio Guicciardini. Tôi bắt đầu nổi giận và suýt nữa
đã buộc tội người đánh xe — kẻ đến lấy củi — là ăn trộm; nhưng Giovanni
Machiavelli đã can thiệp và dàn hòa chúng tôi.
Batista Guicciardini, Filippo Ginori, Tommaso
del Bene và một số công dân khác, khi gió bắc thổi, đã đặt mua mỗi người một xe
củi từ tôi. Tôi hứa với tất cả, nhưng lại gửi một xe cho Tommaso — và ở
Florence, nó biến thành nửa xe; bởi vì để chất củi lên thành đống thì có chính
hắn, vợ hắn, người hầu và lũ con hắn — tất cả xúm lại, trông chẳng khác gì
Gabbura cùng đám con trai khi hắn dùng búa nện chết một con bò vào ngày thứ
Năm. Khi thấy ai là người hưởng lợi, tôi nói với những người còn lại rằng tôi
không còn củi nữa; và tất cả đều làm ầm lên, đặc biệt là Batista, kẻ đã xếp
việc này vào hàng những tai họa khác của vùng Prato.
Rời khu rừng, tôi
đi đến một con suối, rồi từ đó đến chỗ đặt bẫy chim. Tôi kẹp dưới nách một
quyển sách — Dante, Petrarch, hoặc một trong những thi sĩ nhỏ hơn như Tibullus,
Ovid, và những người tương tự. Tôi đọc về những đam mê tình ái và những cuộc
tình của họ; tôi nhớ lại những chuyện của chính mình và vui hưởng một lúc trong
những suy tưởng ấy.
Sau đó, tôi đi
dọc con đường đến quán trọ; tôi trò chuyện với những người qua lại, hỏi họ tin
tức về nơi họ đến; tôi học được nhiều điều khác nhau và ghi nhận những sở thích
đa dạng cũng như những ý kiến khác nhau của con người.
Trong lúc đó, giờ
ăn trưa đến; tôi dùng bữa cùng gia đình và những người làm công, với những món
ăn mà trang trại nghèo nàn và gia sản ít ỏi của tôi cung cấp. Ăn xong, tôi quay
lại quán trọ; ở đó thường có chủ quán, một người bán thịt, một thợ xay và hai
thợ làm bánh. Cùng với họ, tôi tự hạ mình thành một kẻ thô lỗ suốt cả ngày,
chơi bài cricca và tric-trac; từ đó nảy sinh hàng ngàn cuộc cãi vã và vô số lời
xúc phạm. Chúng tôi tranh nhau từng đồng xu, và tiếng la hét vang tới tận San
Casciano.
Như thế, vùi mình
trong đám người hèn mọn này, [41] tôi gột sạch lớp mốc khỏi bộ não và
làm dịu đi sự cay nghiệt của số phận, khi cam chịu để bị giẫm đạp theo cách này
— để xem liệu nàng (thời vận) (thời vận may rủi) có biết xấu hổ về điều đó hay không.
Khi chiều tối
đến, tôi trở về nhà và vào phòng làm việc. Ở cửa, tôi cởi bỏ quần áo ban ngày
vấy bẩn bùn đất và mồ hôi, rồi mặc lên mình bộ trang phục vương giả và lịch
lãm. Khi đã chỉnh tề, tôi bước vào những triều đình cổ xưa của những bậc tiền
nhân, nơi tôi được họ đón tiếp ân cần, và tôi thưởng thức món ăn duy nhất thực
sự thuộc về tôi — món ăn mà tôi sinh ra để hưởng thụ. Ở đó, tôi không hề ngại
ngùng trò chuyện với họ, hỏi họ lý do cho những hành động của họ; và với lòng
nhân hậu, họ trả lời tôi. Trong suốt bốn giờ, tôi không cảm thấy buồn chán; tôi
quên hết mọi nỗi lo, không sợ nghèo khổ, và cái chết cũng không làm tôi kinh
hãi. Tôi hoàn toàn hòa mình vào họ. Và bởi vì Dante đã nói rằng hiểu mà không
ghi nhớ thì không tạo thành tri thức [42], nên tôi đã ghi chép lại những gì thu
nhận được từ những trò chuyện ấy, và soạn ra một tác phẩm nhỏ mang tên De
Principatibus [Về những lãnh địa], trong đó tôi
đào sâu hết mức có thể vào những suy ngẫm về đề tài này, lãnh địa là gì, có
những loại nào, chúng
được giành lấy như thế nào, được duy trì ra sao, và tại sao lại bị mất đi.
Nếu ngài từng hài
lòng với bất kỳ ý tưởng kỳ quặc nào của tôi, thì ý tưởng này hẳn sẽ không làm
ngài thất vọng. Đối với một người cầm quyền — đặc biệt là một người cầm quyền
mới — tác phẩm này đáng được đón nhận. Vì vậy, tôi đã gửi nó đến Đức ông Giuliano [43] . Filippo
Casavecchia đã xem qua; ông ấy có thể kể cho ngài nghe phần nào về tác phẩm
cũng như những trao đổi của tôi với ông ấy, dù tôi vẫn đang tiếp tục bổ sung và
trau chuốt nó.
Ngài muốn , thưa ngài
đại sứ vĩ đại, rằng tôi rời bỏ đời sống này để đến sống cùng ngài. Tôi sẽ làm
vậy bằng mọi cách, nhưng hiện tại tôi còn một số công việc sẽ hoàn tất trong
vòng sáu tuần tới. Điều khiến tôi lo ngại là nhà Soderini đang ở đó (Rome), và nếu tôi đến, tôi
sẽ buộc phải thăm và trò chuyện với họ. Tôi e rằng khi trở về, tôi sẽ không được về nhà, mà phải
vào ngục Bargello, [44]
vì dù nhà nước này có nền móng rất vững chắc và sự an toàn lớn lao, tuy nhiên nó vẫn còn mới, và vì thế dễ nghi ngờ; lại cũng không thiếu
những kẻ khôn vặt – những người để tỏ ra giống
Pagolo Bertini, [45] kẻ sẽ để mặc người
khác tích lũy nợ nần và bỏ mặc tôi phải lo liệu việc thanh toán. Tôi cầu xin ngài hãy xua tan lo lắng này trong
tôi, và sau đó tôi vẫn sẽ đến gặp ngài vào thời gian đã định. [46]
Tôi đã bàn với
Filippo về việc có nên dâng tặng tác phẩm nhỏ này hay không; [47] và nếu có, thì nên tự mang đến hay gửi qua ngài. Nếu không dâng, tôi e rằng
Giuliano sẽ không đọc; và Ardinghelli sẽ chiếm lấy công lao cho công trình mới
nhất của tôi. Sự cần thiết thúc ép tôi phải dâng nó, bởi vì tôi đang kiệt quệ,
và không thể tiếp tục sống như hiện nay mà không bị khinh miệt vì nghèo túng;
chưa kể đến mong muốn rằng nhà Medici sẽ bắt đầu dùng tôi — dù chỉ là để lăn
một hòn đá.
Nếu sau đó tôi
vẫn không thể thuyết phục họ dùng tôi, thì tôi chỉ còn biết tự trách mình.
Nhưng nếu tác phẩm này được đọc, người ta sẽ thấy rằng tôi không hề ngủ quên
hay phung phí mười lăm năm nghiên cứu nghệ thuật cai trị. Bất kỳ ai cũng nên
hài lòng khi được phục vụ bởi một người đã tích lũy kinh nghiệm bằng cái giá
phải trả từ người khác.
Và không nên nghi
ngờ lòng trung thành của tôi, vì tôi luôn giữ vững nó, và bây giờ không phải là
lúc để tôi học cách phản bội. Một người đã trung thành và liêm chính suốt bốn
mươi ba năm như tôi, không thể thay đổi bản chất của mình được, và chính sự
nghèo khổ của tôi là bằng chứng cho lòng trung thành và phẩm giá của tôi.
Vậy, tôi mong ngài viết lại cho tôi biết sự
việc này hiện ra như thế nào trong nhận định của ngài; và tôi xin gửi gắm bản
thân mình nơi ngài.
Kính chúc ngài mọi sự thịnh đạt.
Ngày 10 tháng 12 năm 1513
Niccolò Machiavelli, tại Florence.
Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ nhất
(Feb/2026)
http://chuyendaudau.blogspot.com/
http://chuyendaudau.wordpress.com
https://chuyenxgan.blogspot.com/
[1] [Cả hai từ “you” trong câu
này đều là dạng xưng hô trang trọng hoặc số nhiều.
[2] [nghĩa đen: đế quốc
[3] [Những người Marranos, bị
Ferdinand trục xuất khỏi Tây Ban Nha vào năm 1501–1502, là người Do Thái. và những người Hồi
giáo bị ép buộc cải đạo sang Cơ Đốc giáo.
[4] [Năm 1512, khi Ferdinand gia
nhập Liên minh Thần thánh.
[5] [Bernabò Visconti, công tước
Milan từ 1354 đến 1385.
[6] [nghĩa đen: tốt.
[7] [Trích dẫn bằng tiếng Latinh
từ Livy, Sử ký, XXXV. 49.
[8] [nghĩa đen: xúc phạm.
[9] [Xem Chương 19, chú thích 12.
[10] [Antonio Giordani da Venafro (1459–1530), giáo sư luật tại Studio of
Siena.
[11] [Đây là lần thứ hai Petrucci
được gọi là “người cầm quyền đứng đầu Siena” (xem Chương 20); Trong Luận văn về
Livy III 6, ông được gọi là “bạo chúa của Siena”.
[12] [nghĩa đen: đề cao / exalts
[13] [Nghĩa đen: ý chí tự do / free will
[14] [Luca Rinaldi, một giám mục
và đại sứ của Hoàng đế Maximilian I (1459–1519), cùng với người mà NM đã quen biết
trong chuyến sứ mệnh đến gặp hoàng đế năm 1508.
[15] [nghĩa đen: dễ / easy
[16] [Xem mô tả tương tự của NM về
Maximilian, trong Rapporto delle cose della Magna của ông (1508).
[17] [Hầu hết những bản thảo đều
bỏ qua cụm từ “bạn tốt”.
[18] [Frederick xứ Aragon, bị
Ferdinand Công giáo trục xuất khỏi Naples năm 1501 và Louis XII, và bị phế truất.
[19] [Ludovico Sforza; xem Chương
3.
[20] [Về Philip V của Macedonia
(237–179 TCN), xem Bài giảng về Livy II 4, 10; III 10, 37.
[21] [nghĩa đen: được sắp xếp. / ordered
[22] [Cả hai từ “you/ngài” trong câu này
đều là dạng xưng hô trang trọng hoặc số nhiều.
[23] [nghĩa đen: phổ quát / universal
[24] [nghĩa đen: sự tôn trọng;
respetto thường được dịch là “thận trọng” và “do dự”. đôi khi được dùng với nghĩa “quan
tâm”.
[25] [Ở đây, cần hiểu đại từ nhân
xưng số nhiều hoặc trang trọng là “bạn”.
[26] [nghĩa đen: lý lẽ./ reasonings
[27] [Xem Luận về Livy III 9.
[28] [Xem Chương 6.
[29] [Hồng y Giovanni de’ Medici,
chú của Lorenzo, trở thành Vua chiên Leo X vào năm 1513.
[30] [Đại từ nhân xưng trang trọng
hoặc số nhiều
[31] [Trích dẫn bằng tiếng Latinh
từ Livy IX. 1; xem thêm Discourses on Livy III 12, và Lịch sử Florentine V 8,
trong đó cùng một câu trích dẫn được sử dụng để nhấn mạnh sự cần thiết hơn là công lý.
[32] [nghĩa đen: được tiến hành.
[33] [Đây lànhững sự việcđược nhắc
đến liên quan đến những phép lạ đã xảy ra khi Môi-se dẫn dân Y-sơ-ra-ên đến vùng
đất hứa, ngay trước khi mặc khải tại núi Sinai. Chúng không được dẫn theo như thứ tự giống như
trong Kinh Thánh, Xuất Ê-díp-tô Ký 14:21, 13:21, 17:6, 16:4.
[34] [Bảy trận đánh mà Ý chịu thất
bại, từ năm 1495 đến năm 1513.
[35] [nghĩa đen: những tỉnh.
[36] [Ngày 11 tháng 4 năm 1512;
xem Chương 3.
[37] [Petrarch, Italia mia,
93–96.
[38] [Petrarch, Chiến thắng của Thần thánh, 13.
[39] [Có lẽ là ám chỉ đến việc NM bị giam cầm và tra tấn vào tháng Hai và
tháng Ba năm 1513.
[40] thrushes
[41] "vermin" (trong tiếng Ý là pidocchi - lũ chấy rận)
> đám hàng thịt, thợ xay
[42] [Paradiso, V, 41–42.
[43] [Giuliano de' Medici (1479–1516), công tước xứ Nemours, con trai của
Lorenzo Đại đế, đồng thời là em trai của Giáo hoàng Leo X. Sau khi gia tộc
Medici trở lại nắm quyền tại Florence (1512), ông chủ yếu cư trú tại Rome; vào
thời điểm Machiavelli viết bức thư này (10/12/1513), ông đang ở đó. Machiavelli
ban đầu dự định dâng tác phẩm Người Cầm Quyền Đứng Đầu (De Principatibus) cho
Giuliano nhằm tìm kiếm sự bảo trợ chính trị. Tuy nhiên, sau khi Giuliano qua
đời năm 1516, tác phẩm được chuyển sang đề tặng Lorenzo de' Medici, cháu trai
của Lorenzo Đại đế, người trở thành công tước xứ Urbino cùng năm đó.
[44] [Nhà tù, vì NM sẽ bị nghi ngờ âm mưu với Soderini để trở lại của chế
độ cũ.
[45] Không có nhiều tài liệu lịch sử ghi chép chi tiết về Pagolo Bertini,
nhưng trong văn hóa dân gian và các tài liệu đương thời ở Florence, ông ta được
biết đến như một kẻ ranh ma, khôn lỏi, thường lừa đảo hoặc trốn tránh trách
nhiệm tài chính. Machiavelli nhắc đến ông như một ví dụ
điển hình về sự gian xảo trong xã hội Florence thời đó.
[46] Machiavelli rất muốn quay lại chính trường, nhưng ông đủ khôn ngoan để
biết rằng việc tiếp xúc với phe đối lập (nhà Soderini) ở Rome có thể khiến
chính quyền mới ở Florence nghi ngờ và tống ông vào ngục Bargello lần
nữa.
[47] [Giuliano.]
Những nhân vật được Machiavelli nhắc đến trong thư
phần lớn thuộc mạng lưới quen biết chính trị, xã hội và cá nhân của ông tại
Florence và vùng phụ cận. Francesco Vettori là bạn thân và cũng là kênh trung gian quan trọng
giữa Machiavelli với triều đình Medici ở Roma. Filippo Casavecchia, Filippo Ginori, Tommaso del Bene và Batista (Battista)
Guicciardini thuộc tầng
lớp công dân và quý tộc Florence, có quan hệ giao dịch hoặc giao du thường nhật
với ông. Antonio Guicciardini và gia đình Guicciardini là một dòng họ có thế
lực chính trị; họ cũng là thân tộc của sử gia Francesco Guicciardini, người có
liên hệ trí thức với Machiavelli. Giovanni Machiavelli là thân nhân của ông. Frosino da Panzano đại diện cho những mối quan hệ kinh tế địa phương (mua bán
gỗ). Trong khi đó, Giuliano de’ Medici là đối tượng mà Machiavelli tìm cách dâng tặng
tác phẩm (De Principatibus) nhằm tìm lại chỗ đứng chính trị. những nhân vật như Soderini, Pagolo Bertini hay Ardinghelli gắn với bối cảnh chính trị phức tạp đương
thời, phản ánh những lo ngại của Machiavelli về sự nghi kỵ, phe phái và cơ hội
thăng tiến sau khi ông bị thất sủng.