Bản Thể Học — Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì? (17)

Bản Thể Học

Hành Trình Của Một Câu Hỏi: Có Gì Hiện Hữu Và Hiện Hữu Là Gì?

(Từ Hy Lạp Cổ Đại Đến Những Câu Hỏi Về Thực Tại Ngày Nay)

( ← ... tiếp theo )

 

 

Phần 18 — Sự Phân Hóa Của Bản Thể Học Thế Kỷ XX (tiếp)

18.9. Derrida: Giải Cấu Trúc Và Sự Bất Ổn Của Nền Tảng

 

18.9.1. Giới thiệu: Thân thế và hành trình trí thức

 

Jacques Derrida sinh ngày 15/7/1930 tại El Biar (gần Alger) trong một gia đình Jews Sephardi đã sống ở Algérie qua nhiều thế hệ. Gia đình ông nhận quốc tịch Pháp từ năm 1870 theo Sắc lệnh Crémieux. Năm 1942, chính quyền Vichy áp đặt hạn ngạch sắc tộc đối với học sinh Jews tại Algérie thuộc Pháp và đuổi học Derrida. Khi cộng đồng Jews tự mở trường riêng để đón những học sinh bị đuổi, Derrida từ chối vào học vì không muốn tự nhốt mình trong một danh tính bị cô lập; thay vào đó, ông tự ý bỏ học suốt một năm. Kinh nghiệm bị gạt ra bên lề thời thơ ấu này trở thành nguồn gốc sâu xa định hình quan tâm suốt đời của Derrida: những phần tử bị đẩy ra ngoài lề, tuy nằm bên trong một hệ thống nhưng chưa bao giờ thực sự thuộc về trung tâm.

 

Năm 1949, Derrida sang Pháp du học và thi đỗ vào Trường Cao đẳng Sư phạm Paris (École Normale Supérieure – ENS) năm 1952. Ngay ngày đầu tiên nhập học, ông kết bạn với Louis Althusser, đồng thời theo học những bài giảng của Michel Foucault. Sau khi trượt kỳ thi thạc sĩ triết học (agrégation) lần đầu, ông thi đỗ ở lần thứ hai. Ông sang làm nghiên cứu sinh một năm tại Đại học Harvard (1956–1957) và kết hôn với nhà phân tâm học Marguerite Aucouturier tại Boston năm 1957.

 

Khi Chiến tranh độc lập Algérie bùng nổ, thay vì đi nghĩa vụ quân sự chiến đấu, Derrida xin dạy học cho con em binh sĩ Pháp và trẻ em địa phương tại Algérie (1957–1959). Lựa chọn này đặt ông — tương tự Albert Camus trước đó — vào vị thế của một người Pháp gốc Algérie (Pied-Noir) đứng giữa hai bờ chiến tuyến. Cho đến tận năm 1962, Derrida vẫn hy vọng hai bên đạt được một giải pháp liên bang để cộng đồng người Pháp tiếp tục sống hòa bình trong một nước Algérie độc lập — một lập trường rất gần với đề xuất của Camus.

 

Sau chiến tranh, Derrida lần lượt giảng dạy tại Đại học Sorbonne (1960–1964) và ENS (1964–1984). Ông đánh dấu tầm vóc trí thức của mình bằng bản dịch cùng bài luận mở đầu đồ sộ cho tác phẩm L'Origine de la géométrie (Nguồn gốc của hình học) của Edmund Husserl (1962). Điểm xuất phát của Derrida — tương tự Emmanuel Levinas — chính là Hiện tượng học Husserl, trước khi ông phát triển hướng đi riêng mang tên Giải cấu trúc (Déconstruction).[1]

 

Một bước quan trọng trong quá trình hình thành tư tưởng Derrida xuất hiện trong bài thuyết trình năm 1966, La structure, le signe et le jeu dans le discours des sciences humaines (Cấu trúc, dấu hiệu và jeu trong diễn ngôn của những khoa học nhân văn). Derrida bắt đầu từ vấn đề cấu trúc và tập trung vào vai trò của trung tâm. Một cấu trúc gồm nhiều yếu tố và những quan hệ giữa những yếu tố ấy. Khi một trung tâm tổ chức toàn bộ cấu trúc, trung tâm giữ vị trí đặc biệt: nó quy định cách những yếu tố khác liên hệ với nhau, nhưng bản thân nó lại được xem như điểm cố định của cấu trúc. Derrida đặt vấn đề với mô hình này. Nếu trung tâm quy định và giữ cố định những quan hệ giữa những yếu tố, nó hạn chế sự thay đổi của cấu trúc. Nhưng nếu những quan hệ ấy có thể thay đổi, trung tâm không còn giữ vai trò cố định như trước. Derrida dùng từ jeu để chỉ sự vận động của những yếu tố và những quan hệ trong cấu trúc khi không còn một trung tâm cố định kiểm soát toàn bộ sự vận động ấy.

 

Từ đây, Derrida đặt một câu hỏi rộng hơn đối với triết học phương Tây: những hệ thống triết học đã đặt khái niệm nào vào vị trí trung tâm để xác định những khái niệm khác? Tùy từng hệ thống, trung tâm có thể mang những tên như nguồn gốc, bản nguyên, ý thức, lý tính, ý nghĩa hoặc sự hiện diện. Một khái niệm giữ vị trí trung tâm khi hệ thống dùng nó làm điểm xuất phát để xác định những khái niệm khác. Derrida không đưa ra một trung tâm mới để thay thế những trung tâm ấy. Ông phân tích cách từng hệ thống thiết lập trung tâm, cách hệ thống phân biệt trung tâm với những gì nằm ngoài trung tâm, và những quan hệ mà sự phân biệt ấy tạo ra.

 

Năm 1967, Derrida xuất bản ba tác phẩm quan trọng: De la grammatologie (Về grammatologie — ngữ học chữ viết), L’Écriture et la différence (Chữ viết và sự khác biệt) và La voix et le phénomène (Tiếng nói và hiện tượng).

 

Trong ba tác phẩm này, De la grammatologie trình bày rõ cuộc phê phán của Derrida đối với logocentrisme (thuyết lấy logos làm trung tâm — khuynh hướng đặt lời nói, lý tính và ý nghĩa hiện diện ở vị trí trung tâm) và métaphysique de la présence (siêu hình học về sự hiện diện).[2]

 

Derrida tập trung vào sự ưu tiên mà truyền thống triết học phương Tây dành cho lời nói so với chữ viết. Trong nhiều văn bản triết học mà ông phân tích, lời nói được đặt gần người nói, ý định và ý nghĩa đang hiện diện hơn chữ viết. Khi người nói hiện diện, người nói có thể phát biểu và giải thích ý mình; chữ viết vẫn có thể tồn tại khi người viết vắng mặt và có thể được đọc trong những hoàn cảnh mà người viết không kiểm soát. Từ đó, truyền thống có thể xem chữ viết như hình thức thứ yếu, dùng để ghi lại lời nói đã có trước.

 

Derrida không chấp nhận sự phân biệt ấy như một tiền đề hiển nhiên. Ông hỏi liệu lời nói có thực sự cung cấp một ý nghĩa hoàn toàn hiện diện và tự đủ hay không. Một từ chỉ có ý nghĩa trong quan hệ với những từ khác; người khác cũng có thể lặp lại từ ấy trong một hoàn cảnh khác mà không cần người nói ban đầu hiện diện. Vì vậy, lời nói cũng phụ thuộc vào sự khác biệt giữa những dấu hiệu và vào khả năng lặp lại. Những đặc điểm mà truyền thống thường dùng để xem chữ viết là thứ yếu vì thế không chỉ thuộc về chữ viết.

 

Từ phân tích này, Derrida phát triển những khái niệm quan trọng như écriture (chữ viết) và trace (dấu vết). Écriture không chỉ chỉ hoạt động viết chữ theo nghĩa thông thường. Derrida dùng thuật ngữ này để khảo sát điều kiện hoạt động của ký hiệu nói chung. Một ký hiệu phải có khả năng được lặp lại trong những hoàn cảnh khác nhau thì mới có thể hoạt động như một ký hiệu. Vì thế, ý nghĩa của ký hiệu không thể phụ thuộc hoàn toàn vào sự hiện diện của một người nói hay vào một ý định duy nhất tại thời điểm phát ngôn. Trace chỉ dấu vết của những khác biệt và những quan hệ mà mỗi ký hiệu mang theo. Một ký hiệu có ý nghĩa nhờ quan hệ với những ký hiệu khác và nhờ sự khác biệt với những gì nó không phải.

 

L’Écriture et la différence mở rộng cuộc khảo sát qua những bài đọc về Heidegger, Levinas, Lévi-Strauss, Freud, Foucault và nhiều tác giả khác. Derrida không đứng bên ngoài những hệ thống này để đưa vào một nguyên tắc xa lạ. Ông đọc từng văn bản từ bên trong, theo sát cách tác giả xây dựng lập luận và tổ chức những phân biệt cơ bản. Ông đặc biệt chú ý đến những cặp đối lập như hiện diện/vắng mặt, bản nguyên/phái sinh, trung tâm/ngoại biên, lời nói/chữ viết. Sau đó, ông xem xét quan hệ giữa hai phía trong từng đối lập và hỏi liệu phía được ưu tiên có thực sự tồn tại độc lập với phía bị đặt ở vị trí thứ yếu hay không.

 

Phân tích này dẫn đến một kết quả quan trọng. Phía được đặt ở vị trí thứ yếu thường tham gia vào việc xác định ý nghĩa của phía được ưu tiên. Hiện diện chỉ có thể được xác định khi phân biệt với vắng mặt; bản nguyên chỉ có thể được xác định khi phân biệt với phái sinh; lời nói chỉ có thể được xác định trong quan hệ với chữ viết. Vì vậy, hệ thống không thể hoàn toàn tách phía được ưu tiên khỏi phía mà hệ thống đặt ở vị trí thứ yếu. Quan hệ giữa hai phía tạo thành điều kiện để mỗi phía có thể được xác định.

 

La voix et le phénomène tập trung vào Husserl. Derrida phân tích quan hệ giữa ý thức, ý nghĩa, dấu hiệu và sự hiện diện trong hiện tượng học của Husserl. Ông đặc biệt xem xét cách Husserl phân biệt biểu đạt có ý nghĩa với những dấu hiệu chỉ báo, cũng như cách Husserl mô tả lời nói bên trong và sự hiện diện của ý nghĩa đối với ý thức. Derrida đặt vấn đề với quan niệm cho rằng ý nghĩa có thể hiện diện trực tiếp và đầy đủ với ý thức. Ông phân tích vai trò của dấu hiệu, sự lặp lại và sự khác biệt để cho thấy rằng ý nghĩa vẫn phụ thuộc vào những quan hệ không thể quy về một sự hiện diện đơn nhất.

 

Ba tác phẩm năm 1967 vì thế cho thấy một hướng đi nhất quán trong cách Derrida đọc triết học. Ông không xây dựng một nguyên lý tối hậu mới để thay thế nguyên lý cũ. Ông cũng không phủ nhận những hệ thống triết học từ bên ngoài. Ông đi vào chính văn bản của từng hệ thống, xác định những đối lập mà hệ thống sử dụng, xem xét thứ bậc giữa hai phía, rồi phân tích những quan hệ khiến thứ bậc ấy có thể được thiết lập.

 

Khi phân tích những quan hệ này đến cùng, Derrida cho thấy rằng phía được ưu tiên không hoàn toàn tự đủ. Hệ thống cần phía bị đặt ở vị trí thứ yếu để xác định phía được ưu tiên. Hiện diện cần được phân biệt với vắng mặt; bản nguyên cần được phân biệt với phái sinh; lời nói cần được phân biệt với chữ viết. Vì thế, hệ thống không thể duy trì một sự phân biệt tuyệt đối giữa hai phía. Phía được ưu tiên mang trong chính cấu trúc của nó quan hệ với phía bị đặt xuống vị trí thứ yếu.

 

Đây là hướng tư tưởng dẫn đến déconstruction (giải cấu trúc). Derrida không dùng déconstruction để chỉ việc phá hủy một văn bản hay phủ nhận một triết thuyết. Ông đọc văn bản từ bên trong, theo sát những phân biệt và thứ bậc mà văn bản thiết lập, rồi cho thấy những quan hệ bên trong văn bản khiến những phân biệt ấy không thể giữ được tính tuyệt đối mà hệ thống ban đầu gán cho chúng. Vì thế, giải cấu trúc không thay thế một hệ thống bằng một hệ thống khác. Nó làm rõ cách hệ thống được xây dựng, những quan hệ mà hệ thống cần đến để duy trì những phân biệt của mình, và những điểm căng thẳng xuất hiện ngay trong cấu trúc ấy.[3] Về sau, Derrida cùng những đồng nghiệp thành lập Trường Cao đẳng Triết học Quốc tế (Collège International de Philosophie, 1983). Ông giảng dạy tại Trường Nghiên cứu Cao cấp về Khoa học Xã hội (EHESS, Paris) và làm giáo sư thỉnh giảng thường xuyên tại Đại học California, Irvine từ năm 1986. Derrida qua đời ngày 9/10/2004 tại Paris, để lại một di sản trước tác đồ sộ trải rộng từ triết học ngôn ngữ, mỹ học đến chính trị học, luật học, gót học phủ định, [4] và đặc biệt là đạo đức học [5] — hướng tư tưởng mà ở giai đoạn cuối đời ông ngày càng tiến gần đến Levinas.

 

18.9.2. Derrida và phê bình siêu hình học

 

Derrida tiếp nhận từ Martin Heidegger một câu hỏi căn bản: vì sao trong lịch sử triết học phương Tây, câu hỏi về Hữu thể thường được trả lời bằng cách tìm một hữu thể nền tảng để làm điểm xuất phát cho việc giải thích những hữu thể khác? Vấn đề không chỉ nằm ở việc những triết gia đưa ra những câu trả lời khác nhau, mà còn ở cách đặt vấn đề đã chi phối nhiều hệ thống siêu hình học: tìm một nền tảng ổn định, rồi từ đó xác định Hữu thể, chân lý và ý nghĩa.

 

Heidegger xem đây là một nét cơ bản của lịch sử siêu hình học phương Tây. Theo cách đọc của ông, từ Plato trở đi, triết học nhiều lần xác định nền tảng của hiện hữu bằng một hữu thể đặc biệt: ở Plato là Idea — Ý niệm; trong nhiều hệ thống gót học là Gót; về sau có thể là bản chất, chủ thể, lý trí hay một nguyên lý tối cao. Những học thuyết này khác nhau rất xa, nhưng gặp nhau ở một điểm: thay vì tiếp tục hỏi Hữu thể (Sein) nghĩa là gì, chúng tìm một hữu thể (Seiendes) được xem như nền tảng cuối cùng để giải thích những hữu thể khác.

 

Heidegger gọi đây là sự lãng quên Hữu thể (Seinsvergessenheit). Triết học không ngừng nói về những gì hiện hữu, nhưng thường bỏ qua câu hỏi về ý nghĩa của chính Hữu thể. Khi một nguyên lý tối cao đã được đặt làm nền tảng, câu hỏi”Hữu thể nghĩa là gì?” dễ bị thay thế bằng câu hỏi”Hữu thể nào là nền tảng của mọi hữu thể khác?”. Vì thế, điều bị bỏ qua không phải từ”Hữu thể”, mà là chính câu hỏi về ý nghĩa của Sein.

 

Muốn hiểu phê bình này, cần phân biệt Hữu thể (Sein) với hữu thể (Seiendes). Seiendes chỉ những gì hiện hữu: con người, cây cối, đồ vật, những sự kiện; trong những hệ thống gót học, Gót cũng có thể được xác định như một hữu thể tối cao. Nhưng Sein không phải một hữu thể khác, dù cao hơn hay hoàn hảo hơn. Sein liên quan đến ý nghĩa và cách thức mà một hữu thể hiện hữu. Vì vậy, không thể giải quyết câu hỏi về Sein chỉ bằng cách tìm thêm một Seiendes, dù đó là hữu thể tối cao.

 

Đây là khác biệt bản thể học (die ontologische Differenz): sự khác biệt giữa Hữu thể (Sein) và hữu thể (Seiendes). Một chiếc bàn là một hữu thể; một con người là một hữu thể; Gót, nếu được xác định như một hữu thể, cũng thuộc bình diện ấy. Nhưng Hữu thể không phải một sự vật đứng phía sau hoặc phía trên tất cả những sự vật ấy. Vì thế, khi một triết học đặt một hữu thể tối cao làm nền tảng cuối cùng rồi xem như đã giải quyết câu hỏi về Hữu thể, theo Heidegger, nó đã không còn giữ được sự phân biệt giữa hai bình diện này.

 

Derrida tiếp nhận phê bình của Heidegger nhưng chuyển nó sang vấn đề cấu trúc của những hệ thống khái niệm và bản văn triết học. Nếu một hệ thống luôn cần một nền tảng, một nguồn gốc hay một trung tâm để bảo đảm sự ổn định của nó, Derrida đặt câu hỏi: trung tâm ấy có thực sự đứng ngoài những quan hệ mà nó dùng để tổ chức hay không? Nếu chính trung tâm cũng được xác định thông qua những quan hệ khác, thì vị trí nền tảng tuyệt đối của nó không còn chắc chắn.

 

Từ Heidegger đến Derrida vì thế có một sự chuyển tiếp quan trọng: Heidegger hỏi vì sao triết học thường bỏ qua câu hỏi về Hữu thể khi quy Hữu thể về một hữu thể nền tảng; Derrida tiếp tục hỏi vì sao những hệ thống triết học thường cần một trung tâm, một nguồn gốc hoặc một nền tảng được xem như có thể chấm dứt chuỗi giải thích. Giải cấu trúc bắt đầu từ việc đọc những hệ thống ấy ngay tại nơi chúng muốn đạt đến sự ổn định cuối cùng, để xem những quan hệ bên trong có thực sự cho phép chúng đạt tới một điểm dừng tuyệt đối hay không.

 

Derrida tiếp nối phê bình của Heidegger nhưng chuyển trọng tâm sang ngôn ngữ, dấu hiệu và cách ý nghĩa được hình thành. Nếu Heidegger đặt câu hỏi về việc siêu hình học quy Hữu thể (Sein) về một hữu thể nền tảng (Seiendes), Derrida hỏi sâu hơn: một nền tảng có thể hiện diện hoàn toàn tự thân hay không, nếu để được nhận biết và diễn đạt, nó vẫn phải đi qua những dấu hiệu và những quan hệ với những gì khác nó?

 

Từ đây xuất hiện một trong những khái niệm quan trọng của Derrida:”siêu hình học của sự hiện diện” (métaphysique de la présence). Theo Derrida, trong một phần lớn lịch sử triết học phương Tây, sự hiện diện được ưu tiên như mô hình của chân lý, ý nghĩa và nền tảng. [6] Trong”Structure, Sign, and Play in the Discourse of the Human Sciences” (1966), ông viết rất rõ:”Its matrix … is the determination of being as presence in all the senses of this word.”—”Ma trận của nó … là việc xác định Hữu thể như sự hiện diện, theo mọi nghĩa của từ này.”Ở đây, Derrida không nói rằng mọi triết gia phương Tây đều có cùng một quan niệm về”sự hiện diện”. Ông cho thấy một mẫu hình lặp lại: những khái niệm được đặt ở vị trí nền tảng thường được hiểu như có một dạng hiện diện ổn định — eidos (hình thức/Ý niệm), archē (nguồn gốc), telos (mục đích), energeia (hiện thực), ousia (bản thể/thực thể), aletheia (chân lý), ý thức, Gót, con người... Chính Derrida liệt kê chuỗi này ngay sau nhận định trên.

 

Vì vậy, vấn đề không đơn giản là”hiện diện tốt, vắng mặt xấu”. Vấn đề nằm ở việc một hệ thống triết học đặt một trong hai phía vào vị trí nền tảng, rồi xem phía kia như thứ yếu hoặc phái sinh. Những cặp đối lập quen thuộc có thể được đọc theo hướng này:

 

• bản chất / biểu hiện: bản chất được xem như nền tảng có trước, biểu hiện là cách bản chất xuất hiện;
• nguyên bản / bản sao: nguyên bản được xem là có giá trị tự thân, bản sao phụ thuộc vào nguyên bản;
• lời nói / chữ viết: lời nói thường được ưu tiên vì người nói và ý định của người nói dường như cùng hiện diện, trong khi chữ viết có thể tồn tại khi người viết vắng mặt;
• hiện diện / vắng mặt: hiện diện được xem như trạng thái ban đầu, còn vắng mặt như sự thiếu hụt của hiện diện.

 

Derrida không chỉ đảo ngược những thứ bậc này. Ông hỏi điều kiện nào khiến một phía có thể giữ vị trí ưu tiên ấy. Một yếu tố được xem là hiện diện đầy đủ liệu có thể được xác định hoàn toàn mà không dựa vào những gì không phải nó hay không? Nếu không, thì sự hiện diện ấy đã chứa trong mình một quan hệ với khác biệt và vắng mặt.

 

Điểm này hiện rõ trong phân tích của Derrida về cấu trúc và trung tâm. Trong La structure, le signe et le jeu dans le discours des sciences humaines (Cấu trúc, dấu hiệu và jeu trong diễn ngôn của những khoa học nhân văn), ông viết:”la structure, ou plutôt la structuralité de la structure, bien qu'elle ait toujours été à l'œuvre, s'est toujours trouvée neutralisée, réduite : par un geste qui consistait à lui donner un centre, à la rapporter à un point de présence, à une origine fixe.”—”cấu trúc, hay đúng hơn là tính-cấu-trúc của cấu trúc, mặc dù luôn hoạt động, từ trước đến nay vẫn bị trung hòa, thu hẹp bằng một thao tác đặt cho nó một trung tâm, quy nó về một điểm hiện diện, một nguồn gốc cố định.”

 

Derrida tiếp tục giải thích chức năng của trung tâm:”Ce centre avait pour fonction non seulement d'orienter et d'équilibrer, d'organiser la structure [...] mais de faire surtout que le principe d'organisation de la structure limite ce que nous pourrions appeler le jeu de la structure.”— Trung tâm không chỉ định hướng, cân bằng và tổ chức cấu trúc; quan trọng hơn, nó làm cho nguyên tắc tổ chức của cấu trúc giới hạn jeu của cấu trúc.

 

Ở đây cần hiểu jeu theo đúng cách Derrida sử dụng từ này. Jeu không đơn giản có nghĩa”trò chơi”, cũng không nên hiểu là một sự vận động hoàn toàn không có quy tắc. Trong một cấu trúc, những yếu tố có thể thay thế, hoán vị và liên hệ với nhau theo nhiều cách khác nhau. Chính khả năng thay đổi những quan hệ ấy tạo nên jeu. Trung tâm vừa cho phép jeu diễn ra trong phạm vi cấu trúc, vừa đặt giới hạn cho jeu ấy.

 

Derrida viết:”Sans doute le centre d'une structure, en orientant et en organisant la cohérence du système, permet-il le jeu des éléments à l'intérieur de la forme totale. Et aujourd'hui encore une structure privée de tout centre représente l'impensable lui-même.”— Trung tâm của một cấu trúc, bằng cách định hướng và tổ chức tính nhất quán của hệ thống, cho phép những yếu tố vận động trong toàn thể cấu trúc. Nhưng một cấu trúc hoàn toàn không có trung tâm vẫn được xem như một khả thể không thể nghĩ tới.

 

Ngay sau đó, Derrida cho thấy nghịch lý nằm trong chính chức năng của trung tâm:”Pourtant le centre ferme aussi le jeu qu'il ouvre et rend possible.”—”Tuy nhiên, trung tâm cũng khép lại jeu mà nó mở ra và làm cho có thể.” Trung tâm vì thế có hai chức năng đồng thời. Nó mở ra một phạm vi trong đó những yếu tố có thể thay đổi vị trí và quan hệ; nhưng nó cũng khép lại phạm vi ấy bằng cách ngăn một số thay thế và biến đổi nhất định. Derrida giải thích:”En tant que centre, il est le point où la substitution des contenus, des éléments, des termes, n'est plus possible. Au centre, la permutation ou la transformation des éléments [...] est interdite.”— Với tư cách trung tâm, nó là điểm mà tại đó việc thay thế nội dung, yếu tố hoặc thuật ngữ không còn khả thi; tại trung tâm, sự hoán vị hoặc biến đổi những yếu tố bị ngăn cấm.

 

Từ đây xuất hiện nghịch lý nổi tiếng:”Le centre n'est pas le centre.”—”Trung tâm không phải là trung tâm.” Derrida giải thích nghịch lý này bằng cách cho thấy rằng trung tâm vừa thuộc về cấu trúc, vừa không hoàn toàn thuộc về cấu trúc:”C'est pourquoi, pour une pensée classique de la structure, le centre peut être dit, paradoxalement, dans la structure et hors de la structure.”— Vì thế, trong cách tư duy cổ điển về cấu trúc, trung tâm có thể được nói là ở trong cấu trúc và ở ngoài cấu trúc. Trung tâm tổ chức cấu trúc nhưng không chịu cùng kiểu thay đổi mà những yếu tố khác phải chịu. Chính vì vậy, Derrida viết rằng trung tâm:”commandant la structure, échappe à la structuralité.”—”chi phối cấu trúc nhưng thoát khỏi tính-cấu-trúc.”

 

Điểm Derrida đặt ra ở đây không phải là lời kêu gọi đơn giản”loại bỏ trung tâm”. Vấn đề sâu hơn: nếu trung tâm giữ cho cấu trúc có tổ chức bằng cách giới hạn jeu, thì chính chức năng của trung tâm đã tạo ra một nghịch lý. Trung tâm phải thuộc về cấu trúc để tổ chức cấu trúc, nhưng đồng thời phải đứng ngoài jeu của cấu trúc để giữ vai trò trung tâm. Vì thế, trung tâm vừa là một phần của cấu trúc vừa giữ vị trí đặc biệt khiến nó không chịu sự biến đổi như những phần khác.

 

Derrida tiếp tục cho rằng cấu trúc lấy trung tâm làm điểm tựa thực chất là một cấu trúc của jeu đã được giới hạn:”Le concept de structure centrée est en effet le concept d'un jeu fondé, constitué depuis une immobilité fondatrice et une certitude rassurante, elle-même soustraite au jeu.”— Khái niệm cấu trúc có trung tâm thực chất là khái niệm về một jeu có nền tảng, được hình thành từ một sự bất động mang tính nền tảng và một sự chắc chắn có khả năng làm yên tâm; chính sự bất động và chắc chắn ấy lại được đặt ra ngoài jeu.

 

Như vậy, vấn đề không phải là có jeu hay không có jeu. Một cấu trúc có trung tâm vẫn có jeu. Vấn đề nằm ở phạm vi mà trung tâm cho phép jeu diễn ra và những khả năng mà trung tâm ngăn cấm. Khi một trung tâm cố định không còn giữ vị trí độc quyền, những yếu tố có thể thay thế và liên kết theo những cách trước đó bị giới hạn. Derrida gọi sự mở rộng này của jeu là một bước chuyển quan trọng trong việc suy nghĩ về cấu trúc.

 

Điểm này dẫn Derrida đến một nhận định rộng hơn về lịch sử siêu hình học:”L'histoire de la métaphysique, comme l'histoire de l'Occident, serait l'histoire de ces métaphores et de ces métonymies.”—”Lịch sử của siêu hình học, cũng như lịch sử của phương Tây, sẽ là lịch sử của những ẩn dụ và hoán dụ này.” Ở đây, Derrida không đơn giản nói rằng những triết gia thay từ này bằng từ khác. Ông cho thấy một mô hình lặp lại: một khái niệm giữ vị trí trung tâm trong một thời kỳ, rồi một khái niệm khác đảm nhận chức năng trung tâm ấy. Nguồn gốc, bản chất, chân lý, ý thức, Gót, con người, hoặc những khái niệm khác có thể lần lượt giữ vai trò làm điểm tựa cho một hệ thống. Điều quan trọng không phải danh sách những khái niệm, mà là chức năng mà chúng đảm nhận: chúng cung cấp một điểm cố định để hệ thống tổ chức và xác định những yếu tố khác.

 

Derrida vì thế không đề nghị thay một trung tâm cũ bằng một trung tâm mới. Ông đặt vấn đề với chính nhu cầu phải có một trung tâm cố định để bảo đảm sự ổn định của hệ thống. Khi không còn một trung tâm giữ vai trò nguồn gốc cố định, jeu của những dấu hiệu mở rộng. Derrida diễn tả sự thay đổi này bằng nhận định:”L'absence de signifié transcendantal étend à l'infini le champ et le jeu de la signification.”—”Sự vắng mặt của một signifié transcendantal (cái được biểu đạt siêu nghiệm) mở rộng vô hạn trường và jeu của sự biểu nghĩa.”

 

Điểm này nối trực tiếp với phân tích của Derrida về lời nói và chữ viết trong De la grammatologie (Về grammatologie — ngữ học chữ viết). Truyền thống mà Derrida phê phán thường dành ưu tiên cho lời nói vì lời nói có vẻ gắn trực tiếp với người nói, ý định và ý nghĩa đang hiện diện. Chữ viết thì có thể tiếp tục tồn tại khi người viết vắng mặt; một văn bản có thể được đọc lại trong một hoàn cảnh khác với hoàn cảnh ban đầu và có thể được người khác trích dẫn mà không cần người viết hiện diện.

 

Nhưng Derrida cho rằng khả năng tách khỏi người nói và khả năng được lặp lại không phải đặc điểm chỉ thuộc về chữ viết. Một lời nói cũng có thể được lặp lại, trích dẫn, ghi nhớ và sử dụng trong một hoàn cảnh khác. Vì vậy, lời nói cũng không giữ được sự hiện diện hoàn toàn tự đủ mà truyền thống đã gán cho nó. Khả năng lặp lại và sự phụ thuộc vào khác biệt thuộc về hoạt động của dấu hiệu nói chung. Do đó, Derrida không đơn giản đảo ngược thứ bậc bằng cách nói rằng chữ viết tốt hơn lời nói. Ông không thay trung tâm”lời nói” bằng trung tâm”chữ viết”. Ông phân tích chính sự đối lập giữa hai phía để cho thấy rằng lời nói cũng phụ thuộc vào những điều kiện mà truyền thống đã dùng để hạ thấp chữ viết: sự vắng mặt, khả năng lặp lại, sự thay thế và sự khác biệt.

 

Điểm này dẫn đến khái niệm trace (dấu vết). Một dấu hiệu chỉ có thể có ý nghĩa trong quan hệ với những dấu hiệu khác. Vì vậy, mỗi dấu hiệu mang theo dấu vết của những khác biệt làm cho nó có thể được nhận ra như chính nó. Không có một dấu hiệu nào tự mình cung cấp toàn bộ ý nghĩa mà không cần quan hệ với những dấu hiệu khác.

 

Từ đây Derrida trở lại với jeu và sự hiện diện. Ông viết:”Le jeu est la disruption de la présence. La présence d'un élément est toujours une référence signifiante et substitutive inscrite dans un système de différences et le mouvement d'une chaîne. Le jeu est toujours jeu d'absence et de présence.”—”Jeu là sự phá vỡ sự hiện diện. Sự hiện diện của một yếu tố luôn là một quy chiếu có ý nghĩa và mang tính thay thế, được ghi vào một hệ thống những khác biệt và vào sự vận động của một chuỗi. Jeu luôn là jeu của vắng mặt và hiện diện.”

 

Nhưng Derrida lập tức đi xa hơn sự đối lập đơn giản giữa hiện diện và vắng mặt. Ông viết:”si l'on veut le penser radicalement, il faut le penser avant l'alternative de la présence et de l'absence ; il faut penser l'être comme présence ou absence à partir de la possibilité du jeu et non l'inverse.”—”nếu muốn suy nghĩ về jeu một cách triệt để, phải suy nghĩ về nó trước sự đối lập giữa hiện diện và vắng mặt; phải suy nghĩ l'être như hiện diện hoặc vắng mặt từ khả năng của jeu, chứ không theo chiều ngược lại.”

 

Đây là điểm quan trọng. Derrida không bắt đầu với một sự hiện diện nguyên thủy rồi mới hỏi vì sao sự hiện diện ấy đôi khi biến thành vắng mặt. Ông đảo chiều câu hỏi: chính khả năng của jeu và sự khác biệt đã làm cho việc phân biệt hiện diện với vắng mặt trở nên khả thi. Vì thế, không thể đặt một sự hiện diện hoàn toàn nguyên thủy ở trước mọi quan hệ rồi dùng nó làm nền tảng để giải thích những quan hệ về sau.

 

Theo hướng này, jeu không có nghĩa là hỗn loạn hay tùy tiện. Nó chỉ khả năng thay thế, hoán vị và dịch chuyển của những yếu tố trong một hệ thống khi không còn một trung tâm cố định quy định trước toàn bộ quan hệ giữa chúng. Chính từ sự mở rộng của jeu, Derrida tiến tới cách đọc mà về sau được gọi là déconstruction (giải cấu trúc): không phá hủy cấu trúc, mà đọc cấu trúc đến mức những giới hạn, những thứ bậc và những điều kiện làm cho cấu trúc có thể đứng vững tự bộc lộ.

 

Đây cũng là nơi Derrida tiếp tục Heidegger nhưng đồng thời tạo ra một khoảng cách với Heidegger. Heidegger cho rằng siêu hình học thường quy Hữu thể (Sein) về một hữu thể nền tảng (Seiendes) và vì thế đánh mất khác biệt bản thể học. Derrida tiếp nhận phê bình này, nhưng hỏi thêm: khi chúng ta nói và viết về Sein, liệu từ ngữ dùng để nói về Hữu thể có thể đứng ngoài những điều kiện của ngôn ngữ hay không?

 

Từ Derrida, câu hỏi trở nên khó hơn: liệu có một nền tảng có thể hiện diện hoàn toàn với chính nó, không cần đến một dấu hiệu khác, một khái niệm khác hay một quan hệ khác để được nhận biết và diễn đạt hay không? Nếu câu trả lời là không, thì không thể tìm một điểm khởi đầu hoàn toàn tự thân để từ đó giải thích tất cả những gì còn lại.

 

Vì vậy, Derrida không tìm một nền tảng mới để thay thế những nền tảng cũ. Ông đọc chính cấu trúc của những nền tảng ấy, tìm ra những quan hệ mà chúng cần đến để có thể giữ vị trí nền tảng. Giải cấu trúc bắt đầu từ nơi một hệ thống muốn đạt tới sự hiện diện đầy đủ, nguồn gốc cố định và ý nghĩa cuối cùng, rồi cho thấy chính những điều kiện làm nên hệ thống ấy cũng khiến sự ổn định tuyệt đối đó không thể hoàn tất.

 

Theo nghĩa này, có thể cô đọng sự chuyển tiếp từ Heidegger sang Derrida như sau: Heidegger: Vì sao triết học quy Hữu thể (Sein) về một hữu thể (Seiendes) và bỏ qua khác biệt bản thể học? Derrida: Vì sao một hệ thống luôn cần một trung tâm, một nguồn gốc hay một sự hiện diện được xem như có thể chấm dứt chuỗi quan hệ và giải thích? Giải cấu trúc: Khi đọc chính những quan hệ làm nên trung tâm ấy, chúng ta thấy rằng không có trung tâm nào hoàn toàn đứng ngoài những quan hệ mà nó tổ chức. Chính vì vậy, ý nghĩa không thể được khóa lại tại một điểm hiện diện cuối cùng.

 

18.9.3. Différance, dấu vết và khác biệt

 

Sau khi chất vấn sự coi trọng tuyệt đối dành cho hiện diện cùng ý tưởng về một nền tảng hoàn toàn tự thân.., Derrida chuyển sang một câu hỏi cụ thể hơn: nếu không có một ý nghĩa hiện diện đầy đủ ở điểm khởi đầu, thì ý nghĩa được hình thành như thế nào? Câu trả lời của Derrida bắt đầu từ ngôn ngữ. Một từ không có ý nghĩa hoàn toàn độc lập với những từ khác. Hãy lấy từ”ngày” làm ví dụ.”Ngày” có nghĩa không chỉ vì nó chỉ một khoảng thời gian có ánh sáng. Ý nghĩa của nó còn được xác định qua sự khác biệt với”đêm”,”hôm qua”,”hôm nay”,”ngày mai”,”tuần”,”tháng”. Tương tự, từ”hiện diện” chỉ có ý nghĩa khi được phân biệt với”vắng mặt”. Nếu không có khả năng vắng mặt, khái niệm hiện diện sẽ mất đi ranh giới của nó.

 

Điều này dẫn đến một nhận xét quan trọng: một dấu hiệu không có ý nghĩa hoàn toàn do chính nó mang lại. Nó có ý nghĩa nhờ khác với những dấu hiệu khác.

 

Derrida dùng thuật ngữ différance để chỉ cấu trúc này. Ông cố ý viết différance bằng chữ a, thay vì différence theo cách viết thông thường trong tiếng Pháp. Khi phát âm, hai từ này nghe giống nhau. Người nghe không thể nhận ra sự khác biệt; chỉ khi nhìn chữ viết, chúng ta mới thấy chữ a thay cho e. Đây không phải một trò chơi chữ. Derrida muốn cho thấy rằng ý nghĩa không bao giờ chỉ nằm trong sự hiện diện trực tiếp của âm thanh hay lời nói.

 

Différance đồng thời gợi hai nghĩa của động từ différer: khác nhau và trì hoãn.

 

Khác nhau. Một dấu hiệu có nghĩa vì nó khác với những dấu hiệu khác. Từ”đỏ” không có ý nghĩa vì bên trong âm thanh”đỏ” có một bản chất đặc biệt tương ứng với màu đỏ. Ý nghĩa của nó được hình thành trong một hệ thống phân biệt: đỏ khác xanh, khác vàng, khác trắng, khác đen.

 

Trì hoãn. Khi chúng ta hỏi”đỏ nghĩa là gì?”, chúng ta phải dùng những từ khác để trả lời:”một màu...”,”giống màu của...”,”đối lập với...”. Nhưng những từ mới ấy lại cần được giải thích bằng những từ khác — đỏ → màu → sắc → ánh sáng → bước sóng. Vấn đề không phải chúng ta không bao giờ hiểu được từ”đỏ”; vấn đề là không có một định nghĩa cuối cùng hoàn toàn đứng ngoài mọi dấu hiệu để làm nền cho tất cả những dấu hiệu còn lại.

 

Derrida viết:”La différance est le jeu systématique des différences, des traces de différences, de l'espacement par lequel les éléments se rapportent les uns aux autres.”—”Différance là sự vận động có hệ thống của những khác biệt, của những dấu vết khác biệt, và của khoảng cách nhờ đó những yếu tố liên hệ với nhau.”

 

Dấu vết. Từ différance, Derrida đưa ra khái niệm dấu vết (trace). Khi chúng ta nói”hiện diện”,”vắng mặt” không cần xuất hiện trong câu. Tuy nhiên, khái niệm hiện diện vẫn mang dấu vết của sự vắng mặt, bởi nếu không có khả năng phân biệt với vắng mặt,”hiện diện” sẽ không có ranh giới rõ ràng. Dấu vết không phải một vật thể còn lại sau khi một sự vật biến mất. Derrida dùng từ này để chỉ sự kiện rằng mỗi dấu hiệu đều mang trong nó quan hệ với những gì không phải nó.

 

Không có điểm khởi đầu hoàn toàn tự thân. Nếu mọi dấu hiệu đều có ý nghĩa nhờ quan hệ với những dấu hiệu khác, thì chúng ta khó có thể tìm được một dấu hiệu đầu tiên có ý nghĩa hoàn toàn độc lập rồi dùng nó làm nền cho toàn bộ hệ thống. Derrida mở rộng nhận xét này thành một vấn đề triết học: nếu một triết gia đặt một khái niệm ở vị trí nền tảng tối hậu, chúng ta có thể hỏi: khái niệm ấy được xác định nhờ đâu? Nếu câu trả lời là không thể tách khỏi những khái niệm khác, thì nền tảng ấy không hoàn toàn tự thân.

 

Điều này không dẫn đến kết luận rằng”không có ý nghĩa”. Derrida nói một luận điểm chính xác hơn: ý nghĩa có thật, nhưng không có một điểm cuối nơi ý nghĩa hiện diện hoàn toàn và không còn phụ thuộc vào bất kỳ khác biệt nào khác. Đây là sự khác biệt giữa Derrida và thuyết hoài nghi đơn giản.

 

18.9.4. Giải Cấu Trúc

 

Từ những phê bình trên, Derrida phát triển một cách đọc mà về sau được gọi là giải cấu trúc (déconstruction). Đây không phải một học thuyết có hệ thống khép kín, cũng không phải một phương pháp gồm những bước cố định để áp dụng vào bản văn. Derrida không đứng bên ngoài một hệ thống để phá bỏ nó, rồi dựng lên một hệ thống khác thay thế. Ông đọc một bản văn từ bên trong, theo sát những khái niệm, những phân biệt và những lập luận làm cho bản văn có thể đứng vững, rồi xem xét những quan hệ phụ thuộc và những căng thẳng nảy sinh ngay trong cấu trúc ấy.

 

Điểm quan trọng là Derrida không chỉ hỏi một bản văn nói gì, mà còn hỏi nó phải giả định những gì để có thể nói được như thế. Khi một bản văn đặt hai khái niệm vào quan hệ đối lập và dành vị trí ưu tiên cho một phía, giải cấu trúc xem xét lý do của thứ bậc ấy. Sau đó, Derrida hỏi tiếp: phía được đặt xuống dưới có thực sự đứng ngoài phía được ưu tiên hay không? Hay chính phía bị xem là thứ yếu lại cung cấp một điều kiện cần thiết để phía kia có thể giữ được vị trí của mình?

 

Một ví dụ nổi tiếng là cặp lời nói / chữ viết. Trong nhiều truyền thống triết học phương Tây, lời nói được đặt cao hơn chữ viết. Lời nói dường như gần với ý nghĩa hơn vì người nói hiện diện ngay lúc phát biểu; chữ viết bị xem là thứ yếu vì nó vẫn tồn tại khi người viết vắng mặt và vì thế có thể bị tách khỏi ý định ban đầu của người viết. Derrida đặt câu hỏi: sự vắng mặt có thực sự là một đặc điểm riêng của chữ viết hay đã có mặt ngay trong lời nói?

 

Một người nói một câu có thể không còn ở đó khi câu nói được nhắc lại. Người nghe có thể hiểu khác nhau. Một câu nói có thể được trích dẫn trong một hoàn cảnh hoàn toàn khác với hoàn cảnh ban đầu. Vì thế, khả năng tách khỏi người nói, khỏi hoàn cảnh và khỏi ý định ban đầu — vốn từng được xem là khuyết điểm của chữ viết — thực ra không hoàn toàn xa lạ với lời nói.

 

Derrida không vì thế mà đảo ngược thứ bậc để tuyên bố chữ viết cao hơn lời nói. Làm như vậy chỉ thay đổi vị trí ưu tiên mà vẫn giữ nguyên cấu trúc đối lập cũ. Giải cấu trúc đi xa hơn: nó cho thấy mỗi phía chỉ có thể giữ được ý nghĩa nhờ quan hệ với phía kia. Lời nói được xem là gần với sự hiện diện vì nó được đối lập với chữ viết; nhưng khi xem xét kỹ, lời nói cũng có những đặc điểm mà truyền thống từng gán riêng cho chữ viết. Cặp đối lập vì thế không còn giữ được ranh giới tuyệt đối như ban đầu.

 

Cách đọc này có thể áp dụng vào nhiều cặp đối lập khác: hiện diện / vắng mặt, nguyên bản / bản sao, bản chất / hiện tượng, tự nhiên / văn hóa, thật / giả, trung tâm / ngoại biên. Derrida không chỉ hỏi phía nào đúng hơn. Ông hỏi vì sao một phía được đặt ở vị trí nguyên thủy và phía kia bị đặt xuống thứ yếu; rồi xem xét liệu phía được xem là thứ yếu có phải là một điều kiện để phía được ưu tiên có thể được xác định hay không.

 

Vì thế, giải cấu trúc không đồng nghĩa với phá hủy. Một bản văn vẫn có lập luận, vẫn có ý nghĩa và vẫn có thể được hiểu. Derrida cũng không cho rằng mọi cách đọc đều có giá trị ngang nhau. Ông yêu cầu đọc càng chính xác càng tốt, bởi những căng thẳng mà giải cấu trúc phát hiện phải được chứng minh từ chính ngôn ngữ và cấu trúc của bản văn, chứ không thể tùy tiện áp đặt từ bên ngoài.

 

Điểm sâu hơn nằm ở khả năng khép kín của ý nghĩa. Một bản văn có thể cố xác lập một ý nghĩa ổn định, một nguồn gốc, một trung tâm hay một nền tảng. Nhưng nếu những khái niệm ấy chỉ có thể được xác định nhờ quan hệ với những khái niệm khác, thì chúng không hoàn toàn tự thân. Ý nghĩa vẫn có thể được xác lập trong một hoàn cảnh cụ thể, nhưng không có nghĩa rằng chúng ta đã tìm được một điểm cuối cùng đứng ngoài mọi quan hệ và có khả năng bảo đảm ý nghĩa một lần cho tất cả.

 

Đây là lý do giải cấu trúc không phải thuyết hư vô hay thuyết tương đối đơn giản. Derrida không nói”không có ý nghĩa”, cũng không nói”mọi cách hiểu đều đúng”. Luận điểm của ông khó hơn: ý nghĩa có thể được xác lập, nhưng không thể được đóng kín hoàn toàn trong một nền tảng cuối cùng không còn phụ thuộc vào những gì khác với nó.

 

Một công thức thường được dùng để tóm tắt hướng đi này là câu Derrida viết trong De la grammatologie:”Il n'y a pas de hors-texte.”Câu này thường được dịch là”không có gì ở bên ngoài bản văn”, nhưng nếu hiểu theo nghĩa”thế giới bên ngoài ngôn ngữ không tồn tại” thì đã làm sai lệch nghiêm trọng lập trường của Derrida. Ông không phủ nhận sự tồn tại của thế giới vật chất, sự kiện hay con người. Vấn đề nằm ở khả năng tiếp cận và diễn đạt chúng: bất cứ khi nào chúng ta muốn nói về một sự kiện, một kinh nghiệm hay một ý định, chúng ta đều phải đi qua những dấu hiệu, quan hệ ngôn ngữ, ngữ cảnh và những khác biệt mà Derrida phân tích. Không có một”ý nghĩa nguyên thủy” hoàn toàn đứng bên ngoài mọi dấu hiệu để chúng ta có thể trở về đó và dùng nó làm tiêu chuẩn tuyệt đối cho mọi diễn giải.

 

Do đó,”Il n'y a pas de hors-texte”không có nghĩa”chỉ có bản văn, không có thế giới”. Nó gần hơn với luận điểm: không có một điểm đứng hoàn toàn bên ngoài mạng lưới dấu hiệu và quan hệ ý nghĩa để từ đó chúng ta có thể bảo đảm một ý nghĩa tuyệt đối. Đây chính là sự nối tiếp giữa différance, trace và déconstruction: ý nghĩa luôn được hình thành trong quan hệ, luôn mang dấu vết của những gì khác với nó, và vì thế không thể được khóa lại trong một nền tảng hoàn toàn tự thân.[7]

 

Như vậy, giải cấu trúc không phá bỏ cấu trúc; nó cho thấy cấu trúc không bao giờ hoàn toàn kín. Nó không thay một nền tảng cũ bằng một nền tảng mới, mà khảo sát những điều kiện bên trong khiến một nền tảng tưởng như cố định luôn phải dựa vào những gì nó loại ra, đặt xuống dưới hoặc xem là thứ yếu. Chính tại điểm đó, Derrida chuyển cuộc phê bình siêu hình học từ câu hỏi”nền tảng tối hậu là gì?” sang câu hỏi sâu hơn:”một nền tảng có thể thực sự tự thân, đứng ngoài mọi quan hệ và khép kín hoàn toàn hay không?”

 

Giới hạn của việc khép kín ý nghĩa

 

Một hệ thống triết học muốn khép kín thường cần một khái niệm cuối cùng có khả năng giải thích những khái niệm khác. Nhưng nếu khái niệm ấy vẫn chỉ có nghĩa trong quan hệ với những khái niệm khác, thì hệ thống không thể hoàn toàn tự đóng lại. Điều Derrida chất vấn không phải khả năng hiểu, mà là ảo tưởng về một ý nghĩa hoàn toàn khép kín.

 

Do đó, giải cấu trúc không dẫn đến”mọi cách hiểu đều đúng”. Nó dẫn đến một luận điểm chặt chẽ hơn: không có một cách hiểu nào có thể tuyên bố đã khép kín hoàn toàn mọi khả năng của ý nghĩa. Đây cũng là lý do Derrida không thay thế siêu hình học bằng một”học thuyết giải cấu trúc” có nền tảng cuối cùng — nếu ông làm vậy, ông sẽ lặp lại chính mô hình mà mình đang phê bình.

 

Nhận định: từ bản thể học đến giải cấu trúc những nền tảng

 

Nếu đặt Derrida trong đường dây của chương này, đóng góp quan trọng nhất của ông không phải là đưa ra một học thuyết mới về Hữu thể, mà là đặt vấn đề với chính khả năng xây dựng một nền tảng cuối cùng cho triết học.

 

Heidegger đặt lại câu hỏi về Hữu thể và cho thấy siêu hình học phương Tây thường tìm một hữu thể nào đó để làm nền cho việc hiểu Hữu thể. Levinas đi xa hơn theo một hướng khác: ông cho rằng quan hệ với tha nhân không thể được quy hết về bản thể luận, bởi trách nhiệm đối với tha nhân đến trước việc quy định tha nhân như một hữu thể. Derrida không chọn một trong hai con đường ấy. Ông khảo sát những điều kiện ngôn ngữ và khái niệm khiến bất kỳ câu trả lời nào cũng có thể hình thành, đồng thời cho thấy vì sao chính những điều kiện ấy ngăn câu trả lời trở thành một nền tảng hoàn toàn khép kín. Vì thế, câu hỏi của Derrida không đơn giản là: Hữu thể là gì? mà ngày càng trở thành: Một khái niệm có thể đứng ở vị trí nền tảng cuối cùng mà không phụ thuộc vào những khái niệm khác hay không?

 

Với différance, trace, supplement, écriture và những khái niệm liên quan, Derrida cho thấy ý nghĩa không xuất hiện như một đơn vị có sẵn rồi mới được đưa vào ngôn ngữ. Một dấu hiệu chỉ có ý nghĩa trong quan hệ với những dấu hiệu khác; mỗi sự hiện diện đều mang dấu vết của những gì vắng mặt; mỗi khái niệm đều được xác định qua những khác biệt mà nó không thể hoàn toàn loại bỏ. Vì thế, không có một điểm cuối hoàn toàn đứng ngoài mạng lưới ấy để bảo đảm ý nghĩa một cách tuyệt đối. Đây là lý do giải cấu trúc không phải thuyết hư vô và cũng không phải luận điểm rằng”mọi cách hiểu đều đúng”. Derrida không phủ nhận ý nghĩa; ông chất vấn tham vọng làm cho ý nghĩa khép kín hoàn toàn.

 

Điểm này có ý nghĩa đặc biệt đối với bản thể học. Nếu một triết gia đưa ra một khái niệm để trả lời câu hỏi Hữu thể là gì?, Derrida có thể hỏi tiếp: khái niệm ấy được xác định bằng những khái niệm nào khác? Nó đối lập với những gì? Nó loại trừ điều gì để có được ranh giới của chính nó? Điều từng bị xem là thứ yếu có phải lại là điều kiện để phía được xem là nguyên thủy có thể giữ được vị trí của mình hay không?

 

Theo nghĩa ấy, Derrida không thay thế một nền tảng bằng một nền tảng khác. Ông làm cho chính ý tưởng về nền tảng phải được đọc lại. Giải cấu trúc vì thế không phải một học thuyết đứng bên ngoài những hệ thống triết học để phán xét chúng; nó là một cách đọc cho thấy một hệ thống thường không hoàn toàn giống như nó tự trình bày. Những gì bị đẩy xuống vị trí thứ yếu — chữ viết bên cạnh lời nói, vắng mặt bên cạnh hiện diện, bản sao bên cạnh nguyên bản, phần phụ bên cạnh trung tâm — đôi khi lại cung cấp những điều kiện mà trung tâm cần đến để có thể giữ vị trí trung tâm. Giải cấu trúc vì vậy không đơn giản đảo ngược thứ bậc; nó khảo sát sự lệ thuộc qua lại nằm bên dưới thứ bậc ấy.

 

Ở đây cũng cần tránh một hiểu lầm khác. Nếu không có nền tảng tuyệt đối, Derrida không kết luận rằng không còn tiêu chuẩn nào để phân biệt đúng và sai, có giá trị và tùy tiện. Một cách đọc giải cấu trúc không phải là tùy ý áp đặt bất kỳ ý nghĩa nào lên bản văn. Nó phải xuất phát từ chính bản văn, từ những từ ngữ, phân biệt, lập luận và quan hệ mà bản văn tạo ra; nhiệm vụ của người đọc là làm rõ những căng thẳng vốn đã hoạt động trong đó. Vì vậy, giải cấu trúc là một thực hành đọc có kỷ luật, chứ không phải quyền tự do diễn giải vô hạn.

 

Từ bản thể học sang đạo đức học

 

Từ đây có thể thấy vì sao giải cấu trúc không dừng lại ở bản thể học hay triết học ngôn ngữ. Một khi Derrida đặt câu hỏi về những nền tảng tưởng như ổn định, cùng phương pháp ấy có thể được đưa vào những lĩnh vực nơi con người thường dựa vào những khái niệm tưởng như đã rõ ràng: luật pháp, công lý, trách nhiệm, chủ quyền, dân chủ, tình bạn, tha thứ, tặng phẩm, hiếu khách, chiến tranh và hòa bình.

 

Sự chuyển hướng này không có nghĩa Derrida từ bỏ vấn đề bản thể học để chuyển sang một”triết học đạo đức” hoàn toàn khác. Trái lại, cấu trúc bản thể học của giải cấu trúc tiếp tục hoạt động trong những vấn đề đạo đức và chính trị. Nếu một khái niệm chỉ có thể tồn tại nhờ những điều kiện đồng thời giới hạn nó, thì câu hỏi tương tự có thể được đặt với justice, gift, hospitality hay forgiveness: điều gì khiến chúng có thể xảy ra, và liệu những điều kiện làm chúng khả thi có đồng thời khiến chúng không còn hoàn toàn đúng với chính ý nghĩa của chúng hay không?

 

Ví dụ rõ nhất là hiếu khách (hospitalité). Một sự tiếp đón cụ thể luôn cần những điều kiện: ai là chủ nhà, ai được vào, vào bằng cách nào, trong bao lâu, với những quy tắc nào. Nhưng nếu hiếu khách chỉ dành cho người đã đáp ứng đầy đủ những điều kiện ấy, thì nó không còn là sự mở cửa hoàn toàn đối với tha nhân. Ngược lại, một thứ hiếu khách tuyệt đối, không đặt bất kỳ điều kiện nào, lại khó có thể được thực hiện trong đời sống cụ thể. Vì thế, giữa hiếu khách vô điều kiện và hiếu khách có điều kiện xuất hiện một khoảng cách không thể xóa bỏ. Derrida không giải quyết nghịch lý ấy bằng cách chọn một phía; chính nghịch lý buộc chúng ta tiếp tục suy nghĩ và hành động.

 

Cấu trúc tương tự xuất hiện trong vấn đề công lý và luật pháp. Luật pháp cần những quy tắc có thể áp dụng, nhưng công lý không thể hoàn toàn đồng nhất với việc máy móc áp dụng một quy tắc. Một quyết định công bằng phải dựa vào luật, nhưng đồng thời phải xét đến trường hợp cụ thể và khả năng luật hiện hành không đủ để đáp ứng trường hợp ấy. Vì vậy, quyết định công bằng luôn chứa một yếu tố không thể tính toán hoàn toàn trước. Derrida từ đó phân biệt droit — luật, quyền, hệ thống pháp lý — với justice — công lý, thứ không thể hoàn toàn đồng nhất với bất kỳ hệ thống luật nào. Đây là nền tảng để ông phát triển luận điểm nổi tiếng rằng giải cấu trúc có liên hệ nội tại với công lý: không phải vì giải cấu trúc cung cấp một định nghĩa cuối cùng về công lý, mà vì nó liên tục khảo sát những giới hạn của những hình thức pháp lý nhân danh công lý.

 

Điểm này làm thay đổi cách hiểu về aporía — nghịch thế không thể giải quyết dứt điểm — trong Derrida. Aporía không đơn giản là thất bại của lý luận. Trong nhiều trường hợp, chính việc không thể hoàn tất mới khiến trách nhiệm và quyết định trở nên có ý nghĩa. Nếu mọi quyết định đạo đức đều có thể được suy ra hoàn toàn từ một quy tắc có sẵn, thì quyết định ấy chỉ còn là việc áp dụng một công thức. Một quyết định thực sự phải diễn ra trong tình huống mà không có quy tắc nào có thể bảo đảm trước rằng nó là đúng. Vì vậy, trách nhiệm không phải là làm theo một công thức có sẵn, mà là phải quyết định trong điều kiện không thể có sự bảo đảm tuyệt đối.

 

Ở đây Derrida gặp Levinas rất rõ, nhưng không trở thành Levinas. Levinas đặt tha nhân và trách nhiệm vào trước bản thể luận; Derrida tiếp nhận sức nặng của vấn đề ấy nhưng tiếp tục hỏi: làm thế nào có thể nói về tha nhân, trách nhiệm hay công lý mà không đưa chúng trở lại trong một hệ thống khái niệm? Làm thế nào có thể giữ cho tha nhân không bị thu gọn thành một khái niệm về tha nhân? Chính khoảng cách này khiến quan hệ giữa hai triết gia đặc biệt quan trọng. Violence et métaphysique vừa là một phê bình Levinas, vừa là một cuộc đối thoại sâu sắc với ông; ảnh hưởng của Levinas tiếp tục hiện diện trong những suy tư sau này của Derrida về trách nhiệm, hiếu khách, tặng phẩm, tha thứ và công lý.

 

Từ đạo đức học sang chính trị và những khoa học nhân văn

 

Từ đây, phạm vi của giải cấu trúc còn rộng hơn triết học thuần túy. Derrida áp dụng cách đọc của mình vào luật học, chính trị học, văn học, phân tâm học, lý thuyết giới, tôn giáo và những khoa học nhân văn. Điểm chung không phải là ông cho rằng những lĩnh vực ấy”chỉ là bản văn”, mà là những khái niệm làm nền cho chúng — nam/nữ, tự nhiên/văn hóa, bình thường/lệch chuẩn, trung tâm/ngoại biên, hợp pháp/bất hợp pháp, công dân/người ngoài, bạn/thù — đều có lịch sử, có cấu trúc loại trừ và không phải lúc nào cũng tự nhiên hay bất biến như chúng thường được trình bày.

 

Theo nghĩa này, giải cấu trúc trở thành một công cụ đặc biệt mạnh trong hậu cấu trúc luận và những khoa học nhân văn hậu hiện đại. Nó cho phép khảo sát không chỉ một bản văn cụ thể mà cả những hệ thống phân loại, diễn ngôn và thiết chế dựa trên những phân biệt tưởng như hiển nhiên. Khi hỏi”ai thuộc về trung tâm?”,”ai bị đặt ra ngoài?”,”điều kiện nào khiến một tiếng nói được xem là hợp lệ?”, giải cấu trúc chuyển sự chú ý từ nội dung công khai của một hệ thống sang những điều kiện và sự loại trừ làm cho hệ thống ấy có thể vận hành.

 

Tuy nhiên, không nên đồng nhất Derrida với toàn bộ”hậu hiện đại”. Derrida không xây dựng một học thuyết lịch sử về thời hậu hiện đại, cũng không chủ trương rằng chân lý, thực tại hay lý trí đều đã biến mất. Déconstruction trước hết là một cách đọc và một cách đặt vấn đề; nó được đưa vào nhiều lĩnh vực khác nhau, nhưng không phải mọi cách sử dụng thuật ngữ”giải cấu trúc” trong văn học, xã hội học hay văn hóa học đều có thể quy trực tiếp cho Derrida. Chính vì thế, ảnh hưởng của ông rộng hơn nhiều so với một”trường phái” có giáo điều thống nhất.

 

Từ sự bất ổn của nền tảng đến trách nhiệm không thể hoàn tất

 

Nhìn toàn bộ đường đi, có thể thấy một chuyển động quan trọng trong triết học Derrida. Ban đầu, vấn đề nổi bật là nền tảng của ý nghĩa và Hữu thể: không có hiện diện thuần túy, không có dấu hiệu hoàn toàn tự thân, không có trung tâm có thể đứng ngoài mọi quan hệ để bảo đảm toàn bộ hệ thống.

 

Sau đó, cùng cấu trúc ấy được đưa vào đạo đức học và chính trị học: không có một quy tắc có thể tính trước toàn bộ công lý; không có một định nghĩa có thể khép kín tha nhân; không có một mô hình hiếu khách có thể vừa hoàn toàn vô điều kiện vừa được thực hiện trọn vẹn trong đời sống; không có sự tha thứ tuyệt đối nào có thể được biến thành một thủ tục.

 

Nhưng từ đó không phải đi đến bất lực. Ngược lại, chính sự không hoàn tất tạo ra trách nhiệm phải tiếp tục quyết định, tiếp tục sửa đổi luật lệ, tiếp tục mở cửa, tiếp tục xét lại những gì đang bị loại trừ. Derrida gọi sự căng thẳng này bằng những khái niệm như justice, hospitalité, don, pardon, responsabilité và à venir — một tương lai không thể được xác định hoàn toàn từ hiện tại.

 

Vì thế, nếu đặt Derrida trong lịch sử bản thể học mà chương này đang theo dõi, có thể nói:

 

Heidegger đặt lại câu hỏi về Hữu thể và phê bình nền tảng của siêu hình học.

→ Levinas cho rằng quan hệ với tha nhân không thể bị quy hết vào bản thể luận.

→ Derrida khảo sát những điều kiện ngôn ngữ và khái niệm khiến mọi nền tảng, kể cả những nền tảng muốn vượt qua siêu hình học, đều không thể hoàn toàn tự thân và khép kín.

→ Từ đó, giải cấu trúc mở sang đạo đức học, luật pháp, chính trị và những khoa học nhân văn, nơi những khái niệm như công lý, trách nhiệm, hiếu khách, chủ quyền, giới tính, bản sắc và cộng đồng cũng được đọc lại từ những mâu thuẫn và giới hạn bên trong chúng.

 

Do đó, Derrida không kết thúc lịch sử bản thể học bằng một câu trả lời mới cho câu hỏi”Hữu thể là gì?”. Đóng góp của ông nằm ở một nơi khác: ông làm cho triết học phải thận trọng hơn với chính nhu cầu tìm một câu trả lời cuối cùng. Một khái niệm chỉ có thể giữ được ý nghĩa trong những quan hệ với những gì khác nó; một nền tảng chỉ có thể hoạt động nhờ những điều kiện mà nó không thể hoàn toàn kiểm soát; một hệ thống chỉ có thể khép lại bằng cách để lại bên ngoài một phần nào đó của chính nó. Vì vậy, công việc triết học không còn nhất thiết là dựng lên một hệ thống cuối cùng, mà có thể là đọc lại những nền tảng, phát hiện những gì chúng loại trừ, và mở ra những khả năng mà chính hệ thống chưa thể chứa đựng.

 

Đây là lý do Derrida có vị trí đặc biệt trong lịch sử triết học thế kỷ XX. Ông bắt đầu từ câu hỏi về Hữu thể và nền tảng, nhưng ảnh hưởng của giải cấu trúc vượt xa bản thể học: nó làm thay đổi cách đọc bản văn, hiểu ngôn ngữ, khảo sát quyền lực và thiết chế, suy nghĩ về luật pháp và công lý, cũng như đặt lại vấn đề về tha nhân, trách nhiệm và những hình thức cộng đồng. Giải cấu trúc, vì thế, không phải sự phủ nhận triết học; nó là một cách buộc triết học tiếp tục tự đọc lại chính những nền tảng mà nó dựa vào.

 

 

Lê Dọn Bàn tổng hợp – bản nháp thứ nhất

(Aug/2026)

(Còn tiếp. . .→)

http://chuyendaudau. blogspot. com/

http://chuyendaudau. wordpress. com

 

---

[1] Giải Cấu Trúc (Déconstruction): Lịch Sử Hình Thành, Nội Dung Và Ảnh Hưởng:

Giải cấu trúc (déconstruction) là tên gọi gắn liền với triết học của Jacques Derrida, nhưng không nên hiểu nó như tên của một học thuyết có hệ thống, một phương pháp đọc với một bộ quy tắc cố định, hay một trường phái có giáo điều thống nhất. Nó hình thành từ cuộc đối thoại của Derrida với Husserl, Heidegger, Nietzsche, Freud, Saussure, Lévi-Strauss và nhiều tác giả khác, trong bối cảnh triết học Pháp những năm 1960 đang đặt lại vấn đề về cấu trúc, chủ thể, ngôn ngữ và nền tảng của tri thức.

1. Từ Heidegger đến Derrida

Nguồn gốc sâu xa của giải cấu trúc nằm trong phê bình siêu hình học của Heidegger. Heidegger cho rằng lịch sử triết học phương Tây thường tìm một nền tảng cuối cùng để xác định Hữu thể, nhưng trong quá trình ấy lại biến Hữu thể thành một hữu thể cụ thể, một bản chất hay một nguyên lý tối hậu. Ông gọi đây là lịch sử của siêu hình học và tìm cách đọc lại nó từ chính bên trong.

Derrida tiếp nhận cách đọc này nhưng chuyển trọng tâm sang ngôn ngữ, chữ viết, dấu hiệu và cấu trúc của ý nghĩa. Câu hỏi không chỉ còn là: siêu hình học đã hiểu Hữu thể như thế nào? mà còn là: những cấu trúc ngôn ngữ và khái niệm nào khiến một nền tảng có thể xuất hiện như một nền tảng?

Một nguồn ảnh hưởng khác là Ferdinand de Saussure. Saussure cho rằng giá trị của dấu hiệu không nằm trong một bản chất tự thân mà được xác định qua sự khác biệt giữa những dấu hiệu. Derrida đẩy nhận xét này xa hơn: nếu một dấu hiệu chỉ có ý nghĩa nhờ khác biệt với những dấu hiệu khác, thì không dễ tìm được một dấu hiệu cuối cùng có ý nghĩa hoàn toàn tự thân để làm nền cho toàn bộ hệ thống.

Giải cấu trúc không xuất hiện từ một nguồn duy nhất mà hình thành tại giao điểm của nhiều dòng tư tưởng thế kỷ XIX và XX. Từ Nietzsche, đặc biệt trong Zur Genealogie der Moral (Về Lai lịch của Đạo đức), nó tiếp nhận cách đọc nghi ngờ đối với những khái niệm tưởng như bất biến, đồng thời chú ý đến lịch sử hình thành, những lực lượng và những đối lập nằm phía sau chúng. Từ Freud, nhất là qua khái niệm về vô thức và sự trở lại của những gì bị đẩy ra ngoài ý thức, nó tiếp nhận sự chú ý đến những gì không hiện diện trực tiếp nhưng vẫn để lại dấu vết trong lời nói và bản văn. Từ Husserl, Derrida đi sâu vào vấn đề ý nghĩa, dấu hiệu và sự hiện diện, nhưng đồng thời cho thấy những giới hạn ngay trong quan niệm về một ý nghĩa có thể hiện diện đầy đủ trong ý thức. Bên cạnh đó, Heidegger cung cấp phê bình lịch sử siêu hình học và ý niệm Destruktion; Saussure cung cấp phân tích về tính quan hệ của dấu hiệu, theo đó giá trị của một dấu hiệu được xác định qua sự khác biệt với những dấu hiệu khác. Giải cấu trúc hình thành từ sự giao thoa và phê bình lẫn nhau giữa những nguồn này, chứ không phải từ một học thuyết có sẵn.

2. Năm 1966–1967: bước ngoặt quyết định

Bước ngoặt thường được nhắc đến trong quá trình hình thành tư tưởng Derrida là bài thuyết trình năm 1966, La structure, le signe et le jeu dans le discours des sciences humaines (Cấu trúc, dấu hiệu và jeu trong diễn ngôn của các khoa học nhân văn), được trình bày tại hội nghị do Đại học Johns Hopkins tổ chức.

Derrida khảo sát một cách tổ chức cấu trúc đã có ảnh hưởng lâu dài trong triết học và khoa học nhân văn: cấu trúc cần một trung tâm để tổ chức và giới hạn sự vận động của các yếu tố bên trong nó. Trung tâm giữ vai trò định hướng, cân bằng và tổ chức cấu trúc; đồng thời, trung tâm giới hạn khả năng thay thế và biến đổi của các yếu tố. Derrida cho thấy nghịch lý nằm ngay trong vị trí ấy. Trung tâm phải thuộc về cấu trúc để tổ chức cấu trúc, nhưng lại phải đứng ngoài sự thay thế và biến đổi diễn ra trong cấu trúc để giữ vai trò trung tâm. Vì thế, trung tâm vừa ở trong vừa ở ngoài cấu trúc.

Từ đây, Derrida phân tích jeu — sự vận động, thay thế và hoán vị của các yếu tố trong cấu trúc. Jeu không có nghĩa là một trạng thái hỗn loạn và cũng không phải sự vận động hoàn toàn không có giới hạn. Trong một cấu trúc có trung tâm, trung tâm mở ra một phạm vi jeu nhưng đồng thời giới hạn phạm vi ấy. Khi một trung tâm cố định không còn giữ quyền quy định toàn bộ các quan hệ, khả năng thay thế và liên kết giữa các yếu tố được mở rộng. Derrida gọi đây là sự mở rộng của jeu.

Năm 1967, Derrida xuất bản ba tác phẩm quan trọng: De la grammatologie (Về grammatologie — ngữ học chữ viết), L’Écriture et la différence (Chữ viết và sự khác biệt) và La voix et le phénomène (Tiếng nói và hiện tượng). Ba tác phẩm này đưa cuộc khảo sát về cấu trúc, dấu hiệu và sự hiện diện sang những vấn đề cụ thể hơn của triết học.

De la grammatologie tập trung vào logocentrisme (thuyết lấy logos làm trung tâm), métaphysique de la présence (siêu hình học về sự hiện diện) và sự ưu tiên của lời nói so với chữ viết trong truyền thống triết học phương Tây. Derrida phân tích sự đối lập này và triển khai những khái niệm quan trọng như écriture (chữ viết) và trace (dấu vết). Ông không đơn giản đảo ngược thứ bậc để đặt chữ viết lên trên lời nói; ông xem xét những điều kiện khiến truyền thống có thể đặt lời nói ở vị trí nguyên bản và chữ viết ở vị trí thứ yếu.

La voix et le phénomène (Tiếng nói và hiện tượng) tập trung vào Husserl, đặc biệt vào quan hệ giữa ý thức, ý nghĩa, dấu hiệu và sự hiện diện. Derrida khảo sát quan niệm cho rằng ý nghĩa có thể hiện diện trực tiếp với ý thức và xem xét vai trò của dấu hiệu, sự lặp lại và khác biệt trong cấu trúc của ý nghĩa.

L’Écriture et la différence (Chữ viết và sự khác biệt) mở rộng cách đọc ấy qua những cuộc đối thoại với Heidegger, Levinas, Freud, Lévi-Strauss, Foucault và nhiều tác giả khác. Derrida đọc từng văn bản từ bên trong, theo sát những đối lập và thứ bậc mà văn bản thiết lập, rồi xem xét những quan hệ khiến phía được ưu tiên không thể hoàn toàn tách khỏi phía bị đặt ở vị trí thứ yếu.

Từ ba tác phẩm này, một phương pháp đọc dần hiện rõ. Derrida không tìm một nền tảng mới để thay thế nền tảng cũ. Ông phân tích cách văn bản thiết lập trung tâm, đối lập và thứ bậc; sau đó xem xét những quan hệ mà chính hệ thống cần đến để duy trì các phân biệt ấy. Déconstruction (giải cấu trúc) dần trở thành tên gọi cho cách đọc này: đọc một cấu trúc từ bên trong để làm rõ cách nó được tổ chức, những giới hạn mà nó thiết lập, và những căng thẳng xuất hiện ngay trong các quan hệ giúp nó đứng vững.

3. Giải cấu trúc thực sự làm gì?

Giải cấu trúc trước hết không phải là phá bỏ một bản văn, cũng không phải chứng minh rằng bản văn không có ý nghĩa. Nó bắt đầu bằng việc đọc rất sát: chú ý đến từ ngữ, những phân biệt được sử dụng, những khái niệm được đặt ở vị trí chính và những khái niệm bị xem là phụ thuộc. Từ đó, giải cấu trúc đặt ra những câu hỏi: Vì sao khái niệm này được đặt ở vị trí chính? Nó dựa vào những khái niệm nào khác? Khái niệm bị xem là phụ thuộc có thực sự có thể bị tách khỏi nó không? Một hệ thống có thể hoàn toàn khép kín hay luôn cần đến những gì nó đã đẩy ra ngoài?

Một thí dụ kinh điển là sự phân biệt lời nói/chữ viết. Trong truyền thống logocentrism, lời nói thường được đặt cao hơn chữ viết vì người nói hiện diện trước người nghe. Người nói có thể giải thích trực tiếp mình muốn nói gì, trong khi chữ viết vẫn tồn tại khi người viết vắng mặt và có thể được đọc theo những cách khác nhau. Derrida không đơn giản đảo ngược sự phân biệt ấy bằng cách nói rằng chữ viết tốt hơn lời nói. Ông đặt một câu hỏi sâu hơn: sự hiện diện của người nói có thực sự bảo đảm rằng ý nghĩa đã hiện diện đầy đủ và ổn định hay không?

Một lời nói vẫn có thể được nhắc lại khi người nói không còn ở đó. Một câu nói có thể được trích dẫn trong một hoàn cảnh khác và được hiểu theo một cách khác. Người nghe cũng có thể hiểu khác với ý định ban đầu của người nói. Như vậy, những đặc điểm thường bị xem là khuyết điểm của chữ viết — sự vắng mặt của người nói, khả năng được lặp lại trong những hoàn cảnh khác nhau và sự phụ thuộc vào ngữ cảnh để xác định ý nghĩa — thực ra cũng đã có trong lời nói.

Từ đó, giải cấu trúc cho thấy phía được ưu tiên không hoàn toàn độc lập với phía bị xem là phụ thuộc. Lời nói được xem là gần với ý nghĩa trực tiếp vì người nói hiện diện, nhưng để một lời nói có thể được hiểu, nhắc lại và nhận ra trong những hoàn cảnh khác nhau, nó cũng phải có những đặc điểm mà truyền thống thường gắn với chữ viết. Vì vậy, không thể đơn giản nói rằng lời nói là nguyên thủy còn chữ viết chỉ là bản sao thứ yếu.

Cách đọc này có thể mở rộng sang nhiều sự phân biệt khác: hiện diện/vắng mặt, bản chất/hiện tượng, nguyên bản/bản sao, tự nhiên/văn hóa, trung tâm/ngoại vi. Trong mỗi trường hợp, giải cấu trúc không chỉ hỏi “phía nào đúng?”, mà hỏi thêm: Vì sao một phía được đặt ở vị trí chính? Nó dựa vào những gì? Phía bị xem là phụ thuộc có thực sự có thể bị loại bỏ không? Và liệu chính phía bị đẩy ra ngoài có đang góp phần làm cho phía được ưu tiên có thể tồn tại hay không?

Vì thế, giải cấu trúc không thay một sự phân biệt bằng sự phân biệt ngược lại. Nó làm cho quan hệ phụ thuộc bên trong sự phân biệt ấy trở nên nhìn thấy được. Một khái niệm tưởng như đứng vững một mình có thể chỉ đứng vững vì nó dựa vào một khái niệm khác mà chính nó xem là thứ yếu. Đây là điểm quan trọng của giải cấu trúc: đọc một hệ thống từ bên trong để thấy những giới hạn, những phụ thuộc và những căng thẳng mà chính hệ thống ấy không hoàn toàn kiểm soát.

4. Ba đóng góp lý thuyết quan trọng

Có thể hiểu đóng góp của giải cấu trúc qua ba hướng chính. Ba hướng này liên hệ chặt chẽ với nhau: khi Derrida đặt câu hỏi về nền tảng, ông đồng thời đặt câu hỏi về sự hiện diện của ý nghĩa; từ đó ông có cơ sở để đọc lại những cặp đối lập mà triết học thường dùng để sắp xếp thế giới.

(a) Thứ nhất, phê bình nền tảng và trung tâm

Nhiều hệ thống triết học cần một điểm khởi đầu được xem là chắc chắn: một bản chất, một nguyên lý, một chân lý, một chủ thể, một ý thức, một Gót, một Hữu thể. Từ điểm ấy, những phần còn lại của hệ thống được giải thích.

Derrida không đơn giản nói rằng những nền tảng ấy sai. Ông hỏi một câu khó hơn: nền tảng ấy có thật sự đứng một mình hay không?

Một khái niệm chỉ có nghĩa khi được phân biệt với những khái niệm khác. Chẳng hạn, hiện diện chỉ có nghĩa khi được phân biệt với vắng mặt; đúng với sai; nguyên bản với bản sao. Như vậy, ngay khái niệm được xem là nền tảng cũng đã phụ thuộc vào những gì nó không phải.  Vì thế, giải cấu trúc không đi tìm một “nền tảng đúng hơn”. Nó khảo sát một nền tảng được hình thành như thế nào, nó dựa vào những quan hệ nào và những gì bị đẩy ra ngoài để nó có thể giữ vị trí trung tâm.  Đây là một bước quan trọng trong phê bình siêu hình học. Câu hỏi không còn chỉ là:  “Nền tảng nào đúng?”  mà còn là:  “Một nền tảng có thể hoàn toàn tự thân hay không, nếu chính nó chỉ có ý nghĩa trong quan hệ với những gì khác với nó?”  Chính ở đây, giải cấu trúc chuyển sự chú ý từ việc tìm một nền tảng sang việc xem xét điều kiện làm cho một nền tảng có thể được xem là nền tảng. Đây là một bước quan trọng trong phê bình siêu hình học.

(b) Thứ hai, phê bình ý tưởng về một sự hiện diện thuần túy

Một giả định sâu hơn mà Derrida phát hiện trong nhiều truyền thống triết học là đặc quyền của sự hiện diện (présence).

Ta thường nghĩ rằng nếu một ý nghĩa hiện diện trực tiếp trong ý thức, nếu người nói đang có mặt, nếu ta trực tiếp nhìn thấy một sự vật, thì ta đã đến gần sự thật hơn. Theo mô hình này, có một ý nghĩa nguyên thủy ở phía trước, còn lời nói, chữ viết, hình ảnh hay dấu hiệu chỉ là những phương tiện đưa ý nghĩa ấy ra bên ngoài.

Derrida đặt câu hỏi: ý nghĩa có bao giờ hiện diện hoàn toàn như thế không?

Ngay khi chúng ta muốn nói một ý nghĩa, chúng ta phải dùng từ ngữ. Một từ chỉ có nghĩa nhờ quan hệ với những từ khác. Một câu chỉ có nghĩa trong một ngữ cảnh. Một người nói một câu có thể được hiểu khác nhau tùy người nghe và hoàn cảnh. Một bản văn vẫn có thể được đọc khi tác giả không còn ở đó.

Vì vậy, ý nghĩa không giống một vật nằm sẵn trong đầu rồi được chuyển nguyên vẹn sang ngôn ngữ. Nó hình thành trong khác biệt, quan hệ, ngữ cảnh và dấu vết của những gì không hiện diện.

Đây là nơi những khái niệm différance và trace trở nên quan trọng. Différance cho thấy ý nghĩa vừa được tạo nên bởi sự khác biệt giữa những dấu hiệu, vừa luôn bị trì hoãn vì một dấu hiệu lại dẫn đến những dấu hiệu khác. Trace chỉ dấu vết của những gì khác với một dấu hiệu nhưng vẫn hiện diện trong cách dấu hiệu ấy có nghĩa.

Thí dụ đơn giản: từ “ngày” chỉ có nghĩa rõ hơn khi phân biệt với “đêm”, “hôm qua”, “hôm nay”, “ngày mai”. Những từ không có mặt trong câu vẫn góp phần xác định nghĩa của “ngày”. Nghĩa của một từ vì thế không nằm kín bên trong chính từ ấy.

Điểm này không có nghĩa “không có ý nghĩa”. Derrida không phải một người hoài nghi theo nghĩa đơn giản. Ông cho rằng ý nghĩa vẫn có thể được hiểu, nhưng không có một ý nghĩa cuối cùng hiện diện hoàn toàn, đứng ngoài mọi quan hệ để đóng lại tất cả những cách hiểu khác.

(c) Thứ ba, đọc lại những cặp đối lập nhị nguyên

Từ hai nhận xét trên, Derrida đặc biệt chú ý đến những cặp đối lập phổ biến trong triết học:

• hiện diện / vắng mặt
• lời nói / chữ viết
• bản chất / hiện tượng
• nguyên bản / bản sao
• tự nhiên / văn hóa
• trung tâm / ngoại biên
• thật / giả
• lý trí / phi lý

Thoạt nhìn, đây chỉ là những cách phân loại. Nhưng Derrida nhận thấy trong nhiều trường hợp, chúng không được đặt ngang hàng. Một phía thường được xem là nguyên thủy, đầy đủ, đúng và có giá trị hơn, còn phía kia bị xem là thứ yếu, phụ thuộc hoặc thiếu hụt.

Thí dụ rõ nhất là lời nói / chữ viết. Trong nhiều truyền thống, lời nói được xem là gần với ý nghĩa thật hơn vì người nói hiện diện, còn chữ viết chỉ là bản ghi thứ cấp. Derrida không đơn giản đảo ngược thứ bậc này bằng cách nói rằng chữ viết tốt hơn lời nói. Ông hỏi:

Tại sao lời nói cần được xem là nguyên thủy? Và liệu đặc điểm bị xem là khuyết điểm của chữ viết — khả năng tồn tại khi người nói vắng mặt — có thực sự chỉ thuộc về chữ viết hay không?

Nếu một câu nói vẫn có thể được hiểu khác nhau khi người nói đang đứng trước mặt, thì sự hiện diện của người nói không đủ để bảo đảm một ý nghĩa hoàn toàn ổn định. Khi đó, khoảng cách giữa lời nói và chữ viết không còn đơn giản như thứ bậc truyền thống đã giả định.

Đây là một điểm rất quan trọng: giải cấu trúc không chỉ đảo ngược hai phía của một đối lập. Nếu trước đây “lời nói > chữ viết”, nay chỉ đổi thành “chữ viết > lời nói”, thì cấu trúc cũ vẫn còn nguyên. Derrida muốn cho thấy chính sự đối lập và thứ bậc giữa hai phía đã được xây dựng như thế nào.

Từ “phía bị loại” trở lại trung tâm

Đây có lẽ là phần dễ hiểu nhất để thấy sức mạnh của giải cấu trúc.

Một hệ thống thường cần loại một thứ nào đó ra ngoài để xác định trung tâm của mình. Nhưng khi đọc kỹ, ta có thể phát hiện rằng thứ bị xem là phụ thuộc lại đang cung cấp một điều kiện cần thiết cho thứ được xem là độc lập.

Thí dụ:

hiện diện cần vắng mặt để được xác định;

nguyên bản cần khả năng phân biệt với bản sao;

trung tâm chỉ là trung tâm khi có ngoại biên;

lời nói chỉ được xem là “trực tiếp” khi đối lập với chữ viết được xem là “gián tiếp”.Khi đó, thứ yếu không còn đơn giản là thứ yếu. Nó đã tham gia vào việc tạo nên vị trí của thứ được xem là chính yếu.

Đây là lý do giải cấu trúc không chỉ là một kỹ thuật “bóc lỗi” trong bản văn. Nó làm lộ ra sự phụ thuộc bên trong của một hệ thống đối với chính những gì hệ thống ấy muốn đặt xuống hàng thứ hai.

Vì sao cách đọc này quan trọng? Từ đây, giải cấu trúc thay đổi cách đọc triết học và khoa học nhân văn. Khi gặp một khái niệm như chân lý, lý trí, tự nhiên, con người, giới tính, lịch sử, luật pháp hay công lý, câu hỏi không chỉ còn là: “Khái niệm này có đúng không?” mà còn có thể hỏi: “Khái niệm này được xác định bằng sự phân biệt nào?” “Nó đặt thứ gì ở vị trí trung tâm?” “Thứ gì bị đẩy ra ngoài hoặc xem là thứ yếu?” “Trung tâm có thực sự tồn tại độc lập với phần bị loại ra hay không?”

Khi chuyển sang đạo đức học, luật học, chính trị học, văn học và những khoa học nhân văn, cách đọc này có thể được dùng để khảo sát những phân chia như công dân / người ngoài, hợp pháp / bất hợp pháp, bình thường / lệch chuẩn, ta / người khác, chủ thể / tha nhân, người được đón nhận / người bị loại trừ. Vì thế, ảnh hưởng của Derrida không dừng ở bản thể học hay triết học ngôn ngữ. Nó góp phần làm thay đổi cách nhiều ngành khoa học nhân văn đặt câu hỏi về trung tâm, ngoại biên, quyền lực, loại trừ và những điều kiện để một khái niệm được xem là hiển nhiên.

Nhưng cần giữ một giới hạn quan trọng: giải cấu trúc không chứng minh rằng mọi phân biệt đều sai, cũng không nói rằng mọi cách hiểu đều có giá trị như nhau. Nó buộc chúng ta đọc kỹ hơn để thấy một phân biệt được xây dựng ra sao, nó dựa vào những gì và những căng thẳng nào xuất hiện ngay bên trong nó.

Có thể cô đọng toàn bộ ba đóng góp thành một đường đi:

phê bình nền tảng

→ phê bình sự hiện diện thuần túy

→ phân tích những cặp đối lập và thứ bậc của chúng

→ làm lộ sự phụ thuộc của trung tâm vào những gì nó loại ra ngoài

→ mở rộng cách đọc sang đạo đức học, chính trị, luật pháp, văn học và khoa học nhân văn.

Đó cũng là lý do giải cấu trúc không phải một học thuyết mới về thế giới, mà trước hết là một cách đọc và một cách đặt câu hỏi: khi một hệ thống tuyên bố mình có một nền tảng ổn định, cần xem xét chính những quan hệ bên trong đã làm cho nền tảng ấy có thể xuất hiện như ổn định.

5. Différance và giới hạn của ý nghĩa

Khái niệm différance diễn đạt một trong những luận điểm trung tâm của Derrida. Ông cố ý viết différance bằng chữ a, thay cho différence bằng chữ e. Trong tiếng Pháp, hai từ này phát âm giống nhau; sự khác biệt chỉ có thể nhận ra trên chữ viết. Qua cách viết có chủ ý này, Derrida cho thấy một vấn đề quan trọng: ý nghĩa không phải lúc nào cũng hiện diện đầy đủ ngay trong âm thanh của lời nói; nó phụ thuộc vào những khác biệt được tạo ra trong cả hệ thống dấu hiệu.

Différance gắn với hai nghĩa của động từ tiếng Pháp différer: khác nhau và trì hoãn. Hai nghĩa này không tách rời nhau. Một dấu hiệu chỉ có ý nghĩa vì nó khác với những dấu hiệu khác; nhưng chính vì phải được xác định qua những khác biệt ấy, ý nghĩa cũng không bao giờ có thể hoàn toàn dừng lại ở một dấu hiệu duy nhất.

1. Khác biệt

Một dấu hiệu có ý nghĩa nhờ sự khác biệt với những dấu hiệu khác. Từ “ngày” có nghĩa vì nó khác với “đêm”, “hôm qua”, “hôm nay”, “ngày mai”; “hiện diện” chỉ có thể được hiểu khi được phân biệt với “vắng mặt”. Không có những khác biệt ấy, những dấu hiệu sẽ không có ranh giới đủ rõ để mang một ý nghĩa xác định.

Vì vậy, ý nghĩa không nằm sẵn bên trong một từ như một nội dung độc lập. Nó được hình thành trong quan hệ giữa từ này với những từ khác. Muốn xác định “ngày”, chúng ta phải phân biệt nó với “đêm”; muốn xác định “hiện diện”, chúng ta phải phân biệt nó với “vắng mặt”. Ý nghĩa vì thế luôn mang tính quan hệ.

2. Trì hoãn

“Trì hoãn” trong différance cần được hiểu theo nghĩa đặc biệt. Derrida không nói rằng chúng ta tạm thời chưa tìm được ý nghĩa, rồi sau đó sẽ có một lúc đạt tới một ý nghĩa cuối cùng. Ông muốn nói rằng mỗi khi chúng ta cố xác định một dấu hiệu, chúng ta lại phải dựa vào những dấu hiệu khác.

Chẳng hạn, nếu hỏi “ngày nghĩa là gì?”, chúng ta có thể trả lời: “khoảng thời gian có ánh sáng”. Nhưng “khoảng thời gian” lại cần được giải thích bằng khái niệm “thời gian”; “ánh sáng” lại cần được xác định trong quan hệ với bóng tối, nguồn sáng, nhìn thấy, v.v. Mỗi dấu hiệu dùng để giải thích một dấu hiệu khác lại mang theo những quan hệ mới.

Vì thế, “trì hoãn” không có nghĩa là ý nghĩa bị giữ lại và chưa xuất hiện. Ý nghĩa vẫn xuất hiện, vẫn được hiểu và vẫn cho phép chúng ta giao tiếp. Nhưng không có một điểm cuối hoàn toàn đứng ngoài mạng lưới dấu hiệu để từ đó mọi giải thích có thể dừng lại và nhận được một nền tảng tuyệt đối.

Đây là điểm cần phân biệt rõ. Derrida không nói “không có ý nghĩa”. Ông cũng không nói rằng mọi cách hiểu đều ngang nhau. Một câu văn vẫn có thể có ý nghĩa rõ ràng hơn một câu khác; một cách đọc vẫn có thể phù hợp với bản văn hơn một cách đọc khác. Luận điểm của ông nằm ở chỗ khác: không có một ý nghĩa cuối cùng hiện diện đầy đủ, tự thân và bất biến, có thể làm nền tảng tuyệt đối cho mọi ý nghĩa khác.

Ý nghĩa vì thế luôn được hình thành trong những quan hệ và có thể được mở ra thêm khi dấu hiệu được đặt vào một bản văn, một hoàn cảnh hoặc một ngữ cảnh mới.

3. Trace — dấu vết

Khái niệm trace (dấu vết) bổ sung trực tiếp cho différance. Nếu một dấu hiệu chỉ có nghĩa nhờ khác biệt với những dấu hiệu khác, thì trong mỗi dấu hiệu luôn có dấu vết của những gì nó không phải. “Hiện diện” mang dấu vết của “vắng mặt”, bởi nếu không có khả năng phân biệt với vắng mặt thì “hiện diện” không có được ý nghĩa như nó đang có. “Nguyên bản” mang dấu vết của “bản sao”, bởi khái niệm nguyên bản chỉ có ý nghĩa trong một hệ thống cho phép phân biệt nguyên bản với bản sao. “Tự nhiên” mang dấu vết của “văn hóa”, bởi khái niệm tự nhiên, trong nhiều bản văn triết học, được xác định một phần qua sự đối lập với những gì được gọi là văn hóa.

Vì thế, phía bị đặt ra ngoài trung tâm không biến mất hoàn toàn. Nó vẫn để lại dấu vết trong chính khái niệm đã đặt nó ra bên ngoài. Đây là lý do Derrida không chỉ hỏi một khái niệm có nghĩa gì, mà còn hỏi khái niệm ấy cần đến những gì để có được ý nghĩa đó.

Tóm lại. Có thể cô đọng différance thành một công thức:

Một dấu hiệu có ý nghĩa vì nó khác với những dấu hiệu khác; nhưng vì luôn phải được xác định qua những dấu hiệu khác, ý nghĩa không bao giờ khép kín hoàn toàn trong một điểm cuối tuyệt đối.

Khác biệt giải thích ý nghĩa được hình thành như thế nào; trì hoãn giải thích vì sao ý nghĩa không có một điểm dừng cuối cùng; còn dấu vết cho thấy những gì vắng mặt vẫn để lại dấu ấn trong chính thứ đang hiện diện.

Theo nghĩa đó, différance không phải là một học thuyết cho rằng “mọi thứ đều mơ hồ”. Nó là một luận điểm sâu hơn về cấu trúc của ý nghĩa: ý nghĩa có thể được xác định, nhưng không thể được khép kín hoàn toàn trong một nền tảng tự thân.

6. Tác động đối với lịch sử tư tưởng

Ảnh hưởng của Derrida không nằm chủ yếu ở việc ông tạo ra một trường phái có lý thuyết thống nhất mang tên “thuyết Derrida”. Đóng góp quan trọng hơn nằm ở cách ông thay đổi câu hỏi mà triết học và những khoa học nhân văn đặt ra đối với chính những khái niệm nền tảng của mình.

Từ trước Derrida, triết học đã nhiều lần phê bình những nền tảng cũ để tìm một nền tảng khác. Heidegger phê bình siêu hình học truyền thống và đặt lại câu hỏi về Hữu thể; Nietzsche phê bình những giá trị được xem là vĩnh cửu và truy tìm lịch sử hình thành của chúng; Husserl tìm cách trở về với những gì được cho trực tiếp trong kinh nghiệm ý thức. Derrida đẩy một bước xa hơn: ông không chỉ hỏi nền tảng nào đúng, mà hỏi liệu một nền tảng có thể hoàn toàn đứng ngoài những quan hệ đã làm cho nó trở thành nền tảng hay không.

Từ đây, giải cấu trúc tạo ra một thay đổi quan trọng trong lịch sử tư tưởng. Một khái niệm không còn được xem chỉ như một công cụ trung tính để mô tả thực tại. Cần xem xét nó được hình thành bằng những phân biệt nào, được đặt vào vị trí trung tâm bằng cách nào, dựa vào những khái niệm nào và loại bỏ hoặc hạ thấp những gì để giữ được vị trí ấy.

Chẳng hạn, khi một truyền thống nói về “lý trí”, có thể hỏi nó xác định lý trí bằng cách đối lập với “phi lý” như thế nào; khi nói về “tự nhiên”, cần xem “văn hóa” đã được dùng để xác định tự nhiên ra sao; khi nói về “nguyên bản”, cần xem “bản sao” có thực sự chỉ là thứ đến sau hay chính khả năng có bản sao đã góp phần xác định thế nào là nguyên bản. Vì vậy, giải cấu trúc chuyển sự chú ý từ nội dung của một khái niệm sang những quan hệ làm cho khái niệm ấy có hình thức và vị trí của nó.

Trong triết học, đóng góp trực tiếp nhất của Derrida là làm sâu thêm phê bình siêu hình học mà Heidegger đã mở ra.

Nếu Heidegger cho thấy siêu hình học thường tìm một hữu thể tối cao hoặc một nguyên lý để làm nền cho toàn bộ hệ thống, Derrida hỏi tiếp: ngôn ngữ dùng để nói về nền tảng ấy có thể tự đứng ngoài những quan hệ và khác biệt của ngôn ngữ hay không?

Một hệ thống triết học có thể tuyên bố rằng mình đã tìm được nền tảng cuối cùng. Nhưng để diễn đạt nền tảng ấy, nó vẫn phải sử dụng những khái niệm khác. Mỗi khái niệm lại có nghĩa nhờ những quan hệ với những khái niệm khác. Vì vậy, không dễ có một điểm cuối hoàn toàn tự thân, nơi ý nghĩa dừng lại và không còn cần đến bất cứ quan hệ nào khác.

Derrida vì thế không đơn giản thay thế một siêu hình học bằng một siêu hình học khác. Ông làm cho khát vọng xây dựng một hệ thống hoàn toàn khép kín trở thành một vấn đề triết học.

Đây là lý do giải cấu trúc có liên hệ sâu với bản thể học, nhưng không phải một bản thể học theo nghĩa truyền thống. Derrida không đưa ra một danh sách mới về những gì “thực sự tồn tại”. Đóng góp của ông nằm ở việc khảo sát điều kiện ngôn ngữ và khái niệm để chúng ta có thể nói “Hữu thể là...” ngay từ đầu.

Trong văn học và phê bình bản văn

Ảnh hưởng của Derrida đối với văn học và phê bình bản văn đặc biệt lớn vì văn học cung cấp một nơi rất rõ để khảo sát một luận điểm căn bản của giải cấu trúc: ý nghĩa của một bản văn không hoàn toàn nằm trong ý định của người viết và cũng không thể được giữ nguyên như một nội dung cố định sau khi bản văn được viết ra. Điều này không có nghĩa tác giả không quan trọng, cũng không có nghĩa người đọc muốn hiểu thế nào cũng được. Một bản văn vẫn có từ ngữ cụ thể, cấu trúc câu, thể loại, hoàn cảnh lịch sử, quy ước ngôn ngữ và những giới hạn nhất định đối với cách đọc. Chính những yếu tố ấy làm cho một số cách hiểu có căn cứ hơn những cách hiểu khác. Nhưng chúng không bảo đảm rằng bản văn chỉ có một ý nghĩa hoàn toàn khép kín.

Từ đây, giải cấu trúc làm thay đổi câu hỏi của phê bình văn học. Thay vì chỉ hỏi: “Tác giả muốn nói gì?” người đọc còn phải hỏi: “Bản văn phải dựa vào những phân biệt nào để nói được như thế?” và: “Có chỗ nào trong chính bản văn làm cho sự phân biệt ấy không hoàn toàn đứng vững?”

Đây là điểm quan trọng. Giải cấu trúc không đọc bản văn để tìm một “ý nghĩa bí mật” nằm phía sau bản văn. Nó đọc rất sát những gì bản văn thực sự nói, chú ý đến từ ngữ, sự lặp lại, hình ảnh, ẩn dụ, những thay đổi trong cách dùng một khái niệm, những đoạn tưởng như phụ thuộc hoặc bên lề. Sau đó, nó xem xét liệu những phần bị xem là thứ yếu có thực ra đang cung cấp một điều kiện cần thiết cho luận điểm trung tâm hay không.

Chẳng hạn, trong De la grammatologie, Derrida đọc lại Rousseau và đặc biệt chú ý đến quan niệm của Rousseau về quan hệ giữa tự nhiên và văn hóa, lời nói và chữ viết. Rousseau thường đặt trạng thái tự nhiên và lời nói gần với sự sống, sự hiện diện và tính nguyên thủy, trong khi chữ viết xuất hiện về sau như một phương tiện thứ yếu, dễ làm biến dạng lời nói. Chính Rousseau cũng có những lập luận về nguồn gốc ngôn ngữ, trong đó ngôn ngữ dựa vào những dấu hiệu mang tính quy ước; chữ viết lại làm quan hệ ấy phức tạp thêm.

Derrida không đơn giản nói rằng Rousseau “sai” vì đề cao lời nói và tự nhiên. Ông đọc kỹ hơn: nếu chữ viết chỉ là một bổ sung bên ngoài cho lời nói, tại sao Rousseau lại cần khái niệm bổ sung ấy để mô tả những thiếu hụt của lời nói? Nếu lời nói vốn đã đầy đủ, tại sao nó cần một thứ được gọi là “bổ sung”? Từ đây xuất hiện một nghịch lý: thứ bị xem là thứ yếu lại cho thấy phía được xem là nguyên thủy vốn không hoàn toàn đầy đủ như nó được giả định.

Đây là một cách đọc điển hình của giải cấu trúc. Derrida không đảo ngược sự phân biệt “lời nói > chữ viết” thành “chữ viết > lời nói”. Ông hỏi vì sao lời nói được đặt cao hơn và cho thấy lời nói cũng phụ thuộc vào những đặc điểm vốn bị gán cho chữ viết, như sự vắng mặt và khả năng lặp lại. Vì vậy, vấn đề không phải chọn phía nào cao hơn, mà nhận ra rằng sự phân biệt giữa hai phía không vững chắc như truyền thống vẫn nghĩ.

Những cặp đối lập và cách giải cấu trúc đọc chúng

Từ đây có thể hiểu rõ hơn vì sao giải cấu trúc đặc biệt chú ý đến những cặp đối lập. Bản văn và những hệ thống tư tưởng thường xác định ý nghĩa bằng những phân biệt như:

• lời nói / chữ viết
• hiện diện / vắng mặt
• bản chất / hiện tượng
• nguyên bản / bản sao
• tự nhiên / văn hóa
• trung tâm / ngoại biên
• thật / giả
• chính / phụ

Những cặp này thường không được đặt ngang hàng. Một phía được xem là nguyên thủy, gần với sự thật hoặc có giá trị hơn; phía kia bị xem là thứ yếu, phụ thuộc hoặc xuất hiện về sau. Chẳng hạn, lời nói được xem là gần với ý nghĩa hơn chữ viết; nguyên bản được xem là có trước bản sao; tự nhiên được xem là có trước văn hóa.

Giải cấu trúc không đơn giản chọn phía bên kia để thay thế. Nó hỏi vì sao sự phân biệt ấy được hình thành và vì sao một phía lại được đặt cao hơn phía kia. Sau đó, nó xem xét liệu phía được xem là thứ yếu có thực sự có thể bị tách khỏi phía được ưu tiên hay không. Nhiều khi, chính phía bị xem là phụ thuộc lại cung cấp một phần điều kiện để phía được ưu tiên có thể được xác định.

Chẳng hạn, nếu không có khái niệm “bản sao”, khái niệm “nguyên bản” sẽ khó có được ý nghĩa như nó đang có; nếu không có “vắng mặt”, chúng ta cũng khó xác định “hiện diện” theo nghĩa đối lập của nó. Vì vậy, hai phía không hoàn toàn độc lập. Phía được đặt ở vị trí chính vẫn mang dấu vết của phía bị xem là phụ.

Đây là điểm quan trọng: giải cấu trúc không nói rằng mọi đối lập đều sai. Nó cho thấy những đối lập tưởng như rõ ràng và ổn định thường chứa một quan hệ phụ thuộc phức tạp hơn người ta tưởng. Khi làm rõ quan hệ ấy, sự phân biệt ban đầu không nhất thiết biến mất, nhưng chúng ta không còn có thể xem nó như một ranh giới hoàn toàn tự nhiên, cố định và tự thân.

Có thể lấy một thí dụ đơn giản ngoài văn học. Ta nói “nguyên bản” và “bản sao”. Thoạt nhìn, nguyên bản có trước và bản sao phụ thuộc vào nguyên bản. Nhưng khái niệm “nguyên bản” chỉ có ý nghĩa trong một hệ thống mà ta có khả năng phân biệt nó với “bản sao”. Nếu không có khả năng sao chép, lặp lại hay tái hiện, khái niệm nguyên bản cũng mất đi một phần ý nghĩa mà nó mang. Giải cấu trúc không kết luận rằng nguyên bản và bản sao hoàn toàn giống nhau; nó chỉ cho thấy ranh giới tưởng như tuyệt đối giữa chúng phụ thuộc vào chính quan hệ mà nó muốn loại bỏ.

Trong văn học, vấn đề này trở nên rõ hơn nữa. Một bài thơ có thể nói về sự im lặng, nhưng để nói về im lặng nó phải dùng ngôn ngữ. Một tiểu thuyết có thể đề cao sự thật, nhưng cách kể chuyện của nó có thể dựa vào hồi tưởng, che giấu, góc nhìn hạn chế hoặc những thông tin mà nhân vật không biết. Một tác phẩm có thể tuyên bố rằng một nhân vật hoàn toàn tự do, nhưng toàn bộ câu chuyện lại cho thấy quyết định của nhân vật bị giới hạn bởi gia đình, xã hội, ngôn ngữ hoặc quá khứ.

Giải cấu trúc sẽ không vội chọn một trong hai phía. Nó hỏi sự căng thẳng giữa hai phía hoạt động như thế nào trong chính bản văn.

Vì thế, một bản văn có thể chứa nhiều hơn những gì tác giả có ý định nói. Một tác giả có thể muốn bảo vệ một sự phân biệt nhưng cách sử dụng ngôn ngữ lại làm xuất hiện những trường hợp phá vỡ sự phân biệt ấy. Một tác phẩm có thể muốn khẳng định một trung tâm nhưng lại phải dựa vào những gì nó đặt ra bên ngoài trung tâm. Phần bị xem là phụ chú, ngoại lệ, ẩn dụ hay chi tiết bên lề đôi khi lại cho thấy rõ nhất giới hạn của lập luận chính.

Điều này không có nghĩa “tác giả đã chết” theo nghĩa đơn giản. Ý định của tác giả vẫn là một phần quan trọng của ngữ cảnh. Nhưng ý định không có quyền quyết định tuyệt đối mọi khả năng của bản văn. Một khi bản văn đã được viết, nó có thể được đọc trong những hoàn cảnh mà tác giả không dự liệu, được đặt cạnh những bản văn khác, được lặp lại trong những ngữ cảnh mới và tạo ra những quan hệ mà tác giả không thể kiểm soát hoàn toàn. Chính khả năng được tách khỏi hoàn cảnh ban đầu là một trong những lý do văn học có thể tiếp tục được đọc qua nhiều thời đại.

Điểm này cũng giúp phân biệt giải cấu trúc với luận điểm đơn giản rằng “người đọc muốn hiểu thế nào cũng được”. Derrida không nói như vậy. Nếu mọi cách đọc đều ngang nhau thì việc đọc sát từng chữ, từng cấu trúc và từng iên hệ trong bản văn sẽ không còn ý nghĩa. Trái lại, giải cấu trúc đòi hỏi một mức độ đọc rất chặt chẽ: chính bản văn phải cung cấp những dấu hiệu cho phép cách đọc được đề xuất. Một cách đọc giải cấu trúc tốt không tùy tiện đưa một ý nghĩa từ bên ngoài vào bản văn; nó cho thấy những gì bản văn tự nói, những gì nó phải giả định và những nơi mà những giả định ấy không hoàn toàn khớp với nhau.

Đây cũng là lý do Derrida không xem giải cấu trúc như một công thức có thể áp dụng máy móc cho mọi bản văn. Trong những công trình của ông, cách đọc thay đổi theo từng tác giả và từng bản văn. Cách ông đọc Rousseau không giống cách ông đọc Husserl; cách đọc Plato không giống cách đọc Hegel, Heidegger hay Levinas. Giải cấu trúc không phải một “chìa khóa” có sẵn để mở mọi bản văn, mà là một cách đọc chú ý đến những quan hệ phụ thuộc, những thứ bậc, những điểm lệch và những mâu thuẫn nội tại của bản văn.

Từ đây, quan niệm về tác giả, bản văn và người đọc cũng thay đổi. Tác giả không còn được xem như nguồn duy nhất tạo ra ý nghĩa; bản văn không còn được xem như một vật chứa một nội dung cố định; còn người đọc cũng không phải người hoàn toàn tự do muốn gán ý nghĩa nào cho bản văn cũng được. Ý nghĩa hình thành trong quan hệ giữa ngôn ngữ, bản văn, ngữ cảnh và những cách đọc có thể được bản văn nâng đỡ.

Đó là một thay đổi quan trọng trong lịch sử phê bình văn học thế kỷ XX. Giải cấu trúc góp phần chuyển sự chú ý từ câu hỏi “bản văn nói gì?” sang những câu hỏi sâu hơn: “bản văn tạo ra ý nghĩa bằng cách nào?”, “nó phải dựa vào những phân biệt nào?”, “những phân biệt ấy có thực sự ổn định không?”, và “phần bị đặt ra ngoài có đang âm thầm làm cho trung tâm tồn tại không?” Những câu hỏi ấy sau đó vượt khỏi văn học để đi vào triết học, luật học, chính trị học và nhiều ngành khoa học nhân văn khác.

Điểm quan trọng nhất cần giữ lại: giải cấu trúc không chứng minh rằng bản văn không có ý nghĩa. Nó cho thấy rằng ý nghĩa có cấu trúc, nhưng cấu trúc ấy không hoàn toàn khép kín; nó luôn chứa những quan hệ với những gì nó loại ra, những gì nó xem là thứ yếu, và những khả năng đọc mà chính nó không thể hoàn toàn kiểm soát. Đây chính là nơi giải cấu trúc nối từ phê bình bản văn trở lại vấn đề triết học rộng hơn mà Derrida theo đuổi: không có một trung tâm nào có thể hoàn toàn đứng ngoài những quan hệ đã làm cho nó trở thành trung tâm.

Trong đạo đức học: trách nhiệm và quyết định

Đây là nơi giải cấu trúc trở nên đặc biệt quan trọng đối với giai đoạn sau của Derrida.

Nếu một quyết định đạo đức có một quy tắc hoàn chỉnh có thể bảo đảm trước rằng phải làm gì trong mọi trường hợp, thì người thực hiện chỉ cần áp dụng quy tắc ấy. Nhưng khi đó, phần khó nhất của quyết định — phải chịu trách nhiệm về việc lựa chọn — dường như đã biến mất.

Ngược lại, một quyết định thật sự thường xuất hiện trong tình huống không có quy tắc nào đủ sức giải quyết hoàn toàn trường hợp cụ thể. Ta phải quyết định trong khi vẫn còn bất định.

Từ đây Derrida phát triển những suy tư về trách nhiệm, quyết định, tha nhân, tặng phẩm, tha thứ và hiếu khách. những vấn đề này đưa giải cấu trúc ra khỏi phạm vi phân tích bản văn theo nghĩa hẹp.

Thí dụ, tha thứ chỉ thực sự đặt ra một vấn đề đạo đức khó khi ta phải hỏi liệu có thể tha thứ cho một thứ mà bản thân nó dường như không thể tha thứ hay không. Nếu chỉ tha thứ cho những lỗi lầm đã dễ dàng được tha thứ, thì tha thứ không còn mang toàn bộ sức nặng của nó.

Tương tự, tặng phẩm đặt ra vấn đề: nếu tôi cho một người thứ gì đó nhưng đồng thời mong nhận lại lòng biết ơn, danh tiếng hoặc một món quà khác, thì hành vi ấy còn hoàn toàn là “cho” hay không?

Hiếu khách cũng tạo ra một nghịch lý tương tự. Tôi muốn mở cửa đón người xa lạ, nhưng việc đón nhận luôn diễn ra trong một ngôi nhà, một lãnh thổ, một cộng đồng có những quy tắc về ai được bước vào. Vì vậy, hiếu khách vừa đòi hỏi mở cửa, vừa cần một ranh giới để có một “cánh cửa” mà người khác có thể bước qua.

Ở đây, giải cấu trúc không cung cấp một quy tắc đạo đức mới. Nó làm rõ những nghịch lý mà một quyết định đạo đức phải sống cùng.

Điểm này cũng giải thích vì sao Derrida ngày càng gần với những vấn đề Levinas đặt ra. Nếu Levinas nhấn mạnh trách nhiệm trước tha nhân, Derrida hỏi tiếp: làm thế nào có thể thực hiện trách nhiệm khi không có một quy tắc nào có thể bảo đảm trước rằng quyết định của chúng ta là hoàn toàn đúng?

Trong chính trị học: dân chủ, chủ quyền và sự loại trừ

Từ đạo đức học, những vấn đề này mở sang chính trị.

Một cộng đồng chính trị phải xác định ai thuộc về cộng đồng, ai có quyền công dân, ai được bảo vệ, biên giới nằm ở đâu và quyền lực được tổ chức thế nào. Nhưng mỗi lần xác định “chúng ta” đều đồng thời tạo ra một “không phải chúng ta”.

Derrida vì thế khảo sát những khái niệm như dân chủ, chủ quyền, tình bạn, cộng đồng, biên giới, luật pháp và công lý.

Đặc biệt, trong suy tư về dân chủ, ông chú ý đến một nghịch lý: dân chủ cần một cộng đồng có thể tự quyết định, nhưng dân chủ cũng phải mở ra khả năng thay đổi chính những quy tắc xác định cộng đồng ấy. Vì thế, dân chủ không chỉ là một thể chế đã hoàn tất; nó luôn chứa trong mình khả năng tự phê bình và mở rộng.

Điều này dẫn đến khái niệm nổi tiếng “dân chủ đến” (démocratie à venir). “Đến” ở đây không đơn giản có nghĩa một chế độ chính trị sẽ xuất hiện trong tương lai. Nó chỉ một yêu cầu luôn còn phía trước: dân chủ phải có khả năng mở rộng quyền được tham gia, quyền được lên tiếng và khả năng tiếp nhận những người mà chính trật tự hiện tại chưa bao gồm đầy đủ.

Trong những khoa học nhân văn: trung tâm và ngoại biên

Từ đây ảnh hưởng của giải cấu trúc lan rộng sang nhiều lĩnh vực của khoa học nhân văn.

Các nhà nghiên cứu bắt đầu chú ý hơn đến những phân loại từng được xem là tự nhiên hoặc hiển nhiên:

• nam / nữ;
• bình thường / lệch chuẩn;
• trung tâm / ngoại biên;
• văn hóa / tự nhiên;
• thuộc về / bị loại trừ;
• văn minh / man rợ;
• người trong / người ngoài;
• chính thống / dị biệt.

Giải cấu trúc không tự nó đưa ra một lý thuyết hoàn chỉnh về giới, chủng tộc, văn hóa hay quyền lực. Nhưng nó cung cấp một cách đặt câu hỏi rất có ảnh hưởng:

Ai tạo ra sự phân biệt này? Nó dựa trên những tiêu chuẩn nào? Phía nào được xem là bình thường? Phía nào bị đặt vào vị trí ngoại lệ? Và liệu phía được xem là trung tâm có thực sự tồn tại độc lập với phía bị đẩy ra ngoài hay không?

Đây là một trong những con đường giải cấu trúc đi vào những nghiên cứu sau này về giới, văn hóa, bản sắc, diễn ngôn và những hình thức loại trừ. Tuy nhiên, cần phân biệt Derrida với toàn bộ những lý thuyết hậu này: ông không xây dựng sẵn một lý thuyết về mọi hình thức bất bình đẳng, và không thể quy toàn bộ những nghiên cứu ấy trực tiếp về Derrida.

7. Giải cấu trúc và bước chuyển sang tư tưởng hậu hiện đại

Giải cấu trúc thường được đặt trong bối cảnh hậu cấu trúc luận và tư tưởng hậu hiện đại, cùng với những tên tuổi như Michel Foucault, Roland Barthes, Gilles Deleuze và Jean-François Lyotard. Tuy nhiên, đây không phải một trường phái có hệ thống lý thuyết thống nhất. “Giải cấu trúc” là một phương pháp đọc và phê bình; “hậu cấu trúc luận” là tên gọi rộng hơn cho nhiều hướng phát triển khác nhau từ cấu trúc luận; còn “hậu hiện đại” là một khái niệm rộng hơn nữa, dùng để chỉ những biến đổi trong triết học, văn học, nghệ thuật, xã hội học và lý thuyết văn hóa từ nửa sau thế kỷ XX.

Điểm gặp nhau quan trọng nằm ở việc xem xét lại những nền tảng từng được coi là ổn định. Triết học hiện đại đã xây dựng nhiều chương trình lớn dựa trên những điểm tựa phổ quát: lý trí, chủ thể, khoa học, tiến bộ, tự do, lịch sử, tính phổ quát của chân lý. Giải cấu trúc không đơn giản phủ nhận những khái niệm ấy. Nó đặt một câu hỏi khác: những khái niệm được xem là phổ quát ấy được hình thành bằng những phân biệt nào, phụ thuộc vào những gì, và loại trừ những gì?

Chẳng hạn, khi nói về lý trí, chúng ta thường mặc nhiên phân biệt lý trí với phi lý; khi nói về chủ thể, chúng ta phân biệt chủ thể với tha nhân, với đối tượng, với những gì bị xem là bên ngoài chủ thể; khi nói về văn hóa, chúng ta đặt nó đối lập với tự nhiên. Giải cấu trúc không chỉ hỏi phía nào đúng hơn. Nó xem xét cách chính sự đối lập ấy được tạo lập và duy trì, đồng thời kiểm tra xem phía được đặt ở vị trí thứ yếu có phải lại cung cấp một điều kiện để phía được ưu tiên có thể được xác định hay không.

Vì thế, giải cấu trúc chuyển câu hỏi từ “nền tảng này có đúng không?” sang một câu hỏi sâu hơn: “nền tảng này có thể đứng vững theo đúng cách mà nó tự mô tả hay không?” Một khái niệm có thể được tuyên bố là độc lập, nguyên thủy và tự thân, nhưng khi phân tích kỹ lại cho thấy nó chỉ có thể được xác định nhờ những gì nó loại ra hoặc đặt ở vị trí thứ yếu.

Đây là lý do giải cấu trúc có quan hệ gần với bước chuyển từ cấu trúc luận sang hậu cấu trúc luận. Cấu trúc luận cho thấy ý nghĩa không nằm sẵn trong từng yếu tố riêng lẻ mà được hình thành nhờ quan hệ và khác biệt trong một hệ thống. Giải cấu trúc đẩy nhận xét ấy xa hơn: nếu một yếu tố chỉ có ý nghĩa trong quan hệ với những yếu tố khác, thì bản thân hệ thống cũng không dễ dàng có một trung tâm hoàn toàn đứng ngoài những quan hệ ấy để bảo đảm cho toàn bộ hệ thống.

Từ đây xuất hiện một thay đổi quan trọng trong cách nhìn về trung tâm. Một hệ thống thường cần một điểm làm trung tâm để ổn định những quan hệ bên trong nó. Nhưng nếu trung tâm cũng chỉ có thể được xác định thông qua những quan hệ mà nó điều khiển, thì trung tâm không còn hoàn toàn đứng bên ngoài hệ thống. Nó vừa tổ chức hệ thống, vừa phụ thuộc vào chính hệ thống mà nó tổ chức. Đây là một trong những điểm dẫn đến phê bình của giải cấu trúc đối với những hệ thống khép kín.

Giải cấu trúc không phải thuyết tương đối

Từ đây cũng cần phân biệt giải cấu trúc với một luận điểm thường bị gán cho nó: “không có chân lý” hoặc “mọi cách hiểu đều đúng”.

Đó không phải kết luận cần thiết của giải cấu trúc.

Nói rằng một ý nghĩa không thể được khép kín hoàn toàn khác với nói rằng ý nghĩa không tồn tại. Một bản văn vẫn có từ ngữ, cấu trúc, ngữ pháp, lịch sử, ngữ cảnh và những giới hạn đối với cách đọc. Một cách đọc có thể sai nếu nó bỏ qua những gì bản văn nói, bóp méo cấu trúc của nó hoặc gán cho nó những ý nghĩa không thể tìm thấy trong chính bản văn.

Theo nghĩa đó, giải cấu trúc đánh dấu một bước ngoặt trong lịch sử tư tưởng thế kỷ XX: từ việc tìm kiếm nền tảng sang khảo sát cách nền tảng được tạo lập; từ trung tâm sang những quan hệ làm nên trung tâm; từ ý nghĩa được xem như đã có sẵn sang những điều kiện khiến ý nghĩa trở nên có thể hiểu được.

Từ bản thể học, phê bình ấy mở sang ngôn ngữ; từ ngôn ngữ sang bản văn; từ bản văn sang luật, đạo đức, chính trị và những khoa học nhân văn. Giải cấu trúc vì thế không phải là học thuyết về sự bất khả của ý nghĩa, mà là một cách giữ cho mọi tuyên bố về nền tảng, trung tâm và ý nghĩa luôn có thể được đọc lại, kiểm tra lại và đặt lại trong những quan hệ đã làm cho chúng trở nên có thể.

Điểm mà giải cấu trúc đặt lại là nguồn gốc và tính tuyệt đối của những tiêu chuẩn ấy. Vì sao một cách đọc được xem là đúng? Tiêu chuẩn nào được dùng để xác định nó? Tiêu chuẩn ấy dựa trên những phân biệt nào? Nó có thực sự đứng hoàn toàn bên ngoài đối tượng mà nó đánh giá hay không?

Do đó, giải cấu trúc không xóa bỏ tiêu chuẩn đọc; nó đưa chính tiêu chuẩn đọc trở thành đối tượng cần được xem xét.

Từ giải cấu trúc đến tư tưởng hậu hiện đại

Theo nghĩa rộng hơn, đây là một trong những lý do giải cấu trúc có ảnh hưởng lớn đến tư tưởng hậu hiện đại. Những khái niệm từng được xem như tự nhiên và phổ quát bắt đầu được khảo sát về lịch sử hình thành, cấu trúc ngôn ngữ, quan hệ quyền lực và những giới hạn của chúng.

Vì thế, thay vì hỏi:

“Đâu là nền tảng cuối cùng?”

giải cấu trúc thường dẫn đến những câu hỏi:

“Nền tảng ấy được tạo lập như thế nào?”

“Nó cần đến những gì để có thể đứng vững?”

“Những gì bị đặt ra ngoài có đang góp phần làm nên chính trung tâm ấy không?”

“Có thể giữ cho một hệ thống hoàn toàn khép kín mà không tạo ra những mâu thuẫn từ bên trong hay không?”

Từ đây, giải cấu trúc vượt khỏi phạm vi triết học ngôn ngữ. Nó trở thành một cách đọc có ảnh hưởng trong văn học, lịch sử, luật học, đạo đức học, chính trị học, nghiên cứu giới, nghiên cứu văn hóa và nhiều ngành khoa học nhân văn. Những phạm trù như trung tâm/ngoại biên, nam/nữ, tự nhiên/văn hóa, bình thường/lệch chuẩn, công dân/người ngoài, hợp pháp/bất hợp pháp đều có thể được đặt lại bằng cùng một câu hỏi: thứ bậc giữa hai phía được tạo ra như thế nào, và phía bị xem là thứ yếu có thực sự có thể bị loại bỏ hoàn toàn hay không?

Theo nghĩa này, đóng góp lớn của giải cấu trúc không phải là đưa ra một học thuyết mới thay thế mọi học thuyết trước đó. Nó thay đổi cách đặt câu hỏi về nền tảng, trung tâm, ý nghĩa và những đối lập mà những hệ thống tri thức dựa vào. Chính từ sự thay đổi ấy, giải cấu trúc trở thành một trong những nguồn quan trọng của bước chuyển từ triết học hậu Heidegger sang tư tưởng hậu cấu trúc luận và nhiều hình thức của tư tưởng hậu hiện đại.

[2] Logocentrisme (thuyết lấy logos làm trung tâm) là thuật ngữ Derrida dùng để mô tả một khuynh hướng mà ông nhận thấy trong nhiều truyền thống triết học phương Tây. Logos bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp λόγος (lógos) và có phạm vi nghĩa rất rộng: tùy văn cảnh, từ này có thể chỉ lời nói, lời phát biểu, diễn ngôn, lời giải thích, lập luận, lý lẽ, hoặc nguyên lý làm cho một sự việc có thể được hiểu. Vì vậy, không nên đồng nhất logos với “lời nói” hoặc với “lý tính”. Trong cách Derrida sử dụng thuật ngữ, logos đặc biệt quan trọng vì nó nối lời nói với ý nghĩa, lập luận với khả năng hiểu, và ý nghĩa với một nguồn được xem là có thể xác định chân lý.

Derrida ghép logos với -centrisme để chỉ việc đặt logos vào vị trí trung tâm. Ông không dùng logocentrisme để chỉ một học thuyết riêng biệt do một triết gia nào đó xây dựng. Thuật ngữ này chỉ một cách tổ chức tư tưởng trong đó một nguồn của ý nghĩa, chân lý hoặc tính khả hiểu giữ vị trí ưu tiên và dùng để xác định những gì khác. Nguồn ấy có thể mang nhiều tên khác nhau trong các hệ thống khác nhau: ý niệm, nguyên lý, ý thức, lời nói, lý tính hoặc sự hiện diện.

Logocentrisme gắn chặt với phonocentrisme (khuynh hướng lấy lời nói làm trung tâm). Phonocentrisme chỉ sự ưu tiên dành cho tiếng nói và lời nói so với chữ viết. Logocentrisme rộng hơn: nó chỉ sự ưu tiên dành cho logos như nguồn của ý nghĩa, chân lý và khả năng hiểu. Derrida quan tâm đến iên hệ giữa hai khuynh hướng này vì truyền thống thường xem lời nói là gần với ý nghĩa nguyên bản hơn chữ viết. Lời nói gắn với người nói đang hiện diện, trong khi chữ viết có thể tồn tại khi người viết vắng mặt.

Derrida liên kết logocentrisme với métaphysique de la présence (siêu hình học về sự hiện diện). Vấn đề không chỉ nằm ở việc một số triết gia đề cao “sự hiện diện”. Derrida phân tích một cấu trúc rộng hơn: triết học tìm một nguồn có thể cung cấp ý nghĩa một cách trực tiếp, đầy đủ và ổn định, rồi dùng nguồn ấy để phân biệt nguyên bản với phái sinh, trực tiếp với gián tiếp, hiện diện với vắng mặt. Derrida đặt câu hỏi liệu một nguồn như vậy có thể hoàn toàn tự đủ hay không. Nếu một ý nghĩa chỉ có thể được xác định thông qua sự khác biệt với những ý nghĩa khác, nếu một dấu hiệu chỉ hoạt động vì có thể được lặp lại trong những hoàn cảnh khác nhau, thì ý nghĩa luôn phụ thuộc vào những quan hệ vượt ra ngoài một sự hiện diện đơn nhất.

Vì vậy, phê phán logocentrisme không có nghĩa là phủ nhận lời nói, lập luận hay khả năng suy xét. Derrida đặt vấn đề với việc biến một nguồn của ý nghĩa, chân lý hoặc sự hiện diện thành điểm tựa cuối cùng có quyền xác định toàn bộ hệ thống. Ông không thay nguồn ấy bằng một nguồn mới. Ông phân tích chính cấu trúc của hệ thống để xem nguồn được đặt ở vị trí trung tâm đã phụ thuộc vào những gì nó loại xuống vị trí thứ yếu như thế nào. Đây là một trong những điểm xuất phát quan trọng của déconstruction.

[3] De la grammatologie (1967): những nội dung chính:

De la grammatologie là tác phẩm quan trọng nhất trong ba công trình năm 1967 nếu muốn tìm hạt nhân lý thuyết của Derrida thời kỳ đầu. Derrida bắt đầu từ một vấn đề tưởng như hẹp — chữ viết — nhưng qua đó đi tới phê bình rộng hơn đối với cách triết học phương Tây xác định ngôn ngữ, ý nghĩa, nguồn gốc và sự hiện diện.

1. Phê bình sự ưu tiên của lời nói đối với chữ viết: Derrida xem xét truyền thống từ Plato, Rousseau đến Saussure, trong đó lời nói thường được xem là gần với ý nghĩa nguyên thủy hơn chữ viết. Lý do là trong lời nói, người nói dường như hiện diện cùng với ý định và ý nghĩa; chữ viết xuất hiện sau, có thể tồn tại khi người viết vắng mặt, nên thường bị xem như bản ghi hoặc bản sao của lời nói.

Derrida không đơn giản đảo ngược thứ bậc ấy để đề cao chữ viết. Ông hỏi: những đặc điểm bị xem là thuộc về chữ viết — khả năng lặp lại, tách khỏi người nói và tồn tại khi nguồn gốc vắng mặt — có thực sự chỉ xuất hiện ở chữ viết hay không? Nếu lời nói cũng có những đặc điểm ấy, thì lời nói không thể giữ vị trí của một nguồn gốc hoàn toàn thuần khiết.

2. Từ lời nói/chữ viết đến logocentrism: Từ đây Derrida mở rộng vấn đề thành phê bình logocentrism. Logos ở đây không chỉ là “lời nói”, mà còn gắn với lý trí, ý nghĩa, chân lý và nguồn gốc được xem như có thể hiện diện với chính nó.

Ông đặt vấn đề với một mô hình thường gặp:

ý nghĩa có trước → ý thức nắm giữ ý nghĩa → lời nói biểu đạt ý nghĩa → chữ viết ghi lại lời nói.

Nếu mô hình này đúng, chữ viết chỉ là phương tiện thứ cấp. Derrida cho rằng cần đảo lại câu hỏi: liệu ý nghĩa có bao giờ tồn tại hoàn toàn trước và độc lập với những dấu hiệu dùng để biểu đạt nó hay không?

3. Phê bình “siêu hình học của sự hiện diện”: Đây là tầng sâu hơn của lập luận. Derrida cho rằng việc ưu tiên lời nói chỉ là một trường hợp của xu hướng rộng hơn mà ông gọi là “siêu hình học của sự hiện diện” (métaphysique de la présence): xem một nguồn gốc, ý nghĩa, chân lý hay nền tảng nào đó như có thể hiện diện đầy đủ và tự thân, từ đó làm nền cho những gì khác.

Vì thế, Derrida không chỉ hỏi “chữ viết có quan trọng hơn lời nói không?” mà hỏi:

Liệu có một ý nghĩa nào hoàn toàn hiện diện với chính nó, không cần đến sự khác biệt, dấu hiệu và quan hệ với những gì khác nó hay không?

Đây là lý do De la grammatologie vượt xa một nghiên cứu về chữ viết. Chữ viết trở thành con đường để Derrida khảo sát điều kiện hình thành của ý nghĩa nói chung.

4. Écriture không còn chỉ có nghĩa “chữ viết”: Derrida mở rộng écriture vượt khỏi nghĩa thông thường của văn tự được ghi trên giấy. Écriture chỉ một đặc điểm căn bản của dấu hiệu: dấu hiệu có thể được lặp lại, di chuyển khỏi hoàn cảnh ban đầu và vẫn có khả năng tạo ra ý nghĩa trong một hoàn cảnh khác.

Một câu viết hôm nay có thể được đọc nhiều thế kỷ sau mà không cần tác giả có mặt. Nhưng chính khả năng tách khỏi tác giả ấy cũng tồn tại trong lời nói. Vì vậy, Derrida dùng écriture để làm lung lay giả định rằng lời nói mới là nguồn gốc thuần khiết, còn chữ viết chỉ là bản sao.

5. Trace — dấu vết: Từ đây xuất hiện ý niệm “trace (dấu vết)**. Một dấu hiệu không chỉ mang một ý nghĩa tự thân. Nó có ý nghĩa nhờ khác với những dấu hiệu khác, và trong nó luôn có dấu vết của những gì không phải nó.

Chẳng hạn, chúng ta hiểu “cao” nhờ phân biệt với “thấp”, “có” nhờ phân biệt với “không”, “hiện diện” nhờ phân biệt với “vắng mặt”. Vì vậy, không có ý nghĩa nào hoàn toàn tự thân. Mỗi ý nghĩa đều mang dấu vết của những khác biệt nhờ đó nó được xác định.

6. Nguồn gốc không còn hoàn toàn đứng trước dấu hiệu: Đây là một trong những điểm khó nhưng quan trọng nhất của cuốn sách. Derrida chất vấn quan niệm rằng phải có một nguồn gốc thuần khiết tồn tại trước, sau đó dấu hiệu mới xuất hiện để biểu đạt nguồn gốc ấy.

Nếu nguồn gốc chỉ có thể được nhận biết và xác định thông qua dấu hiệu, thì dấu hiệu không đơn thuần xuất hiện sau nguồn gốc. Nó tham gia vào việc làm cho nguồn gốc có thể được nhận biết như nguồn gốc.

Vì vậy, Derrida đặt vấn đề với ý niệm về một “nguồn gốc tuyệt đối” đứng trước mọi khác biệt và mọi quan hệ.

Có thể cô đọng toàn bộ lập luận:

Lời nói được ưu tiên hơn chữ viết

↓

vì lời nói được xem là gần với ý nghĩa hiện diện trong ý thức

↓

Derrida chất vấn sự hiện diện trực tiếp ấy

↓

ý nghĩa chỉ có thể hoạt động thông qua dấu hiệu và khác biệt

↓

mỗi dấu hiệu mang dấu vết (trace) của những dấu hiệu khác

↓

không có ý nghĩa nào hoàn toàn tự thân

↓

không có nguồn gốc hay sự hiện diện tuyệt đối đứng ngoài hệ thống quan hệ

↓

→ đây là một trong những nền tảng lý thuyết của déconstruction.

Vì vậy, De la grammatologie không đơn giản là một cuốn sách “bênh vực chữ viết”. Luận điểm sâu hơn của Derrida là: khi xem xét chữ viết, chúng ta buộc phải xem xét lại toàn bộ giả định rằng ý nghĩa có một nguồn gốc thuần khiết, hiện diện đầy đủ trước khi đi vào ngôn ngữ. Chính từ điểm này, phê bình chữ viết mở rộng thành phê bình logocentrism và siêu hình học của sự hiện diện.

[4] Gót học phủ định (théologie négative, tiếng Latinh via negativa — “con đường phủ định”) là một truyền thống lâu đời trong triết học và gót học Kitô, có nguồn từ Plato và đặc biệt phát triển trong tư tưởng đạo Kitô cổ đại, với Pseudo-Dionysius the Areopagite là một trong những đại diện quan trọng nhất. Theo truyền thống này, Gót vượt quá những phạm trù và khái niệm mà con người có thể dùng để mô tả. Vì vậy, thay vì khẳng định trực tiếp “Gót là gì”, gót học phủ định nhấn mạnh “Gót không phải là gì”: Ngài không hữu hạn, không biến đổi, không phải một vật thể, không thể bị đồng nhất với bất kỳ đối tượng nào trong thế giới. Phủ định ở đây không nhằm đơn giản nói rằng không thể biết gì về Gót, mà nhằm tránh biến những khái niệm hữu hạn của con người thành một định nghĩa đầy đủ về Tuyệt đối.

Derrida đặc biệt quan tâm đến truyền thống này vì nó chạm tới một vấn đề mà giải cấu trúc thường xuyên đặt ra: ngôn ngữ luôn nói về một ý nghĩa mà nó không bao giờ hoàn toàn nắm giữ được. Trong những bài viết và cuộc đối thoại về gót học phủ định, Derrida nhiều lần trở lại với những bản văn của Pseudo-Dionysius, Meister Eckhart và những tác giả thuộc truyền thống via negativa. Ông nhận thấy một điểm gần gũi: cả gót học phủ định lẫn giải cấu trúc đều nghi ngờ khả năng của ngôn ngữ trong việc đưa một ý nghĩa đến trạng thái hiện diện đầy đủ và cuối cùng.

Tuy nhiên, Derrida không đồng nhất giải cấu trúc với gót học phủ định. Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý. Trong Sauf le nom (1993), ông khảo sát rất kỹ quan hệ giữa déconstruction và théologie négative, nhưng không kết luận rằng giải cấu trúc chỉ là một hình thức gót học phủ định thế tục. Gót học phủ định, dù phủ nhận mọi thuộc tính có thể gán cho Gót, thường vẫn giữ một hướng đi vượt lên trên ngôn ngữ, hướng đến một Tuyệt đối không thể nói hết nhưng vẫn được giả định như đích đến của sự phủ định. Nói cách khác, phủ định những tên gọi của Gót vẫn có thể duy trì ý niệm rằng có một Gót vượt quá tất cả những tên gọi ấy.

Giải cấu trúc đi theo một hướng khác. Derrida không đặt sau chuỗi dấu hiệu một thực tại siêu việt đã có sẵn để cuối cùng ngôn ngữ có thể đạt tới. Ông khảo sát chính sự vận động của dấu hiệu, sự trì hoãn của ý nghĩa và những dấu vết còn lại trong mỗi lần phát biểu. Một từ chỉ có ý nghĩa trong quan hệ với những từ khác; khi muốn giải thích một từ, chúng ta lại phải dùng những từ khác, và những từ ấy lại cần được giải thích bằng những từ khác nữa. Vì thế, không dễ xác lập một điểm cuối cùng nơi mọi khác biệt và mọi diễn giải đều dừng lại.

Nhưng cũng không nên từ đó kết luận rằng Derrida đơn giản cho rằng “không có ý nghĩa” hoặc “không có chân lý”. Ngược lại, chính khả năng ý nghĩa luôn vượt quá cách diễn đạt hiện tại mới khiến việc đọc, diễn giải, tranh luận và đặt câu hỏi có thể tiếp tục. Derrida gọi sự vận động này bằng nhiều thuật ngữ khác nhau, trong đó có “différance **: ý nghĩa vừa được tạo nên bởi sự khác biệt giữa những dấu hiệu, vừa luôn bị trì hoãn, không bao giờ hiện diện trọn vẹn trong một dấu hiệu duy nhất. Vì vậy, có thể phân biệt ngắn gọn: Gót học phủ định: ngôn ngữ không thể nắm bắt Gót vì Gót vượt quá mọi khái niệm; sự phủ định hướng về một Tuyệt đối vượt ngôn ngữ. Giải cấu trúc: một ý nghĩa không bao giờ hoàn toàn hiện diện trong một dấu hiệu; mỗi dấu hiệu luôn mang theo những dấu vết của những dấu hiệu khác và mở ra những khả năng diễn giải tiếp theo.

Điểm gặp nhau nằm ở sự bất khả của một phát biểu cuối cùng có thể bao trùm hoàn toàn đối tượng của nó. Điểm khác nhau nằm ở chỗ gót học phủ định vẫn có thể giữ một Tuyệt đối siêu việt như đích đến, còn Derrida đặt chính ý niệm về một điểm cuối cùng như vậy vào vấn đề. Vì thế, giải cấu trúc có thể đối thoại rất sâu với via negativa, nhưng không nên gọi nó là một dạng gót học phủ định.

Chính ở đây có thể thấy một nét quan trọng trong tư tưởng Derrida về ngôn ngữ: vấn đề không phải là ngôn ngữ không nói được gì, mà là không có phát biểu nào có thể khép kín hoàn toàn những khả năng ý nghĩa mà nó mở ra. Ngôn ngữ luôn để lại một phần chưa được nói hết, một dấu vết của cái khác, và chính phần chưa khép lại ấy làm cho diễn giải tiếp tục.

Trong giai đoạn cuối đời, quan tâm này đưa Derrida đến gần nhiều vấn đề đạo đức và tôn giáo: lời hứa, trách nhiệm, tha thứ, lòng hiếu khách, công lý và cái không thể hoàn tất. Tuy nhiên, cần tránh nói đơn giản rằng ông “chuyển sang gót học” hay “đi đến Levinas”. Derrida vẫn giữ khoảng cách phê bình với gót học, đồng thời đối thoại ngày càng sâu với Emmanuel Levinas, đặc biệt quanh vấn đề trách nhiệm đối với người khác và một nghĩa vụ không thể quy giản thành những quy tắc có sẵn.

[5] Đạo đức học của Derrida không phải một hệ thống đạo đức hoàn chỉnh với những nguyên tắc phổ quát để xác định trước hành động nào đúng, hành động nào sai. Từ thập niên 1980, đặc biệt trong Force of Law (1990), The Gift of Death (1992), Sauf le nom (1993), Adieu à Emmanuel Levinas (1997), cùng những công trình về lòng hiếu khách, tha thứ, thuyết vũ trụ và chủ quyền, Derrida ngày càng tập trung vào trách nhiệm, công lý, quyết định và quan hệ với người khác.

Điểm xuất phát của ông là một nghịch lý: nếu một quyết định chỉ đơn giản áp dụng một quy tắc đã có sẵn, thì người quyết định chưa thực sự quyết định. Quy tắc đã quyết định thay họ. Nhưng nếu không có quy tắc nào bảo đảm hoàn toàn cho kết quả, người quyết định phải lựa chọn trong một tình huống không chắc chắn và chịu trách nhiệm về lựa chọn ấy. Derrida viết trong Force of Law:“A decision that didn’t go through the ordeal of the undecidable would not be a free decision.”— “Một quyết định không trải qua thử thách của điều không thể quyết định thì sẽ không phải là một quyết định tự do.”Undecidable ở đây không có nghĩa hoàn toàn không thể quyết định, mà chỉ tình huống trong đó không có một quy tắc có sẵn nào đủ sức quyết định thay chúng ta. Vì thế, trách nhiệm không xuất hiện khi chúng ta đã có một công thức bảo đảm rằng mình đúng; trách nhiệm xuất hiện chính khi chúng ta phải quyết định mà không có sự bảo đảm như vậy.

Từ đây Derrida phân biệt luật pháp (droit) với công lý (justice). Luật pháp cần những quy tắc, thủ tục và thiết chế có thể xác định; công lý không thể hoàn toàn đồng nhất với những quy tắc ấy. Một phán quyết có thể đúng theo luật hiện hành nhưng vẫn có thể bị đặt vấn đề về công lý. Derrida viết:“Justice is an experience of the impossible.”— “Công lý là một kinh nghiệm về điều bất khả.”“Điều bất khả” ở đây không có nghĩa công lý không thể hướng tới hoặc thực hiện. Derrida muốn nói rằng không có một hệ thống luật lệ nào có thể bảo đảm rằng công lý đã được thực hiện một lần cho tất cả. Công lý luôn đòi hỏi chúng ta xét lại những quy tắc hiện có trước những trường hợp mới và trước những người chưa được tính đến.

Điểm này giúp phân biệt Derrida với một hình thức tương đối luận đơn giản. Derrida không nói rằng “không có đúng hay sai, mọi thứ đều tùy thuộc vào diễn giải”. Trái lại, chính vì không có một công thức cuối cùng bảo đảm cho quyết định, người quyết định càng phải chịu trách nhiệm. Không có nền tảng tuyệt đối không đồng nghĩa với không có trách nhiệm.

Derrida giữa Nietzsche, Foucault và Levinas: Có thể thấy rõ vị trí của Derrida hơn khi đặt ông trong đường dây tư tưởng đã được trình bày ở những phần trước: Nietzsche phê bình những giá trị được xem như bất biến; Foucault lịch sử hóa quyền lực, chuẩn mực và sự hình thành chủ thể; Levinas đặt trách nhiệm trước người khác vào trung tâm của đạo đức. Derrida tiếp nhận cả ba hướng này, nhưng đưa chúng vào một vấn đề riêng: làm thế nào vẫn có thể nói về trách nhiệm và công lý sau khi những nền tảng tuyệt đối đã bị đặt vấn đề?

Từ Nietzsche, Derrida tiếp nhận sự nghi ngờ đối với những nền tảng được trình bày như có giá trị tự thân và bất biến. Những khái niệm như chân lý, bản chất, nguồn gốc hay giá trị phải được đọc cùng lịch sử hình thành và những khác biệt nằm phía sau chúng.

Foucault đẩy hướng này vào lịch sử của quyền lực. Ông khảo sát cách những thiết chế và diễn ngôn hình thành những phân biệt như bình thường/lệch chuẩn, hợp lý/điên loạn, hợp pháp/bất hợp pháp, đồng thời cho thấy chủ thể không đứng hoàn toàn bên ngoài những quan hệ quyền lực ấy. Ở giai đoạn cuối, Foucault chuyển sang vấn đề chăm sóc bản thân (souci de soi) và sự hình thành chủ thể đạo đức.

Derrida cũng đặt vấn đề với những nền tảng ổn định, nhưng ông đặc biệt quan tâm đến trách nhiệm trước người khác và công lý. Có thể nói ngắn gọn:Foucault hỏi: Những chuẩn mực này được hình thành như thế nào trong những quan hệ quyền lực?Derrida hỏi thêm:Sau khi nhận ra rằng những chuẩn mực ấy không có nền tảng tuyệt đối, chúng ta phải quyết định và chịu trách nhiệm trước người khác như thế nào?

Foucault thận trọng với việc viện đến những nguyên tắc phổ quát và muốn khảo sát lịch sử hình thành của chính những chuẩn mực dùng để phán xét xã hội. Derrida không trở lại với một nền tảng đạo đức tuyệt đối, nhưng cũng không từ bỏ công lý và trách nhiệm. Đây là điểm làm cho ông khác với cách hiểu giản đơn rằng việc giải cấu trúc mọi nền tảng tất yếu dẫn đến tương đối luận.

Ảnh hưởng của Emmanuel Levinas đặc biệt quan trọng ở đây. Levinas đặt trách nhiệm trước người khác trước những hệ thống khái niệm mà chúng ta dùng để nhận diện, phân loại và quy định người khác. Derrida tiếp nhận hướng này nhưng đưa nó vào quan hệ với luật pháp, công lý, quyết định và chính trị. Vì vậy, đạo đức học Derrida không phải là quan niệm rằng “mọi thứ đều tương đối”, mà gần hơn với nhận định rằng không có quy tắc nào có thể thay thế hoàn toàn trách nhiệm của người quyết định trước người khác.

Điểm đáng chú ý nhất khi đặt Derrida cạnh Foucault là: cả hai đều đặt lại những nền tảng từng được xem là tự nhiên và bất biến, nhưng Derrida đặc biệt giữ lại câu hỏi về công lý và trách nhiệm sau khi nền tảng ấy đã bị đặt vấn đề. Nếu Nietzsche mở cuộc phê bình những giá trị có vẻ vĩnh cửu, Foucault cho thấy những chuẩn mực được hình thành trong lịch sử của quyền lực, thì Levinas và Derrida đưa câu hỏi về người khác, trách nhiệm và công lý trở lại trung tâm. Ở Derrida, vấn đề không phải tìm lại một nền tảng tuyệt đối, mà là hiểu vì sao trách nhiệm vẫn ràng buộc chúng ta ngay trong tình huống không có một nền tảng tuyệt đối bảo đảm trước cho quyết định của mình.

[6] Siêu hình học của sự hiện diện” (métaphysique de la présence) ở Derrida:

“Siêu hình học của sự hiện diện” là cách Derrida gọi một xu hướng sâu rộng trong lịch sử triết học phương Tây: ưu tiên những gì được xem là hiện diện trực tiếp, tự thân và đầy đủ, rồi dùng sự hiện diện ấy làm nền tảng để xác định chân lý, ý nghĩa và thực tại. “Hiện diện” ở đây không chỉ có nghĩa đơn giản là đang có mặt trước mắt. Nó chỉ một mô hình trong đó một ý nghĩa được xem như có thể hiện ra đầy đủ với chính nó, không cần phụ thuộc vào một dấu hiệu khác, một sự vắng mặt hay một quan hệ bên ngoài.

Chẳng hạn, khi chúng ta nghĩ rằng ý nghĩa nằm sẵn trong ý thức của người nói, rồi lời nói chỉ truyền ý nghĩa ấy sang người nghe, chúng ta đang giả định một chuỗi như sau:

ý nghĩa hiện diện trong ý thức → lời nói biểu đạt ý nghĩa → người nghe tiếp nhận ý nghĩa.

Trong mô hình này, ý nghĩa có trước dấu hiệu; dấu hiệu chỉ làm nhiệm vụ chuyển tải một nội dung đã có sẵn. Derrida đặt vấn đề với chính giả định ấy. Nếu ý nghĩa thực sự hoàn toàn hiện diện trong ý thức, tại sao chúng ta vẫn cần ngôn ngữ để xác định nó? Và nếu một từ chỉ có nghĩa nhờ sự khác biệt với những từ khác, liệu ý nghĩa có bao giờ hoàn toàn tự thân hay không?

Đây là lý do Derrida đặc biệt quan tâm đến lời nói và chữ viết. Trong truyền thống mà ông phê bình, lời nói thường được đặt cao hơn chữ viết vì người nói dường như có mặt cùng lúc với ý định và ý nghĩa. Chữ viết thì khác: người viết có thể vắng mặt, bản văn có thể được đọc trong một thời đại khác, bởi một người khác và trong một hoàn cảnh khác. Vì thế, chữ viết dễ bị xem như bản sao thứ cấp của lời nói.

Derrida không đơn giản đảo ngược thứ bậc ấy. Ông muốn chứng minh rằng những đặc điểm mà truyền thống gán cho chữ viết thực ra đã hiện diện ngay trong lời nói. Lời nói cũng có thể được lặp lại khi người nói vắng mặt; một câu nói có thể được trích dẫn trong hoàn cảnh khác; một từ có thể được hiểu theo những cách khác nhau tùy quan hệ với những từ khác. Do đó, lời nói cũng không đạt tới sự hiện diện hoàn toàn và tức thời với chính nó.

Trong De la grammatologie (Of Grammatology, 1967), Derrida gọi sự ưu tiên lời nói và tiếng nói này là một phần của “logocentrism” — khuynh hướng đặt logos, tiếng nói, lý trí và ý nghĩa hiện diện vào vị trí nền tảng. Nhưng logos ở đây không chỉ có nghĩa “lời nói”. Nó liên quan đến một truyền thống rộng hơn, trong đó chân lý được giả định có một nguồn gốc có thể hiện diện và được xác định một cách đầy đủ.

Vì vậy, “siêu hình học của sự hiện diện” không phải tên gọi cho một học thuyết riêng biệt của một triết gia. Derrida dùng nó để chỉ một cấu trúc lặp lại trong nhiều hệ thống khác nhau. Những khái niệm rất khác nhau có thể lần lượt đảm nhận vị trí của một nền tảng hiện diện:

Ý niệm → bản chất → Gót → lý trí → chủ thể → ý thức → chân lý → ý nghĩa nguyên thủy.

Derrida không nói rằng những khái niệm này hoàn toàn giống nhau. Ông cho thấy rằng chúng có thể cùng giữ một chức năng cấu trúc: cung cấp một điểm tựa được xem như có trước và ổn định hơn những gì phụ thuộc vào nó.

Điểm này nối trực tiếp với Heidegger. Heidegger phê bình truyền thống siêu hình học vì đã quy Hữu thể (Sein) về một hữu thể (Seiendes) và do đó bỏ qua khác biệt giữa hai bình diện. Derrida tiếp nhận phê bình ấy nhưng đặt thêm một câu hỏi về ngôn ngữ của sự hiện diện: nếu một nền tảng được xem là hoàn toàn hiện diện với chính nó, liệu nó có thể được nói đến mà không đi qua những dấu hiệu và những khác biệt hay không?

Ở đây xuất hiện một ý niệm rất quan trọng của Derrida: không có ý nghĩa nào hoàn toàn tự thân. Một từ có nghĩa vì nó khác với những từ khác. “Có” chỉ có ý nghĩa trong quan hệ với “không”; “hiện diện” chỉ có ý nghĩa trong quan hệ với “vắng mặt”; “nguyên bản” chỉ có thể được nhận ra khi phân biệt với “bản sao”. Vì vậy, phía được ưu tiên không thể hoàn toàn tách khỏi phía bị đặt xuống thứ yếu.

Derrida không kết luận rằng hiện diện và vắng mặt giống nhau, cũng không nói rằng không có chân lý. Luận điểm tinh tế hơn: không thể có một sự hiện diện hoàn toàn thuần khiết, không mang dấu vết của những gì khác nó. Điều bị xem như thứ yếu — vắng mặt, chữ viết, dấu vết, khác biệt, bản sao — không chỉ xuất hiện sau sự hiện diện; nó đã tham gia vào việc làm cho sự hiện diện có thể được nhận biết như sự hiện diện.

Đây là lý do Derrida thường không chỉ đảo ngược những cặp đối lập mà còn giải cấu trúc chúng. Nếu chỉ nói “trước đây triết học coi lời nói cao hơn chữ viết, nay chúng ta coi chữ viết cao hơn lời nói”, thì vẫn giữ nguyên cấu trúc thứ bậc cũ. Giải cấu trúc hỏi sâu hơn: tại sao lời nói cần chữ viết để được xác định như lời nói? Tại sao hiện diện cần vắng mặt để có thể được nhận diện như hiện diện?

Theo nghĩa này, “siêu hình học của sự hiện diện” chính là giả định rằng có thể tìm được một điểm mà ý nghĩa hiện diện đầy đủ với chính nó. Derrida nghi ngờ khả năng đạt tới điểm đó. Ý nghĩa luôn được hình thành trong những quan hệ khác biệt, luôn có khả năng được lặp lại trong hoàn cảnh mới và vì thế luôn có thể mở ra những cách đọc mới.

Có thể cô đọng luận điểm này bằng một chuỗi:

Hiện diện

→ được xem như nền tảng của ý nghĩa

→ nền tảng ấy cần được biểu đạt bằng dấu hiệu

→ dấu hiệu chỉ có nghĩa nhờ khác biệt với dấu hiệu khác

→ vì thế, ý nghĩa không hoàn toàn tự thân

→ không có sự hiện diện nào hoàn toàn tách khỏi khác biệt, quan hệ và khả năng vắng mặt.

Đây là một trong những tiền đề quan trọng để hiểu giải cấu trúc. Derrida không phá bỏ một nền tảng rồi đặt một nền tảng khác vào vị trí của nó. Ông đọc bản văn để cho thấy những điều kiện khiến một nền tảng có thể được xem là nền tảng, đồng thời cho thấy chính những điều kiện ấy khiến nó không thể hoàn toàn tự thân và ổn định như nó được giả định.

Vì vậy, khi Derrida nói đến métaphysique de la présence, “hiện diện” không phải một trạng thái tâm lý hay một sự có mặt đơn thuần về mặt vật lý. Nó là một nguyên tắc tổ chức trong cách xác định chân lý, ý nghĩa và nền tảng: xem một điểm nào đó như có thể hiện diện đầy đủ với chính nó và từ đó làm nền cho tất cả những gì khác. Chính giả định ấy là một trong những đối tượng quan trọng nhất của giải cấu trúc.

[7] "Il n’y a pas de hors-texte” — câu nổi tiếng của Derrida trong De la grammatologie (1967), thường được dịch là “Không có gì ở bên ngoài bản văn” (there is nothing outside the text). Tuy nhiên, cách dịch này rất dễ dẫn đến một hiểu lầm: Derrida không nói rằng thế giới vật chất không tồn tại, cũng không nói rằng mọi thứ chỉ là chữ viết hay hư cấu.

Trong ngữ cảnh của De la grammatologie, texte không chỉ có nghĩa là một bản văn viết trên giấy. Nó chỉ toàn bộ mạng lưới những dấu hiệu, khác biệt, quan hệ và ngữ cảnh qua đó một ý nghĩa trở nên có thể được nhận ra và diễn đạt. Vì vậy, hors-texte không đơn giản là “thế giới bên ngoài bản văn”, mà là một điểm đứng hoàn toàn bên ngoài mạng lưới ý nghĩa, nơi người ta có thể tìm thấy một ý nghĩa nguyên thủy, thuần khiết và hoàn toàn độc lập để làm nền tảng cuối cùng cho việc diễn giải.

Derrida viết câu này khi phê bình ý tưởng rằng chúng ta có thể đi xuyên qua ngôn ngữ để trở về với một ý nghĩa nguyên thủy đứng trước mọi dấu hiệu. Nếu muốn xác định một ý định, một kinh nghiệm hay một sự kiện, chúng ta vẫn phải dùng những dấu hiệu khác để nói về nó; những dấu hiệu ấy lại được hiểu nhờ quan hệ với những dấu hiệu khác. Vì thế, không có một điểm cuối hoàn toàn đứng ngoài mạng lưới này để bảo đảm rằng ý nghĩa đã được nắm bắt một cách tuyệt đối.

Có thể hiểu ngắn gọn:

“Không có gì ở bên ngoài bản văn” không có nghĩa “không có thế giới bên ngoài”. Nó có nghĩa rằng không có một điểm đứng tuyệt đối bên ngoài mạng lưới dấu hiệu và quan hệ ý nghĩa để từ đó chúng ta có thể bảo đảm một ý nghĩa hoàn toàn nguyên thủy và bất biến.

Đây cũng là lý do câu này phải được đọc cùng với “trace (dấu vết)”và “différance**. Một dấu hiệu luôn mang dấu vết của những dấu hiệu khác và ý nghĩa luôn được hình thành qua khác biệt và trì hoãn. Vì vậy, Derrida không phủ nhận ý nghĩa; ông phủ nhận khả năng khép kín ý nghĩa trong một nền tảng hoàn toàn tự thân. Một điểm cần lưu ý về dịch thuật: hors-texte nghĩa sát hơn là “bên ngoài bản văn”, nên nếu muốn tránh cách hiểu duy vật/duy ý cực đoan, có thể giữ nguyên câu tiếng Pháp rồi chú thích: “không có một điểm đứng hoàn toàn bên ngoài mạng lưới bản văn/dấu hiệu.” Đây là cách diễn đạt thận trọng hơn câu dịch phổ biến “không có gì bên ngoài bản văn”