(A Treatise of Human Nature)
David Hume
QUYỂN 1
PHẦN 4 – MỤC VII.
Kết Luận Của Quyển Sách.
T 1.4.7.1, SBN 263–264
Nhưng trước khi dấn bước vào những vực sâu mênh mông [1] của
triết học đang mở ra trước mắt, tôi thấy mình muốn dừng lại một lát ở vị trí hiện
tại và suy ngẫm về chuyến hải hành mà tôi đã bắt đầu, chuyến hải hành chắc chắn
đòi hỏi sự khéo léo và nỗ lực bền bỉ ở mức cao nhất [2] mới
có thể đưa đến một kết cục tốt đẹp.
Tôi thấy mình chẳng khác nào một người, sau khi đã va phải
nhiều bãi cạn và suýt nữa đắm tàu khi vượt qua một eo biển hẹp, vẫn cả gan ra
khơi trên chính con tàu cũ kỹ, dột nát và dãi dầu sóng gió ấy; thậm chí, tham vọng
của người đó còn đi xa đến mức nghĩ rằng mình có thể đi vòng quanh thế giới
trong những hoàn cảnh bất lợi như vậy.
Ký ức về những sai lầm và những điều rối rắm trong quá khứ
khiến tôi không còn tin tưởng vào khả năng thành công trong tương lai. Tình trạng
khốn khổ, sự yếu kém và sự rối loạn của những năng lực mà tôi phải dùng trong
những cuộc khảo cứu càng làm tăng nỗi lo ngại của tôi. Còn việc không thể cải
thiện hay sửa chữa những năng lực ấy gần như đẩy tôi đến tuyệt vọng, khiến tôi
quyết định thà chết trên tảng đá cằn cỗi nơi tôi đang đứng còn hơn liều mình
lao ra đại dương vô biên, trải rộng đến tận cùng vô hạn.[3]
Cái nhìn bất chợt về mối nguy hiểm đang đe dọa mình khiến
tôi chìm trong u sầu; và vì tình cảm ấy, hơn tất cả những tình cảm khác, thường
có khuynh hướng tự nuông chiều chính nó, nên tôi không thể ngăn mình tiếp tục
nuôi dưỡng sự tuyệt vọng bằng tất cả những suy tưởng bi quan mà đề tài trước mắt
cung cấp cho tôi một cách dồi dào đến thế.
T 1.4.7.2, SBN 264–265
Trước hết, tôi kinh hãi và bối rối trước cảnh cô độc
hoang vắng mà triết học đã đặt tôi vào; tôi tưởng tượng mình là một quái vật kỳ
dị, xa lạ, không thể hòa nhập và gắn bó với xã hội, vì thế đã bị đuổi khỏi mọi
sự giao tiếp với con người, bị bỏ mặc hoàn toàn, không nơi nương tựa và không
ai chia sẻ.
Tôi rất muốn chạy vào giữa đám đông để tìm nơi trú ẩn và
hơi ấm; nhưng tôi không thể khiến mình hòa vào một đám đông dị dạng như thế.
Tôi kêu gọi những người khác đến cùng mình để chúng tôi lập thành một nhóm
riêng; nhưng không ai chịu nghe tôi. Ai nấy đều giữ khoảng cách và khiếp sợ cơn
bão đang trút xuống tôi từ mọi phía.
Tôi đã tự chuốc lấy sự thù địch của tất cả những nhà siêu
hình học, những nhà lôgích học, những nhà toán học, thậm chí cả những nhà gót học;
vậy tôi có thể lấy làm lạ trước những lời lăng mạ mà mình phải chịu hay
không?Tôi đã công khai bày tỏ sự không tán thành đối với những hệ thống của họ;
vậy tôi có thể ngạc nhiên nếu họ tỏ ra căm ghét hệ thống của tôi và chính bản
thân tôi hay không?
Khi nhìn ra bên ngoài, tôi thấy trước mắt mình, ở khắp mọi
phía, chỉ có tranh cãi, chống đối, giận dữ, vu khống và gièm pha. Khi quay mắt
nhìn vào bên trong, tôi chẳng tìm thấy gì ngoài sự nghi ngờ và sự không hiểu biết.
Cả thế gian dường như hợp sức chống lại và bác bỏ tôi; mặc
dù tôi yếu đuối đến mức cảm thấy tất cả những ý kiến của mình đều tự chúng rời
rạc và sụp đổ khi không có sự tán thành của người khác nâng đỡ. Mỗi bước tôi đi
đều đầy do dự, và mỗi suy ngẫm mới lại khiến tôi lo sợ rằng trong suy luận của
mình có sai lầm và điều phi lý.[4]
T 1.4.7.3, SBN 265
Vì ngoài vô số những yếu kém riêng của bản thân, tôi còn
nhận thấy biết bao yếu kém khác thuộc chung về bản tính con người, vậy làm sao
tôi có thể tự tin dấn thân vào những công cuộc táo bạo như thế? Tôi có thể chắc
chắn rằng, khi từ bỏ tất cả những ý kiến đã được xác lập, tôi đang đi theo chân
lý hay không? Và bằng tiêu chuẩn nào tôi có thể nhận ra chân lý, ngay cả nếu cuối
cùng may mắn dẫn tôi đi theo dấu chân của nó?
Ngay cả sau khi đã thực hiện những suy luận chính xác và
chặt chẽ nhất, tôi cũng không thể đưa ra lý do nào giải thích vì sao mình phải
chấp nhận những suy luận ấy; tôi chỉ cảm thấy một khuynh hướng mạnh mẽ muốn
nhìn nhận những đối tượng một cách mạnh mẽ, [5]
theo đúng cách mà chúng hiện ra trước tôi. [6] Kinh nghiệm là một nguyên lý chỉ cho tôi biết
những cách thức kết hợp khác nhau giữa những đối tượng trong quá khứ. Thói quen
là một nguyên lý khác, khiến tôi trông đợi những sự kết hợp tương tự trong
tương lai. Hai nguyên lý ấy cùng tác động lên trí tưởng tượng, khiến tôi hình
thành một số ý niệm với mức độ mãnh liệt và sinh động cao hơn [7] những
ý niệm khác, vốn không có được những lợi thế tương tự.
Nếu không có phẩm chất này — nhờ đó não thức làm cho một
số ý niệm trở nên sống động hơn những ý niệm khác, một phẩm chất dường như rất
tầm thường và hầu như không có cơ sở trong lý trí — chúng ta sẽ không bao giờ
có thể chấp nhận bất kỳ lập luận nào, cũng không thể mở rộng sự xem xét của
mình vượt ra ngoài một số ít đối tượng đang hiện diện trước những giác quan. Thậm
chí, đối với chính những đối tượng ấy, chúng ta cũng không thể gán cho chúng bất
kỳ sự hiện hữu nào ngoài sự hiện hữu phụ thuộc vào giác quan; và chúng ta buộc
phải xem chúng hoàn toàn nằm trong chuỗi những tri giác cấu thành bản thân hay
con người của chúng ta.
Hơn nữa, ngay cả khi xét đến chính chuỗi tri giác ấy,
chúng ta cũng chỉ có thể chấp nhận những tri giác đang trực tiếp hiện diện
trong ý thức; còn những hình ảnh sống động mà trí nhớ đưa đến cho chúng ta cũng
không bao giờ có thể được xem là những hình ảnh trung thực của những tri giác
trong quá khứ. Vì vậy, trí nhớ, những giác quan và khả năng nhận thức đều dựa
trên trí tưởng tượng, hay nói cách khác, dựa trên sức sống của những ý niệm của
chúng ta. [8]
T 1.4.7.4, SBN 265–266
Không có gì đáng ngạc nhiên khi một nguyên lý bất nhất và
dễ dẫn chúng ta đến sai lầm [9]
như thế lại đưa chúng ta vào những sai lầm, nếu chúng ta cứ mù quáng làm theo
nó trong tất cả những biến đổi của nó, như chúng ta buộc phải làm. Chính nguyên
lý này khiến chúng ta suy luận từ nguyên nhân và kết quả; và cũng chính nguyên
lý ấy làm chúng ta tin tưởng vào sự hiện hữu liên tục của những đối tượng bên
ngoài khi chúng không còn hiện diện trước những giác quan.
Nhưng mặc dù hai hoạt động này đều tự nhiên và cần thiết
như nhau đối với não thức con người, trong một số hoàn cảnh, chúng lại trực tiếp
đối nghịch nhau [51]. Chúng ta không thể vừa suy luận một cách đúng đắn và nhất
quán từ nguyên nhân và kết quả, vừa tin tưởng vào sự hiện hữu liên tục của vật
chất.
Vậy chúng ta phải điều hòa hai nguyên lý ấy với nhau như
thế nào? Chúng ta nên ưu tiên nguyên lý nào? Hay nếu không ưu tiên nguyên lý
nào, mà lần lượt chấp nhận cả hai, như những triết gia vẫn thường làm, thì sau
đó chúng ta còn có thể tự tin đến mức nào khi tự nhận lấy danh hiệu cao quý ấy,
trong khi biết rõ rằng mình đang chấp nhận một mâu thuẫn hiển nhiên? [10]
T 1.4.7.5, SBN 266–267
Sự mâu thuẫn này [52] sẽ còn dễ được tha thứ hơn nếu nó
được bù đắp bằng một mức độ vững chắc và thỏa mãn nào đó trong những phần khác
của suy luận chúng ta. Nhưng thực tế lại hoàn toàn trái ngược. Khi lần ngược khả
năng nhận thức của con người về những nguyên lý đầu tiên của nó [11],
chúng ta thấy rằng nó dẫn chúng ta đến những nhận định dường như biến tất cả những
công sức và nỗ lực trước đây của chúng ta thành trò cười, đồng thời làm chúng
ta nản lòng trước những cuộc khảo cứu trong tương lai.
Không có gì khiến não thức con người tò mò tìm hiểu nhiều
hơn những nguyên nhân của mọi hiện tượng. Chúng ta không bằng lòng chỉ biết những
nguyên nhân trực tiếp, mà còn tiếp tục khảo cứu cho đến khi đạt tới nguyên lý
khởi đầu và tối hậu. [12]
Chúng ta không muốn dừng lại trước khi hiểu được năng lực nằm trong nguyên
nhân, nhờ đó nguyên nhân tác động lên kết quả; mối ràng buộc nối kết nguyên
nhân với kết quả; và phẩm chất tạo ra hiệu lực mà mối ràng buộc ấy dựa vào. [13]
Đó là mục tiêu của chúng ta trong tất cả những công trình
nghiên cứu và suy ngẫm. Vậy chúng ta sẽ thất vọng đến mức nào khi biết rằng mối
liên kết, mối ràng buộc hay năng lực ấy chỉ nằm trong chính chúng ta, và chẳng
qua chỉ là sự định hướng của não thức, được hình thành nhờ thói quen, [14]
khiến chúng ta chuyển từ một đối tượng sang đối tượng thường đi kèm với nó, và
từ ấn tượng về đối tượng này sang ý niệm sống động về đối tượng kia?
Một phát hiện như thế không những dập tắt mọi hy vọng đạt
được sự thỏa mãn, mà còn ngăn cản ngay cả việc chúng ta mong muốn đạt được điều
ấy. Bởi lẽ, hóa ra rằng khi nói mình muốn biết nguyên lý tối hậu và nguyên lý
thực sự tạo ra tác động, như một cái gì đó tồn tại bên trong đối tượng bên
ngoài, thì hoặc chúng ta đang tự mâu thuẫn với chính mình, hoặc những lời chúng
ta nói hoàn toàn không có ý nghĩa.
T 1.4.7.6, SBN 267
Sự thiếu hụt này [15]
trong những ý niệm của chúng ta quả thật không được nhận thấy trong đời sống
thường ngày. Chúng ta cũng không ý thức được rằng, ngay cả trong những sự kết hợp
nguyên nhân và kết quả quen thuộc nhất, chúng ta vẫn không biết gì về nguyên lý
tối hậu nối kết chúng, chẳng khác nào trong những trường hợp bất thường và phi
thường nhất. Nhưng tình trạng này chỉ bắt nguồn từ một ảo tưởng của trí tưởng
tượng; và vấn đề đặt ra là chúng ta nên nhượng bộ những ảo tưởng ấy đến mức
nào.
Đây là một vấn đề rất khó giải quyết, và dù trả lời theo
cách nào, chúng ta cũng rơi vào một tình thế tiến thoái lưỡng nan hết sức nguy
hiểm. Bởi nếu chúng ta chấp nhận mọi gợi ý nhỏ nhặt của trí tưởng tượng, thì
ngoài việc những gợi ý ấy thường mâu thuẫn với nhau, chúng còn dẫn chúng ta đến
những sai lầm, những điều phi lý và những sự mơ hồ, đến mức cuối cùng chúng ta
phải xấu hổ vì đã quá cả tin.
Không có gì nguy hiểm đối với lý trí hơn những chuyến bay
của trí tưởng tượng, [16]
và cũng không có gì gây ra nhiều sai lầm hơn cho những triết gia. Xét về phương
diện này, những người có trí tưởng tượng phong phú có thể được so sánh với những
thiên thần mà Kinh Thánh mô tả là dùng đôi cánh che mắt mình. [17]
Hiện tượng này đã xuất hiện trong quá nhiều trường hợp, đến mức chúng ta có thể
bỏ qua việc trình bày thêm về nó.
T 1.4.7.7, SBN 267–268
Nhưng ngược lại, nếu việc xem xét những trường hợp ấy khiến
chúng ta quyết định gạt bỏ tất cả những gợi ý nhỏ nhặt của trí tưởng tượng và
chỉ dựa vào khả năng nhận thức, tức là dựa vào những thuộc tính tổng quát và ổn
định hơn của trí tưởng tượng, thì ngay cả quyết định ấy, nếu chúng ta kiên quyết
thực hiện, cũng sẽ gây nguy hiểm và dẫn đến những hậu quả tai hại nhất.[18]
Bởi tôi đã chỉ ra rằng, [53] khi hoạt động một mình và tuân theo những
nguyên lý tổng quát nhất của mình, khả năng nhận thức hoàn toàn tự phá hủy
chính nó, không để lại dù chỉ một mức độ bằng chứng thấp nhất cho bất kỳ mệnh đề
nào, dù thuộc triết học hay đời sống thường ngày.[19]
Chúng ta chỉ thoát khỏi thuyết hoài nghi hoàn toàn ấy nhờ
một thuộc tính đặc biệt và dường như rất tầm thường của trí tưởng tượng: thuộc
tính khiến chúng ta khó đi vào những cách nhìn xa xôi về sự vật, và không thể
theo đuổi những cách nhìn ấy với một ấn tượng sinh động, rõ nét như khi chúng
ta xem xét những gì dễ tiếp cận và tự nhiên hơn.[20]
Vậy chúng ta có nên đặt ra một quy tắc tổng quát rằng
không bao giờ được chấp nhận những suy luận tinh vi hay công phu hay không? Hãy
cân nhắc kỹ những hệ quả của nguyên lý ấy. Nếu làm như vậy, chúng ta sẽ hoàn
toàn gạt bỏ mọi khoa học và triết học. Chúng ta chỉ dựa vào một thuộc tính
riêng biệt của trí tưởng tượng; nhưng nếu áp dụng cùng một cách suy luận, chúng
ta cũng phải chấp nhận tất cả những thuộc tính khác của nó. Hơn nữa, chúng ta
còn tự mâu thuẫn một cách rõ ràng, bởi chính lập luận trước đó — nền tảng của
quy tắc này — lại là một lập luận mà người ta phải thừa nhận là hết sức tinh vi
và siêu hình.
Vậy giữa những khó khăn ấy, chúng ta nên chọn lập trường
nào? Nếu chấp nhận nguyên lý này và bác bỏ mọi suy luận tinh vi, chúng ta sẽ
rơi vào những điều phi lý hiển nhiên nhất. Ngược lại, nếu bác bỏ nguyên lý ấy để
chấp nhận những suy luận kia, chúng ta sẽ hoàn toàn phá hủy khả năng nhận thức
của con người. Vì vậy, chúng ta không còn lựa chọn nào khác ngoài hai khả năng:
hoặc chấp nhận một lý trí sai lầm, hoặc hoàn toàn không có lý trí..[21]
Về phần mình, tôi không biết phải làm gì trong trường hợp
này. Tôi chỉ có thể nhận xét cách người ta thường hành xử: họ hiếm khi, hoặc hầu
như không bao giờ, nghĩ đến khó khăn này; và ngay cả khi khó khăn ấy từng xuất
hiện trong não thức họ, họ cũng nhanh chóng quên nó đi, để rồi nó chỉ còn lưu lại
một ấn tượng rất mờ nhạt.
Những suy ngẫm hết sức tinh vi hầu như không có ảnh hưởng
gì đối với chúng ta. Thế nhưng, chúng ta không đặt ra, và cũng không thể đặt
ra, một quy tắc rằng những suy ngẫm ấy không được phép có bất kỳ ảnh hưởng nào.
Chính điều đó hàm chứa một mâu thuẫn hiển nhiên.
T 1.4.7.8, SBN 268–269
Nhưng tôi vừa nói gì khi cho rằng những suy ngẫm hết sức
tinh vi và siêu hình hầu như không có ảnh hưởng gì đối với chúng ta? Từ cảm
giác và kinh nghiệm mà chính tôi đang có lúc này, tôi hầu như không thể không
rút lại và bác bỏ ý kiến ấy. Việc suy ngẫm mãnh liệt về những mâu thuẫn
và khiếm khuyết khác nhau trong lý trí con người đã tác động mạnh đến tôi, khiến
đầu óc tôi nóng bừng, [22] đến
mức tôi sẵn sàng gạt bỏ mọi sự tin tưởng và mọi suy luận, không còn có thể xem
bất kỳ ý kiến nào là có khả năng đúng hay đáng tin hơn một ý kiến khác.
Tôi đang ở đâu, hay tôi là gì? Tôi hiện hữu do những
nguyên nhân nào, và rồi tôi sẽ trở về tình trạng nào? Tôi phải tìm kiếm sự ưu
ái của ai, và phải lo sợ cơn giận của ai? Những hữu thể nào đang vây quanh tôi?
Tôi có ảnh hưởng đến ai, và ai có ảnh hưởng đến tôi?
Tất cả những câu hỏi ấy khiến tôi bối rối. Tôi bắt đầu tưởng
tượng mình đang ở trong tình trạng khốn khổ nhất có thể hình dung: bị bao quanh
bởi bóng tối sâu thẳm nhất, và hoàn toàn mất khả năng dùng mọi bộ phận cơ thể
và mọi năng lực của mình.[23]
T 1.4.7.9, SBN 269
Rất may là, dù lý trí không thể xua tan những đám mây ấy,
tự nhiên vẫn làm được việc đó. Tự nhiên chữa khỏi cho tôi cơn u sầu và mê loạn
do triết học gây ra, hoặc bằng cách làm cho khuynh hướng suy nghĩ ấy lắng xuống,
hoặc bằng cách khiến tôi bận tâm đến những việc khác và đem lại cho tôi những cảm
giác sống động từ giác quan, nhờ đó mọi ảo tưởng ấy đều tan biến.
Tôi ăn tối, chơi một ván backgammon, trò chuyện và vui vẻ
với bạn bè. Sau ba hoặc bốn giờ giải trí, khi muốn quay lại với những suy tư ấy,
tôi thấy chúng thật lạnh lẽo, gượng ép và nực cười, đến nỗi tôi không còn muốn
nghĩ tiếp về chúng nữa.[24]
T 1.4.7.10, SBN 269–270
Vì vậy, tôi thấy mình hoàn toàn không thể làm khác được:
tôi phải sống, nói năng và hành động như những người khác trong những công việc
thường ngày. Tuy nhiên, mặc dù khuynh hướng tự nhiên của tôi, cùng với dòng vận
động của khí lực trong cơ thể và những đam mê, khiến tôi dễ dàng tin theo những
châm ngôn tổng quát của người đời, tôi vẫn cảm thấy trong mình còn sót lại những
dấu vết của khuynh hướng trước đây. Những dấu vết ấy khiến tôi sẵn sàng ném tất
cả sách vở và giấy tờ vào lửa, và quyết định không bao giờ từ bỏ những lạc thú
của cuộc sống chỉ vì lý luận và triết học nữa.
Đó là tâm trạng của tôi trong cơn u uất đang chi phối
mình lúc này. Tôi có thể, thậm chí buộc phải, thuận theo dòng chảy của tự nhiên
bằng cách chấp nhận những gì giác quan và khả năng nhận thức đem lại. Chính khi
thuận theo chúng một cách mù quáng như vậy, tôi lại thể hiện rõ nhất khuynh hướng
và những nguyên lý hoài nghi của mình.
Nhưng có phải vì thế mà tôi cũng phải chống lại dòng chảy
của tự nhiên, dòng chảy vốn đưa tôi đến sự nhàn nhã và lạc thú? Có phải tôi phải
tự tách mình, ít nhiều, khỏi việc giao tiếp và sống chung với mọi người, vốn
đem lại cho tôi biết bao niềm vui? Có phải tôi phải hành hạ đầu óc mình bằng những
lập luận tinh vi và ngụy biện, ngay vào lúc tôi không thể tự thuyết phục mình rằng
việc nhọc nhằn ấy là hợp lý, cũng chẳng thấy có triển vọng nào đáng kể rằng nhờ
nó tôi sẽ tìm ra chân lý và đạt được sự chắc chắn?
Có nghĩa vụ nào buộc tôi phải phí phạm thời gian như vậy?
Và việc ấy có thể mang lại lợi ích gì cho nhân loại hay cho chính bản thân tôi?
Không! Nếu tôi buộc phải làm một kẻ ngốc — như tất cả những
ai lý luận hoặc tin chắc vào bất cứ điều gì đều là những kẻ ngốc — thì ít ra sự
ngốc nghếch của tôi cũng phải tự nhiên và đem lại niềm vui. Khi tôi phải chống
lại khuynh hướng của mình, tôi sẽ có một lý do chính đáng để làm như vậy; và
tôi sẽ không còn để mình bị dẫn dắt lang thang vào những nơi cô quạnh, ảm đạm
và qua những chặng đường gập ghềnh như tôi đã từng gặp phải cho đến nay.[25]
T 1.4.7.11, SBN 270
Đó là những cảm thức do tâm trạng u uất và sự nhàn nhã của
tôi tạo ra. [26]
Quả thật, tôi phải thú nhận rằng triết học không có gì để chống lại những cảm
thức ấy; nó trông đợi chiến thắng chủ yếu từ sự trở lại của một tâm tính nghiêm
túc và vui vẻ, chứ không phải từ sức mạnh của lý trí và sự xác tín. [27]
Trong mọi biến cố của cuộc sống, chúng ta vẫn phải giữ
thái độ hoài nghi. Nếu chúng ta tin rằng lửa làm ấm hay nước làm dịu mát, thì
chỉ vì việc nghĩ khác đi đòi hỏi chúng ta phải tốn quá nhiều công sức. [28] Hơn nữa, nếu chúng ta là những nhà triết học, thì chúng
ta chỉ nên làm triết học dựa trên những nguyên lý hoài nghi và xuất phát từ một
khuynh hướng mà chính chúng ta cảm thấy thôi thúc muốn theo đuổi cách suy nghĩ ấy.
Khi lý trí hoạt động mạnh mẽ và kết hợp với một khuynh hướng
nào đó, chúng ta nên thuận theo nó. Nhưng khi lý trí không hoạt động như vậy,
nó không có quyền tác động đến chúng ta. [29]
T 1.4.7.12, SBN 270–271
Vì vậy, khi tôi đã mệt mỏi với những thú tiêu khiển và sự
giao tiếp với bạn bè, rồi buông mình theo những dòng suy tưởng riêng (reverie)
trong phòng riêng hoặc trong một chuyến đi dạo một mình bên bờ sông, tôi cảm thấy
não thức mình thu lại và tập trung hoàn toàn vào chính nó. Lúc ấy, tôi tự nhiên
muốn hướng suy nghĩ đến tất cả những đề tài mà trong quá trình đọc sách và trò
chuyện, tôi đã gặp biết bao cuộc tranh luận.
Tôi không thể ngăn mình khỏi mong muốn tìm hiểu những
nguyên lý của thiện và ác trong đạo đức, bản chất và nền tảng của chính quyền,
cũng như nguyên nhân của những đam mê và khuynh hướng khác nhau đang thúc đẩy
và chi phối tôi.
Tôi cảm thấy băn khoăn khi nghĩ rằng mình tán thành đối
tượng này mà không tán thành đối tượng khác; gọi đối tượng này là đẹp, đối tượng
kia là xấu xí; đưa ra phán đoán về chân lý và giả dối, về lý trí và sự ngu dại,
mà không biết mình dựa vào những nguyên lý nào để đưa ra những phán đoán ấy.
Tôi lo ngại cho tình trạng của giới học giả, bởi họ đang
chìm trong sự thiếu hiểu biết đáng buồn về tất cả những vấn đề ấy. Tôi cảm thấy
trong mình trỗi dậy một tham vọng: góp phần khai sáng nhân loại và tạo dựng
danh tiếng bằng những sáng tạo và khám phá của mình. [30]
Những cảm thức ấy tự nhiên nảy sinh từ tâm trạng hiện tại
của tôi. Nếu tôi cố gắng xua đuổi chúng bằng cách gắn mình với bất cứ công việc
hay thú tiêu khiển nào khác, tôi cảm thấy mình sẽ mất đi một phần lạc thú. Và
chính từ đó, bắt nguồn triết học của tôi. [31]
T 1.4.7.13, SBN 271–272
Nhưng ngay cả giả sử sự tò mò và tham vọng ấy không cuốn
tôi vào những suy tưởng vượt ra ngoài phạm vi đời sống thường ngày, thì chính
vì những giới hạn của bản thân, tôi vẫn tất yếu bị dẫn đến những cuộc khảo cứu
như vậy.[32]
Chắc chắn mê tín táo bạo hơn triết học rất nhiều trong việc
xây dựng những hệ thống và giả thuyết. Trong khi triết học chỉ bằng lòng với việc
đưa ra những nguyên nhân và nguyên lý mới để giải thích những hiện tượng xuất
hiện trong thế giới hữu hình, thì mê tín lại mở ra một thế giới riêng, đưa đến
trước mắt chúng ta những cảnh tượng, những hữu thể và những đối tượng hoàn toàn
mới lạ.
Vì vậy, não thức con người hầu như không thể, giống như
não thức của loài vật, bằng lòng với vòng tròn chật hẹp gồm những đối tượng gắn
với những cuộc trò chuyện và hoạt động hằng ngày. Do đó, chúng ta chỉ còn việc
cân nhắc nên chọn người dẫn đường nào, và nên ưu tiên người dẫn đường an toàn
và dễ chịu hơn cả.
Về điểm này, tôi xin mạnh dạn đề nghị chọn triết học, và
không ngần ngại dành cho nó vị trí ưu tiên hơn mọi hình thức mê tín, bất kể
chúng mang tên gọi nào. Bởi mê tín nảy sinh một cách tự nhiên và dễ dàng từ những
ý kiến phổ biến của con người, nên nó bám chặt vào não thức hơn, và thường có
thể quấy nhiễu chúng ta trong cách sống và hành động. Trái lại, nếu đúng đắn,
triết học chỉ có thể đem lại những cảm thức ôn hòa và chừng mực; còn nếu sai lầm
và thái quá, những quan điểm của nó cũng chỉ là đối tượng của sự suy ngẫm lạnh
lùng và tổng quát, hiếm khi đi xa đến mức làm gián đoạn dòng vận động của những
khuynh hướng tự nhiên trong chúng ta.
Những triết gia phái Sống giống như Chó (Cynics) là một
trường hợp đặc biệt trong giới triết gia. Từ những suy luận hoàn toàn mang tính
triết học, họ đã đi đến những hành vi thái quá chẳng kém bất cứ tu sĩ (Monk)
hay đạo sĩ Hồi giáo (Dervise) nào từng có trên đời. [33]
Nói chung, những sai lầm trong tôn giáo thì nguy hiểm,
còn những sai lầm trong triết học thì chỉ đáng buồn cười.[34]
T 1.4.7.14, SBN 272–273
Tôi hiểu rằng hai trường hợp về sức mạnh và sự yếu đuối của
não thức[35]
mà tôi vừa nói đến không bao quát hết mọi người. Riêng ở Anh, có nhiều quý ông
lương thiện luôn bận rộn với công việc gia đình hoặc tự tìm niềm vui trong những
thú tiêu khiển thông thường. Vì vậy, suy nghĩ của họ hầu như không vượt ra
ngoài những đối tượng mà họ vẫn thường thấy trước mắt trong cuộc sống hằng
ngày. Thật vậy, tôi không có ý định biến những người như thế thành triết gia,
cũng không mong họ tham gia vào những cuộc khảo cứu này hay lắng nghe những
khám phá của tôi.
Họ cứ sống như hiện nay là tốt. Thay vì cố gắng biến họ
thành triết gia, tôi chỉ mong chúng ta có thể truyền cho những người xây dựng
những hệ thống triết học một phần chất liệu thô mộc, gần gũi với đất đai như ở
những người ấy [36].
Đây là thành phần mà những người xây dựng hệ thống thường rất thiếu; nó có thể
giúp làm dịu những hạt lửa nóng bỏng cấu thành con người họ.
Chừng nào trí tưởng tượng quá nóng bỏng còn được phép xen
vào triết học, và người ta còn chấp nhận những giả thuyết chỉ vì chúng có vẻ hấp
dẫn và dễ chịu, [37]
thì chúng ta sẽ không bao giờ có được những nguyên lý vững chắc, cũng không thể
có những cảm thức phù hợp với cách sống và kinh nghiệm thông thường. Nhưng nếu
loại bỏ được những giả thuyết ấy, chúng ta có thể hy vọng xây dựng một hệ thống,
hay một tập hợp những quan điểm, mà dù chưa chắc đã đúng — bởi có lẽ mong đợi đạt
đến chân lý là đòi hỏi quá nhiều — ít nhất cũng có thể làm cho não thức con người
thỏa mãn và đứng vững trước sự khảo xét nghiêm khắc nhất.[38]
Chúng ta cũng không nên mất hy vọng đạt được mục tiêu ấy
chỉ vì trong suốt lịch sử, con người đã lần lượt dựng lên rồi lại từ bỏ biết
bao hệ thống viển vông. Chúng ta cần nhớ rằng những câu hỏi này mới chỉ trở
thành đối tượng khảo cứu và suy luận trong một khoảng thời gian rất ngắn. Hai
nghìn năm, với những khoảng gián đoạn kéo dài và biết bao trở ngại lớn lao, vẫn
là một thời gian quá ngắn để đưa những khoa học đến một mức độ hoàn thiện đáng
kể. Có lẽ thế giới vẫn còn ở một thời kỳ quá sớm để chúng ta tìm ra những
nguyên lý có thể đứng vững trước sự khảo xét của những thế hệ xa xôi nhất về
sau.[39]
Về phần mình, hy vọng duy nhất của tôi là có thể góp một
phần nhỏ vào sự tiến bộ của tri thức, bằng cách hướng những suy tưởng của những
triết gia sang một con đường khác ở một vài điểm, đồng thời chỉ rõ hơn cho họ
những đề tài mà chỉ trong phạm vi ấy họ mới có thể mong đạt được sự chắc chắn
và mức độ tin tưởng vững vàng.
Khoa học về bản tính con người là khoa học duy nhất
nghiên cứu về chính con người, vậy mà cho đến nay lại là khoa học bị bỏ quên
nhiều nhất. [40]
Đối với tôi, chỉ cần góp phần khiến người ta quan tâm đến khoa học ấy hơn một
chút cũng đã đủ. Chính hy vọng này giúp tôi xua bớt tâm trạng u uất và tiếp
thêm sức lực để vượt qua sự nhàn nhã,[41] vốn
đôi khi lấn át tôi.
Nếu độc giả cũng đang có tâm trạng thoải mái và dễ chịu
như vậy, xin hãy theo tôi trong những suy tưởng tiếp theo. Nếu không, cứ làm
theo khuynh hướng của mình và chờ đến khi sự chuyên tâm cùng tâm trạng vui vẻ
trở lại.[42]
Một người nghiên cứu triết học theo cách thoải mái, không
quá câu nệ như thế này, thực ra có thái độ hoài nghi đúng nghĩa hơn một người
tuy cảm thấy mình có khuynh hướng theo đuổi triết học, nhưng lại bị những nghi
ngờ và băn khoăn của chính mình áp đảo đến mức hoàn toàn từ bỏ nó.
Một người hoài nghi đích thực sẽ dè dặt trước những nghi
ngờ triết học của mình cũng như trước những xác tín triết học của mình; và sẽ
không bao giờ từ chối bất cứ niềm vui vô hại nào đến với mình chỉ vì những nghi
ngờ hay xác tín ấy. [43]
T 1.4.7.15, SBN 273–4
Không chỉ thích hợp khi chúng ta nói tổng quát chiều theo
khuynh hướng của mình và tiếp tục những cuộc khảo cứu triết học công phu nhất,
bất chấp những nguyên lý hoài nghi; chúng ta còn nên chiều theo khuynh hướng
khiến mình trở nên quả quyết và chắc chắn về những vấn đề cụ thể, tùy theo cách
chúng hiện ra trước mắt chúng ta ở mỗi thời điểm khảo sát.
Từ bỏ hoàn toàn việc xem xét và khảo cứu còn dễ hơn là kiềm
chế một khuynh hướng tự nhiên đến thế trong chính mình, đồng thời chống lại sự
tin chắc luôn nảy sinh khi chúng ta khảo sát một đối tượng một cách chính xác
và đầy đủ.
Trong những trường hợp như vậy, chúng ta thường không chỉ
quên mất tinh thần hoài nghi, mà còn quên cả sự khiêm nhường của mình; chúng ta
sử dụng những lời lẽ như: “hiển nhiên là”, “chắc chắn là”, “không thể phủ nhận”.
Có lẽ, nếu biết tôn trọng độc giả một cách đúng mực, chúng ta đã phải tránh
dùng những lời quả quyết như vậy.
Có thể tôi cũng đã mắc phải lỗi này theo gương những người
khác. Nhưng ở đây, tôi xin đưa ra một caveat [44]
trước mọi phản bác có thể được nêu ra về điểm này: tôi khẳng định rằng chính
cách nhìn nhận đối tượng của tôi vào lúc này đã buộc tôi phải dùng những cách
diễn đạt ấy. Chúng không hàm ý rằng tôi có tinh thần giáo điều hay tự phụ về
phán đoán của chính mình. Tôi hiểu rằng những thái độ ấy không thích hợp với bất
kỳ ai, và càng không thích hợp với một người hoài nghi hơn bất cứ ai khác.[45]
[CHÚ THÍCH]
T 1.4.7.4n51,
SBN 266
51. Sect. 4.
T 1.4.7.5n52,
SBN 266
52. Part III. Sect. 14.
T 1.4.7.7n53, SBN 267
53. Sect. I.
Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ hai
(Oct/2026)
(Còn tiếp... →)
http://chuyendaudau.blogspot.com/
http://chuyendaudau.wordpress.com
[1] Những vực sâu của triết học và cuộc khủng
hoảng hoài nghi của Hume: Cụm
từ immense depths of philosophy (những vực sâu mênh mông của triết học)
không chỉ diễn tả chiều sâu và phạm vi rộng lớn của những vấn đề triết học mà
Hume sắp tiếp tục khảo sát. Đặt trong toàn bộ đoạn văn, hình ảnh này còn gợi
lên một cuộc hải hành đầy bất trắc: Hume muốn tiếp tục đi sâu vào những vấn đề
triết học, nhưng lại bắt đầu nghi ngờ chính những năng lực nhận thức mà ông phải
dựa vào để thực hiện cuộc khảo cứu ấy.
Hume viết phần lớn Một Chuyên Luận Về Bản Tính Con Người
trong khoảng năm 1734–1737, khi ông còn ở độ tuổi đôi mươi. Trong thời gian sống
tại Pháp, đặc biệt tại La Flèche, ông tập trung xây dựng một công trình lớn nhằm
khảo sát bản tính con người trên nhiều phương diện: từ hoạt động nhận thức,
tình cảm và đam mê đến những nguyên tắc chi phối đời sống đạo đức. Ông muốn đưa
phương pháp thực nghiệm vào nghiên cứu con người, tương tự như cách Newton đã
dùng phương pháp ấy để khảo sát thế giới tự nhiên. Theo dự định ban đầu, đây sẽ
là một công trình gồm ba quyển: quyển I bàn về khả năng nhận thức, quyển II bàn
về những đam mê và quyển III bàn về đạo đức.
Khi viết đến cuối phần IV của quyển I, Hume vừa hoàn tất
cuộc khảo sát về khả năng nhận thức của con người. Những phân tích trước đó đã
đưa ông đến một tình thế hết sức khó khăn. Ông nhận ra rằng lý trí không thể tự
mình bảo đảm tính chắc chắn của những suy luận; những gì chúng ta tin tưởng về
thế giới bên ngoài, quan hệ nhân quả và sự hiện hữu liên tục của những đối tượng
đều có liên hệ mật thiết với kinh nghiệm, thói quen và hoạt động của trí tưởng
tượng. Khi đem chính những năng lực nhận thức ấy ra xem xét, ông lại thấy chúng
không vững chắc như chúng ta thường nghĩ và cũng không thể tự dùng lý trí để khắc
phục những giới hạn của mình.
Bởi vậy, Hume rơi vào một nghịch cảnh: ông muốn tiếp tục
xây dựng một khoa học về bản tính con người, nhưng chính cuộc khảo cứu về nhận
thức lại khiến ông nghi ngờ những năng lực mà ông cần sử dụng để hoàn thành
công trình ấy. Phía trước vẫn còn những lĩnh vực rộng lớn của triết học, nhưng
ông không còn chắc chắn liệu mình có thể tiếp tục cuộc khảo cứu với những
phương tiện nhận thức vốn đã bộc lộ nhiều giới hạn hay không. Chính tình thế
này làm cho hình ảnh những vực sâu mênh mông của triết học mang một ý nghĩa đặc
biệt: triết học vừa mở ra những vấn đề mới cần khám phá, vừa khiến người khảo cứu
lo ngại về khả năng tìm được con đường đi tiếp.
Ngay sau câu mở đầu, Hume tiếp tục triển khai hình ảnh ấy
bằng một ẩn dụ hàng hải. Ông ví mình như một người thủy thủ đã nhiều lần va phải
bãi cạn, suýt đắm tàu khi vượt qua một eo biển hẹp, nhưng vẫn muốn tiếp tục ra
khơi trên chính con tàu cũ kỹ, dột nát và dãi dầu sóng gió. Tham vọng của người
thủy thủ ấy thậm chí còn lớn đến mức muốn đi vòng quanh thế giới. Trong cách diễn
đạt này, con tàu có thể được hiểu như hình ảnh tượng trưng cho những năng lực
và phương tiện nhận thức mà Hume phải dựa vào; chuyến hải hành tượng trưng cho
công trình khảo cứu triết học; còn những bãi cạn, eo biển hẹp và nguy cơ đắm
tàu gợi lên những khó khăn, mâu thuẫn và giới hạn mà ông đã gặp phải. Đây là
cách Hume diễn tả sự bất an của một người muốn tiếp tục tìm hiểu bản tính con
người, nhưng lại không còn hoàn toàn tin tưởng vào chính khả năng nhận thức của
mình.
Cũng cần chú ý rằng, những vực sâu triết học đang mở ra
trước mắt Hume không chỉ là những vấn đề trừu tượng thuộc nhận thức luận. Theo
cấu trúc của toàn bộ tác phẩm, ông còn phải tiếp tục khảo sát những đam mê
trong quyển II, Of the Passions (Về những đam mê), và đời sống đạo đức
trong quyển III, Of Morals (Về đạo đức). Như vậy, cuộc hải hành mà ông
đã bắt đầu còn là toàn bộ dự án nghiên cứu bản tính con người. Điều khiến ông
lo ngại không chỉ là những khó khăn của một số lập luận riêng lẻ, mà còn là khả
năng hoàn thành một công trình rộng lớn khi chính nền tảng nhận thức của công
trình ấy đang bị đặt thành vấn đề.
Đoạn văn này vì thế mở đầu cho một trong những phần đáng
chú ý nhất của Một Chuyên Luận Về Bản
Tính Con Người: lời tự thuật của Hume về cuộc khủng hoảng hoài nghi mà ông
trải qua khi theo đuổi triết học đến những giới hạn sâu xa nhất. Tuy nhiên, ông
không dừng lại ở sự tuyệt vọng. Trong phần tiếp theo, Hume kể rằng những sinh
hoạt bình thường như ăn uống, chơi backgammon, trò chuyện và vui đùa với bạn bè
đã kéo ông trở về với đời sống. Khi trở lại với những hoạt động ấy, những suy
luận triết học từng khiến ông u sầu và bối rối bỗng trở nên lạnh lẽo, gượng ép
và nực cười. Tự nhiên, thói quen và những nhu cầu thường ngày đã làm được điều
mà lý trí không thể làm: đưa ông ra khỏi trạng thái hoài nghi triết học đang
chi phối mình.
Qua đó, Hume không đơn giản từ bỏ triết học hay phủ nhận
giá trị của việc khảo cứu. Ông nhận ra rằng con người không thể chỉ sống bằng
lý trí, cũng không thể dùng lý trí để chứng minh tất cả những gì mình phải dựa
vào trong đời sống. Ngay cả khi những suy luận triết học khiến chúng ta nghi ngờ
những niềm tin thông thường, tự nhiên vẫn khiến chúng ta tiếp tục tin tưởng,
hành động và giao tiếp với người khác. Nhận thức về giới hạn ấy sẽ dẫn Hume đến
lập trường mà ông gọi là mitigated scepticism (hoài nghi giảm nhẹ): thừa nhận
những giới hạn của lý trí, tránh đòi hỏi một sự chắc chắn tuyệt đối mà con người
không thể đạt được, nhưng vẫn tiếp tục khảo cứu trong phạm vi mà kinh nghiệm và
năng lực nhận thức cho phép.
Về lịch sử xuất bản: Quyển I và quyển II của Một
Chuyên Luận Về Bản Tính Con Người được xuất bản ẩn danh năm 1739; quyển III
xuất bản năm 1740. Hume không nhận được sự đón nhận như ông mong đợi. Về sau,
trong phần tự thuật My Own Life (1776), ông nhìn lại công trình đầu tay
này và cho rằng nó đã không tạo được tiếng vang đáng kể. Tuy nhiên, những vấn đề
về hoài nghi, nhân quả, kinh nghiệm và giới hạn của lý trí được đặt ra trong
tác phẩm đã trở thành những chủ đề quan trọng trong triết học của ông về sau.
[2] the
utmost art and industry
[3] hoài nghi và cảm giác bất lực trước cuộc
khảo cứu triết học: Đoạn
văn diễn tả một trong những thời điểm khủng hoảng sâu sắc nhất trong cuộc khảo
cứu của David Hume. Sau khi dành phần lớn Quyển I của Một Chuyên Luận Về Bản
Tính Con Người để khảo sát những năng lực nhận thức của con người, ông bắt đầu
nghi ngờ không chỉ những kết quả mình đã đạt được, mà cả khả năng tiếp tục cuộc
khảo cứu. Những sai lầm và rối rắm trong quá khứ khiến ông không còn tin tưởng
rằng mình có thể thành công trong tương lai. Nỗi lo ngại ấy càng tăng lên khi
ông nhận ra rằng những năng lực mà ông phải dựa vào để tìm kiếm chân lý cũng bộc
lộ nhiều yếu kém và mâu thuẫn. Vấn đề không còn nằm ở một vài lập luận sai lầm
hay một phương pháp chưa hoàn chỉnh, mà dường như nằm ngay trong những năng lực
con người dùng để suy nghĩ, phán đoán và suy luận.
Khi nói đến tình trạng khốn khổ, sự yếu kém và sự rối loạn
của những năng lực ấy, Hume muốn diễn tả tình thế khó khăn mà cuộc khảo cứu đã
đưa ông đến. Trong Quyển I, ông lần lượt xem xét những hoạt động của não thức,
từ cảm giác, trí nhớ và trí tưởng tượng đến khả năng nhận thức và lý trí. Ông
tìm cách giải thích nguồn gốc của những ý niệm, cách chúng liên kết với nhau,
cách con người hình thành những xác tín và dựa vào chúng để suy luận về thế giới.
Nhưng càng khảo sát, ông càng nhận ra rằng nhiều xác tín căn bản của con người
không có được sự bảo đảm bằng lý trí như người ta thường nghĩ. Chúng ta tin rằng
những đối tượng bên ngoài vẫn tiếp tục hiện hữu ngay cả khi ta không tri giác
chúng; chúng ta tin rằng những sự kiện tương lai sẽ diễn ra theo những quy luật
mà kinh nghiệm quá khứ đã cho thấy; chúng ta cũng dựa vào quan hệ nhân quả để
suy luận từ những gì đã biết đến những gì chưa xảy ra. Tuy nhiên, khi truy xét
nền tảng của những xác tín ấy, Hume nhận thấy lý trí không thể tự mình chứng
minh rằng chúng nhất thiết đúng. Kinh nghiệm và thói quen, cùng với hoạt động của
trí tưởng tượng, giữ vai trò quyết định trong việc hình thành những xác tín mà
con người vẫn dựa vào trong đời sống.
Khó khăn lớn nhất đối với Hume nằm ở chỗ ông không thấy
có cách nào chắc chắn để khắc phục những giới hạn ấy. Nếu một lập luận sai, người
khảo cứu có thể xem xét lại và sửa chữa nó; nếu một phương pháp không thích hợp,
người ấy có thể tìm một phương pháp khác. Nhưng nếu chính những năng lực dùng để
nhận ra và sửa chữa sai lầm cũng có thể sai lầm, thì dựa vào đâu để biết rằng sự
sửa chữa ấy đáng tin cậy? Hume rơi vào một vòng luẩn quẩn: ông phải dùng lý trí
để khảo sát lý trí, nhưng kết quả của cuộc khảo sát lại khiến ông nghi ngờ
chính khả năng của lý trí. Ông không thể bước ra ngoài những năng lực nhận thức
của mình để kiểm tra chúng bằng một phương tiện hoàn toàn độc lập. Càng cố tìm
một nền tảng chắc chắn cho tri thức, ông càng nhận ra rằng chính phương tiện
dùng để tìm kiếm nền tảng ấy cũng không đem lại sự bảo đảm mà ông mong muốn.
Hình ảnh tảng đá cằn cỗi và đại dương vô biên ở cuối đoạn
văn diễn tả rõ nhất tâm trạng ấy. Hume hình dung mình như một người đang đứng
trên một tảng đá giữa biển cả, phải lựa chọn giữa việc ở lại nơi chốn chật hẹp ấy
và liều mình lao ra đại dương rộng lớn, trải dài đến vô tận. Tảng đá cằn cỗi gợi
lên tình thế hiện tại của ông: một vị trí không đem lại sự thỏa mãn hay triển vọng
lớn lao, nhưng ít ra vẫn là nơi ông có thể dừng chân. Đại dương vô biên gợi lên
phạm vi rộng lớn của cuộc khảo cứu triết học mà ông muốn tiếp tục theo đuổi, đồng
thời cũng chứa đựng những nguy hiểm và bất trắc mà ông chưa tìm được cách vượt
qua. Nếu tiếp tục, ông phải chấp nhận bước vào một lĩnh vực mà những năng lực
nhận thức của chính mình không còn đem lại cho ông sự tin tưởng cần thiết. Nếu
dừng lại, ông phải từ bỏ tham vọng tìm hiểu đến tận cùng những nền tảng của tri
thức. Đây là cách diễn giải hình ảnh theo mạch lập luận của Hume; không nên xem
mỗi hình ảnh như một biểu tượng có ý nghĩa cố định mà chính tác giả đã xác định.
Sự lựa chọn giữa tảng đá và đại dương vì thế không đơn
thuần thể hiện nỗi sợ thất bại. Nó cho thấy Hume đang đứng trước một vấn đề sâu
xa hơn: liệu có nên tiếp tục một cuộc khảo cứu khi người khảo cứu không còn tin
tưởng vào chính những năng lực mà mình phải dùng để tiến hành nó? Ông không thiếu
tham vọng triết học. Trái lại, chính mong muốn khảo sát đến tận cùng bản tính
con người và tìm ra những nguyên lý chi phối hoạt động của não thức đã đưa ông
đến tình thế này. Nhưng cuộc khảo cứu càng tiến xa, ông càng nhận ra rằng những
năng lực cần thiết để tìm kiếm chân lý không thể bảo đảm cho ông một nền tảng
chắc chắn. Vì vậy, ý nghĩ thà dừng lại trên tảng đá cằn cỗi còn hơn liều mình
lao ra đại dương vô biên diễn tả sự bế tắc của một người đã đi quá sâu vào những
vấn đề triết học mà chưa tìm được lối thoát.
Tuy nhiên, cần hiểu rằng đây chưa phải là lời tuyên bố
Hume từ bỏ triết học. Đoạn văn ghi lại một cơn khủng hoảng trong tiến trình tư
tưởng của ông, chứ không phải kết luận cuối cùng của cuộc khảo cứu. Ngay sau
đó, Hume tiếp tục tự hỏi liệu ông có nên chống lại những khuynh hướng tự nhiên,
từ bỏ những lạc thú và giao tiếp với mọi người, chỉ để theo đuổi những lập luận
tinh vi mà bản thân ông cũng không còn thấy thuyết phục hay không. Ông nhận ra
một nghịch lý: dù lý trí có thể đưa con người đến những nghi ngờ sâu sắc, con
người vẫn không thể sống nếu hoàn toàn từ bỏ những xác tín mà tự nhiên, kinh
nghiệm và thói quen đã hình thành. Những sinh hoạt bình thường, những mối quan
hệ xã hội và những lạc thú của cuộc sống sẽ kéo ông ra khỏi trạng thái hoài
nghi triết học mà ông không thể duy trì lâu dài.
Do đó, đoạn văn không chỉ cho thấy Hume thất vọng trước
những giới hạn của lý trí, mà còn đặt nền tảng cho sự chuyển biến trong thái độ
triết học của ông. Ban đầu, ông muốn xây dựng một khoa học về bản tính con người
bằng cách khảo sát có hệ thống những năng lực nhận thức, tương tự như cách khoa
học tự nhiên nghiên cứu những hiện tượng của thế giới. Nhưng chính cuộc khảo
sát ấy lại khiến ông phải xem xét lại khả năng của những năng lực mà ông đã sử
dụng. Ông nhận ra rằng lý trí không thể tự mình bảo đảm mọi xác tín, cũng không
thể làm cho con người thoát khỏi những giới hạn vốn có của bản tính mình. Từ
đó, Hume dần đi đến lập trường hoài nghi giảm nhẹ (mitigated scepticism): không
phủ nhận lý trí hay từ bỏ việc khảo cứu triết học, nhưng cũng không đòi hỏi lý
trí phải chứng minh tuyệt đối mọi xác tín trước khi con người có thể sống và
hành động. Thay vì tìm kiếm một sự chắc chắn vượt quá khả năng của con người,
ông chấp nhận những giới hạn của suy luận, đồng thời thừa nhận vai trò thiết yếu
của kinh nghiệm, thói quen và tự nhiên trong đời sống cũng như trong hoạt động
nhận thức.
[4] Hume và sự đối đầu với những quan niệm
triết học đương thời – Nỗi cô độc của người hoài nghi: Trong đoạn văn này (T 1.4.7.2, SBN 264–265),
Hume diễn tả tình thế cô độc của mình sau khi khảo sát những nguyên lý chi phối
hoạt động nhận thức của con người. Những kết luận ông đi đến không chỉ khiến
ông nghi ngờ những quan niệm triết học vốn được xem là chắc chắn, mà còn đặt
ông vào thế đối lập với nhiều khuynh hướng tư tưởng đương thời. Bởi vậy, khi nhắc
đến những nhà siêu hình học, những nhà lôgích học, những nhà toán học và cả những
nhà gót học, Hume muốn cho thấy phạm vi rộng lớn của những quan niệm mà những lập
luận của ông đã thách thức.
Đối với những nhà siêu hình học, Hume chất vấn những khái
niệm vốn giữ vị trí nền tảng trong triết học truyền thống, chẳng hạn như thực
thể, hồn người, bản ngã và sự hiện hữu của những đối tượng bên ngoài. Ông cho rằng
muốn biết một ý niệm có cơ sở hay không, trước hết chúng ta phải tìm được ấn tượng
làm nảy sinh ý niệm ấy. Nếu không thể chỉ ra ấn tượng tương ứng, chúng ta phải
nghi ngờ liệu ý niệm đó có thực sự mang một nội dung mà con người có thể nhận
thức hay không. Cách khảo sát này khiến nhiều khái niệm siêu hình học không còn
được mặc nhiên chấp nhận chỉ vì chúng đã được những triết gia dùng từ lâu.
Đối với những nhà lôgích học, vấn đề nằm ở giới hạn của
lý trí và khả năng suy luận. Hume không phủ nhận giá trị của lôgích học, nhưng
ông cho rằng lý trí không thể chỉ dựa vào chính nó để chứng minh mọi điều chúng
ta tin tưởng về thế giới. Đặc biệt, khi khảo sát quan hệ nhân quả, ông chỉ ra rằng
chúng ta không thể dùng suy luận thuần túy để chứng minh một nguyên nhân nhất định
tất yếu phải dẫn đến một kết quả nhất định. Chúng ta chỉ nhận thấy những sự kiện
thường xuyên nối tiếp nhau qua kinh nghiệm; từ sự lặp lại ấy, trí tưởng tượng
hình thành thói quen chờ đợi một kết quả khi gặp lại nguyên nhân quen thuộc.
Như vậy, sự tin tưởng vào quan hệ nhân quả không xuất phát từ một phép chứng
minh của lý trí về tính tất yếu, mà hình thành từ kinh nghiệm và thói quen.
Đối với những nhà toán học, Hume cũng đặt lại vấn đề về
cơ sở của những ý niệm toán học, nhất là khi bàn về không gian, thời gian và
tính khả phân vô hạn. Trong phần khảo sát không gian và thời gian (T 1.2), ông
xem xét liệu chúng ta có thực sự hình dung được những đại lượng có thể chia nhỏ
vô hạn hay không, và liệu những điểm không thể chia nhỏ hơn nữa có phải là những
thành phần cần thiết của sự mở rộng trong không gian hay không. Những lập luận ấy
đưa ông đến chỗ chất vấn một số giả định mà toán học và triết học tự nhiên
đương thời thường dùng. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng Hume phủ nhận toàn bộ
toán học. Điều ông quan tâm là giới hạn của những ý niệm và phép chứng minh
toán học khi chúng được dùng để nói về những đối tượng mà con người có thể hình
dung và kinh nghiệm.
Những nhà gót học cũng không nằm ngoài phạm vi chất vấn của
Hume. Vào thế kỷ XVIII, nhiều nhà tư tưởng cố gắng dùng lý trí để chứng minh sự
hiện hữu và những thuộc tính của Gót, chẳng hạn bằng cách suy luận từ trật tự của
thế giới tự nhiên đến sự hiện hữu của một nguyên nhân sáng tạo. Nhưng khi Hume
đặt vấn đề về cơ sở của suy luận nhân quả, ông đồng thời làm suy yếu một trong
những con đường thường được dùng để xây dựng những lập luận thuộc gót học tự
nhiên. Nếu chúng ta không thể chứng minh rằng một nguyên nhân nhất thiết phải dẫn
đến một kết quả, thì chúng ta cũng phải xem xét lại cơ sở của việc suy luận từ
những gì chúng ta quan sát được trong thế giới đến một nguyên nhân vượt ra
ngoài kinh nghiệm.
Những chất vấn ấy giải thích vì sao Hume có thể hình dung
mình đang đứng đối diện với nhiều giới học thuật cùng một lúc. Tuy nhiên, khi
ông nói rằng mình đã khiến tất cả những nhà siêu hình học, những nhà lôgích học,
những nhà toán học và những nhà gót học trở thành kẻ thù, chúng ta không nên hiểu
câu này như một bản tường thuật chính xác rằng tất cả những người thuộc những
ngành ấy đều thực sự chống đối ông. Đây là cách nói có phần cường điệu, diễn tả
cảm giác của một người nhận thấy những lập luận của mình đi ngược lại quá nhiều
quan niệm đã được thừa nhận. Cũng cần nhớ rằng Một Chuyên Luận Về Bản Tính
Con Người được xuất bản ẩn danh năm 1739 và ban đầu không nhận được sự chú
ý mà Hume mong đợi. Những phản ứng phê phán nổi bật đối với triết học của ông
chỉ xuất hiện rõ hơn trong những năm sau đó.
Chẳng hạn, Thomas Reid (1710–1796), triết gia Scotland
thuộc thời Khai sáng, đã phê phán những hệ quả hoài nghi mà ông cho là phát
sinh từ triết học của Hume trong tác phẩm An Inquiry into the Human Mind on
the Principles of Common Sense (1764). Reid cho rằng con người phải dựa vào
những nguyên lý căn bản của nhận thức và phán đoán thực tiễn dựa trên kiến thức
thông thường; chúng ta không thể gạt bỏ những nguyên lý ấy chỉ vì những lập luận
triết học trừu tượng. James Beattie (1735–1803), một triết gia và nhà văn
Scotland khác, cũng công kích thuyết hoài nghi trong An Essay on the Nature
and Immutability of Truth (1770), đặc biệt là những lập luận của Hume. Những
phản ứng này cho thấy triết học của Hume đã thực sự trở thành đối tượng tranh
luận gay gắt trong đời sống tư tưởng Scotland và Anh vào nửa sau thế kỷ XVIII.
Sau khi nói đến sự chống đối mà mình dự liệu từ bên
ngoài, Hume quay sang mô tả tình trạng của chính mình: “Khi nhìn ra bên ngoài,
tôi thấy trước mắt mình, ở khắp mọi phía, chỉ có tranh luận, chống đối, giận dữ,
vu khống và gièm pha. Khi quay mắt nhìn vào bên trong, tôi chẳng tìm thấy gì
ngoài sự nghi ngờ và sự không hiểu biết.”
Hai hướng nhìn này diễn tả hai mặt của cùng một tình thế.
Khi nhìn ra bên ngoài, Hume thấy mình không có được sự đồng tình của những người
đang bảo vệ những hệ thống triết học mà ông đã công khai bác bỏ. Ông dự liệu những
tranh luận, sự chống đối và cả những lời công kích nhằm vào cá nhân mình. Nhưng
khi quay vào bên trong, ông cũng không tìm được một nền tảng chắc chắn để tự bảo
đảm cho những kết luận của mình. Chính khảo sát triết học đã khiến ông nhận ra
rằng những năng lực nhận thức mà con người vẫn dựa vào không thể tự chứng minh
tính đáng tin cậy của chúng. Ông không thể hoàn toàn tin cậy vào lý trí, nhưng
cũng không thể từ bỏ lý trí mà vẫn tiếp tục công việc triết học.
Vì thế, sự cô độc mà Hume nói đến không chỉ là cảm giác bị
người khác xa lánh. Đó còn là tình trạng một người không tìm được chỗ dựa ở bên
ngoài, trong khi chính mình cũng không có đủ cơ sở để hoàn toàn tin tưởng vào
những suy nghĩ của bản thân. Ông không chỉ lo ngại người khác sẽ phản đối mình;
ông còn lo rằng những ý kiến của chính mình sẽ không thể đứng vững nếu thiếu sự
tán thành của họ.
Điều này thể hiện rõ trong câu: “Cả thế gian dường như hợp
sức chống lại và bác bỏ tôi; mặc dù tôi yếu đuối đến mức cảm thấy tất cả những
ý kiến của mình đều tự chúng rời rạc và sụp đổ khi không có sự tán thành của
người khác nâng đỡ.”
Câu văn cho thấy một nghịch cảnh đáng chú ý. Hume biết rằng
sự đồng tình của người khác không thể tự nó chứng minh một ý kiến là đúng. Tuy
nhiên, ông cũng nhận thấy bản thân không hoàn toàn thoát khỏi ảnh hưởng của sự
đồng tình ấy. Khi không có người khác nâng đỡ, những ý kiến của ông dường như mất
đi sức đứng vững và tự tan rã. Như vậy, ngay cả người đang chất vấn những cơ sở
của sự tin tưởng cũng không thể dễ dàng thoát khỏi nhu cầu được người khác thừa
nhận.
Đoạn văn này vì thế không chỉ diễn tả nỗi bất an cá nhân
của Hume, mà còn cho thấy một mâu thuẫn nằm ngay trong khảo cứu triết học của
ông. Hume muốn dùng những năng lực nhận thức của con người để tìm hiểu những
nguyên lý chi phối chính những năng lực ấy. Nhưng càng khảo sát sâu, ông càng
nhận thấy chúng không thể tự bảo đảm cho tính chắc chắn của những kết luận mà
chúng đưa ra. Nếu tiếp tục tin theo lý trí, ông phải đối diện với những kết luận
hoài nghi do chính lý trí dẫn đến; nhưng nếu bác bỏ những kết luận ấy, ông lại
không có một cơ sở vững chắc để giải thích vì sao mình có thể tin vào những suy
luận khác.
Đây cũng là điểm dẫn sang phần tiếp theo của mục 7. Hume
sẽ tìm cách thoát khỏi tình trạng hoài nghi ấy không phải bằng cách đưa ra một
phép chứng minh mới của lý trí, mà bằng cách trở lại với những hoạt động tự
nhiên của đời sống con người. Những sinh hoạt thường ngày, những trò chuyện và
những mối quan tâm thông thường dần kéo ông ra khỏi những suy tưởng triết học
trừu tượng. Qua đó, Hume nhận thấy rằng con người không thể sống chỉ bằng những
kết luận của lý trí: bản tính tự nhiên, kinh nghiệm và thói quen vẫn tiếp tục
chi phối cách chúng ta suy nghĩ và hành động, ngay cả khi những lập luận triết
học khiến chúng ta nghi ngờ chính những điều ấy.
[5] Trong
câu văn này, Hume cố ý dùng hai từ cùng gốc nhưng giữ chúng ở hai vị trí ngữ
pháp khác nhau: a strong propensity và to consider objects strongly.
cụm từ thứ nhất chỉ một khuynh hướng mạnh mẽ mà ông cảm thấy trong chính mình;
cụm từ thứ hai nói đến cách ông nhìn nhận những đối tượng với một mức độ mạnh mẽ
nhất định, theo phương diện mà chúng hiện ra trước ông. Vì vậy, cả hai từ đều cần
được giữ lại trong bản dịch, nhưng người đọc không nên hiểu chúng như hai cách
diễn đạt hoàn toàn đồng nghĩa.
Điểm Hume muốn
nhấn mạnh không phải là ông nhìn những đối tượng kỹ lưỡng hơn, hay có khả năng
nhận biết chúng sâu xa hơn. Ông đang nói đến sức mạnh của khuynh hướng khiến
mình chấp nhận một cách nhìn nhận nhất định, dù không thể đưa ra lý do để chứng
minh rằng mình phải chấp nhận nó. Khuynh hướng ấy gắn liền với sức sống mà trí
tưởng tượng đem lại cho những ý niệm: một số ý niệm hiện lên trong não thức
sinh động và có sức thuyết phục hơn những ý niệm khác, khiến chúng ta tự nhiên
nghiêng về phía chúng và tin tưởng vào chúng. Như vậy, strong nhấn mạnh sức mạnh
của khuynh hướng, còn strongly nhấn mạnh cường độ của cách nhìn nhận mà khuynh
hướng ấy thúc đẩy. Cách dùng lặp lại hai từ cùng gốc giúp Hume làm nổi bật mối
liên hệ giữa khuynh hướng tự nhiên của con người và sức sống của những ý niệm,
đồng thời cho thấy rằng sự chấp nhận của chúng ta không phải lúc nào cũng bắt
nguồn từ những lý do vững chắc của lý trí.
[6] Cụm từ này chỉ phương diện hay cách thức
mà theo đó những đối tượng hiện ra trước Hume. Ông không khẳng định rằng mình
biết chắc những đối tượng ấy thực sự là gì, cũng không chứng minh được rằng
chúng tồn tại đúng như cách chúng xuất hiện trong kinh nghiệm. Trái lại, ông thừa
nhận rằng, sau tất cả những suy luận và khảo sát, ông vẫn không tìm được lý do
đủ vững chắc để biện minh cho niềm tin vào sự tồn tại của chúng. Điều còn lại
chỉ là khuynh hướng tự nhiên mạnh mẽ khiến ông tiếp tục nhìn nhận những đối tượng
ấy theo cách chúng xuất hiện trước mình. Ở đây, that view chỉ cách nhìn
hay phương diện nhận thức đang được đề cập, còn under which they appear to
me làm rõ rằng đó là phương diện mà theo đó những đối tượng hiện ra trước
Hume. Ông chỉ mô tả cách chúng xuất hiện trong kinh nghiệm, chứ không xác nhận
rằng chúng thực sự tồn tại đúng như cách chúng xuất hiện. Sự phân biệt giữa
cách những đối tượng hiện ra và cơ sở để tin rằng chúng thực sự tồn tại như thế
chính là điểm then chốt trong lập luận của Hume.
[7] Ở đây, intense và lively
cùng chỉ mức độ mạnh mẽ và sinh động mà trí tưởng tượng truyền cho một ý niệm,
khiến ý niệm ấy trở nên nổi bật hơn những ý niệm khác. Có thể dịch là “với mức
độ mãnh liệt và sinh động cao hơn”. Cần phân biệt đặc điểm này với nội dung của
ý niệm: hai ý niệm có thể trình bày cùng một nội dung, nhưng khác nhau về mức độ
sinh động và sức tác động lên não thức. Sự phân biệt này có ý nghĩa then chốt
trong lý thuyết về sự tin tưởng của Hume. Theo ông, tin tưởng không đơn thuần
là có một ý niệm hay thừa nhận một mệnh đề bằng suy luận. Điều làm nên sự khác
biệt giữa một ý niệm mà chúng ta chỉ hình dung và một ý niệm mà chúng ta thực sự
tin tưởng là mức độ sinh động và sức sống của ý niệm ấy trong não thức. Kinh
nghiệm và thói quen tác động lên trí tưởng tượng, khiến một số ý niệm có sức sống
mạnh mẽ hơn những ý niệm khác. Chính sự gia tăng sức sống này làm cho chúng ta
không chỉ hình dung một điều gì đó, mà còn tin rằng điều ấy thực sự tồn tại hoặc
đã xảy ra.
Trong triết học Hume, cần phân biệt suy luận (reasoning)
với sự tin tưởng (belief), bởi đây là hai hoạt động khác nhau của não thức, dù
chúng thường phối hợp với nhau.
- Suy luận (reasoning) là tiến trình não thức đi từ những
ý niệm, nhận thức hoặc tiền đề đã có đến một kết luận. Suy luận liên quan đến
việc xác lập mối quan hệ giữa những ý niệm và đánh giá xem một kết luận có được
những tiền đề hỗ trợ hay không. Bản thân suy luận không nhất thiết làm cho
chúng ta tin vào kết luận ấy.
- Sự tin tưởng (belief) không phải là một tiến trình suy
luận hay một ý niệm có nội dung riêng biệt. Hume xem nó là một cách thức đặc biệt
mà não thức tiếp nhận một ý niệm: ý niệm ấy hiện ra với sức sống, mức độ sinh động
và sức tác động lớn hơn so với khi chúng ta chỉ đơn thuần tưởng tượng nó. Vì thế,
tin tưởng không chỉ là nghĩ đến một điều gì đó, mà còn là tiếp nhận điều ấy như
một sự kiện có thực.
Ví dụ: Khi nhìn thấy khói bốc lên từ phía sau một ngọn đồi,
chúng ta suy luận rằng có thể đang có lửa ở đó. Suy luận nối kết hai hiện tượng
khói và lửa dựa trên kinh nghiệm về mối quan hệ nhân quả giữa chúng. Nhưng khi
đã hình thành sự tin tưởng, chúng ta không còn chỉ nghĩ đến khả năng có lửa; ý
niệm về ngọn lửa hiện ra trong não thức với sức sống và mức độ xác thực lớn hơn
một điều chúng ta chỉ tưởng tượng.
Điểm quan trọng trong lập luận của Hume là: suy luận có
thể dẫn đến một ý niệm, nhưng sự tin tưởng không đồng nhất với ý niệm hay với
thao tác suy luận tạo ra ý niệm ấy. Sự tin tưởng là cách não thức tiếp nhận ý
niệm đó, khiến nó có sức sống đặc biệt. Trong suy luận nhân quả, kinh nghiệm và
thói quen làm cho ý niệm về kết quả trở nên sinh động đến mức chúng ta tin rằng
kết quả ấy sẽ xảy ra hoặc đã xảy ra.
Nói ngắn gọn: suy luận giải thích vì sao chúng ta đi đến
một ý niệm; sự tin tưởng giải thích vì sao chúng ta tiếp nhận ý niệm ấy như một
điều có thực.
[8] Câu kết
đoạn 3 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Hume không chỉ nói rằng trí tưởng tượng ảnh
hưởng đến trí nhớ, giác quan và khả năng nhận thức. Ông đưa ra một khẳng định mạnh
hơn: cả ba đều dựa trên trí tưởng tượng, hiểu theo nghĩa rộng là sức sống của
những ý niệm. Điều này không có nghĩa trí tưởng tượng tự do bịa đặt ra mọi tri
giác hay mọi ký ức. Hume đang nói đến vai trò của sức sống trong việc khiến
chúng ta chấp nhận những ý niệm như những hình ảnh đáng tin cậy về những đối tượng
hoặc những tri giác trong quá khứ. Nếu không có sức sống ấy, chúng ta không thể
đi từ những gì đang hiện diện trước giác quan đến những gì đã xảy ra trong quá
khứ, cũng không thể suy luận về những gì không còn hiện diện trước giác quan.
[9] A principle so inconstant and fallacious:
Inconstant ở đây là không ổn định, thay đổi thất thường; fallacious là
có khả năng dẫn đến sai lầm hoặc đánh lừa chúng ta. Vì thế, “một nguyên lý bất
nhất và dễ dẫn chúng ta đến sai lầm”:Hume đang nói đến trí tưởng tượng và sức sống
của những ý niệm. Nguyên lý này cần thiết cho hoạt động nhận thức, nhưng nó
không phải một nền tảng vững chắc mà chúng ta có thể tin cậy trong mọi trường hợp.
Nó có thể dẫn chúng ta đến những kết luận khác nhau, thậm chí trái ngược nhau.
[10] Mâu thuẫn giữa suy luận nhân quả và niềm tin vào sự hiện
hữu liên tục của những đối tượng bên ngoài: Đoạn này đưa ra một khó khăn quan
trọng hơn: cùng một nguyên lý khiến chúng ta suy luận từ nguyên nhân và kết quả
cũng khiến chúng ta tin rằng những đối tượng bên ngoài vẫn tiếp tục hiện hữu
khi chúng không còn được tri giác.
Hume cho rằng hai hoạt động này có thể xung đột trong một
số hoàn cảnh. Khi suy luận theo quan hệ nhân quả, chúng ta không có cơ sở để khẳng
định rằng những đối tượng vẫn tiếp tục hiện hữu trong khoảng thời gian chúng ta
không tri giác chúng. Nhưng trí tưởng tượng lại khiến chúng ta tin vào chính sự
hiện hữu liên tục ấy. Vì vậy, nếu muốn giữ cho suy luận nhân quả được đúng đắn
và nhất quán, chúng ta không thể đồng thời duy trì một cách không phê phán niềm
tin vào sự hiện hữu liên tục của vật chất.
Câu cuối cùng có giọng điệu tự vấn và châm biếm. Hume đặt
câu hỏi về tư cách của những triết gia: nếu họ biết rõ rằng mình đang lần lượt
chấp nhận hai nguyên lý dẫn đến những kết luận đối nghịch, thì họ còn có thể tự
tin nhận lấy danh hiệu cao quý của nhà triết học hay không? cụm từ usurp
that glorious title không đơn thuần có nghĩa là “chiếm lấy danh hiệu”; usurp
còn hàm ý tự tiện nhận lấy một danh hiệu mà mình không thực sự có quyền nhận.
Vì thế, cách dịch “tự nhận lấy danh hiệu cao quý ấy” giữ được phần nào sắc thái
mỉa mai, dù chưa diễn đạt hết hàm ý của động từ usurp.
Một lưu ý về lập luận: Hume không kết luận ở đây rằng
chúng ta có thể đơn giản từ bỏ một trong hai nguyên lý. Cả hai đều tự nhiên và
cần thiết đối với đời sống nhận thức. Chính vì không thể dễ dàng loại bỏ nguyên
lý nào, ông mới đặt ra khó khăn: làm sao chúng ta có thể tự nhận mình là những
nhà triết học có suy luận nhất quán, nếu chính hoạt động nhận thức của chúng ta
buộc chúng ta chấp nhận những kết luận mâu thuẫn nhau?
[11] When we trace up the human understanding to its first principles: cụm từ trace up có nghĩa là lần ngược một sự vật hay một hoạt động về
những nguồn gốc hoặc nguyên lý đầu tiên của nó. Vì vậy, câu này không đơn giản
nói rằng chúng ta khảo sát khả năng nhận thức của con người, mà nói rằng chúng
ta lần theo hoạt động nhận thức cho đến tận những nguyên lý nền tảng chi phối
nó. Hume muốn đưa khảo cứu đến tận cùng: thay vì chỉ xem xét những gì con người
nhận biết, ông tìm cách xác định những nguyên lý khiến con người có thể nhận biết
và tin tưởng. Nhưng chính khảo cứu ấy lại dẫn đến những kết luận làm lung lay sự
tin cậy của chúng ta vào hoạt động nhận thức.
[12] The original and ultimate principle: Hai từ
original và ultimate nhấn mạnh hai khía cạnh của nguyên lý mà con người muốn
tìm kiếm: original là nguyên lý khởi đầu, còn ultimate là nguyên lý cuối cùng,
không còn có thể lần ngược xa hơn nữa. Hume không muốn chúng ta dừng lại ở những
nguyên nhân trực tiếp của hiện tượng. Ông muốn tìm ra nền tảng cuối cùng giải
thích vì sao nguyên nhân có thể tạo ra kết quả.
[13] That energy in the cause, by which it operates on its effect; that tie,
which connects them together; and that efficacious quality, on which the tie depends:
Đây là ba cách diễn đạt liên tiếp mà Hume dùng để mô tả
điều mà những nhà triết học thường muốn tìm thấy trong quan hệ nhân quả.
Energy chỉ
năng lực hay sức tác động nằm trong nguyên nhân, nhờ đó nguyên nhân tạo ra kết
quả. Tie chỉ mối ràng buộc nối kết nguyên nhân với kết quả. Còn efficacious
quality chỉ phẩm chất làm cho mối ràng buộc ấy có hiệu lực, tức phẩm chất nhờ
đó nguyên nhân thực sự có thể tạo ra kết quả.
Ba cách diễn đạt
này không hoàn toàn đồng nghĩa. Chúng lần lượt nhấn mạnh năng lực tác động, mối
liên kết và cơ sở tạo ra hiệu lực của mối liên kết ấy. Hume dùng chúng để diễn
tả điều mà con người vẫn mong muốn tìm thấy khi khảo cứu nguyên nhân và kết quả:
một năng lực thực sự nằm trong nguyên nhân, giải thích vì sao kết quả phải xuất
hiện từ nguyên nhân ấy.
[14] Ở đây, determination không có nghĩa là một quyết định có ý thức
sau khi cân nhắc lý lẽ. Nó chỉ sự chuyển dịch tự nhiên của não thức từ một đối
tượng sang đối tượng thường xuyên đi kèm với nó, một chuyển dịch được hình
thành nhờ thói quen.
Chẳng hạn, khi
nhiều lần nhìn thấy lửa đi kèm với sức nóng, chúng ta hình thành thói quen
trông đợi sức nóng khi nhìn thấy lửa. Khi một đối tượng xuất hiện, não thức tự
nhiên chuyển sang ý niệm về đối tượng thường đi kèm với nó. Theo Hume, chính sự
chuyển dịch này tạo nên điều mà chúng ta gọi là sự tin tưởng vào quan hệ nhân
quả.
Vì thế, khi
Hume nói năng lực hay mối liên kết nhân quả chỉ nằm trong chính chúng ta, ông
không có ý nói rằng con người tự ý tạo ra những sự kiện bên ngoài. Ông muốn nói
rằng chúng ta không nhận thấy một năng lực tất yếu nào trong bản thân những đối
tượng; điều chúng ta thực sự nhận thấy là sự kết hợp lặp đi lặp lại giữa chúng,
rồi từ đó hình thành một khuynh hướng tự nhiên trong não thức.
[15] Deficiency ở
đây chỉ sự thiếu hụt trong những ý niệm của chúng ta: chúng ta không có ý niệm
rõ ràng về năng lực hay mối liên kết tất yếu nối kết nguyên nhân với kết quả.
Trong đời sống thường ngày, chúng ta vẫn nói lửa làm nóng nước, va chạm làm một
vật chuyển động, hoặc một sự kiện gây ra một sự kiện khác. Chúng ta dùng những
cách nói ấy một cách tự nhiên, nhưng không vì thế mà chúng ta có được ý niệm về
năng lực thực sự khiến nguyên nhân tạo ra kết quả. Điểm đáng chú ý là Hume
không cho rằng sự thiếu hụt này chỉ xuất hiện trong những trường hợp hiếm gặp
hoặc bất thường. Ngay cả những quan hệ nhân quả quen thuộc nhất cũng không giúp
chúng ta hiểu được nguyên lý tối hậu nối kết nguyên nhân với kết quả. Sự quen
thuộc chỉ khiến chúng ta ít nhận thấy giới hạn trong hiểu biết của mình.
[16] Flights of the imagination là một hình ảnh ẩn
dụ, chỉ những bước phóng đi xa của trí tưởng tượng, khi nó vượt khỏi những gì
kinh nghiệm thực sự cung cấp và tự đưa ra những giả định hoặc kết luận không có
đủ cơ sở.
Hume không phủ
nhận vai trò của trí tưởng tượng. Trái lại, ông đã cho thấy trí tưởng tượng giữ
vai trò thiết yếu trong việc hình thành sự tin tưởng, suy luận nhân quả và nhận
thức về những đối tượng không còn hiện diện trước giác quan. Nhưng chính vì trí
tưởng tượng có thể đưa chúng ta vượt xa những gì kinh nghiệm xác nhận, nó cũng
có thể tạo ra những ý niệm và kết luận sai lầm.
Hình ảnh những
thiên thần dùng đôi cánh che mắt mình được Hume lấy từ Kinh Thánh, gợi đến những
thiên thần che mặt trước sự hiện diện của Thiên Chúa. Ở đây, ông dùng hình ảnh ấy
để ví những người có trí tưởng tượng phong phú với những thiên thần không nhìn
thẳng vào đối tượng trước mắt. Đây là một cách ví von có sắc thái mỉa mai: trí
tưởng tượng càng bay xa, con người càng có nguy cơ rời khỏi những gì mình thực
sự có thể nhận biết.
Đoạn văn kết
thúc bằng nhận xét rằng Hume đã trình bày quá nhiều trường hợp cho thấy trí tưởng
tượng có thể dẫn những triết gia đến sai lầm. Vì vậy, ông không thấy cần phải
tiếp tục triển khai thêm.
[17] Hình ảnh những
thiên thần dùng đôi cánh che mặt xuất phát từ sách Ê-sai (Isaiah),
chương 6, câu 2, trong Kinh Thánh. Theo lời kể, những thiên thần Seraphim đứng
trước ngai Thiên Chúa, mỗi vị có sáu cánh: hai cánh che mặt, hai cánh che chân
và hai cánh dùng để bay. Hành động che mặt thường được hiểu là biểu hiện của sự
kính sợ và tôn kính trước sự hiện diện uy nghi của Thiên Chúa.
Hume mượn hình
ảnh này để ví những người có trí tưởng tượng phong phú nhưng dễ để trí tưởng tượng
dẫn dắt mình đi quá xa. Phép ví von mang sắc thái mỉa mai: thay vì giúp con người
nhìn rõ sự vật, trí tưởng tượng đôi khi lại che khuất những gì họ thực sự có thể
nhận biết. Qua đó, Hume nhắc đến một nghịch lý: chính năng lực giúp con người
vượt khỏi những gì đang hiện diện trước mắt cũng có thể khiến họ xa rời những
gì kinh nghiệm và lý trí cho phép xác nhận.
[18] cụm từ này đối
lập với the trivial suggestions of the fancy (những gợi ý nhỏ nhặt của
trí tưởng tượng). Hume phân biệt những gợi ý riêng lẻ, nhỏ nhặt và dễ thay đổi
của trí tưởng tượng với những thuộc tính tổng quát và ổn định hơn của chính
năng lực ấy. Ở đây, establish’d có nghĩa là đã được xác lập và trở nên ổn
định, chứ không hàm ý rằng có ai đó chủ động xây dựng hay thiết lập những thuộc
tính ấy.
[19] Hume không
cho rằng khả năng nhận thức luôn tự phá hủy chính nó trong mọi trường hợp. Ông
nhấn mạnh rằng sự tự phá hủy ấy xảy ra khi khả năng nhận thức hoạt động một
mình và chỉ tuân theo những nguyên lý tổng quát nhất của nó. Đây là kết luận từ
khảo cứu hoài nghi trước đó: khi lý trí áp dụng triệt để những nguyên lý phê
phán của chính mình, nó cuối cùng sẽ làm mất đi mọi cơ sở để chúng ta chấp nhận
bất kỳ mệnh đề nào, dù trong triết học hay trong đời sống thường ngày.
[20] Đây là một phẩm
chất đặc biệt của trí tưởng tượng: chúng ta khó hình dung những cách nhìn xa
xôi, trừu tượng và phức tạp với mức độ sinh động như những gì gần gũi, quen thuộc
và tự nhiên. Chính giới hạn này lại giúp chúng ta không bị những suy luận hoài
nghi quá xa dẫn đến tê liệt hoàn toàn khả năng tin tưởng. Nói cách khác, trí tưởng
tượng không chỉ gây ra sai lầm; một số giới hạn tự nhiên của nó còn giúp chúng
ta thoát khỏi thuyết hoài nghi triệt để.
[21] a false reason and none at all
là một cách diễn đạt cô đọng và có tính nghịch lý. Hume đặt chúng ta trước hai
khả năng đều không thể chấp nhận: hoặc vẫn có lý trí nhưng lý trí ấy dẫn đến những
kết luận sai lầm, hoặc không còn lý trí nào có thể làm cơ sở cho sự phán đoán.
[22] Trong cụm từ này,
intense nhấn mạnh mức độ mãnh liệt và sức tác động của việc nhận ra, suy
ngẫm về hàng loạt mâu thuẫn và khiếm khuyết trong lý trí con người. Vì the intense
view không đơn thuần là một cái nhìn sâu xa hay một sự nhận xét thấu đáo.
Hume muốn nói đến việc ông tập trung suy ngẫm mãnh liệt về những mâu thuẫn và
khiếm khuyết ấy. Chính sự suy ngẫm này tác động mạnh đến ông, khiến đầu óc ông
nóng bừng và gần như không còn khả năng tin tưởng hay chấp nhận bất kỳ lập luận
nào.
[23] Ở đây, Hume dùng hình ảnh một người hoàn toàn mất khả năng dùng cả cơ
thể lẫn những năng lực tinh thần của mình. Member chỉ những bộ phận cơ
thể, như tay, chân và những bộ phận khác; faculty chỉ những năng lực của
con người, nhất là những năng lực tinh thần và nhận thức. Vì vậy, cần phân biệt
hai từ này khi đọc câu văn, thay vì hiểu chúng như những cách nói đồng nghĩa.
Hình ảnh ấy diễn
tả trạng thái bất lực hoàn toàn mà Hume tưởng tượng mình đang rơi vào: ông
không chỉ mất phương hướng trong suy nghĩ mà còn cảm thấy như không thể dùng bất
kỳ bộ phận nào của cơ thể hay vận dụng bất kỳ năng lực nào của bản thân. Qua
đó, Hume làm nổi bật sức tác động của sự hoài nghi triết học cực độ: nó có thể
khiến con người mất đi cả những điểm tựa cần thiết để suy nghĩ, phán đoán và
hành động.
[24] Triết học và
đời sống thường ngày: Đây là một trong những đoạn văn nổi tiếng nhất trong Một Chuyên Luận Về Bản Tính Con Người,
nơi Hume mô tả cách ông thoát khỏi cơn khủng hoảng do hoài nghi triết học gây
ra. Sau khi dùng lý trí để khảo sát những nền tảng của tri thức, ông nhận ra rằng
lý trí không thể tự mình giải quyết những mâu thuẫn và bất định mà chính sự khảo
sát ấy phơi bày. Nhưng tự nhiên lại đưa ông trở về với đời sống thường ngày. Những
hoạt động giản dị như ăn tối, chơi backgammon, trò chuyện và vui đùa với bạn bè
khiến những suy tư triết học từng làm ông u sầu và bối rối bỗng trở nên xa lạ,
gượng ép và nực cười.
Qua đoạn văn
này, Hume cho thấy con người không thể sống chỉ bằng lý trí hay triết học. Những
nhu cầu tự nhiên, thói quen, tình cảm và sự giao tiếp với người khác luôn kéo
chúng ta trở lại đời sống, ngay cả khi suy luận triết học khiến chúng ta nghi
ngờ những điều vốn được xem là chắc chắn. Đây không đơn giản là việc Hume từ bỏ
triết học, mà là sự nhận ra giới hạn của lý trí và vai trò không thể thay thế của
tự nhiên trong đời sống con người. Nghịch lý nằm ở chỗ: lý trí có thể đưa con
người đến hoài nghi, nhưng con người không thể duy trì trạng thái hoài nghi ấy
trong đời sống thực tế. Cuộc sống vẫn tiếp diễn, và chính tự nhiên đưa chúng ta
trở lại với nó.
[25] Hume đối diện
với giới hạn của hoài nghi triết học: Trong đoạn văn này, Hume không đơn giản kể
lại tâm trạng chán nản sau những cuộc khảo cứu triết học kéo dài. Ông đang đối
diện với một nghịch lý mà chính triết học của mình đã đưa ông đến: lý trí khiến
con người nghi ngờ những điều tưởng như chắc chắn, nhưng con người lại không thể
sống mà không dựa vào những điều ấy. Dù đã nhận ra những giới hạn của lý trí,
Hume vẫn phải tiếp tục sống, suy nghĩ và hành động theo những gì giác quan, khả
năng nhận thức, thói quen và những khuynh hướng tự nhiên đem lại. Ông không thể
chờ cho đến khi giải quyết xong mọi hoài nghi mới ăn uống, trò chuyện, giao tiếp
hay tham gia vào những công việc thường ngày. Đời sống không đợi lý trí chứng
minh rằng nó có cơ sở vững chắc mới tiếp tục diễn ra.
Khi nói rằng
mình thuận theo tự nhiên một cách “mù quáng”, Hume muốn nhấn mạnh rằng chúng ta
không cần, và cũng không thể, dùng lý luận để chứng minh mọi niềm tin và hành động
trước khi sống theo chúng. Chúng ta tin vào những gì giác quan đem lại, trông đợi
những sự việc quen thuộc sẽ tiếp diễn, và hành động theo những thói quen đã
hình thành trong đời sống. Chính những khuynh hướng tự nhiên ấy khiến con người
có thể sống và hành động, ngay cả khi lý trí không tìm được một nền tảng chắc
chắn để biện minh cho chúng. Vì thế, hoài nghi của Hume không dẫn đến việc con
người hoàn toàn ngừng tin tưởng hay ngừng hành động. Trái lại, nó cho thấy con
người vẫn phải dựa vào tự nhiên ngay cả khi đã nhận ra rằng lý trí không thể bảo
đảm tính chắc chắn tuyệt đối cho những gì mình tin tưởng.
Những câu hỏi
tiếp theo cho thấy Hume đang cân nhắc liệu mình có nên tiếp tục chống lại những
khuynh hướng tự nhiên ấy hay không. Ông có cần từ bỏ sự nhàn nhã và lạc thú, xa
lánh bạn bè, tránh giao tiếp với mọi người, rồi tự hành hạ mình bằng những lập
luận ngày càng tinh vi và khó hiểu hay không? Nếu những cuộc khảo cứu ấy không
đem lại cho ông sự tin tưởng rằng mình có thể tìm ra chân lý, cũng không cho thấy
chúng có ích lợi gì đối với nhân loại hay bản thân ông, thì vì sao ông phải tiếp
tục theo đuổi chúng? Câu hỏi này không có nghĩa Hume phủ nhận giá trị của triết
học. Ông đang đòi hỏi triết học phải nhận thức được giới hạn của chính nó, đồng
thời không được biến việc suy luận thành một mục đích tách rời khỏi đời sống.
Câu nói có vẻ
nghịch lý rằng tất cả những ai lý luận hoặc tin chắc vào bất cứ điều gì đều là
những kẻ ngốc cần được hiểu theo tinh thần tự trào và hoài nghi của Hume. Nếu
xét đến cùng, lý trí không thể chứng minh một cách tuyệt đối những nền tảng mà
con người dựa vào để suy nghĩ và hành động, thì ngay cả người tự tin vào lý trí
cũng không tránh khỏi một mức độ thiếu chắc chắn nào đó. Nhưng Hume không muốn
biến nhận thức ấy thành một lý do để sống trong đau khổ. Nếu con người không thể
thoát khỏi thân phận hữu hạn và những giới hạn trong khả năng nhận thức của
mình, thì ít ra họ cũng nên sống thuận theo những khuynh hướng tự nhiên, thay
vì tự đày đọa mình trong những cuộc tranh luận không có hồi kết.
Câu cuối cùng
đặc biệt quan trọng. Hume không tuyên bố sẽ từ bỏ mọi suy tư triết học. Ông chỉ
nói rằng khi phải chống lại khuynh hướng tự nhiên của mình, ông cần có một lý
do chính đáng. Ông không muốn tiếp tục để mình bị cuốn vào những miền cô quạnh,
ảm đạm và những chặng đường gập ghềnh của tư duy siêu hình như trước đây. Nói
cách khác, ông muốn tìm lại một sự cân bằng giữa suy tư và đời sống: triết học
vẫn có chỗ đứng, nhưng không được đòi hỏi con người phải hy sinh toàn bộ đời sống
tự nhiên cho những vấn đề mà chính nó cũng không thể giải quyết dứt điểm.
Vì vậy, nên đọc
đoạn văn này như lời tự vấn của một triết gia đang tìm cách sống cùng với hoài
nghi, chứ không phải lời tuyên bố từ bỏ triết học hay đầu hàng trước sự phi lý.
Hume không giải quyết được mọi mâu thuẫn của lý trí; ông nhận ra rằng con người
vẫn phải sống giữa những mâu thuẫn ấy. Tự nhiên, chứ không phải một chứng minh
triết học cuối cùng, giúp con người tiếp tục sống, tin tưởng, giao tiếp và suy
nghĩ. Đây cũng là một trong những biểu hiện rõ nhất của lập trường hoài nghi giảm
nhẹ (mitigated scepticism) mà Hume trình bày ở phần kết của Quyển I: thừa nhận
giới hạn của lý trí, nhưng không vì thế mà phủ nhận đời sống, kinh nghiệm và hoạt
động khảo cứu của con người.
[26] Spleen and
indolence (tâm trạng u uất và sự nhàn nhã): Trong cách dùng tiếng Anh thế kỷ
XVIII, spleen không chỉ một đặc điểm tính cách cố định, mà thường diễn tả trạng
thái tâm lý u uất, buồn bực, chán nản hoặc bất mãn. Còn indolence chỉ trạng
thái nhàn nhã, ít muốn hoạt động hoặc không muốn tiếp tục bỏ công sức vào một
việc nào đó. Trong đoạn văn này, Hume dùng hai từ để nói về tâm trạng hiện thời
của mình: ông cảm thấy u uất và mệt mỏi trước những suy luận triết học, đồng thời
muốn tạm gác việc khảo cứu để nghỉ ngơi. Vì vậy, spleen and indolence nên được
hiểu là “tâm trạng u uất và sự nhàn nhã”, chứ không phải hai đặc điểm tính cách
lâu dài hay sự lười biếng nói chung. Chính trạng thái tinh thần ấy khiến ông muốn
tránh xa những cuộc suy luận triết học và những tranh luận đòi hỏi nhiều công sức.
[27] The returns
of a serious good-humour'd disposition (sự trở lại của một tâm tính nghiêm túc
và vui vẻ): Từ returns nhấn mạnh sự trở lại của một trạng thái tinh thần đã tạm
thời mất đi. Disposition ở đây chỉ tâm tính hoặc trạng thái tinh thần của con
người trong một thời điểm nhất định, chứ không nói đến một khuynh hướng nhận thức.
Còn serious good-humour'd kết hợp hai nét tưởng như trái ngược nhưng không loại
trừ nhau: serious chỉ sự nghiêm túc, điềm đạm; good-humour'd chỉ tâm trạng vui
vẻ, ôn hòa và dễ chịu. Vì vậy, có thể dịch cả cụm từ là “sự trở lại của một tâm
tính nghiêm túc và vui vẻ”.
Cách diễn đạt
này làm rõ sự đối lập trong lập luận của Hume: triết học không thể dùng sức mạnh
của lý trí và sự xác tín để đánh bại những cảm thức đang chi phối ông. Nó phải
chờ cho một tâm trạng nghiêm túc và vui vẻ trở lại, bởi chính trạng thái tinh
thần ấy mới có thể giúp ông tiếp tục suy ngẫm và quay lại với triết học.
[28] It costs us
too much pains to think otherwise (việc nghĩ khác đi đòi hỏi chúng ta phải tốn
quá nhiều công sức): Câu này mang ý mỉa mai. Hume nói rằng chúng ta tin lửa làm
ấm và nước làm dịu mát không phải vì lý trí đã chứng minh chắc chắn những điều ấy,
mà đơn giản vì chúng ta không muốn mất công suy nghĩ theo một cách khác. Nói
cách khác, chúng ta vẫn giữ những xác tín thông thường không hẳn vì đã tìm được
một cơ sở lý luận vững chắc cho chúng, mà vì thói quen và những khuynh hướng tự
nhiên khiến chúng ta cứ tiếp tục tin như vậy. Hume dùng cách nói này để nhắc rằng,
dù triết học có đặt ra bao nhiêu nghi vấn, trong đời sống hằng ngày chúng ta vẫn
thường tin theo những gì đã quen thuộc, thay vì ngồi suy xét lại từ đầu.
[29] Lập trường của
Hume về việc làm triết học trên những nguyên lý hoài nghi: Ở đây, Hume muốn nói
rằng chúng ta không nên làm triết học chỉ vì cho rằng lý trí có thể chứng minh
mọi điều hoặc đưa con người đến một sự chắc chắn tuyệt đối. Ngay cả khi theo đuổi
triết học, chúng ta cũng phải giữ thái độ hoài nghi: luôn xem xét những giới hạn
của lý trí và không vội tin rằng những lập luận của mình chắc chắn đúng. Tuy
nhiên, Hume cũng không chủ trương từ bỏ lý trí hay ngừng suy nghĩ. Ông cho rằng
chúng ta chỉ nên tiếp tục suy luận khi lý trí thực sự hoạt động mạnh mẽ và được
một khuynh hướng tự nhiên thúc đẩy. Khi lý trí kết hợp với sự tò mò, hứng thú
và mong muốn tìm hiểu, nó có thể tác động đến chúng ta và khiến chúng ta muốn
tiếp tục suy nghĩ. Nhưng nếu lý trí chỉ tạo ra những lập luận khô khan, tinh vi
mà không còn gắn với bất cứ khuynh hướng hay nhu cầu tự nhiên nào, thì nó không
có lý do chính đáng để buộc chúng ta phải làm theo.
Lập trường này
cho thấy Hume không xem triết học là một hoạt động mà con người phải theo đuổi
bằng mọi giá, bất kể nó đem lại điều gì. Ông cũng không tin rằng lý trí có thể
tự mình chi phối toàn bộ đời sống con người. Theo Hume, con người còn hành động
và suy nghĩ dưới ảnh hưởng của thói quen, cảm xúc, những khuynh hướng tự nhiên
và những nhu cầu thường ngày. Vì thế, triết học phải thừa nhận những giới hạn của
lý trí và không được tách rời khỏi đời sống. Hoài nghi, đối với Hume, không có
nghĩa là phủ nhận mọi tri thức hay không còn tin vào bất cứ điều gì; đó là thái
độ không tuyệt đối hóa lý trí, đồng thời chỉ tiếp tục suy luận khi chính hoạt động
ấy có sức sống và có ý nghĩa đối với chúng ta. Đây cũng là một nét quan trọng
trong lập trường hoài nghi giảm nhẹ (mitigated scepticism) của ông.
[30] Ở đây, Hume muốn nói rằng ông không thể thờ ơ trước tình trạng hiểu biết
đáng buồn của giới học giả về những vấn đề căn bản mà ông vừa nêu: thiện và ác
trong đạo đức, bản chất và nền tảng của chính quyền, cũng như những đam mê và
khuynh hướng chi phối con người. Ông nhận thấy ngay cả những người có học thức
cũng chưa hiểu rõ những vấn đề ấy. Vì vậy, trong ông nảy sinh mong muốn góp phần
làm sáng tỏ chúng, giúp con người hiểu biết hơn về chính mình và về đời sống xã
hội.
Tuy nhiên,
Hume không chỉ nói đến mong muốn đóng góp cho tri thức chung. Ông còn thẳng thắn
thừa nhận tham vọng cá nhân: muốn tạo dựng danh tiếng nhờ những ý tưởng và khám
phá của chính mình. Cụm từ an ambition to arise in me diễn tả một tham vọng
đang nảy sinh trong ông, chứ không phải một mục tiêu đã được xác định từ trước.
Còn acquiring a name có nghĩa là làm cho tên tuổi mình được biết đến, được người
khác ghi nhận.
Điểm đáng chú
ý là Hume không che giấu động cơ cá nhân đằng sau hoạt động triết học. Ông đặt
mong muốn đóng góp vào hiểu biết của nhân loại bên cạnh khát vọng được ghi nhận
bằng những thành quả của chính mình. Cả hai đều là những động lực tự nhiên thúc
đẩy ông tiếp tục nghiên cứu. Qua đó, Hume cũng chuẩn bị cho kết luận ở cuối đoạn:
triết học của ông không bắt nguồn từ một nghĩa vụ phải suy luận, mà từ sự tò
mò, những mối quan tâm và niềm vui tự nhiên khi tìm hiểu những vấn đề của con
người.
[31] “And this is the origin of my philosophy”: Câu cuối có ý nghĩa đặc biệt vì nó cho biết Hume hiểu nguồn gốc hoạt động
triết học của chính mình như thế nào. Sau khi trải qua cuộc khủng hoảng hoài
nghi, ông nhận ra rằng mình không thể tiếp tục triết học chỉ bằng sức mạnh của
lý trí và những lập luận thuần túy. Tuy nhiên, khi rời xa những cuộc tranh luận
và sinh hoạt xã hội, ông lại tự nhiên muốn quay về với những vấn đề triết học.
Ông muốn biết
dựa vào đâu con người phân biệt thiện và ác, xác định bản chất và nền tảng của
chính quyền, cũng như giải thích những đam mê và khuynh hướng chi phối hành động
của mình. Ông còn muốn hiểu những nguyên lý khiến chúng ta tán thành một đối tượng,
bác bỏ một đối tượng khác, gọi một vật là đẹp và vật khác là xấu, hoặc phân biệt
chân lý với giả dối, lý trí với sự ngu dại. Điều khiến ông băn khoăn chính là
con người thường đưa ra những phán đoán như thế mà không biết rõ mình dựa vào
những nguyên lý nào.
Như vậy, Hume
không theo đuổi triết học chỉ vì một nghĩa vụ đối với lý trí, càng không phải
vì ông tin rằng triết học có thể đem lại sự chắc chắn tuyệt đối. Ông theo đuổi
nó vì bản thân cảm thấy tò mò, thích suy ngẫm và tìm thấy lạc thú trong việc khảo
cứu. Ông còn muốn đóng góp vào sự hiểu biết của nhân loại và tạo dựng danh tiếng
bằng những gì mình sáng tạo và khám phá.
Đây chính là
nghịch lý mà hai đoạn văn cùng làm sáng tỏ: lý trí có thể khiến Hume nghi ngờ
triết học, nhưng khuynh hướng tự nhiên và lạc thú trong hoạt động suy ngẫm lại
khiến ông không thể từ bỏ triết học. Ông không tiếp tục khảo cứu vì đã giải quyết
được những nghi ngờ của mình, mà vì chính việc khảo cứu vẫn là một hoạt động
phù hợp với bản tính và đem lại lạc thú cho ông.
Câu kết vì thế
không chỉ khép lại lời tự thuật về một cơn khủng hoảng hoài nghi. Nó còn cho thấy
một nền tảng quan trọng trong quan niệm của Hume: hoạt động triết học cũng bắt
nguồn từ những nguyên lý tự nhiên của con người, từ sự tò mò, những khuynh hướng
và lạc thú của việc tìm hiểu. Triết học không đứng bên ngoài bản tính con người
để phán xét nó; bản thân triết học cũng là một hoạt động nảy sinh từ bản tính ấy.
[32] Weakness ở đây không chỉ sự yếu đuối về ý chí hay thiếu sức mạnh. Hume
muốn nói đến giới hạn vốn có của con người: não thức chúng ta khó lòng chỉ
quanh quẩn trong phạm vi những đối tượng liên quan trực tiếp đến sinh hoạt hằng
ngày. Con người tự nhiên muốn tìm hiểu những vấn đề vượt ra ngoài phạm vi ấy,
chẳng hạn bản chất của thế giới, những nguyên lý chi phối con người và nền tảng
của đời sống xã hội. Vì thế, ngay cả khi sự tò mò và tham vọng không thúc đẩy
ông đi xa hơn, chính những giới hạn của bản tính con người vẫn khiến ông tìm đến
triết học. Nói cách khác, Hume không xem việc khảo cứu triết học chỉ là kết quả
của một quyết định có ý thức; nó còn bắt nguồn từ nhu cầu tự nhiên của con người
muốn tìm hiểu những gì vượt khỏi kinh nghiệm thường ngày.
[33] Monk chỉ người
tu hành, đặc biệt là những người sống theo kỷ luật của một cộng đồng tu trì
trong truyền thống đạo Kitô. Dervise (cũng viết là dervish) chỉ
người tu hành thuộc một dòng Sufi trong Islam, thường thực hành đời sống
khổ hạnh và tuân theo những kỷ luật tu trì nghiêm ngặt.
Hume đặt hai
hình ảnh này bên cạnh những người theo phái Cynics để nêu bật sự thái quá trong
cách sống của một số triết gia. Phái Cynics thời Hy Lạp cổ đại chủ trương sống
thuận theo tự nhiên, coi nhẹ những quy ước xã hội, của cải và tiện nghi vật chất.
Một số người theo phái này thể hiện lập trường bằng lối sống khắc khổ và những
hành vi cố ý đi ngược những quy tắc thông thường. Hume nhận xét rằng những suy
luận triết học, nếu bị đẩy đến cực đoan, cũng có thể dẫn con người đến những
hành vi khác thường chẳng kém những hình thức tu hành khổ hạnh.
[34] Đoạn văn này
tiếp tục làm rõ vì sao Hume chọn triết học thay vì mê tín, nhưng ông không cho
rằng triết học luôn đúng hoặc không bao giờ dẫn đến sai lầm.
Trước hết,
Hume thừa nhận con người khó lòng chỉ quan tâm đến những gì diễn ra trong sinh
hoạt thường ngày. Trí tò mò và nhu cầu tìm hiểu khiến chúng ta muốn đi xa hơn
những gì giác quan trực tiếp đem lại. Khi bước ra khỏi phạm vi quen thuộc ấy,
chúng ta có thể tìm đến triết học hoặc mê tín. Vì vậy, vấn đề không phải là có
nên tìm hiểu những vấn đề vượt khỏi đời sống thường ngày hay không, mà là nên
chọn cách tìm hiểu nào.
Theo Hume, mê
tín nguy hiểm hơn vì nó dễ bắt rễ vào những ý kiến phổ biến, bám chặt vào não
thức và có thể chi phối cách con người sống và hành động. Mê tín thường dựng
lên những thế giới, hữu thể và sức mạnh mà kinh nghiệm thông thường không thể
xác nhận, rồi khiến con người tin tưởng và hành động theo những hình dung ấy.
Trái lại, triết học, ngay cả khi sai lầm và đi quá xa, thường chỉ dừng lại ở những
suy tưởng trừu tượng. Những quan điểm ấy ít có khả năng làm xáo trộn những
khuynh hướng tự nhiên vốn chi phối đời sống con người.
Tuy nhiên,
Hume cũng không hoàn toàn bênh vực triết học. Ông nhắc đến những người theo
phái Cynics để cho thấy suy luận triết học cũng có thể dẫn đến những lối sống cực
đoan. Điều ông muốn nhấn mạnh là sự khác biệt về mức độ nguy hiểm và ảnh hưởng
của những sai lầm: sai lầm trong tôn giáo có thể chi phối hành vi và gây ra những
hậu quả nghiêm trọng; sai lầm trong triết học thường chỉ khiến người ta trở nên
lố bịch trong suy tưởng hoặc cách sống.
Câu cuối cùng
là một nhận xét mỉa mai, cô đọng lập trường của Hume: “Những sai lầm trong tôn
giáo thì nguy hiểm, còn những sai lầm trong triết học thì chỉ đáng buồn cười.”
Ông không khẳng định triết học luôn đưa con người đến chân lý. Ông chỉ cho rằng
một hoạt động khảo cứu biết giữ khoảng cách với những xác tín thiếu căn cứ,
không tự biến những giả thuyết thành chân lý tuyệt đối, vẫn an toàn hơn mê tín.
Đây cũng là lý do Hume dành ưu tiên cho triết học, dù chính ông đã nhiều lần nhận
ra những giới hạn và nguy cơ của hoạt động lý luận.
[35] Hume nhắc lại
hai trường hợp về sức mạnh và sự yếu đuối của não thức đã bàn ở phần trước. Ông
không cho rằng tất cả mọi người đều có cùng một khuynh hướng đối với triết học.
Có những người ít bị cuốn vào những suy tưởng xa xôi, chỉ quan tâm đến công việc
gia đình và những thú vui quen thuộc. Hume không xem họ là những người cần được
giáo dục để trở thành triết gia. Ông chỉ muốn nhấn mạnh rằng không phải ai cũng
cần hoặc muốn theo đuổi triết học.
[36] A gross earthy mixture và those fiery particles: Đây là một hình ảnh ẩn dụ đáng chú ý. Gross earthy mixture chỉ
chất liệu thô mộc, nặng và gần với đất; fiery particles chỉ những hạt lửa
nóng bỏng. Hume muốn nói rằng những người xây dựng những hệ thống triết học thường
quá say mê những suy tưởng của mình, dễ để trí tưởng tượng dẫn dắt và thiếu sự
tỉnh táo của đời sống thông thường. Ông mong họ có được một phần tính thực tế,
mộc mạc và điềm đạm của những người chỉ quan tâm đến công việc hằng ngày. Phần
chất liệu ấy sẽ giúp làm dịu sự nóng nảy của trí tưởng tượng và ngăn những triết
gia đi quá xa trong những suy đoán của mình.
Vì vậy, không
nên hiểu Hume muốn đưa những người bình thường vào triết học, mà muốn những triết
gia học được ở họ sự tỉnh táo và chừng mực.
[37] Hypotheses embrac'd merely for being specious and agreeable: Specious ở đây không có nghĩa là hợp lý hoặc đã được chứng minh, mà chỉ những
gì có vẻ hấp dẫn, nghe xuôi tai và dễ khiến người ta tin theo. Hume phê phán những
triết gia chấp nhận giả thuyết chỉ vì chúng đẹp đẽ, dễ chịu hoặc phù hợp với
trí tưởng tượng của họ, chứ không phải vì chúng có đủ căn cứ.
Theo ông, nếu
triết học cứ để trí tưởng tượng nóng bỏng dẫn dắt, nó sẽ không thể xây dựng được
những nguyên lý vững chắc hay đưa ra những quan điểm phù hợp với kinh nghiệm và
cách sống thông thường. Muốn có một nền triết học đáng tin cậy, trước hết phải
gạt bỏ những giả thuyết chỉ hấp dẫn ở vẻ ngoài.
[38] Hume bộc lộ sự thận trọng đáng chú ý. Ông không dám chắc con người có
thể xây dựng một hệ thống triết học hoàn toàn đúng. Ông thậm chí cho rằng hy vọng
đạt được chân lý có lẽ là đòi hỏi quá lớn. Tuy nhiên, ông vẫn hy vọng có thể
xây dựng một hệ thống ít nhất đáp ứng được những đòi hỏi của não thức và đứng vững
trước sự khảo xét nghiêm khắc.
Điều này không
có nghĩa Hume xem chân lý là không quan trọng, hay cho rằng một hệ thống chỉ cần
khiến con người hài lòng là đủ. Ông phân biệt giữa mục tiêu lý tưởng là đạt đến
chân lý và mục tiêu thực tế hơn là xây dựng một hệ thống có căn cứ, nhất quán
và chịu được sự phê bình. Đây là biểu hiện rõ rệt của thái độ thận trọng trong
triết học của ông.
[39] Hume cho rằng hai nghìn năm khảo cứu triết học thực ra chưa phải một
khoảng thời gian dài nếu xét đến những gián đoạn và trở ngại mà hoạt động
nghiên cứu từng phải trải qua. Vì vậy, việc nhiều hệ thống triết học trước đó
xuất hiện rồi suy tàn không đủ để chứng minh rằng con người không thể tìm ra những
nguyên lý vững chắc hơn.
Ông còn cho rằng
nhân loại có thể vẫn đang ở giai đoạn quá sớm trong lịch sử để tìm ra những
nguyên lý có thể đứng vững trước sự khảo xét của những thế hệ xa xôi về sau. Nhận
xét này thể hiện một thái độ khiêm tốn về tri thức: Hume không xem những kết luận
của thời đại mình là giới hạn cuối cùng của hiểu biết con người.
[40] Human Nature is the only
science of man; and yet has been hitherto the most neglected: Đây là một trong những câu quan trọng
nhất đối với toàn bộ dự án triết học của Hume. Ông cho rằng khoa học nghiên cứu
bản tính con người chính là khoa học nghiên cứu về con người, nhưng nghịch lý
là cho đến lúc ấy, nó lại bị bỏ quên nhiều nhất.
Hume muốn đưa việc nghiên cứu con người trở thành nền
tảng cho những ngành khảo cứu khác. Muốn hiểu đạo đức, chính trị, tôn giáo, tri
thức và những hoạt động của con người, trước hết chúng ta phải tìm hiểu những
năng lực, tình cảm, đam mê và khuynh hướng tự nhiên chi phối họ. Đây cũng là mục
tiêu Hume đã đặt ra ngay từ phần mở đầu A Treatise of Human Nature: xây dựng một
khoa học về con người dựa trên việc khảo sát kinh nghiệm và bản tính con người.
Cụm bring it a little more into fashion không
có nghĩa là biến khoa học về bản tính con người thành một trào lưu nhất thời.
Hume chỉ mong góp phần khiến giới học giả quan tâm đến lĩnh vực này nhiều hơn.
[41] Ở đây, Hume nối lại hai trạng thái
đã nhắc đến trước đó: spleen là tâm trạng u uất, còn indolence là sự nhàn nhã,
thiếu hứng thú tiếp tục nỗ lực. Ông nói rằng hy vọng đóng góp cho sự tiến bộ của
tri thức giúp mình vượt qua cả hai trạng thái ấy: nó làm dịu tâm trạng u uất và
khơi lại sức lực để ông tiếp tục nghiên cứu. Như vậy, chính mục đích của công
trình triết học cũng trở thành động lực giúp ông thoát khỏi sự chán nản và trì
trệ.
[42] The returns of application and good humour: Application ở đây chỉ sự chuyên tâm, chăm chú và sẵn lòng dành công sức cho một hoạt
động; good humour chỉ tâm trạng vui vẻ, thoải mái. Hume không đòi hỏi độc giả
phải luôn sẵn sàng đọc và suy ngẫm về triết học. Nếu họ chưa có tâm trạng thích
hợp, họ cứ làm theo khuynh hướng của mình và chờ đến khi sự chuyên tâm cùng tâm
trạng vui vẻ trở lại.
Cách nói này
cũng thể hiện thái độ của Hume đối với chính hoạt động triết học: không nên ép
buộc bản thân phải suy luận trong mọi lúc, nhất là khi việc ấy không còn đem lại
hứng thú tự nhiên.
[43] Người hoài nghi đích thực: Hai câu cuối đoạn văn đưa ra một quan niệm
quan trọng về thái độ hoài nghi của Hume:
“Một người nghiên cứu triết học theo cách thoải mái,
không quá câu nệ như thế này, thực ra có thái độ hoài nghi đúng nghĩa hơn một
người tuy cảm thấy mình có khuynh hướng theo đuổi triết học, nhưng lại bị những
nghi ngờ và băn khoăn của chính mình áp đảo đến mức hoàn toàn từ bỏ nó.”
Hume muốn phân biệt hai thái độ. Một người tiếp tục
nghiên cứu triết học nhưng không quá câu nệ, biết dừng lại khi cần và không để
những suy luận chi phối toàn bộ cuộc sống, thực ra có thái độ hoài nghi đúng
nghĩa hơn người bị chính những nghi ngờ của mình làm cho tê liệt, đến mức không
còn dám tiếp tục suy nghĩ.
Ông giải thích rõ hơn bằng câu tiếp theo: “Một người hoài
nghi đích thực sẽ dè dặt trước những nghi ngờ triết học của mình cũng như trước
những xác tín triết học của mình; và sẽ không bao giờ từ chối bất cứ niềm vui
vô hại nào đến với mình chỉ vì những nghi ngờ hay xác tín ấy.”
Điểm quan trọng nằm ở chỗ người hoài nghi phải biết dè dặt
với cả hai phía: không vội tin chắc vào những kết luận triết học, nhưng cũng
không tuyệt đối hóa sự nghi ngờ của chính mình. Nếu một người nghi ngờ mọi thứ
đến mức không còn dám hành động, không còn dám tận hưởng những niềm vui bình
thường của cuộc sống, thì sự hoài nghi đã trở thành một gánh nặng và đi ngược lại
chính bản tính tự nhiên của con người.
Hume không cho rằng chúng ta phải giải quyết xong mọi
nghi vấn triết học rồi mới được sống, cũng không cho rằng những nghi ngờ của lý
trí có thể buộc chúng ta từ bỏ những niềm vui vô hại. Con người vẫn có thể tiếp
tục suy nghĩ, khảo cứu và tìm hiểu, nhưng không nên để hoạt động ấy lấn át những
nhu cầu và khuynh hướng tự nhiên.
Đây chính là tinh thần của hoài nghi giảm nhẹ (mitigated
scepticism) mà Hume trình bày ở cuối Quyển I của A Treatise of Human
Nature. Người hoài nghi đích thực không phải là người phủ nhận tất cả, cũng
không phải người luôn nghi ngờ đến mức không thể sống bình thường. Đó là người
biết giới hạn của cả sự tin tưởng lẫn sự nghi ngờ, tiếp tục tìm hiểu nhưng
không tuyệt đối hóa những kết luận của mình, và không hy sinh đời sống tự nhiên
chỉ để theo đuổi những suy luận triết học.
Điểm kết thúc của đoạn này rất đáng chú ý: Hume không từ
bỏ triết học sau khi nhận ra những giới hạn của lý trí. Ông tìm cách đặt triết
học trở lại đúng vị trí của nó trong đời sống con người: một hoạt động xuất
phát từ sự tò mò và khuynh hướng tự nhiên, có thể góp phần mở rộng hiểu biết,
nhưng không được biến thành gánh nặng khiến con người phải từ chối những niềm
vui bình thường của cuộc sống.
[44] Caveat có nghĩa là lời bảo lưu hoặc lời lưu ý
nhằm giới hạn cách người khác hiểu một điều mình vừa nói. Ở đây, Hume đưa ra lời
bảo lưu trước những phản bác có thể nhắm vào việc ông sử dụng những từ “hiển
nhiên”, “chắc chắn” và “không thể phủ nhận”. Ông giải thích rằng những lời quả
quyết ấy chỉ phản ánh cách đối tượng hiện ra trước mắt ông vào lúc khảo sát, chứ
không thể hiện một thái độ giáo điều hay sự tự phụ về phán đoán của bản thân.
[45] Đoạn này cho thấy Hume không hiểu hoài nghi theo nghĩa phải luôn giữ
thái độ lưỡng lự, không dám đưa ra bất cứ phán đoán nào. Ông phân biệt hai việc:
một mặt, chúng ta cần giữ tinh thần hoài nghi trong hoạt động khảo cứu triết học
nói chung; mặt khác, khi xem xét một vấn đề cụ thể, nếu những gì đang có trước
mắt khiến chúng ta thấy một nhận định là rõ ràng và đáng tin, chúng ta vẫn có
thể quả quyết về nhận định ấy. Mức độ chắc chắn đó tùy thuộc vào cách đối tượng
hiện ra trước mắt chúng ta trong mỗi lần khảo sát, chứ không phải là một sự bảo
đảm tuyệt đối rằng phán đoán của mình không thể sai.
Vì thế, Hume
thừa nhận rằng ngay cả một người hoài nghi cũng có lúc dùng những lời khẳng định
mạnh như “hiển nhiên”, “chắc chắn” hay “không thể phủ nhận”. Ông không nhất thiết
xem việc dùng những từ ấy là sai. Điều ông muốn tránh là thái độ giáo điều và sự
tự phụ khiến người ta tưởng rằng phán đoán của mình đã vượt khỏi mọi khả năng bị
chất vấn.
Khi đưa ra lời
caveat, Hume cũng đang tự áp dụng nguyên tắc ấy cho chính mình. Ông biết rằng
những lời quả quyết vừa dùng có thể khiến độc giả nghĩ ông đã từ bỏ tinh thần
hoài nghi. Vì vậy, ông giải thích trước rằng chúng chỉ diễn tả mức độ chắc chắn
mà ông cảm nhận được khi xem xét đối tượng vào lúc viết, chứ không thể hiện một
niềm tin tuyệt đối vào năng lực phán đoán của bản thân.
Nói cách khác,
người hoài nghi vẫn có thể đưa ra những phán đoán chắc chắn, nhưng không được
nhầm sự chắc chắn trong một lần khảo sát với chân lý tuyệt đối, cũng không được
xem những phán đoán của mình là không thể sai.
