(theo Schopenhauer)
Kẻ ngu không còn
là người lạc lõng trong xã hội nữa. Hắn đã trở thành mẫu người mà nhiều người
muốn noi theo. Những nền văn minh trước đây dựng tượng đài để tôn vinh trí tuệ
và sự khôn ngoan, còn chúng ta ngày nay dường như lại dựng bàn thờ cho sự tầm
thường. Cuộc nổi dậy này không phải là cuộc đấu tranh của những người bị áp bức
chống lại kẻ áp bức, mà là sự vùng lên của những kẻ ngu dốt chống lại tri thức.
Và điều đáng sợ nhất là họ đã thắng.
Những gì chúng
ta đang chứng kiến không chỉ là một thời kỳ xuống dốc về văn hóa rồi sẽ qua đi.
Đó là sự đảo lộn những giá trị vốn được dùng để đánh giá con người. Người ta
thay chiều sâu bằng vẻ phô trương, thay suy nghĩ bằng những phản ứng bột phát,
thay sự thật bằng những lời dễ nghe và vừa lòng số đông. Điều từng được coi
trọng nay bị xem nhẹ, còn những thứ hời hợt lại được tung hô.
Ngày trước, ngu
dốt còn là điều đáng xấu hổ. Một xã hội coi trọng hiểu biết thường biết phân
biệt người có kiến thức với kẻ thiếu hiểu biết, và không dễ dàng trao ảnh hưởng
cho những người không đủ năng lực. Nhưng ngày nay, thế cân bằng ấy đã bị phá
vỡ. Ngu dốt không còn là điều người ta muốn che giấu; trái lại, nó được công
khai phô bày, thậm chí còn được xem như một biểu hiện của cá tính và sự tự tin.
Kẻ ngu thời nay chẳng cần trốn tránh hay e dè. Hắn đường hoàng bước lên sân
khấu, phát biểu như một chuyên gia, chỉ đạo như một nhà lãnh đạo và ra lệnh như
thể mình hiểu biết hơn tất cả mọi người.
Schopenhauer nhận xét rằng việc cần
làm không phải là nhìn ra những gì chưa ai thấy, mà là nghĩ ra những gì chưa ai
nghĩ về những gì ai cũng thấy.[1] Chúng ta
đã đảo ngược hẳn lối nghĩ ấy. Bây giờ việc cần làm là chẳng nghĩ gì về những gì
ai cũng thấy, rồi vẫn nói về nó bằng tin tưởng không lay chuyển.
Bậc thang cũ của hiểu biết đã sụp đổ.
Không phải vì giờ đây ai cũng hiểu biết như nhau, nhưng vì thước đo hiểu biết
đã bị lật ngược. Người biết ít không còn chỉ là người biết ít; trong nhiều
trường hợp, sự thiếu hiểu biết còn được nâng lên thành một thứ đáng tự hào.
Người làm chuyên môn đã học và nghiên
cứu hàng chục năm, nay
phải ngồi ngang hàng với người vừa mới tìm hiểu, đọc xong ba bài viết trên mạng
xã hội đã sẵn sàng lên tiếng về một lĩnh vực mà người kia đã dành cả đời để
học. Thậm chí, người mới tìm hiểu còn có thể được xem là “có tiếng nói” hơn,
chỉ vì nói to hơn và xuất hiện nhiều hơn.
Điều trớ trêu là người ít học về một
vấn đề lại thường có lợi thế lớn hơn người hiểu sâu về vấn đề ấy: họ có nhiều
người xem hơn, được nhiều người tin hơn, và có khả năng tác động đến người khác
mạnh hơn trong thực tế. Người chuyên môn phải mất hàng chục năm để hiểu một vấn
đề; người mới tìm hiểu chỉ cần vài phút để đưa ra một kết luận chắc nịch — và
đôi khi chính kết luận đó lại được đón nhận rộng rãi hơn.
Chúng ta đã dựng nên một xã hội coi
việc nhận mình không biết là yếu đuối, còn việc phát biểu khi chẳng biết gì thì
khen là thật thà. Tầm thường trở thành dấu hiệu để nhận ra người cùng đám đông.
Bình thường, nông cạn, dễ đoán nghĩa là chân thật, tự nhiên, đáng tin. Người ta
nhìn kiến thức sâu bằng ánh mắt nghi ngờ, như thể ai mang sự khôn ngoan trong
người là đang phản bội cả đám người đơn giản.
Chúng ta đang
chứng kiến sự trỗi dậy của một giới thượng đẳng mới: không dựa vào dòng máu hay
tiền bạc, mà dựa vào sự ngu dốt gần như vô hạn. Kẻ nào suy nghĩ càng nông cạn,
phân tích càng hời hợt, phản ứng càng bốc đồng thì càng dễ chiếm được sự ngưỡng
mộ và trọng vọng.
Kẻ ngu chẳng cần
âm mưu hay dùng đến bạo lực để thống trị. Hắn chỉ cần trở thành tấm gương mà
đám đông muốn nhìn vào. Khi thấy một kẻ chẳng có gì hơn mình, thậm chí còn tầm
thường hơn mình, lại đường hoàng ngồi vào những vị trí nổi bật, đám đông lập
tức tìm thấy ở đó một sự an ủi đầy khoái trá: nếu một kẻ như thế còn có thể
thành công, thì sự tầm thường của ta đâu có gì đáng xấu hổ. Thế là họ không
những tha thứ cho sự ngu dốt của hắn, mà còn lấy chính hắn làm bằng chứng để
biện hộ cho sự ngu dốt của mình.
Chế độ độc tài
của sự dốt nát chạy bằng sự đồng thuận tự nguyện. Không ai ép ai đi theo kẻ
ngu. Người ta tự chọn đi theo, vì hắn làm được việc mà trí tuệ không làm được:
miễn cho họ khỏi phải suy nghĩ. Ai đi theo người thông minh thì phải theo kịp
những lập luận rắc rối, phải nghi ngờ những gì mình tin chắc, phải chịu được
những chỗ chưa rõ ràng. Ai đi theo kẻ ngu thì chỉ cần gật đầu với những gì mình
vốn đã cảm thấy.
Hệ thống không
hề thất bại trong việc dạy dỗ đám đông. Người ta đã sửa lại hệ thống để nó đẻ
ra đúng loại người chúng ta thấy đang mọc lên khắp nơi: đủ nông để người khác
dắt mũi, đủ tự tin để không hỏi lại, đủ rỗng để người khác nhét vào bất kỳ câu
chuyện nào cho tiện. Khả năng suy xét không chết vì tuổi già. Nó không tự nhiên
biến mất. Người ta đã làm cho nó biến mất — và cả xã hội đã tiếp tay.
Cuộc cách mạng
của những kẻ ngu bắt đầu khi chúng ta thay việc suy nghĩ bằng việc phản ứng.
Não thức thời nay không tiêu hóa thông tin. Nó nuốt thông tin rồi nôn ra, trong
những vòng lặp ngày càng nhanh và ngày càng nông. Nietzsche từng nói rằng những
ý nghĩ bước đến trên đôi chân chim bồ câu mới là những ý nghĩ dẫn dắt thế giới.
[2] Nhưng
ngày nay chúng ta chỉ lắng nghe những ý nghĩ đi kèm với tiếng hét và tác động
tức thì. Sự tinh tế đã chết, cùng với sự kiên nhẫn cần có để hiểu nó.
Muốn nghĩ cho
thật, người ta cần thời gian, cần im lặng, và cần dám chấp nhận mình có thể
sai. Phải hoãn phán xét, chịu được những chỗ mập mờ, và đi qua sự không chắc
chắn mà không tìm câu trả lời dễ. Nền văn hóa chạy nhanh và đòi chắc chắn ngay
đã phá hết những khả năng ấy một cách có hệ thống. Ngày nay, người ta phải lập
ý kiến trong vài giây và bảo vệ nó bằng sự quyết liệt của phe nhóm, bất kể ý
kiến ấy dựa trên nền nào.
Cảm xúc đã thay
thế lý lẽ để trở thành thước đo của sự thật. Một lời nói không trở thành đúng
chỉ vì nó khớp với thực tế, hay vì nó đứng vững khi được lý trí xem xét kỹ. Nó
được coi là đúng vì nó làm chúng ta rung động, vì nó xác nhận những thành kiến
sẵn có, vì nó khiến chúng ta yên lòng. Chúng ta đã dựng nên một nhận thức luận
của cảm giác: tôi cảm thấy nó đúng, nên nó đúng. Ở đây, cảm giác không còn chỉ
giải thích vì sao chúng ta tin vào một điều, mà đã được dùng để quyết định điều
ấy có đúng hay không. Vì thế, khi người ta hỏi lại một sự thật chỉ vì nó được
cảm thấy là đúng, việc hỏi lại ấy lại bị coi là một cuộc tấn công cá nhân, thay
vì một cuộc kiểm tra trí tuệ chính đáng.[3]
Đầu óc cả xã hội
giờ chạy bằng phản xạ có điều kiện. Một số kích thích nhất định gây ra những
phản ứng ai cũng đoán trước được, mà không cần suy nghĩ có ý thức chen vào. Đây
là thuyết hành vi áp dụng trên quy mô cả nền văn minh. Đây là Pavlov trong thời
đại số: tiếng chuông là những dòng tít giật gân, còn nước dãi là những phản ứng
cảm xúc rập khuôn. Người thời nay không nghĩ về những gì mình chia sẻ. Họ chia
sẻ những gì mình cảm thấy, rồi lại cảm thấy những gì những thuật toán
(algorithm) đã dạy họ cảm thấy: những thuật toán được thiết kế để đẩy cảm xúc
lên mức cao nhất, chứ không nhằm giúp suy nghĩ trở nên sáng rõ.
Tranh luận bằng
lý lẽ không còn làm được nữa, không phải vì người ta không đồng ý với nhau, nhưng
vì muốn bất đồng một cách đàng hoàng thì trước hết phải hiểu người kia đang nói
gì, mà muốn hiểu thì phải suy nghĩ. Dán nhãn cho đối phương rồi gạt bỏ họ thì
dễ hơn, nhanh hơn và dễ chịu hơn. Khả năng nhận ra và giữ lại những khác biệt,
mức độ, điều kiện và những mặt khác nhau của một vấn đề đã chết. Người ta rút
mọi chuyện xuống thành những cặp đối lập đơn giản: đúng hay sai, theo chúng ta
hay chống chúng ta, tốt hay xấu. Thực tế vốn phức tạp và có nhiều mặt, nhưng
người ta lại ép nó một cách thô bạo vào những ngăn sơ sài ấy. Ai chỉ ra sự phức
tạp thì bị bảo là lẩn tránh, là không chịu chọn phe, là đồng lõa với phe sai.
Chúng ta đã thay
suy nghĩ bằng việc lặp lại khẩu hiệu. Đầu óc thời nay nhiều khi chẳng cần tự
mình nghĩ ra điều gì; chỉ cần nhớ đúng những câu người khác đã nghĩ sẵn, rồi
lặp lại chúng với đủ vẻ tự tin. Nó trở thành một tiếng vọng bất tận của những
câu cửa miệng chưa bao giờ được xét lại. Chúng ta lặp lại những khẩu hiệu chính
trị, tiếng lóng của công ty, những lời sáo rỗng về động lực sống, rồi cả những
câu nói nghe có vẻ sâu xa nhưng thực ra chẳng nói rõ được gì — và gọi tất cả là
sự khôn ngoan đã được chưng cất.
Một câu được lặp
lại đủ nhiều lần bắt đầu có vẻ như đã được chứng minh. Người ta nghe nó ở khắp
nơi, thấy người khác cũng nói nó, rồi dần dần không còn hỏi nó có đúng hay
không. Lặp lại tạo ra một ảo giác rất tiện lợi: tôi đã nghe câu này nhiều đến
mức tôi tưởng mình hiểu nó. Cuối cùng, sự quen thuộc được nhầm với sự thật, sự
trôi chảy được nhầm với hiểu biết, còn một câu chưa từng được xét lại lại được
đối xử như một chân lý quá hiển nhiên để phải suy nghĩ thêm.
Sự sùng bái cảm
xúc bốc đồng đã phá hỏng khả năng cân nhắc. Những quyết định riêng tư, những
quan điểm chính trị, những phán xét đạo đức — người ta đưa ra tất cả trong cơn
nóng của cảm xúc, thay vì dừng lại để suy xét bằng lý trí. Khi cảm xúc qua đi
và hậu quả tai hại bắt đầu hiện ra, người ta không nhìn lại để xem mình đã sai
ở đâu, cũng không tìm hiểu vì sao mình lại đi đến quyết định ấy. Họ chỉ tìm một
cảm xúc mạnh khác, đủ để khiến quyết định bốc đồng tiếp theo có vẻ đúng đắn.
Đó là vòng luẩn
quẩn của sự ngu xuẩn do cảm xúc: mỗi sai lầm không khiến người ta suy xét lại
cách mình đã quyết định, mà lại củng cố chính thói quen đã tạo ra sai lầm ấy.
Sai lầm không trở thành bài học; nó trở thành lý do để người ta tìm đến một cảm
xúc mới, rồi dùng cảm xúc ấy để biện minh cho quyết định tiếp theo. Cơ chế ấy
vì thế không bao giờ bị phá vỡ — mỗi sai lầm lại trở thành nhiên liệu cho lần
phản ứng bốc đồng tiếp theo.
Chiều sâu đã
thành kẻ thù của thời đại này, không phải vì khó đạt tới, nhưng vì nó không hợp
với lối chú ý rời rạc đang chiếm lĩnh đời sống hiện nay. Schopenhauer nói đời
người đung đưa như quả lắc giữa đau khổ và buồn chán.[4] Nhưng
chúng ta đã thêm vào một cực thứ ba: sự phân tán không ngừng. Và trong sự phân
tán không ngừng ấy, chỉ sự nông cạn mới sống sót.
Sự thống trị của
vẻ ngoài không cần sắc lệnh; nó chỉ cần sự quyến rũ. Chúng ta đã nhận ra rằng
những gì bắt mắt, tức thì và tai tiếng giữ được sự chú ý hiệu quả hơn nhiều so
với những gì có nội dung, có trọng lượng và có thật. Trong một nền kinh tế lấy
sự chú ý làm tiền, phần bên trong mất giá trên thị trường. Kết quả là một nền
văn hóa trong đó bao bì đã thay thế hẳn phần bên trong.
Người ta bỏ hàng
giờ dựng hình ảnh trên mạng, còn đời sống thật của mình thì mặc cho héo úa. Họ
không lo trở thành người có giá trị, mà lo trông có vẻ có giá trị. Họ không lo
rèn luyện năng lực thật, mà lo phô ra hình ảnh của một người có năng lực. Họ không
lo sống những trải nghiệm có ý nghĩa, mà lo chụp ảnh những trải nghiệm trông có
vẻ có ý nghĩa.
Sự thật đã trở
nên không đáng kể so với câu chuyện được kể về nó. Người ta sẵn sàng vứt bỏ
những sự kiện khó chịu nếu chúng không khớp với câu chuyện mà họ muốn kể về
mình và về thế giới. Chúng ta đã dựng nên những thực tại riêng cho từng người,
nơi mỗi người sống trong một phiên bản của sự việc thuận tiện cho mình. Và vì
ai cũng làm như vậy, chúng ta dần không còn một thực tại chung để cùng nói
chuyện.
Thế giới ngày
nay không cần những người thông minh. Bởi người thông minh thường đặt ra những
câu hỏi khó chịu, vạch ra những mâu thuẫn và không dễ dàng chấp nhận những lời
giải thích đơn giản cho những vấn đề phức tạp. Hệ thống cần những người dễ dự
đoán, dễ kiểm soát, chứ không cần những người biết suy nghĩ độc lập. Nó có thể
tạo ra, quản lý và kiếm tiền từ những con người như thế. Còn những người thực
sự biết suy nghĩ thì không ai có thể đoán trước hay điều khiển được; họ có thể
phá vỡ những khuôn mẫu quen thuộc, làm đảo lộn trật tự hiện hành và đe dọa
những cơ cấu quyền lực đã tồn tại vững chắc từ lâu.
Chúng ta đang
chứng kiến sự ngu dốt trở thành một món hàng sinh lợi. Người ta đóng gói sự ngu
xuẩn thành trò giải trí rồi đem bán, và công chúng thì hồ hởi đón nhận. Những
chương trình truyền hình mang tên “người thực việc thực” biến cảnh cãi vã,
chuyện riêng tư và những hành vi thấp kém thành trò mua vui cho khán giả. Những
kẻ nhào nặn dư luận biến mọi chuyện trong đời sống cá nhân, từ ăn gì, mặc gì,
yêu ai, giận ai cho đến đi đâu, làm gì, thành nội dung để thu hút sự chú ý và
kiếm tiền. Người ta làm ra những sản phẩm văn hóa chẳng cần suy nghĩ nhiều, và
cũng chẳng đòi hỏi người xem phải suy nghĩ. Cứ thế, sự hời hợt được sản xuất
hàng loạt, sự ngu dốt được đem ra mua bán, còn công chúng vừa say sưa đón nhận
vừa góp phần nuôi dưỡng chính thứ ấy.
Tất cả những
chuyện này không phải tình cờ. Chúng được làm ra để thu hút và giữ sự chú ý.
Người ta đã nhận ra một sự thật rất đơn giản: khai thác sự ngu xuẩn kiếm được
nhiều tiền hơn việc nâng cao trí tuệ. Nội dung càng dễ tiêu thụ, càng ít đòi
hỏi tập trung và suy xét, thì càng dễ thu hút đông người và càng dễ bán. Vì
vậy, vấn đề không chỉ là đám đông thích sự tầm phào; người ta đã tìm ra rằng
chính sự tầm phào ấy có thể được sản xuất hàng loạt, đóng gói đẹp mắt và bán
kiếm lời.
Vẻ ngoài đã thay
thế năng lực để trở thành thứ vốn quan trọng trong xã hội. Bạn biết gì, đã làm
được gì, hiểu một vấn đề sâu đến đâu — tất cả những chuyện ấy dường như không
còn quan trọng bằng cách người khác nhìn nhận bạn, bạn có bao nhiêu người theo
dõi và bạn có thể khiến họ tin rằng mình giỏi đến mức nào. Người ta không chỉ
coi nhẹ năng lực thật và những thành quả thật; đôi khi người ta còn nhìn chúng
với vẻ khinh thường, như thể sự nghiêm túc, hiểu biết sâu và việc âm thầm làm
tốt công việc là một kiểu làm ra vẻ.
Ồn ào đã lấn át
sự im lặng vốn cần thiết để làm ra một việc có giá trị. Muốn được chú ý và
không bị quên lãng, người ta phải liên tục xuất hiện: đăng bài, phát biểu, bình
luận, chia sẻ, đưa ra ý kiến về hết chuyện này đến chuyện khác. “Làm nội dung”
dần trở thành một công việc phải làm thường xuyên chỉ để chứng minh rằng mình
vẫn đang hiện diện. Im lặng, vốn từng là khoảng thời gian để đọc, suy nghĩ, làm
việc và làm cho một việc gì đó trở nên tốt hơn, nay lại dễ bị hiểu là không có
gì để nói, không có gì đáng chú ý, thậm chí là không tồn tại.
Thế là người ta
liên tục nói và liên tục xuất hiện, nhưng lại có quá ít thời gian để suy nghĩ
về những gì mình vừa nói. Họ sản xuất rất nhiều nội dung, nhưng ngày càng ít
thời gian để làm ra một thứ thật sự có giá trị.
Việc đưa bản
thân ra trước công chúng đã trở thành mục đích tự thân. Chúng ta không đưa mình
ra trước công chúng để nói một điều gì quan trọng. Chúng ta làm vậy đơn giản
chỉ để được người khác nhìn thấy. Nội dung chỉ còn là cái cớ để chúng ta xuất
hiện và trình diễn sự hiện diện của mình trước mọi người. Càng xuất hiện nhiều,
chúng ta càng có ít điều để nói, bởi thời gian lẽ ra có thể dùng để suy nghĩ và
phát triển những ý tưởng thú vị lại bị chính việc xuất hiện ấy chiếm hết. Cứ
thế hình thành một vòng luẩn quẩn: chúng ta ngày càng được nhìn thấy nhiều hơn,
nhưng bên trong lại ngày càng có ít điều đáng nói hơn.
Mọi xã hội đều
cần những cơ cấu tạo nên tin tưởng và quyền uy. Khi những thiết chế truyền
thống sụp đổ, những thiết chế mới xuất hiện để lấp vào khoảng trống ấy. Tôn
giáo ngày nay không có những ngôi đền bằng đá mà có những màn hình kỹ thuật số.
những giáo sĩ của nó không mặc áo choàng mà dùng những bộ lọc hình ảnh. Và
những nghi lễ của nó không phải là lời cầu nguyện, mà là những lượt thích, lượt
chia sẻ và bình luận được thực hiện một cách ám ảnh.
Dietrich
Bonhoeffer từng nhận xét rằng sự ngu xuẩn là kẻ thù của điều tốt, và còn nguy
hiểm hơn cả ác ý.[5] Những
người có ảnh hưởng trên mạng đang chứng minh điều đó mỗi ngày. Họ không nhất
thiết có ác ý. Họ chỉ đơn giản là những con người không có nhiều điều thực chất
để nói. Và sự trống rỗng ấy có thể lan từ người này sang người khác.
Người có ảnh
hưởng trên mạng ngày nay không dẫn dắt người khác bằng sự khôn ngoan, năng lực
hay nhân cách. Họ tạo ảnh hưởng nhờ mức độ xuất hiện trước công chúng, nhờ khả
năng khiến người khác cảm thấy gần gũi và đồng cảm với mình, và nhờ thành thạo
những cách tác động lên thuật toán để nội dung của họ được lan truyền rộng hơn.
Quyền uy của họ không đến từ những gì họ biết, mà từ số người theo dõi họ. Đó
là sự chuyên chế của số lượng đối với chất lượng, của sự nổi tiếng đối với sự
thật.
Đám đông không
theo dõi những người có ảnh hưởng trên mạng vì những ý tưởng của họ, nhưng vì hình
ảnh về bản thân mà họ đã công phu xây dựng. Nội dung trở thành thứ yếu. Điều
quan trọng là cảm giác như mình có một mối quan hệ riêng với họ, một ảo giác về
sự thân thiết với một người mà mình ngưỡng mộ và muốn trở thành giống như họ.
Người ta không muốn bị chất vấn hay buộc phải học hỏi. Người ta muốn được khẳng
định rằng mình đúng, được cảm thấy mình được công nhận, và được giải trí. Những
người có ảnh hưởng trên mạng đáp ứng đúng nhu cầu ấy: họ cung cấp sự xác nhận
về mặt cảm xúc để đổi lấy sự chú ý và tiền bạc.
Tôn thờ sự trống
rỗng không phải là chuyện mới, nhưng chưa bao giờ nó có quy mô lớn như ngày
nay. Những nền văn minh trước đây cũng từng tạo ra những thần tượng đáng ngờ,
nhưng tốc độ và phạm vi lan truyền của ảnh hưởng ngày nay khiến vấn đề trở nên
lớn hơn rất nhiều. Chỉ cần một kẻ ngu có trong tay công nghệ thích hợp, những
điều hắn nói cũng có thể lan đến hàng triệu người chỉ trong vài giờ.
Lời hứa rằng bạn
sẽ được thuộc về một cộng đồng nào đó là mồi câu quan trọng nhất. Xã hội ngày
nay ngày càng chia con người thành những cá nhân riêng lẻ, trong khi nhiều cộng
đồng từng gắn kết con người với nhau đã suy yếu hoặc tan rã. Những người có ảnh
hưởng trên mạng đưa ra một sự thay thế giả tạo: cộng đồng của những người theo
dõi. Cộng đồng ấy nông cạn, chỉ dựa trên việc cùng theo dõi một người và cùng
xem những nội dung của người đó, nhưng điều ấy dường như không quan trọng. Với
một người cô độc, được thuộc về một nơi nào đó vẫn còn tốt hơn là không thuộc
về đâu cả.
Người ta đã đem
khả năng suy nghĩ của mình đổi lấy sự sùng bái. Đặt câu hỏi với người có ảnh
hưởng bị xem là phản bội cộng đồng. Chỉ ra những mâu thuẫn trong lời nói của họ
bị coi như một hành động báng bổ. Mối quan hệ ấy không còn dựa trên lý trí mà
đã trở thành một vấn đề của cảm xúc và lòng trung thành với một nhóm. Những
người theo dõi không bảo vệ ý tưởng. Họ bảo vệ con người. Mà con người thì
không cần phải nói điều có lý; họ chỉ cần duy trì được ảo giác về sự gắn bó.
Chúng ta đã dựng
nên một cơ cấu tôn giáo hoàn chỉnh, với giáo điều, nghi lễ và những cách loại
trừ người khác. Có những “chính thống” trên không gian số mà không ai được phép
chất vấn; có những hành động phải được thực hiện công khai để chứng tỏ mình thuộc
về cộng đồng; và có những kẻ bị coi là “dị giáo”, bị cả nhóm tẩy chay và đẩy ra
ngoài cộng đồng trên mạng. Tôn giáo mới này có những người tử đạo, những vị
thánh và những con quỷ của riêng nó, và ý thích nhất thời của đám đông có thể
quyết định tất cả.
Nổi tiếng đã
thay thế sự thánh thiện như hình thức cao nhất để con người cảm thấy sự tồn tại
của mình có giá trị. Bạn làm gì hay bạn là ai không còn quan trọng. Điều quan
trọng là có bao nhiêu người biết tên bạn. Nổi tiếng trở thành “trạng thái ân
sủng” mới, còn vô danh là địa ngục. Hàng triệu người chạy theo danh tiếng dù
chẳng có gì đáng nói hay đáng trao cho người khác, chỉ vì ngày càng khó chịu
nổi cảnh sống mà không ai biết đến mình.
Kẻ ngu thời nay
thậm chí không cần những người lãnh đạo có ý thức về vai trò của họ, bởi hệ
thống đã có thể tự vận hành. Thuật toán khuếch đại những nội dung kích thích
cảm xúc mạnh nhất, chứ không phải những nội dung đúng đắn nhất hay có ích nhất.
Trong cuộc “chọn lọc tự nhiên” của thế giới số, sự ngu xuẩn dễ gây phẫn nộ lại
có lợi thế hơn sự khôn ngoan sâu xa. Vì thế, những kẻ rỗng tuếch cứ thế nổi lên
— không phải vì có một âm mưu nào đứng sau, nhưng vì chính họ hoàn toàn phù hợp
với cách thu hút và giữ sự chú ý trong thời đại số.
Sự thôi miên là
có thật, nhưng không có gì huyền bí trong đó. Nó được tạo ra bởi thuật toán,
bởi tâm lý con người, và có hiệu quả đến mức đáng sợ. Đám đông không bị ép buộc
phải theo dõi hay đi theo ai. Họ bị cuốn hút bởi những cơ chế đánh vào những
điểm yếu rất sâu trong tâm lý con người: nhu cầu được thuộc về một cộng đồng,
nỗi sợ bị loại bỏ, mong muốn được công nhận, và nhu cầu tìm kiếm một điều chắc
chắn trong một thế giới đầy bất định. Những người có ảnh hưởng trên mạng không
kiểm soát những cơ chế ấy. Họ chỉ là những người biết cách kích hoạt chúng một
cách hiệu quả nhất.
Nhà trường hiện
đại không hề thất bại trong nhiệm vụ giáo dục. Trái lại, nó đã hoàn thành nhiệm
vụ ấy một cách đáng nể — nếu nhiệm vụ của nó là tạo ra những con người biết
vâng lời, dễ thích nghi với khuôn mẫu và ít đặt câu hỏi. Nó đào tạo những người
lao động biết làm theo yêu cầu, những người tiêu dùng có thể đoán trước họ sẽ
muốn gì, và những công dân quen với việc tuân theo những điều đã được định sẵn.
Người học được dạy cách làm bài, cách đạt điểm, cách đáp ứng đúng yêu cầu và
cách chứng minh rằng mình đã đạt tiêu chuẩn. Chỉ có một điều thường không được
khuyến khích: tự hỏi xem tại sao mình phải làm như vậy.
Nhà trường được
gọi là nơi khai mở trí óc, nhưng nhiều khi điều nó làm hiệu quả nhất lại là
đóng khuôn trí óc. Nó không nhất thiết dạy người ta suy nghĩ; nó dạy người ta
quen với việc suy nghĩ trong những giới hạn đã được đặt ra. Sự phục tùng dần
trở thành một phẩm chất được khen ngợi dưới những cái tên đẹp đẽ như “kỷ luật”,
“trật tự”, “thành tích” và “thích nghi”. Đứa trẻ càng sớm biết ngồi yên, nghe
lời, ghi nhớ và làm đúng yêu cầu, nó càng dễ được xem là một học sinh giỏi.
Hệ thống giáo
dục vì thế không chỉ truyền đạt kiến thức. Nó còn tạo ra những thói quen về
cách con người làm việc, đánh giá bản thân và tìm kiếm sự công nhận. Điểm số
trở thành thước đo, kỳ thi trở thành cột mốc, bằng cấp trở thành giấy chứng
nhận năng lực. Người học dần quen với việc để người khác đánh giá mình qua
những con số và tiêu chuẩn bên ngoài. Thành công không còn nhất thiết được cảm
nhận qua việc mình hiểu được bao nhiêu, mà qua việc mình đạt được bao nhiêu
điểm, vượt qua bao nhiêu kỳ thi và có được bao nhiêu chứng nhận.
Đó là nghịch lý
cay đắng của nền giáo dục hiện đại: một hệ thống được nói là nhằm giải phóng
trí óc lại có thể dành phần lớn thời gian để huấn luyện con người trở thành
những bộ phận hoạt động trơn tru trong một cỗ máy lớn hơn. Nó chuẩn bị người
lao động cho bộ máy sản xuất, người tiêu dùng cho thị trường và công dân cho bộ
máy xã hội–chính trị. Nó dạy con người cách đáp ứng yêu cầu của hệ thống rất
hiệu quả, nhưng ít khi khuyến khích họ lùi lại một bước để xem những yêu cầu ấy
có thực sự hợp lý hay không.
Và đó là lúc sự
trống rỗng của việc học trở nên rõ nhất. Người ta có thể học suốt nhiều năm mà
vẫn không hình thành được thói quen tự suy xét. Họ biết cách làm bài nhưng
không nhất thiết biết cách nhìn ra một vấn đề; biết cách đạt điểm nhưng không
nhất thiết biết cách bảo vệ một quan điểm; biết cách làm vừa lòng người chấm
nhưng không nhất thiết biết cách đứng vững trước áp lực của số đông. Giáo dục
khi ấy không còn là quá trình làm cho con người trưởng thành hơn trong tư duy,
mà trở thành quá trình huấn luyện họ trở nên dễ đo lường, dễ đánh giá và dễ
quản lý.
Nếu đó được gọi
là thất bại của giáo dục, thì có lẽ chúng ta đã gọi nhầm tên. Bởi xét theo một
nghĩa khác, hệ thống ấy đã thành công quá tốt.
Cuộc nổi dậy của
những kẻ ngu có gốc rễ sâu xa nhất ngay trong lớp học, nơi nhiều thế hệ đã được
rèn luyện để không tự suy nghĩ. Học sinh ngày nay không được dạy cách chất vấn.
những em được dạy cách lặp lại những gì đã được dạy. những em không phát triển
năng lực tư duy phản biện; thay vào đó, những em học cách nhận ra giáo viên
muốn nghe câu trả lời nào và đưa ra đúng câu trả lời ấy.
Giáo dục đã trở
thành một bài tập về sự thuận theo: học thuộc những mẩu thông tin rời rạc, nhắc
lại chúng trong những bài kiểm tra theo khuôn mẫu, rồi lập tức quên đi ngay sau
khi được đánh giá. Người học không cần phải hiểu sâu; chỉ cần chứng minh rằng mình
đã học. Không có sự hiểu biết thực sự, chỉ có một màn trình diễn cho thấy mình
đang học.
Nietzsche từng
lên tiếng cảnh tỉnh rằng nhà nước tự xưng là con quái vật lạnh lẽo nhất trong
tất cả những con quái vật lạnh lẽo, và nó lạnh lùng nói dối; lời nói dối ấy
tuôn ra từ miệng nó: “Ta, nhà nước, chính là nhân dân.” [6] Giáo
dục do nhà nước tổ chức là một công cụ của con quái vật lạnh lẽo ấy, tạo ra
những công dân nhầm lẫn giữa sự vâng lời với đức hạnh, giữa sự thuận theo với
sự khôn ngoan. Mỗi thế hệ bước ra khỏi nhà trường với khả năng vâng lời được
rèn luyện tốt hơn, nhưng khả năng tự mình suy nghĩ lại kém đi.
Tính tò mò, động
lực tự nhiên của việc học thực sự, bị trừng phạt một cách có hệ thống. Một đứa
trẻ đặt quá nhiều câu hỏi bị xem là một vấn đề cần giải quyết. Một học sinh
chất vấn giáo viên bị coi là không biết vâng lời. Một học sinh suy nghĩ khác
với số đông có thể bị chẩn đoán và cho dùng thuốc. Hệ thống không chấp nhận sự
khác biệt, bởi sự khác biệt là mối đe dọa đối với khả năng kiểm soát. Một trí
óc thực sự được giáo dục là một trí óc không dễ bị kiểm soát, và đó chính là
điều những cơ cấu quyền lực không thể chấp nhận.
Chúng ta đã tạo
ra nhiều thế hệ những con người được đào tạo thành thạo về kỹ thuật nhưng bị
làm cho bất lực về trí tuệ. Họ biết cách thực hiện những công việc cụ thể,
nhưng không có khả năng đặt câu hỏi vì sao những công việc ấy tồn tại, hay
chúng phục vụ cho ai. Họ thành thạo những kỹ năng kỹ thuật rất chuyên biệt,
nhưng lại hoàn toàn thiếu tầm nhìn rộng để có thể đặt công việc của mình vào
một cấu trúc lớn hơn về ý nghĩa và hệ quả.
Nhà trường dạy
phải nghĩ gì, chứ không dạy cách suy nghĩ. Nội dung được trình bày như những
chân lý cuối cùng phải chấp nhận, chứ không phải những lý thuyết tạm thời cần
được xem xét và kiểm chứng. Lịch sử được trình bày như một câu chuyện chính
thức, chứ không phải một cách diễn giải có thể bị chất vấn. Khoa học được dạy
như một tập hợp những sự kiện, chứ không phải một phương pháp tìm hiểu và khám
phá. Văn học được trình bày như một hệ thống tác phẩm kinh điển để tôn kính,
chứ không phải một cuộc đối thoại văn hóa mà mỗi thế hệ vẫn có thể tiếp tục.
Hệ thống không
muốn công dân tự do. Nó muốn nhân viên dễ đoán. Nó không muốn người biết nghĩ
độc lập. Nó muốn người tiêu dùng đáng tin. Nó không muốn những người đủ sức đổi
thực tại. Nó muốn những người coi thực tại là bất biến, và coi vai của mình
trong đó là số phận không tránh khỏi.
Việc thuần hóa
đã xong trọn vẹn, và nó bắt đầu sớm. Từ thuở nhỏ, người ta tập cho chúng ta
ngồi yên, vâng lời quyền uy mà không hỏi, coi buồn chán là chuyện bình thường,
và nén những thôi thúc tự nhiên muốn chạy nhảy và khám phá. Trường học là nhà
tù tập sự cho nhà tù lớn hơn là đời sống người lớn xuôi theo: công việc đơn
điệu, tiêu dùng để bù đắp, giải trí làm người ta xa lạ với chính mình, và chết
mà chưa từng sống thật.
Người ta thưởng
sự vâng lời bằng điểm số, sự tán thưởng của xã hội và những lời hứa thành công
mai sau. Người ta phạt sự nổi loạn về trí tuệ bằng sự không bằng lòng, sự gạt
ra rìa, và một lời tiên tri tự ứng nghiệm về thất bại. Chúng ta học rất nhanh
hành vi nào đem lại phần thưởng, rồi chúng ta thích nghi. Phần lớn không bao
giờ lấy lại được khả năng nghĩ thật, mà cứ để người ta thuần hóa đầu óc mình
cho đến chết.
Những dãy bàn
học là nơi sự tò mò đến để chết. Ở đó người ta gạt đi những câu hỏi khó chịu,
phớt lờ những ý mới hay, và dẫn óc sáng tạo vào những bài tập vô ích. Ở đó
chúng ta học rằng quyền uy không cần giải thích với ai, rằng luật lệ có để làm
theo mà không cần hiểu mục đích, và rằng giá trị của mình tùy ở khả năng chép
lại những gì người ta bảo, không tùy ở khả năng tạo ra ý nghĩ riêng.
Những người thật
sự thông minh đã rút lui, không phải vì hèn hay vô tâm, nhưng vì họ tính toán
bằng lý trí những lựa chọn của mình trong một thế giới nơi trí tuệ chỉ còn đứng
yên chứ không còn ra tay. Họ nhận ra rằng cãi nhau với sự dốt nát là việc vô
ích, rằng cố dạy những người không muốn học là phí sức sống, và rằng nói ra sự
thật khó nghe thì không mời được tranh luận mà chỉ mời được thù địch.
Schopenhauer
từng viết rằng sự thật thường phải trải qua ba chặng. [7] Trước
hết, người ta chế giễu nó. Sau đó, người ta ra sức chống đối nó. Cuối cùng,
người ta coi nó là điều hiển nhiên. Nhưng có lẽ ông chưa tính đến một khả năng
khác: sự thật có thể bị gạt bỏ mãi mãi, chỉ vì những lời dối trá dễ nghe hơn,
dễ tin hơn và hợp với điều người ta muốn tin hơn. Trong Đế quốc của những kẻ
ngu, sự thật không nhất thiết phải bị đánh bại. Người ta chỉ cần làm ngơ trước
nó, rồi tiếp tục sống như thể nó chưa từng tồn tại.
Tranh luận với
những kẻ ngu dốt ngày nay không chỉ vô ích mà đôi khi còn chuốc lấy rắc rối.
Khi bạn đưa ra một lập luận có lý, họ cho rằng bạn đang xúc phạm họ. Khi bạn
chỉ ra một mâu thuẫn trong lời họ nói, họ lập tức xem đó là sự công kích cá
nhân. Với họ, vấn đề không nằm ở chỗ điều bạn nói đúng hay sai, mà ở chỗ bạn đã
làm họ khó chịu. Họ coi sự thật là một lời xúc phạm, bởi sự thật đe dọa những
điều họ vẫn tin và những câu chuyện họ tự kể để cảm thấy yên lòng. Họ gọi sự
sáng suốt là kiêu ngạo, vì dễ dàng lên án người khác hơn là thừa nhận giới hạn
của chính mình. Khi không thể bác bỏ một lập luận, họ chuyển sang công kích
người đưa ra lập luận ấy. Họ gán cho người đó đủ thứ thói xấu, rồi tìm cách
khơi dậy sự tức giận và lòng đố kỵ của những người chung quanh. Thế là cuộc
tranh luận không còn xoay quanh đúng sai. Điều quan trọng nhất lúc này chỉ là
tìm được một người để đổ lỗi và cùng nhau ghét bỏ.
Sự im lặng của
người sáng suốt không có nghĩa là họ không có ý kiến hay suy nghĩ riêng. Đó là
một lựa chọn có ý thức. Họ hiểu rằng không phải ai cũng muốn lắng nghe, và
không phải cứ giải thích nhiều thì người khác sẽ hiểu. Có những người không
muốn hiểu điều bạn nói; họ chỉ muốn tìm cách bác bỏ nó để bảo vệ những gì họ
vẫn tin là đúng. Với họ, càng giải thích, bạn càng mất thời gian; càng cố
thuyết phục, bạn càng trở thành cái cớ cho một cuộc tranh cãi mới. Vì vậy, thay
vì phí sức vào những cuộc tranh luận không đi đến đâu, người sáng suốt dành
thời gian cho những vấn đề đáng suy nghĩ và những người còn muốn trao đổi một
cách chân thành.
Im lặng dần trở
thành nơi trú ẩn cuối cùng của sự sáng suốt. Ở đó, người ta có thể suy nghĩ đến
nơi đến chốn, thay vì phải chen vào tiếng ồn của những lời nói rỗng tuếch và
những phản ứng thiếu suy nghĩ. Giữ im lặng cũng là một cách không tiếp tay cho
tình trạng người ta ngày càng coi thường hiểu biết, xem nhẹ sự thật và dễ dàng
tin vào những điều vô căn cứ. Đó là không vội tin những điều người khác muốn
mình tin, không chấp nhận ngay những câu trả lời có sẵn, luôn xem xét bằng
chứng và giữ vững lý lẽ, ngay cả khi những người chung quanh chỉ muốn nghe điều
hợp với cảm xúc của họ. Khi ai cũng muốn nói mà chẳng mấy ai muốn nghe, đôi khi
im lặng lại là cách duy nhất để giữ cho đầu óc mình tỉnh táo.
Những người
thông minh không quay lưng lại với thế giới. Họ chỉ dần nhận ra rằng thế giới
đang quay lưng lại với những người biết suy nghĩ. Họ chọn im lặng không phải vì
không còn điều gì để nói, mà vì hiểu rằng không phải ai cũng muốn nghe và không
phải cuộc tranh luận nào cũng đáng tham gia. Trong sự im lặng ấy vẫn còn một
niềm hy vọng. Bởi nếu một ngày xã hội phải trả giá cho sự ngu dốt mà chính nó
đã dung túng và nuôi dưỡng, thì ít nhất vẫn còn những người giữ được khả năng
suy nghĩ độc lập, phân biệt đúng sai và nhìn nhận sự việc bằng lý trí. Có thể
họ không đủ sức ngăn xã hội đi sai đường, nhưng họ vẫn có thể góp phần mở ra
một hướng đi khác, khi người ta nhận ra rằng chính sự nhẹ dạ, thói quen suy
nghĩ hời hợt và thái độ quay lưng với sự thật đã đẩy xã hội vào tình cảnh hiện
tại.
Lê Dọn Bàn tổng hợp – bản nháp thứ nhất
(Oct/2026)
http://chuyendaudau. blogspot. com/
http://chuyendaudau. wordpress. com
[1] Câu này nằm trong Parerga und
Paralipomena (1851), tập II, §76, tr. 93.
Nguyên văn: “Daher ist die Aufgabe
nicht sowohl zu sehen was noch keiner gesehen hat, als bei Dem was Jeder sieht,
zu denken was noch Keiner gedacht hat”. [“Vì vậy, việc cần làm không hẳn là
thấy những gì chưa ai thấy, mà đúng hơn là khi nhìn vào những gì ai cũng thấy,
nghĩ ra những gì chưa ai nghĩ.”]
Schopenhauer viết câu này sau khi nói
rằng để khám phá những sự thật quan trọng nhất, chúng ta không cần tìm đến
những hiện tượng hiếm gặp, khó quan sát và chỉ có thể nghiên cứu bằng thí
nghiệm; những hiện tượng mà mọi người đều có thể nhìn thấy mới là nơi cần suy
xét. Ngay sau câu trên, ông viết: “Darum auch gehört so sehr viel mehr dazu,
ein Philosoph als ein Physiker zu seyn” — “Vì thế, làm triết gia đòi hỏi
nhiều hơn làm nhà vật lý rất nhiều.”
Daher có nghĩa là “vì vậy” và nối câu này
với lập luận ngay trước đó. Cấu trúc nicht sowohl … als không có nghĩa
phủ định hoàn toàn vế đầu, mà có nghĩa “không hẳn là … mà đúng hơn là …”. Vì
vậy, Schopenhauer không nói rằng việc nhìn ra những gì chưa ai thấy không có
giá trị; ông nhấn mạnh rằng điều khó hơn và quan trọng hơn là từ những gì ai
cũng thấy, nghĩ ra những gì chưa ai nghĩ.
[2] Friedrich Nietzsche, Also sprach
Zarathustra (Thus Spoke Zarathustra), Phần II, chương “Die stillste
Stunde” (The Stillest Hour — “Giờ phút tĩnh lặng nhất”). Nguyên văn
tiếng Đức: “Die stillsten Worte sind es, welche den Sturm bringen. Gedanken,
die mit Taubenfüssen kommen, lenken die Welt.” Dịch sát: “Chính những lời
lẽ tĩnh lặng nhất mới mang đến cơn bão. Những ý nghĩ bước đến trên đôi chân
chim bồ câu mới dẫn dắt thế giới.” Nietzsche cũng nhắc lại câu này trong Ecce
Homo, Lời tựa, §4. Câu “những ý nghĩ bước đến trên đôi chân chim bồ câu mới
dẫn dắt thế giới” trong đoạn trên là bản dịch của mệnh đề thứ hai: “Gedanken,
die mit Taubenfüssen kommen, lenken die Welt.” Hình ảnh “đôi chân chim bồ
câu” nhấn mạnh những ý nghĩ đến một cách nhẹ nhàng, lặng lẽ, trái với những gì
ồn ào và gây tác động tức thì.
[3] Ở Hume, cảm giác có vai
trò trong việc giải thích sự tin tưởng của chúng ta, nhưng không phải là tiêu
chuẩn để quyết định một mệnh đề đúng hay sai. Vì vậy, quan điểm trong đoạn này
khác với Hume: ở đây, tác giả phê phán việc lấy cảm giác mình thấy đúng làm căn
cứ để xác định sự thật.
[4] Arthur Schopenhauer, Die Welt als
Wille und Vorstellung (Thế giới như ý chí và biểu tượng), tập I,
§57: “Sein Leben schwingt also, gleich einem Pendel, hin und her, zwischen
dem Schmerz und der Langenweile, welche Beide in der That dessen letzte
Bestandtheile sind.” “Vì vậy, đời sống của người ta đung đưa, giống như một
quả lắc, qua lại giữa đau khổ và buồn chán; cả đau khổ lẫn buồn chán quả thực
đều là những thành phần cuối cùng của đời sống ấy.” Ở đây, Schopenhauer ví đời
sống như một quả lắc đung đưa qua lại giữa đau khổ và buồn chán. Trong bài
viết, tác giả mượn lại hình ảnh này nhưng thêm vào một cực thứ ba: perpetual
distraction — “sự phân tâm bất tận”.
[5] Dietrich Bonhoeffer (1906–1945) là
nhà gót học Luther người Đức, đồng thời là một trong những tiếng nói Kitô giáo
chống chế độ Quốc xã. Nhận định được dẫn ở đây nằm trong thư “After Ten Years”
(Sau mười năm), viết vào cuối năm 1942 và được công bố sau khi ông qua
đời trong tập Letters and Papers from Prison (Thư và giấy tờ từ nhà
tù). Trong đoạn có nhan đề “On Stupidity” (Về sự ngu xuẩn),
Bonhoeffer viết: “Stupidity is a more dangerous enemy of the good than malice.”
Có thể dịch: “Sự ngu xuẩn là một kẻ thù của điều tốt còn nguy hiểm hơn cả ác
ý.”
Bonhoeffer không dùng stupidity
đơn thuần để chỉ người có trí tuệ kém hay thiếu khả năng suy nghĩ. Ông nhấn
mạnh rằng sự ngu xuẩn, theo nghĩa ông đang nói đến, không phải trước hết là một
khiếm khuyết trí tuệ mà là một khiếm khuyết của con người. Một người có trí óc
nhanh nhạy vẫn có thể trở nên “ngu xuẩn”, trong khi một người có năng lực trí
tuệ hạn chế lại không nhất thiết là người ngu xuẩn. Theo ông, trong những hoàn
cảnh nhất định, con người có thể bị làm cho trở nên ngu xuẩn hoặc tự để mình
rơi vào tình trạng ấy. Vì thế, đây không chỉ là một vấn đề tâm lý cá nhân mà
còn có tính xã hội.
Điều khiến sự ngu xuẩn trở nên đặc
biệt nguy hiểm là người ngu xuẩn có thể không nhận ra tình trạng của chính
mình. Trước cái ác có chủ ý, người ta còn có thể phản đối, vạch trần và ngăn
chặn nó. Kẻ có ác ý biết mình đang làm điều xấu, nên ít nhất vẫn có thể bị đối
chất về hành động của mình. Trái lại, người rơi vào sự ngu xuẩn mà Bonhoeffer
mô tả có thể không tiếp nhận lý lẽ, không chấp nhận những sự kiện trái với định
kiến của mình, thậm chí khi sự thật đã quá rõ ràng thì vẫn gạt bỏ chúng như
những chuyện không đáng kể.
Bonhoeffer còn viết rằng trong trường
hợp ấy, người ta dường như không còn đối diện với một con người đang tự mình
suy nghĩ, mà với những khẩu hiệu, từ ngữ và ý niệm đã chiếm lấy con người ấy.
Người đó trở thành một công cụ bị quyền lực hoặc tập thể sử dụng mà không còn
đủ khả năng nhận ra mình đang bị sử dụng. Chính ở đây sự ngu xuẩn trở thành một
mối nguy lớn: con người có thể làm điều xấu mà đồng thời không còn nhận ra rằng
đó là điều xấu.
Câu nói của Bonhoeffer không đơn giản
có nghĩa rằng “người ngu nguy hiểm hơn người ác”. Ý sâu hơn là: một người hành
động với ác ý còn có thể bị nhận diện và đối phó; nhưng một người đã đánh mất
khả năng suy xét độc lập, bị khẩu hiệu, định kiến hoặc quyền lực chi phối, lại
có thể trở thành công cụ của điều xấu mà không ý thức được điều đó. Nhận định
của Bonhoeffer đặc biệt thích hợp để nói về những người góp phần lan truyền sự
trống rỗng và những điều vô nghĩa không nhất thiết vì họ có ác ý, nhưng vì họ
không còn tự mình suy nghĩ và phán đoán.
[6] Nietzsche viết trong Thus
Spoke Zarathustra (Also sprach Zarathustra): “The state is the coldest of
all cold monsters. Coldly it lies too; and this lie creeps from its mouth: ‘I,
the state, am the people.’” (Zarathustra đã nói như thế, “Về thần tượng mới”).
Ở đây Nietzsche phê phán nhà nước như một quyền lực tự nhận mình là hiện thân
của nhân dân, qua đó biến sự phục tùng nhà nước thành một thứ nghĩa vụ được coi
là chính đáng.
[7] Câu nói về ba chặng (chế
giễu, chống đối, rồi được coi là hiển nhiên) không phải của Schopenhauer. Không
tìm thấy câu nào tương ứng trong các tác phẩm của ông. Bản sớm nhất mà những
người tra cứu nguồn tìm được là trong sách của Kurt Hassert năm 1913 (Allgemeine
Verkehrsgeographie, tr. 121); ở đó câu nói là về một “vấn đề” (Problem),
chứ không phải về “sự thật” (Wahrheit). Schopenhauer qua đời năm 1860.
Câu thực sự của Schopenhauer nằm ở lời tựa của lần xuất bản đầu tiên Die
Welt als Wille und Vorstellung (viết tại Dresden tháng 8 năm 1818, xuất bản
năm 1819, tr. xvi). Ở cuối đoạn, ông viết: … der Wahrheit zu Theil ward, der
nur ein kurzes Siegesfest beschieden ist, zwischen den beiden langen
Zeiträumen, wo sie als paradox verdammt und als trivial geringgeschätzt wird. Tạm
dịch: sự thật chỉ được dành cho một lễ mừng chiến thắng ngắn ngủi, nằm giữa hai
khoảng thời gian dài. Trong thời kỳ đầu, nó bị lên án là nghịch lý; trong thời
kỳ sau, nó bị coi thường là tầm thường. Như vậy, chặng được công nhận nằm ở
giữa, chứ không phải ở cuối. Schopenhauer đang nói về số phận có thể đến với
chính cuốn sách của mình.
