Chuyện Đâu Đâu

Sigmund Freud - Ego và Id (3)

2012-02-20T08:33:00.000-05:00

Cái Ta và cái Đó

Sigmund Freud(1856-1939)

The Ego and the Id

Das Ich und das Es(1923)

(tiếp theo)

Chương II
Cái Ta và cái Đó

(the Ego and the Id)

Khảo cứu trong bệnh lý đã hướngchiều chú tâm của chúng ta quá thiên biệt về cái bị-đàn áp. Chúng ta nên họchỏi thêm hơn về Ego, giờ đây chúng tabiết rằng nó cũng thế, có thể là vô thức trong ý nghĩa đúng đắn của từ ngữ. Chođến nay, hướng dẫn duy nhất chúng ta đã có trong những điều tra của chúng ta đãlà dấu hiệu phân biệt về tư cách có ý thức hoặc vô thức; cuối cùng chúng ta điđến xem thấy điều này có thể hàm hồ không rõ ràng ra sao.

Bây giờ, tất cả kiến thức của chúng ta lúc nào cũng bị ràng buộc với hữu thức.Chúng ta có thể đi đến nhận biết ngay cả Ucs.,chỉ bằng cách làm nó là được ý thức. Nhưng hãy dừng lại, điều đó có thể có đượcra sao? Khi chúng ta nói “làm một gì đó là được ý thức” có nghĩa gì? Điều đó cóthể xảy ra thế nào?

Chúng ta đã biết rồi điểmtừ đó chúng ta phải bắt đầu trong sự kết nối này. Chúng ta đã nói rằng hữu thứclà bề mặt của bộ máy tâm thần, cónghĩa là, chúng ta đã gán nó như một chức năng với một hệ thống, vốn về không gianlà cái trước nhất va chạm đến được từ thế giới bên ngoài - và về không giankhông chỉ trong ý nghĩa chức năng, nhưng trong trường hợp này, cũng trong ýnghĩa của giải phẫu cơ thể [1].Những điều tra của chúng ta, cũng vậy, phải lấy bề mặt nhận thức này như là mộtđiểm-bắt-đầu.

Tất cả những nhận thức tiếpnhận được từ bên ngoài (những nhận thức giác quan) và từ bên trong - những gìchúng ta gọi là những cảm giác và những cảm xúc - chúng là Cs. (hữu thức) từ bắt đầu. Nhưng thế còn những tiến trình nội tâm đóvốn chúng ta có thể - sơ sài và không chính xác – gói ghém chung dưới tên gọilà những tiến trình-suy nghĩ thì sao? Chúng đại diện cho những chuyển đổi vịtrí của năng lượng tinh thần vốn gây hiệu quả ở chỗ nào đó trong bên trong củabộ máy, khi năng lượng này tiến hành trên đường của nó hướng về hành động. Chúngcó tiến lên trên bề mặt hay không, vốn là nguyên nhân gây nên hữu thức? Hoặc cóphải hữu thức mở lối của nó đến chúng? Đây rõ ràng là một trong những khó khăn nổilên khi người ta bắt đầu nhận lấy ý tưởng về không gian hoặc về “đo vẽ địahình” của đời sống tinh thần một cách nghiêm trọng. Cả hai khả năng này là đềunhư nhau không thể tưởng tượng được; phải có một lựa chọn thứ ba [2].

Emily Dickinson - Vệt nắng chiều đông

2012-02-15T10:46:00.000-05:00

Vệt nắng chiều đông

There's a certain slant of light

Emily Dickinson (1830-1886)

There’s a certain slant of light,

On winter afternoons,

That oppresses, like the weight

Of cathedral tunes.

Heavenly hurt it gives us;

We can find no scar,

But internal difference

Where the meanings are.

None may teach it anything,

‘Tis the seal, despair,-

An imperial affliction

Sent us of the air.

When it comes, the landscape listens,

Shadows hold their breath;

When it goes, ‘t is like the distance

On the look of death.

Tạm dịch:

Một vệt nắng nào đó,

Chiếu hắt trong chiều đông,

Nó đè nặng, nghẹn uất

Như điệu nhà thờ ngân.

Đòn đau chất ngất quất;

Không thấy sẹo ngoài da,

Có chăng nỗi thương tổn

Giữa lòng tìm may ra.

Không gì để cố hiểu,

Tuyệt vọng – triện đã đóng, -

Thống khổ trên cao giáng xuống

Qua khí trời quanh ta.

Nó đến, cảnh vật lặng nghe,

Bóng tối thành nín thở;

Nó đi, giống hướng nhìn xa

Từ mắt người đã chết.

Lê Dọn Bàn tạm dịch

Sigmund Freud - Ego và Id (2)

2012-02-14T08:59:00.000-05:00

Cái Ta và cáiĐó

Sigmund Freud(1856-1939)

The Ego andthe Id

Das Ich unddas Es (1923)

(tiếp theo)

Chương I

Hữu thức vànhững gì là Vô thức

Trong chương giới thiệu nàykhông có gì mới để nói, và sẽ không thể nào tránh lập lại những gì đã thường đượcnói trước đây.

Việc phân chia tâm thần vàothành những gì là ý thức và những gì là vô thức [1]là những tiền đề nền tảng của phân tích tâm lý [2];và một mình nó làm cho phân tích tâm lý có thể hiểu được những tiến trình bệnhlý trong đời sống tinh thần, vốn chúng cũng phổ biến như chúng là quan trọng, vàđể tìm một chỗ cho chúng trong khuôn khổ của khoa học. Để nói về nó một lần nữatheo một cách khác: phân tích tâm lý không thể định chỗ nào là bản thể của tâmthần trong ý thức, nhưng bị buộc phải xem ý thức như là một đặc tính của tâm thần,vốn có thể hiện diện thêm cạnh những đặc tính khác, hoặc có thể vắng mặt.

Nếu tôi có thể giả sử rằngtất cả mọi người quan tâm đến tâm lý sẽ đọc cuốn sách này, tôi cũng sẽ nên chuẩnbị sẵn sàng để tìm thấy rằng vào điểm này, một số độc giả của tôi đã sớm dừng lại,sớm bỏ cuộc, và sẽ không đi xa hơn, vì ở đây chúng ta có khẩu hiệu đặc thù đầutiên của khoa phân tích tâm lý. Đối với hầu hết mọi người, những người đã được đàotạo trong triết học, ý tưởng về bất cứ điều gì thuộc tâm thần mà cũng không làcó ý thức, thì không thể mường tượng được đến nỗi với họ nó có vẻ phi lý, và cóthể phản bác chỉ đơn giản bằng lôgích. Tôi tin điều này chỉ là vì họ chưa baogiờ nghiên cứu những hiện tượng liên quan đến sự thôi miên và những giấc mơ –hoàn toàn ngoài là những biểu hiện bệnh lý – vốn chúng tất yếu phải có quan điểmnày. Tâm lý học về ý thức của họ không có khả năng giải quyết những vấn đề củanhững giấc mơ và của thôi miên.

Sigmund Freud - Ego và Id

2012-02-08T12:59:00.001-05:00

Ego và Id

Sigmund Freud(1856-1939)

The Ego and the Id

Das Ich und das Es(1923)

Về quyển sách này

Năm 1920, trong Beyond the Pleasure Principle (Vượt ngoàinguyên tắc Lạc thú), Freud đi đến phát triển những gì thành ra được gọi là“lý thuyết cơ cấu” về não thức. Lý thuyết này nhận diện hai xung lực cơ bản, libido hay xung lực Sống, đây là bảnnăng sinh tồn, và xung lực Chết, bản năng hủy hoại; hai xung lực này vật lộnvới nhau để dành phần thắng trong mỗi chúng ta. Lý thuyết này cũng cho thấy bacơ cấu trung tâm của não thức: id, egovà super-ego, cả ba ít nhất cũng cóphần nằm trong vô thức. Ba năm sau, trong tập sách này, Freud giải quyết nhữngnội dung quan trọng của những khái niệm này. The Ego and the Id phải được xem là công trình đáng kể nhất của Freud trong những năm vềsau trong đời ông. Mặc dù hoàn toàn lý thuyết, nhưng Freud, qua lời nói đầu củachính ông, bảo nó là “gần hơn với khoa phân tâm học”, nghĩa là gần hơn vớinhững kinh nghiệm trị liệu, hơn là những gì viết trước nó vào những năm 1920.

Cũng đáng ghi nhận là ôngđã có thể lấy nhan đề của tập sách là TheEgo, the Id, and the Super-Ego, vì ông cũng cho nhiều chi tiết về Super-ego. Nhưng trung tâm bàn luận củaông thực ra là Ego, ông xem nó vật vãvới ba sức mạnh: id và super-ego bên trong, và thế giới bên ngoài. Freud khônghoàn toàn đi đến kết luận về những câu hỏi về sức mạnh của những cơ cấu này -phần lớn công việc đó và những nội dung liên hệ với chúng được những nhà lýthuyết đi sau ông như Heinz Hartmann, Ernst Kris, và Rudolph Loeweinstein giảiquyết – nhưng trong tập sách này, Freud xemego như một người kỵ mã, người ấy đi đến những chỗ nào con ngựa ông cỡi (Id) muốn đi đến.

Dịch giả bản tiếng Anh

Ego và Id

Lời nói đầu:

Những thảoluận này là một phát triển xa thêm nữa từ một vài dòng suy nghĩ mà tôi đã mở ratrong Beyond the Pleasure Principle (1920g), và như tôi đã lưuý ở đó, thái độ của tôi đã là một loại tò mò hướng thiện. Trong những trangtiếp sau đây những suy nghĩ này được liên kết với nhiều sự kiện của sự quan sátphân tích (tâm lý) và một nỗ lực được thực hiện để đi đến những kết luận mới từsự kết hợp này; tuy nhiên trong công trình này, không có những vay mượn mới từsinh học, và trên lý do đó, nó đứng gần tâm lý phân tích hơn là Beyondthe Pleasure Principle (1920g). Trong bản chất, nó là một tổnghợp hơn là một suy đoán, và xem dường trong quan điểm đã có một mục đích nhiều thamvọng. Tuy nhiên, tôi ý thức rằng nó không đi xa hơn những phác thảo thô sơ, vàtôi hoàn toàn hài lòng trong vòng giới hạn đó.

Sigmund Freud - Văn minh và những Bất mãn từ nó (10)

2012-02-03T11:17:00.000-05:00

Văn minh và những Bấtmãn từ nó

Sigmund Freud

(1856 – 1939)

Das Unbehagen In DerKultur (Vienna,1929).

Civilization and ItsDiscontents (1930)

(tiếptheo)

Lời bạt của người dịch

Có một điểm tôi muốn làm rõ rệt vớinhan đề Das Unbehagen in der Kultur củaSigmund Freud. Theo sát nghĩa “Unbehagen” là “Sự lo lắng”, hoặc “Sự khóchịu”. Còn “Kultur” (Latin - cultura), chínhFreud định nghĩa, hay đúng hơn cho chúng ta biếtông dùng với nghĩa là “môtả toàn bộ tổng số những thành tựu và những quy định vốn chúng phân biệt đờisống của chúng ta với của những động vật tổ tiên của chúng ta”, và chúng phụcvụ hai mục đích - đó là để bảo vệ con người chống lại thiên nhiên, và điềuchỉnh những quan hệ hỗ tương của họ. Nên Kulturđược dịch rộng rãi hơn – theo bản Anh ngữ - là Văn minh.

Thông thường, chúng ta vẫn hiểu vănminh là những thành tựu về vật chất, còn văn hóa là những thành tựu trong lĩnhvực tinh thần. Ở đây, Freud không dùng từ “văn minh” để chỉ những thành tựu của xã hội, hay dân tộc nhưthế; nhưng ông dùng với nghĩa chỉ mức độ,hay trình độ tiến hóa của conngười. Trình độ tiến hóa tìm thấy trong những cơ cấu tổ chức cộng đồng của nó(gia đình, thân tộc, xã hội, tôn giáo) và cũng trong những gì nhằm quản lý tựnhiên, vì những công trình thành tựu trong sự chế ngự thiên nhiên cũng có thểđược xem là kết quả, hay mức chỉ trình độtiến hóa. Như thế, Freud dùng từ “Kultur”;để chỉ cả hai: văn minh và văn hóa, nhưng về trình độ tiến hóa của chúng.

Khi đảo thứ tự hai danh từ trên sẽnhấn mạnh hơn về nguồn gốc của sự lo lắng, bất an, bất mãn – thành Civilization and Its Discontents –và tôi tạm dịch - Văn minh và những bấtmãn từ nó – nghe hơi Tây như vậy vì theo sát bản tiếng Anh, nay đã thành cổđiển của James Strachey, mặc dù nhan đề của bản tiếng Pháp có lẽ sát với ý tácgiả hơn - Malaise dans La Civilisation.(Nếu không phải đổi thứ tự hai danh từ chính, và không phải nhấn mạnh như bảnAnh ngữ nổi tiếng – đã có thể dịch gọn ghẽ là “những Bất mãn của Con người trong nền Văn minh”).

Sau khi viết xong tập The Future of an Illussion vào mùa thu1927, Freud bị bệnh, sức khỏe suy yếu, nên mãi đến năm 1929 ông mới bắt đầuviết tập sách này. Nhan đề đầu tiênFreud chọn là “Das Unglück in der Kultur”(Bất hạnh trong Văn minh); nhưng từ Unglück sau đó đổi sang thành “Unbehagen” – một từ khó tìm được tươngđương trong tiếng Anh. Freud đã tự đề nghị nhan đề bản tiếng Anh là “Man’s Discomfort in Civilisation”. Từ “Malaise” trong tiếng Pháp sát hơn với “Unbehagen”.– Bản tiếng Đức, xuất bản tháng Nov/1929, tại Vienna (mặc dù trên bìa sách ghinăm 1930), từ đấy đến nay vẫn luôn được tái bản liên tục, và trở thành tác phẩmtiêu biểu nhất, phổ thông nhất của Freud.

Roman Jakobson - Về những Khía cạnh Ngữ học của Phiên dịch

2012-02-01T13:03:00.000-05:00

Về những Khía cạnh Ngữ học của Phiên dịch

On Linguistic Aspects of Translation

Roman Jakobson (1959)

On Linguistic Aspects ofTranslation là bàiluận văn được trích dẫn nhiều của Roman Jakobson, viết vào năm 1959.

Nhà ngôn ngữ học nổi tiếng người Nga Roman Jakobsoncó quan hệ chặt chẽ không chỉ với chủnghĩa Hình thức trong văn học (Formalism),mà còn với ngôn ngữ học, nhân chủng học, và phân tâm học. Ông được biết đến nhưlà người sáng lập của Nhóm ngôn ngữ học ởthành Prague (Prague Linguistic Circle). Ông cũng được biết là người đã đặtra thuật ngữ Structural Linguistics (Ngônngữ học Cơ cấu).

Trong bài này, Jakobson phát biểu quan điểmnổi tiếng của mình về dịch thuật – đó là ý nghĩa của một từ là một hiện tượngngôn ngữ [1].Sử dụng Ký hiệu học (semiotics),Jakobson tin tưởng ý nghĩa là nằm trong cái-chỉ(the signifier), trong ngôn ngữ; và không trong cái-được-chỉ (hay được-hiểu – the signified)[2], ở ngoàingôn ngữ. Thế nên, dấu hiệu ghi lời nói của ngônngữ đã cung cấp cho một đối tượng ý nghĩa của nó [3].Diễn dịch một dấu hiệu của lời nói (verbal sign),theo Roman Jakobson có thể xảy ra trong ba cách: cùng ngôn ngữ, khác ngôn ngữ,và khác dấu hiệu (intralingual, interlingual và intersemiotic).

Phân loại nổi tiếng của Roman Jakobson cố gắng để giảm thiểusự bất định vốn có trong việc sử dụng những ký hiệu của lời nói trong ngôn ngữ.Jakobson phân dịch thuật thành ba lớp (class):

1. Intralingual: diễn thuật – thay ký hiệunày bằng ký hiệu khác, trong cùng một ngôn ngữ. Đây là trường hợp chúng tagọi là “thuật”: diễn đạt cùng ý nhưng dùng những từ khác, là một cách giảithích các dấu hiệu của lời nói bằng các dấu hiệu khác của lời nói trong cùngmột ngôn ngữ. Thí dụ, một người thuật lại một bản văn viết bằng ngôn ngữ “pháplý rắc rối” – cả từ ngữ lần cú pháp - sang cách nói thông thường – như trườnghợp một luật sư, hay của một chuyên viên trong một ngành chuyên môn, khi giảithích, thuật lại một câu, hay đoạn nào đó trong tài liệu kỹ thuật với ngườinghe, dùng những từ ngữ không chuyên môn, nhưng của cùng ngôn ngữ – là thựchành một bản dịch intralingual.

2. Interlingual:dịch thuật - dịch thuật đích thực - là một giải thích những dấu hiệu lời nóibằng các phương tiện những dấu hiệu lời nói của một ngôn ngữ khác. Ở đây có haingôn ngữ: ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích.

3. Intersemiotic: chuyểndịch - hay chuyển hoá là sự giải thích các dấu hiệu bằng các phương tiện củanhững dấu hiệu khác thuộc các hệ thống dấu hiệu không lời nói. Thí dụ như khimột người bình phẩm hội họa, diễn giải những ký hiệu vẽ trong một bức tranh chocông chúng, sang ký hiệu lời nói - đó là một bản dịch intersemiotic. Nhưng haitrường hợp (1) & (3) trên, không phải là “phiên dịch” đúng nghĩa. Chỉ cómột người dịch một văn bản từ một ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác mới đúng gọilà phiên dịch (2).

Sigmund Freud - Văn minh và những Bất mãn từ nó (9)

2012-01-27T08:45:00.000-05:00

Văn minh và những Bấtmãn từ nó

SigmundFreud

(1856– 1939)

DasUnbehagen In Der Kultur (Vienna,1929).

Civilizationand Its Discontents (1930)

(tiếptheo)

Chương VIII

Đã đến cuối hành trình của mình, tácgiả phải yêu cầu những người đọc tha thứ vì đã không có được một hướng dẫn khéoléo hơn, và vì đã không tránh cho họ những đoạn đường dài tẻ trống, và nhữngkhúc-tạm-rẽ-vòng đầy phiền hà. Không nghi ngờ gì rằng nó đã có thể được thựchiện tốt hơn. Tôi sẽ cố gắng, dù có trễ nãi, để làm một vài bổ sung.

Điểm quan trọng đầu tiên, tôi ngờngười đọc đã có ấn tượng rằng những cuộc thảo luận của chúng ta về cảm xúc lầmlỗi [1] đãphá vỡ khuôn khổ của bài luận văn này: rằng chúng chiếm quá nhiều không gian,để phần còn lại của nội dung-chủ đề của nó, vốn chúng không phải luôn luôn đượckết nối chặt chẽ, đã bị đẩy sang một bên. Điều này có thể đã làm hỏng cấu trúcbài viết của tôi; nhưng nó tương ứng trung thành với ý định của tôi để trìnhbày cảm xúc lầm lỗi - như là vấn đề quan trọng nhất trong sự phát triển của vănminh và cho thấy rằng cái giá chúng ta phải trả cho sự tiến bộ của văn minh làmột mất mát trong hạnh phúc qua việc đẩy mạnh cảm xúc lầm lỗi lên thật cao [2]. Bất cứ điều gì vẫn còn nghe ra có âm thanh kỳlạ về tuyên bố này, vốn là kết luận cuối cùng của nghiên cứu của chúng ta, cólẽ có thể được truy nguồn về quan hệ khá kỳ lạ - như vẫn chưa hoàn toàn giảithích được – vốn cảm xúc lầm lỗi có với ý thức của chúng ta. Trong trường hợpthông thường của hối hận, mà chúng ta coi là bình thường, xúc cảm này làm tự nórõ ràng, đủ để ý thức có thể nhận biết được. Thật vậy, chúng ta quen với việcnói về một “ý thức về lầm lỗi” thay vì về một “xúc cảm về tội lỗi” [3].Nghiên cứu của chúng ta về những bệnh nhiễu loạn thần kinh [4],vốn sau hết với chúng, mà chúng ta cóđược những mũi tên có giá trị nhất chỉ đến một sự hiểu biết về điều kiện bìnhthường, đưa chúng ta lên cao va chạm với một vài mâu thuẫn. Một trong nhữngtình cảm này, chứng ám ảnh nhiễu loạn thần kinh, cảm xúc lầm lỗi làm tự nó đượcnghe vang động trong hữu thức, nó chi phối hình ảnh bệnh tình và cũng cả đờisống của bệnh nhân, và nó hầu như không cho phép bất cứ điều gì khác xuất hiệnbên cạnh nó. Nhưng trong hầu hết những trường hợp và những hình thức khác củachứng nhiễu loạn thần kinh, nó còn lại là hoàn toàn vô thức, những dù không tínhkể điều đó, vẫn không vì thế mà tác dụng của nó thành kém quan trọng hơn. Bệnhnhân của chúng ta không tin chúng ta khi chúng ta gán thuộc tính “cảm xúc lầmlỗi vô thức” vào với họ. Để có thể làm chúng ta thành dễ hiểu với họ - dù cáchnào đi nữa- chúng ta nói với họ về một nhu cầu vô thức với sự trừng phạt, trongđó cảm xúc lầm lỗi tìm được sự biểu hiện. Nhưng sự kết nối nó với một hình thứccụ thể của chứng nhiễu loạn thần kinh phải không được ước tính quá mức. Ngay cảtrong chứng ám ảnh nhiễu loạn thần kinh, có những loại bệnh nhân không nhậnthức được cảm xúc lầm lỗi của họ, hoặc những người chỉ cảm thấy nó như là mộtsự bất an [5]hành hạ, một loại bồn chồn lo lắng [6],như thể họ bị ngăn chặn không được đem ra thực hiện những hành động nhất địnhnào đó. Cuối cùng, những điều này phải là có thể hiểu được, dẫu chúng ta tuythế vẫn còn chưa thể hiểu. Ở đây, có lẽ chúng ta có thể lấy làm hài lòng khiđược chỉ ra rằng cảm xúc lầm lỗi là nằm ở dưới đáy của không gì khác hơn ngoàimột địa hình khác loại của của bồn chồn lo lắng; trong giai đoạn sau của nó, nótrùng khớp hoàn toàn với sợ hãi vềsuper-ego. Và những liên hệ của sự lo lắng với hữu thức trưng bày cùngnhững biến dạng khác thường. Lo lắng thì luôn luôn hiện diện ở chỗ nào đó, hoặcở chỗ khác đằng sau tất cả mỗi triệu chứng; nhưng một lần, nó ồn ào chiếm toànbộ của hữu thức, trong khi lần khác, nó giấu kín chính nó hết sức hoàn toàn,khiến chúng ta buộc phải nói về sự lo lắng vô thức hoặc như, nếu chúng ta muốncó một ý thức tâm lý rõ ràng hơn, vì trong trường hợp khởi đầu, lo lắng chỉđơn giản là một xúc cảm [7],của những khả năng có thể có của sự lo lắng. Kết quả là rất có thể mường tượngđược rằng xúc cảm tội lỗi đã được văn minh tạo ra thì không được cảm nhận giốngnhư vậy, và vẫn còn ở mức độ lớn rộng là vô thức, hoặc xuất hiện như là mộtloại khó chịu – malaise [8] , một sự không hài lòng, mà với nó,người ta tìm kiếm những động cơ khác. Những tôn giáo, ở bất kỳ mức độ nào, chưabao giờ bỏ qua phần đóng vai của cảm xúc lầm lỗi trong nền văn minh. Hơn nữa -một điểm mà tôi đã thất bại không thấu hiểu ở chỗ khác [9] - chúngtuyên xưng cứu chuộc loài người từ cảm xúc lầm lỗi này, mà chúng gọi là tội lỗi. Từ cách thức vốn trong đó,trong đạo Kitô, sự cứu chuộc này thì đạt đến được – bởi cái chết hy sinh củamột cá nhân duy nhất, là người trong cách thức này đem nhận trên chính mình mộtcảm xúc lầm lỗi, vốn nó là phổ thông với tất cả mọi người - chúng ta đã có đượckhả năng để suy ra cơ hội đầu tiên có thể đã từng là gì, trong dịp đó, cảm xúclầm lỗi nguyên thủy này, vốn cũng đã là khởi đầu của văn minh, đã được tiếp thụ[10].

Sigmund Freud - Văn minh và những Bất mãn từ nó (8)

2012-01-19T13:34:00.000-05:00

Văn minh và những Bấtmãn từ nó

SigmundFreud

(1856– 1939)

DasUnbehagen In Der Kultur (Vienne,1929).

Civilizationand Its Discontents (1930)

(tiếptheo)

Chương VII

Tại sao những họ hàng của chúng ta,những loài vật, không trưng bày bất kỳ một cuộc đấu tranh văn hóa nào giống nhưthế? Chúng ta không biết. Rất có thể một số trong chúng – loài ong, loài kiến, loàimối - ra sức từ hàng ngàn năm trước khi chúng đi đến những thể chế Nhà nước, sựphân bố những chức năng và những hạn chế trên cá nhân, mà ngày nay chúng tangưỡng mộ chúng. Nó là một nhãn hiệu của điều kiện hiện nay của chúng ta, màchúng ta biết từ những tình cảm của riêng chúng ta, rằng chúng ta không nênnghĩ rằng chúng ta sẽ hạnh phúc ở trong bất cứ một Nhà nước nào của những loàivật này, hoặc ở trong bất cứ phần vụ nào trong đám chúng được giao cho mỗi cánhân. Trong trường hợp của những loài động vật khác, có thể là có một sự cânbằng tạm thời đã đạt được giữa những ảnh hưởng của môi trường của chúng vànhững bản năng tranh đua lẫn nhau bên trong chúng, và rằng như thế một sự ngưnglại của sự phát triển đã xảy đến. Có thể là trong con người nguyên thủy mộttiếp cận tươi mới của libido đã khơi lửa hồi phục một bùng phát mới của những hoạtđộng về phần của bản năng phá hoại. Có một số rất nhiều những câu hỏi ở đây màvẫn chưa có trả lời.

Một câu hỏi khác quan tâm chúng ta chặtchẽ hơn. Văn minh sử dụng những phương tiện nào ngõ hầu ngăn cấm tính gây hấnhung hãn vốn đối kháng nó, làm tính này thành vô hại, loại bỏ tính này, có lẽ?Chúng ta đã trở nên quen thuộc rồi với một ít của những phương pháp này, nhưng vẫnchưa với một phương tiện xem dường như là quan trọng nhất. Điều này chúng ta cóthể nghiên cứu trong lịch sử sự phát triển của cá nhân. Điều gì xảy ra tronganh ta để làm cho mong muốn gây hấn của anh thành không độc hại? Một cái gì đórất đáng chú ý, vốn chúng ta sẽ không bao giờ đoán được, và nó dù sao đi nữavẫn khá hiển nhiên. Sự gây hấn của anhta được bơm ngược vào bên trong, đồng hóa với chính mình [1] ; đólà, trong thực tế, được gửi trở lại nơi từ đó nó đã đến - có nghĩa là, nó đượchướng trở về ego của riêng anh ta. Ởđó, nó bị một phần của ego dành lấy, phầnnày tự đặt mình lên trên cao và kình chống lại phần còn lại của ego, như là super-ego, và giờ đây, trong dạng “lương tâm”, sẵn sàng đặt vào hànhđộng chống lại ego với cùng một tínhgây hấn khắc nghiệt mà ego vốn đãthích thú thú thỏa mãn như khi nó có thể áp dụng với người khác, những cá nhân bênngoài không liên hệ. Sự căng thẳng giữa super-egokhắc nghiệt và ego phải chịu dướinó, được chúng ta gọi là ý thức về lầm lỗi, về sai phạm [2],nó tự thể hiện như một nhu cầu đòi trừng phạt [3]. Vănminh, do đó, lấy được quyền chủ nhân trên khát khao nguy hiểm với sự gây hấncủa cá nhân, bằng cách làm suy yếu nó, và tước bỏ vũ khí của nó, và bằng cáchthiết lập một cơ năng bên trong anh ta, trong mỗi người, để canh chừng nó,giống như một đồn binh trong một thành phố bị chinh phục.

Bertrand Russell - Những gì tôi tin tưởng (3)

2012-01-11T13:23:00.001-05:00

Những gì tôi tin tưởng

What I Believe (1925)

BertrandRussell

(tiếptheo)

V. Khoa học và Hạnh phúc

Mục đích của những nhàluân lý là cải thiện hành vi của con người. Đây là một tham vọng đáng khenngợi, vì hành vi con người phần nhiều là tồi tệ đáng trách nhất. Nhưng tôikhông thể ca ngợi nhà đạo đức, hoặc vì những cải tiến cụ thể ông mong muốn,hoặc vì những phương pháp ông chấp nhận để đạt đến chúng. Phương pháp bên ngoàicủa ông là hô hào cổ vũ đạo đức; phương pháp thực sự của ông (nếu ông là ngườichính thống) là một hệ thống kinh tế gồm những thưởng và phạt. Điều kể trướckhông có tác dụng gì vĩnh viễn hay quan trọng; ảnh hưởng của những người theophong trào tôn giáo thức tỉnh đức tin [1], từ Savonarola [2] trở về sau, đã luôn luôn là rất tạmthời. Điều kể sau - những phần thưởng và những trừng phạt - có hiệu quả rấtđáng kể. Chúng là nguyên nhân của một người, lấy thí dụ, thà chọn thích nhữngcô gái bán dâm nhất thời ngẫu nhiên, hơn là một tình nhân hầu như lâu dàithường trực, vì điều cần thiết là áp dụng phương pháp vốn nó là dễ che dấunhất. Thế nên, chúng giữ vững những con số của một nghề nghiệp rất nguy hiểm,và đảm bảo sự phổ biến của bệnh truyền theo đường sinh dục. Đây không phải lànhững đối tượng mong muốn của những nhà đạo đức, và ông hết sức không-khoa họcđể nhận ra rằng chúng là những đối tượng vốn ông thực sự đạt được.

Có bất cứ một điều gì tốt hơn để thaythế cho hỗn hợp không khoa học này của rao giảng và của hối lộ? Tôi nghĩ rằngcó.

Bertrand Russell - Những gì tôi tin tưởng (2)

2012-01-01T18:44:00.000-05:00

Những gì tôitin tưởng

What IBelieve (1925)

BertrandRussell

(tiếp theo)

III.Những qui luật đạo đức

Nhu cầu thực tiễn của đạo đức [1]phát sinh từ xung đột của những ham muốn, hoặc là của những người khác nhau,hoặc của cùng một người nhưng ở những thời điểm khác nhau, hoặc thậm chí ở cùngmột thời điểm. Một người muốn uống rượu, và cũng muốn được vừa vặn sẵn sàng vớicông việc của mình vào sáng hôm sau. Chúng ta nghĩ rằng ông không đạo đức nếuông ta chấp nhận lối hành động đem cho ông một tổng số thành nhỏ hơn trên toànbộ hài lòng về ham muốn. Chúng ta nghĩ xấu về những người phung phí ngông cuồnghay thiếu thận trọng, ngay cả khi họ không làm thương tổn ai ngoài bản thân họ.Bentham giả định rằng toàn bộ đạo đức có thể được bắt nguồn từ lòng “tư lợiđược giác ngộ” [2], và rằng mộtcá nhân là người luôn luôn hành động với một cái nhìn nhằm đến một sự thỏa mãntối đa cho riêng mình, trong lâu dài sẽ luôn luôn hành động một cách đúng đắn.Tôi không thể chấp nhận quan điểm này. Những bạo chúa từng hiện hữu đã tìm thấysung sướng tinh tế đậm đà khi nhìn ngắm đòn khảo hành giáng xuống những nạnnhân bị tra tấn; tôi không thể khen ngợi những con người như vậy khi thận trọngđã dẫn họ đến việc chừa lại mạng sống những nạn nhân của họ, với một dự kiếnkéo đau khổ qua thêm ngày khác. Dù sao đi nữa, đánh đồng mọi sự việc, thậntrọng là một phần của đời sống tốt đẹp. Ngay cả Robinson Crusoe đã có cơ hội thực hành tính cần cù siêngnăng, tự chủ bình tĩnh, và lo xa, vốn phải được nhìn nhận như những phẩm chấtđạo đức, vì chúng đã làm tăng tổng số thỏa mãn của anh ta mà không phải cânbằng với sự gây tổn thương cho những người khác. Phần này của đạo đức đóng mộtvai trò lớn trong việc huấn luyện cho trẻ em, những người vốn ít có khuynhhướng nghĩ về tương lai. Nếu như nó đã được thực hành nhiều hơn ở muộn về sautrong đời, thế giới sẽ nhanh chóng trở thành một chốn cực lạc, vì nó sẽ là kháđủ thích đáng để ngăn ngừa những cuộc chiến tranh, vốn là những hành động củađam mê, chứ không phải của lý trí. Dù sao đi nữa, mặc dù sự quan trọng của thậntrọng, nó không phải là phần quan tâm gợi chú ý nhất của đạo đức. Cũng khôngphải là phần nêu lên những vấn đề trí thức, vì nó không đòi hỏi một kêu gọi đếnbất cứ điều gì khác ngoài tư lợi.

Bertrand Russell - Những gì tôi tin tưởng

2011-12-25T13:48:00.000-05:00

Những gì tôi tin tưởng

What I Believe (1925)

Bertrand Russell

Những gì tôitin tưởng đã xuất bản như một quyển sách mỏng vào năm 1925. Trong đó, Russell đãviết ở lời nói đầu, “tôi đã cố gắng nói những gì tôi nghĩ về vị trí của conngười trong vũ trụ, và những khả năng của nó trên con đường đi đến đời sống tốtđẹp. … Trong những vấn đề của con người, chúng ta có thể thấy rằng có những sứcmạnh làm nên hạnh phúc, và những sức mạnh tạo đau khổ. Chúng ta không biết sứcmạnh nào sẽ thắng thế, nhưng nếu hành động một cách khôn ngoan, chúng ta phảinhận thức được cả hai”.

Trong phiên tòa ở New York vào năm 1940, Những gì tôi tin tưởng là một trongnhững quyển sách đã được đem trình bày để nhằm biện minh rằng Russell khôngthích hợp với ghế giáo sư được mời dạy tại tại City College. Bản văn cũng đượctrích dẫn rất rộng rãi trên báo chí lúc ấy, nhưng thường là trong cách thức đemlại ấn tượng sai lạc về những quan điểm của Russell. Trước đây đã giới thiệu ônng như mộttriết gia vô thần, với danh nghĩa là một người theo thuyết Không-thể-biết? (What is anagnostic?), và bài luận thuyết nổi tiếng Tại Sao Tôi Không là người Kitô? (Why I AmNot a Christian) trình bày quan điểm của ông với một tôn giáo truyền thốngcủa văn hóa phương Tây. Bài mở đầu tự truyện của ông Những gì tôi đã sống (What I Have LivedFor) hé mở cho chúng ta thấy những chân trời ông hướng tới, những quá tómlược, nên nay giới thiệu thêm bài này, cho thấy chi tiết hơn những tin tưởngcủa ông làm cơ bản cho các phê phán tôn giáo. Nhân lúc cuối năm, đọc lại, dịchvà suy ngẫm về những gì ông nói, cảm thấy có ít nhiều gần gũi – khi thu lạitrong - Một đời sống tốt đẹp bắt nguồn cảm hứng từ yêu thương và được trítuệ dẫn dắt - nghĩa là sống với thương và hiểu, với hai vị bồ tát của cuộcđời - Avalokitesvara và Mañjuśrī.

Dịch từ BertrandRussell, “What I Believe”, trong The Basic Writings of Bertrand Russell(1903-1959), Phần IX, The Moral Philosopher. Robert. E. Egner và Lester EDenonn biên tập, với lời tựa của Bertrand Russell (London: Routledge, 2001),pp. 344-367.

Lê Dọn Bàn

Elizabeth Bishop - One Art

2011-12-21T08:34:00.000-05:00

Mộtnghệ thuật

OneArt

ElizabethBishop

(1911–1979)

Nghệthuật chịu mất mát không phải là khó thành tài giỏi;

Rấtnhiều điều xem dường sẵn đầy mục đích

đểbị mất, nhưng mất mát của chúng không là thảm họa.

Mấtmột cái gì đó mỗi ngày. Chấp nhận sự bối rối

mấtnhững chìa khóa cửa, mất thì giờ tiêu phí.

Nghệthuật chịu mất mát không phải là khó thành tài giỏi.

Sauđó luyện tập mất mát xa hơn, mất mát nhanh hơn:

Nhữngchốn, và những tên, và nơi bạn vừa có ý định đến

thămviếng. Không điều nào trong số chúng sẽ mang lại thảm họa.

Tôibị mất đồng hồ di vật của mẹ. Và nhìn! Cái cuối cùng, hoặc

cáikế cái cuối cùng, của ba căn nhà yêu thương tôi đã mất.

Nghệthuật chịu mất mát không phải là khó thành tài giỏi.

Tôiđã mất hai thành phố, những phố xá yêu kiều. Và, bao la hơn,

dămkhung trời mà tôi đã có, mất hai con sông, cả một lục địa.

Tôinhớ chúng, nhưng đó đã không phải là một thảm họa.

-Ngay cả nếu như mất em (cái giọng nói đùa, cái dáng

tôiyêu), tôi sẽ không phải nói dối. Nó hiển nhiên rằng

nghệthuật chịu mất mát không phải là quá khó để thành tài giỏi

mặcdù nó có thể trông giống tựa (Viết nó lên !) như thảm họa.

Lê Dọn Bàn tạm dịch

(nhữngngày Noel – Dec/2011)

Charles Baudelaire - Brumes et pluies

2011-12-14T10:29:00.000-05:00

Mù và mưa

(Brumes et pluies)

Charles Baudelaire

Ô những cuối thu, những cuối đông, nhữngxuân đầy bùn đóng,

Những mùa mơ ngủ, ta yêu ngươi và ngợi cangươi

Cuốn gói lòng ta và óc não ta như thế

Trong vải liệm mù sương và nấm mồ mờảo.

Trên đồng bao la này chạy đùa cơn gió nambuốt cóng.

Những đêm dài mũi tên quay con gà khản giọng,

Hơn thời ấm áp, hồn ta mới lại, dễ dàng

Nó vung mở hai cánh quạ đen lớn rộng.

Không gì ngọt ngào hơn với một con tim đầytang tóc,

Và đã từ lâu sương giá xuống phủ đầy,

Ô những mùa xanh xao, nữ hoàng khí hậu của bầy ta,

là dạng ngoài vĩnh viễn của những tốităm nàng nhợt nhạt,

- Nếu đó không là, đêm nào không trăng, songhàng nằm cạnh,

Ngủ lịm cơn đau trên một giường bất chợt.

Lê Dọn Bàn tạm dịch - bản nháp thứ nhất

(Dec/2011)

Plato - Republic (10)

2011-12-05T04:30:00.000-05:00

Plato

The Republic

(Πλάτων - Πολιτεία)

(tiếp theo)

Quyển X

Tóm tắt

Đến đây, Socrates đã hoàntất luận chứng chính của The Republic,ông đã định nghĩa công lý và cho thấy nó là đáng giá, nghĩa là nên theo đuổi và thực hiện cho polisvà những công dân của nó. Ông quay trở lại câu hỏi đã tạm hoãn liên quan đếnthơ ca về con người. Trong một động tác rất ngạc nhiên, khá bất ngờ, ông xua đuổi những nhà thơ khỏithành phố. Ông có ba lý do để xem những nhà thơ là bất thiện và nguy hiểm. Đầutiên, họ giả vờ như biết về tất cả những loại sự vật, nhưng họ thực sự khôngbiết gì cả. Thường được rộng rãi xem họ là có kiến thức về tất cả những gì họviết về chúng, nhưng trong thực tế, họ không biết. Những điều mà họ tiếp cậnvới vốn không thể đưa đến sự hiểu biết thực: chúng là những hình ảnh, khác xavới những gì là thật nhất. Bằng cách trình bày những cảnh tượng hết sức xa vờivới sự thực, những nhà thơ, làm lầm lạc, làm hư hỏng những linh hồn người đọc,quay chúng đi xa khỏi cái thực nhất nhưng về cái ít thực nhất.

Tệ hơn nữa, những hình ảnhnhà thơ miêu tả không bắt chước phần tốt đẹp của linh hồn. Phần hợp lý của linhhồn là yên tĩnh, ổn định, và không dễ dàng để bắt chước hoặc thấu hiểu. Nhà thơbắt chước những phần tồi tệ nhất - những khuynh hướng vốn làm cho nhâncách dễ dàng bị kích động và màumè. Thơ ca thường tự nhiên kêu gọi đến những phần tồi tệ nhất của linh hồn, vàkhơi dậy, nuôi dưỡng, và làm mạnh lên những yếu tố bản năng này trong khichuyển năng lực sống mất khỏi phần lý trí.

Plato - Republic (9)

2011-12-04T20:56:00.000-05:00

Plato
The Republic

(Πλάτων - Πολιτεία)

(tiếp theo)

QUYỂN 8

Tómtắt

Bây giờ Socrates đã hoàn tất mô tả thành phố công chính, ôngtrở lại công việc bị gián đoạn là mô tả bốn loại hiến pháp khác của thành phốvà con người tương ứng. Ngoài chế độ quí tộc và nhà vua-triết gia là hiện thânthu nhỏ và cai trị chính thể này, đã thảo luận trước đây; Socrates xác định bốncặp thành phố-con người khác: có chế độ tôn sùng danh dự quân đội [1],và trong đó có loại người bị điều khiển và thúc đẩy hướng tới danh dự, là ngườikết hợp và cai trị loại chính phủ đó; có chế độ tập đoàn lãnh đạo [2],kết hợp và cai trị bởi người bị điều khiển bởi những ham muốn thèm khát cầnthiết của mình, có chế độ dân chủ, kết hợp và cai trị bởi người bị điều khiểnbởi những ham muốn không cần thiết; và có chế độ chuyên chế độc tài, kết hợp vàcai trị bởi người bị điều khiển bởi những ham muốn bất hợp pháp. Mỗi một trongsố kể đó tệ hơn cái khác, với một chế độ độc tài là hình thức chính phủ khốnkhổ nhất và người độc tài khốn nạn nhất của con người. Thật không may, vì thànhphố của chúng ta là của con người và tất cả mọi thứ của con người đều khôngtránh khỏi thoái hóa, bốn hiến pháp bất công này trình bày ở đây không như làcó thể có trong lý thuyết: nhưng chúng được trình bày như là những giai đoạnthực sự không thể tránh khỏi của thành phố công chính sẽ thoái hóa theo thờigian.

Plato - Republic (8)

2011-11-28T13:05:00.000-05:00

Plato

The Republic

(Πλάτων - Πολιτεία)

(tiếp theo)

QUYỂN 7

Quyển 7 bắt đầu với câu chuyện nổi tiếng Dụ ngôn Cái Hang [1],với mục đích đi cùng với dụ ngônMặt trời và dụ ngôn Đường thẳng Phân Đoạn, ở cuối quyển 6 trướcđó (517b), bằng cách minh họa những ảnh hưởng của giáo dục trên linh hồn(514a). Thảo luận về giáo dục của những triết gia vẫn tiếp tục. Giáo dục trẻ embắt đầu với huấn luyện âm nhạc và thể dục và toán học sơ cấp (535a-537b) theosau là hai hoặc ba năm thể dục bắt buộc (537b-c), mười năm của giáo dục trongkhoa học toán học (537c-d, 522c-531d), năm năm huấn luyện về biện chứng(537d-540a, 531e-535a), và mười lăm năm huấn luyện chính trị thực hành(539e-540a). Sau khi được giáo dục như vậy, người thụ nhận nó sẵn sàng để nhìnthấy cái Tốt tự thân và là những nhà vua-triết gia (540a).

Dụ Ngôn Mặt Trời,Đường Thẳng Phân Đoạn, và Cái Hang

Giải thích ý tưởngcủa ông về một nhà vua-triết gia, Plato gọi đến ba dụ ngôn liên tiếp, ở cuối quyển6 và đầu quyển 7; để nói rõ những lý thuyết siêu hình và tri thức luận vềtầm quan trọng của vai trò không thể thay thế được của triết học trong chính trị.Sự tương tự của mặt trời làm sáng tỏkhái niệm về Thể dạng của cái Tốt, đốitượng mong ước tối cao của nhà-vua-triết-gia. Đường thẳng Phân đoạn minh họa bốn bậc khác nhau của hoạt động nhậnthức vốn có của con người có khả năng, và mức cao nhất trong đó chỉ những nhàvua-triết gia mới đạt được. Dụ ngôn CáiHang cho thấy ảnh hưởng của giáo dục trên linh hồn con người, thể hiện quacách chúng ta chuyển dịch từng chặng như từng bậc thang, của những hoạt động nhậnthức.

Plato - Republic (7)

2011-11-24T16:36:00.001-05:00

Plato

Republic

(tiếp theo)

QUYỂN 6

Nhữngtriết gia đích thực là trái ngược với những người thông thường vẫn được gọi làtriết gia. Những triết gia đích thực phải quán triệt những vấn đề quan trọngnhất (503e), những nội dung dẫn đến kiến thức về Thể dạng của cái Tốt (504e-505b).Socrates không thể giải thích trực tiếp điều này là gì, nhưng trong dụngôn Mặt trời và dụ ngôn Đường thẳng Phân Đoạn, ôngcố gắng đem lại một giải thích gián tiếp về chúng (507a-511e).

Tómtắt Quyển 6

(484a-502c) -Thừa nhận rằng chỉ những triết gia mới có thể có kiến thức đích thực, hiển nhiên họ là những ngườicó khả năng tốt nhất để hiểu biết và nắm giữ những gì là tốt đẹp cho thành phố,và như vậy là ở vị trí hay nhất để biết điều hành và cai trị thành phố như thếnào. Nếu như chúng ta chỉ biết là họ đạo hạnh - hay ít nhất không đứng thấp hơnnhững người khác về đạo đức – những người bạn của Socrates đồng ý, sau đó chúngta có thể chắc chắn rằng họ là những người phù hợp nhất để cai trị. May mắnhơn, chúng ta còn biết đạo đức của triết gia vượt cao trên tất cả mọi ngườikhác. Một triết gia yêu sự thật nhiều hơn bất cứ gì khác (“triết gia” có nghĩalà “người yêu sự thật, hay trí tuệ”), trọn vẹn linh hồn ông phấn đấu đuổi theosự thật. Điều này có nghĩa là phần lý trí của linh hồn ông phải cai quản trongông, có nghĩa linh hồn ông là công chính.

Plato - Republic (6)

2011-11-23T16:36:00.000-05:00

Plato

The Republic

(Πλάτων - Πολιτεία)

(tiếp theo)

QUYỂN 2
(tiếp theo và hết)

(SOCRATES kể tiếp tục:)

Giờ đây, tôi đã luôn luôn ngưỡng mộ những cá tính tự nhiêncủa Glaucon và Adeimantus, nhưng tôi đặc biệt hài lòng khi tôi nghe những gì họđã phải nói trong dịp này, và tôi trả lời:

Con người nổi tiếng đó,người yêu của Glaucon [1]đã không sai để bắt đầu khúc bi ca ông đã viết, khi bạn tự làm nổi bật chínhmình trong trận chiến tại thành Megara [2],bằng cách gọi bạn là “Những con trai của Ariston, một người lẫy lừng của giađình tựa-như-gót”. Điều đó, người bạn thân mến của tôi, đã là nói rất hay rấtkhéo, theo quan điểm của tôi. Vì một điều gì đó tất cả như giống-gót đã phảitác động lên bạn, nếu như bạn đã không chịu bị thuyết phục rằng bất công là tốthơn công lý, và ấy thế bạn có thể nói giống như vậy nhân danh nó. Và tôi không tinrằng bạn thực sự không bị thuyết phục bởi những lời của bạn. Tôi suy ra điềunày từ nhân cách tổng quát của bạn, vì nếu như tôi đã chỉ có những luận chứng củabạn để tiếp tục, tôi sẽ không tin tưởng bạn. Tôi càng tin tưởng bạn bao nhiêu,tuy nhiên, tôi càng hang mang bấy nhiêu về phần phải làm những gì. Tôi khôngthấy làm thế nào tôi có thể giúp đỡ được. Thật vậy, tôi tin rằng tôi không cókhả năng về điều đó. Và đây là bằng chứng của tôi: Tôi nghĩ rằng những gì tôi đãnói với Thrasymachus cho thấy rằng công lý là tốt hơn so với bất công, nhưngbạn sẽ không chấp nhận điều đó từ tôi như đó là một chứng minh. Về mặt khác,tôi không thấy làm thế nào tôi có thể từ chối, tôi không giúp đỡ. Vì tôi sợrằng nó thậm chí có thể là không đạo hạnh để một người thở vào trong thể xác vàcó khả năng nói, và thế nhưng lại đứng yên không làm gì cả, và không bảo vệcông lý khi nó đang bị lên án. Điều tốt nhất, sau đó, là đem cho công lý bất kỳsự trợ giúp nào mà tôi có thể.

Glaucon và những người khác khẩn cầu tôi đừng từ bỏ những luậnchứng, nhưng hãy giúp đỡ trong tất cả mọi cách để theo dấu và tìm lấy xem cônglý và bất công mỗi chúng là gì, và sự thật về những lợi ích tương ứng của chúng.Vì vậy, tôi nói với họ những gì tôi đã có trong não thức:

Plato - Republic (5)

2011-11-20T03:31:00.000-05:00

Plato

The Republic

(Πλάτων - Πολιτεία)

(tiếp theo)

QUYỂN 2

(Giản lược)

Không hài lòng với thànhquả đã có được ở cuối Quyển 1, Glaucon và Adeimantus đổi mới luận điểm củaThrasymachus. Để đáp lại, Socrates phải cho thấy rằng công lý là xứng đáng đượclựa chọn (a) vì chính nó, và (b) vì những hậu quả của nó (357a-358a). Socrateskhông hoàn tất luận điểm (a) của mình cho cho đến cuối Quyển 9.

Socrates chuyển tranh luậntừ công lý cá nhân sang công lý chính trị. Ông mô tả một thành phố lý tưởng,hay thành phố tốt đẹp hoàn toàn - Kallipolis.Sau khi định chỗ của công lý trong nó, ông sẽ tìm công lý trong linh hồn. Thànhphố đầu tiên ông mô tả bị Glaucon sa thải bởi như chỉ phù hợp cho những conlợn, không cho dân chúng Athens lịch lãm. Thành phố thứ hai thì sang trọng hơn.Tuy nhiên, trong nó có sự hiện diện của những thèm muốn nhiều hơn những nhu cầucần thiết được cung cấp trong thành phố đơn giản hơn trước đây của nó, dẫn đếnphe phái dân sự và chiến tranh. Để ngăn chặn những điều này đừng phá hủy thànhphố, cần có quân đội cảnh sát. Đây là những người giám hộ. Sở hữu tự nhiên vàgiáo dục cần thiết cho họ sẽ được mô tả tiếp theo. Vì huấn luyện âm nhạc bắtđầu trước huấn luyện thể dục, nội dung của giáo dục âm nhạc, đặc biệt nhữngloại câu chuyện nào mà những người giám hộ tương lai nên nghe về những vị gót vàanh hùng là đề mục đầu tiên của chuyện dạy dỗ này (377e).

Thơ Lê Thạch Thất

2011-11-15T23:01:00.012-05:00

Paterson

(James Newman Paterson – 1914-2011)

October 27, 2011

ai có thể hiểu cuộc đời cô đơn như thế nào

tôi nghĩ tôi hiểu, nhưng chiều nay đứng trước Paterson

tôi biết mình còn chưa hiểu

lối nào đến nghĩa trang cũng có lá trải trên đường,

vào thị trấn chạy quanh hồ, tôi dừng nhìn sóng bạc đang xô bờ tìm an tĩnh

trên màu thu khoác những đồi xa

trên những đàn chim duỗi cánh nhanh vội xếp hình V cùng bay nhẫn nại

trở về, đất và trời, và tất cả đang chuyển mình trở về

riêng tôi còn lang thang.

người ta thường nói đến cô đơn, nhưng có lẽ phải lâu lắm một người mới thật hiểu

có khi quá muộn tận cuối đời, mới gặp cô đơn thực sự

mênh mông biết chừng nào

Paterson trên bàn

Một bó hoa thưa cạnh hộp tro tàn

ông chăm chú, nghiêng nghiêng cúi nhìn tôi, nụ cười đôn hậu ấm mùa đông

thong thả và khoan hòa, con người nhã hiệp cuối cùng của thế kỷ đã ra đi

cao, gầy, ít nói, già và lặng lẽ

một người đã sống nhiều để hiểu nói cũng được mà không nói cũng được

có khi không nói để sự việc đẹp hơn

những gì chúng ta tưởng hiểu, có ý nghĩa trước sau

nhưng trong tận cùng có lẽ không có ý nghĩa nào cả

chẳng qua gán buộc và mong muốn chúng phải có.

Thế nên chúng tôi thỉnh thoảng nói, và hỏi, và trả lời

thường chen lẫn nhiều im lặng.

những cánh đồng thu dọn sạch

những luống đất ngay thẳng đã cày phơi đất màu xẫm đợi mùa sau

ngựa thản nhiên đứng, đàn bò tụ họp thảnh thơi, mặt ao thu yên tĩnh

những truông đầy giống cây Scots-pine nào đó lá bỗng úa vàng

hay chúng đang chết chăng

Thu qua đi gần hết tự bao giờ

trời không gió, những tháp điện có cánh quạt ngừng quay từng dãy ngẩn ngơ

chúng tần ngần ngóng chờ.

chỉ tôi còn vội vã

trên đường đến gặp lại Paterson

nằm đây, giữa cha, mẹ và em gái

tấm biển mới thêm vào giữa những tấm biển cũ mờ đất bụi

cỏ thưa không dấu hết tên những người trăm năm trước

trên đồi thu những cây tùng xanh, những bụi cây thấp, những bờ đá rêu

những cột đá hoa bóng dấu tuyết sương – những tên khắc để người sau trầm ngâm đứng hỏi quá khứ

dưới nắng thu những mặt đá không tiếng nói.

một phần tôi nào đó đã theo ông ra đi

rồi cùng tất cả đã trở về

quanh đây

nằm yên.

Lê Thạch Thất

Oct 27, 2011

(Thơ Tan - http://lethachthat.wordpress.com/)

Friedrich Nietzsche – Thơ

2011-11-11T07:59:00.006-05:00

Friedrich Nietzsche – Thơ

(Poèmes et fragments poétiques posthumes (1882-1888))

Tùng và Sấm sét

(1882)

Tôi lớn dậy vượt trên người và vật;

Và khi nói – không ai nói với tôi

Tôi lớn dậy quá cô đơn và quá cao vời:

Tôi đang đợi: điều gì tôi vẫn còn đang đợi?

Cạnh tôi là chỗ những đám mây nằm, —

Tôi đang chờ tia sét đầu tiên .

Kẻ Cô độc

(1882)

Tôi ghét cay đắng đi theo sau, những cũng ghét đứng dẫn đầu.

Tuân lệnh? Đừng hòng! Và cũng tệ hại – bằng ra lệnh!

Ai là người không muốn bị kinh sợ, đừng triệu kinh hoàng cho những người khác:

Thế nhưng chỉ kẻ đi bán rong sự sợ hãi có thể mới dẫn dắt kẻ khác.

Tôi ngay cả còn ghét dẫn dắt chính tôi!

Giống thú trên rừng và cá dưới biển, tôi yêu

Tự buông thả mình một lúc

Trong lẫn lộn nhẹ nhàng cuộn mình trầm tưởng

Rút về nhà thật xa bằng những thứ xa xôi

Tự lôi cuốn tôi về chính Tôi.

Nhân loại nát tan vì kẻ đòi “cứu đời”, xưng “yêu người”, nhưng “phải theo ta”, nhưng “phải tin ta”; kẻ ấy vốn chỉ là tên - “bán rong sự sợ hãi – từ của Nietzsche - Schrecken macht - kẻ “tạo kinh hoàng” trong thế giới thực này về một thế giới ảo bên kia. Giờ đây vẫn kiếm ăn như một con gà trống mù lòng – nay thêm bị lý trí đánh què một chân, quanh quẩn giữa những mảnh đời tham lam và ngu muội, tập tễnh trên sân nhân sinh bệnh tật, nghèo đói.

Sao không cao cả, đơn giản và chân thực - hãy chỉ một con đường thoát khổ – ai hiểu được khổ, thấy được chân lý - hãy lên đường.

Sét đánh sấm nổ - tự đốt đuốc lên mà đi!

(Trăng tròn tháng mười -2011)

Friedrich Nietzsche

Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ nhất

(Nov/2011)

Plato - Republic (4)

2011-11-03T10:30:00.046-04:00

Plato

The Republic

(Πλάτων - Πολιτεία)

(tiếp theo)

QUYỂN I
(tiếp theo và hết)

SOCRATES: Bây giờ, trong khichúng tôi đương nói, Thrasymachus đã cố gắng nhiều lần để dành lấy thảo luậnnhưng những người ngồi gần ông đã kìm ông lại, những người muốn nghe lập luậncủa chúng tôi cho đến kết thúc. Khi chúng tôi tạm dừng sau khi những gìtôi vừa nói, tuy nhiên, ông không thể giữ im lặng lâu hơn được nữa: thu mìnhlấy đà như một con thú hoang sửa soạn vùng lên, ông đã tự lao về chúng tôi nhưthể định xé chúng tôi ra từng mảnh. Polemarchus và tôi đã sợ hãi và bối rối khiông gầm vào giữa đám chúng tôi:

Những gì hai ông đã nóitrong xuốt thời gian này là vô nghĩa biết chừng nào, Socrates! Tại sao ông lạihành động như người ngây thơ, nhường lối cho nhau? Nếu ông thực sự muốn biếtcông lý là gì, đừng chỉ hỏi những câu hỏi và sau đó vỗ về chiều chuộng lòng yêudanh dự của ông bằng cách bác bỏ những trả lời. Ông biết rất rõ là đặt câu hỏidễ dàng hơn trả lời chúng. Hãy tự ông cho một trả lời của chính mìnhvà bảo cho chúng tôi biết ông nói công lý là gì. Và đừng có cho tôi biếtđó là quyền lợi, hưởng lợi, sinh lời tăng lãi, thêm của cải, hay sự ưu thắng,nhưng nói cho tôi biết rõ ràng và chính xác những gì ông hàm nghĩa định nói.Bởi tôi sẽ không chấp nhận thứ vô nghĩa như vậy từ ông.

Những lời ông nói làm tôigiật nảy mình và nhìn ông, tôi sợ. Và tôi nghĩ nếu tôi đã không nhìn thấy ôngtrước khi ông nhìn tôi, tôi sẽ bị chết điếng người [1].Tuy nhiên, như nó đã là, tôi ngẫu nhiên nhìn ông ấy cũng vừa khi ông đã giậnđiên lên vì luận chứng của chúng tôi, vì vậy tôi đã có thể trả lời; và hơi runmột chút, tôi nói:

Plato - Republic (3)

2011-11-03T09:50:00.016-04:00

Plato

The Republic

(Πλάτων - Πολιτεία)

(tiếp theo)

QUYỂN I

Tóm lược Quyển I

Trong The Republic, Plato, qua người thày dạy của ông là Socrates, đặt định để trả lời haicâu hỏi. Công lý là gì? Tại sao chúng ta nên công chính? Quyển I thiết lậpnhững thách thức này. Những người bàn luận tham dự vào một đàm thoại kiểuSocrates, tương tự như đã thấy trong tác phẩm trước đó của Plato. Giữa một nhómgồm cả bạn bè lẫn đối nghịch, Socrates đặt câu hỏi, "Công lý là gì?"Ông tiến hành để bác bỏ mọi định nghĩa đề nghị được đem lại, cho thấy trong mỗiđề nghị có chứa chấp những mâu thuẫn tiềm ẩn như thế nào. Tuy nhiên, chính ôngkhông đem đến một định nghĩa nào của ông, và cuộc thảo luận kết thúc trong mộtbế tắc — aporia, không thể tiến thêm xa hơn nữa, và những người đàmthoại cảm thấy bớt chắc chắn vào tin tưởng của họ hơn là khi họ bắt đầu tròchuyện. Trong những đàm thoại ban đầu của Plato, aporia thường báo hiệusự kết thúc. Republic sẽ vượt quá khỏi bế tắc quen thuộc này trong chínquyển sách kế tiếp, và Socrates sẽ phát triển một lý thuyết phong phú và phứctạp về công lý.

Bắtđầu quyển I; sau một lễ hội tôn giáo ở hải cảng Piraeus, Socrates đương sửasoạn quay trở lại thành Athens với người bạn trẻ Glaucon của ông, một người anhcủa Plato. Trên đường, Adeimantus, một người anh khác của Plato, và nhà quý tộctrẻ Polemarchus và một số đông nữa, bắt gặp hai người và đã thuyết phục họ đổiý ở lại, đến nhà Polemarchus. Ở đó, họ gặp cha của Polemarchus là Cephalus, vànhững người khác. Socrates và người chủ nhà lớn tuổi bắt đầu một cuộc thảo luậnvề giá trị của tuổi già. Thảo luận này nhanh chóng quay sang đề tài công lý.

Plato - Republic (2)

2011-10-29T11:39:00.025-04:00

Plato

The Republic

(Πλάτων - Πολιτεία)

(tiếp theo)

Giới thiệu

Không ainghi ngờ rằng Republic là một trong những công trình lớn nhất của triếthọc phương Tây. Không gì giống nó trước đó và rất ít giống nó sau đó, Republickết hợp sự giàu có triết học và văn học ở mức độ cao nhất trong một nỗ lựcđể trả lời câu hỏi quan trọng nhất của tất cả – chúng ta nên sống thế nào nếu chúng ta muốn sống tốt lànhvà được hạnh phúc? Công bằng hoặc bất công? đạo đức hay không đạo đức? Hơn thếnữa, trả lời của nó khi phát triển được dựa trên một giải thích phong phú khácthường về bản chất của con người chúng ta và bản chất của thực tại. Những môn học Đạođức, Chính trị, Thẩm mỹ, Triết học tôn giáo, Triết học về Não thức, Triếthọc về khoa học, Nhận thức luận, và Siêu hình học đều tất cả đan vào nhau trongnó, và những phát triển về sau của những môn học này đều đã được định hình sâuđậm từ sự đóng góp của Republic. Những triết gia ngày nay vẫn đọc Republic,như những người trước của họ đã làm, không phải vì lòng kính tín, nhưng vì nóvẫn tiếp tục thách thức, làm băn khoăn, và truyền cảm hứng. Triết học phươngTây chắc chắn không phải chỉ đơn giản là một loạt những chú thích trên văn bảntuyệt vời này, nhưng nhiều những câu chuyện đẹp nhất của nó bắt đầu ở đây.

PLATO

Plato(là tên thông tục - tên thật của ông là Aristocles) sinh ở Athens vào năm 429TCN và chết ở đó năm 348 / 7. Cha của ông, Ariston, dòng dõi bắt nguồn từCodrus, người được cho là vua của Athens trong thế kỷ XI TCN; mẹ của ông,Perictione, họ hàng với Solon, kiến trúc sư tinh thần của Hiến pháp Athens (594/ 3). Khi Plato còn là một đứa trẻ, cha ông qua đời và mẹ ông tái giá vớiPyrilampes, một người là bạn của Pericles, nhà chính khách vĩ đại của Athens.Do đó, Plato đã quen thuộc với chính trị Athens từ thơ ấu và được dự kiến chínhông rồi sẽ gia nhập. Tuy nhiên, kinh hoàng bởi những biến cố chính trị thựctại, bao gồm cả việc người đỡ đầu tinh thần và thầy dạy của mình là Socrates bịxử tử hình năm 399 TCN, thay vào đó, ông quay sang triết học, suy nghĩ chỉ nómới có thể mang lại công lý đích thực cho loài người, và đem lại sự chấm dứtnhững nội chiến và biến động chính trị (xem Seventh Letter 324b-326b).Trong the Republic, viếtkhoảng 380 TCN, ông đặt định những nền tảng cho nhận định này cùng một lúc vừabi quan lẫn lạc quan.

Plato - Republic

2011-10-26T06:07:00.021-04:00

Plato

The Republic

(On the Just)

(Πλάτων - Πολιτεία)

Lời dẫn nhập

Tập Republic làlời cãi Apology thực sự của Socrates, vì chỉ trong Republic, ôngmới đưa ra một giải thích đầy đủ về nội dung chủ đề đã cáo buộc ông qua lời kết án của Athens chống lại ông. Chủ đề đó là mối quan hệ giữa triết gia với cộng đồngchính trị.

Socrates bị cáo buộc làm những việc bấtchính - không tin tưởng vào các vị thần thành phố tin tưởng và làm hư thanhniên. Các buộc tội này không chỉ đơn giản liên quan với con người mang tênSocrates vốn cũng ngẫu nhiên là một triết gia, nhưng có nghĩa xa rộng hơn, là sựlên án tự thân các hoạt động triết học, và không đơn giản chỉ đại diện chothành phố Athens, nhưng thay mặt cho cộng đồng chính trị giống như vậy. Từ quanđiểm của thành phố, có vẻ như là một điều gì đó về những suy nghĩ và cách sốngcủa triết gia; qua đó những câu hỏi đặt ra về những vị gót của thành phố, là nhữngngười bảo vệ luật pháp của thành phố, và do thế làm cho triết gia thành mộtcông dân xấu, hoặc một người như thế thà thành phố không có là công dân của nócòn hơn. Như vậy sự hiện diện của một người như thế trong thành phố và sự hội họpbàn luận của ông với những người thuộc giới trẻ hứa hẹn nhất của tương laithành phố, làm cho ông thành một kẻ phá hoại hay lật đổ. Socrates là bất chínhkhông chỉ vì ông vi phạm pháp luật của Athens mà còn vì ông dường như không chấpnhận những niềm tin cơ bản vốn làm cho xã hội dân sự có thể có được.

Triết học đòi hỏi một lời tự cãi, tựbào chữa, một Apology nếu như nó có được chấp nhận vào xã hội dân sự. Tạithời điểm xét xử Socrates, triết học mới đến các thành phố, và nó có thể dễdàng bị nghiến nát. Triết gia phải bảo vệ mình trước thành phố, hoặc thành phốsẽ có được sự hợp pháp chính thức khi xua đuổi làm nản lòng hết mức sự gia nhậpcủa triết lý. Vụ xử án Socrates là cuộc khủng hoảng của triết học, và sự sống củanó bị đe doạ. Và trái với những gì con người hiện đại có thể nghiêng sang tintưởng, không phải là đơn giản rõ ràng rằng triết học là được chào đón là bổích, hoặc thậm chí vô hại, cho thành phố. Socrates chỉ ra điều này bằng sự kiệnlà trong Apology, ông hết sức chật vật phân biệt mình với những triếtgia khác, trong đó có những sophist. Ông dường như đồng ý rằng có thể cócâu hỏi - liệu một thành phố có muốn những thế hệ tương lai sẽ chăm sóc nó, cónên được phép làm bạn cùng giường về tư tưởng với triết gia hay không.

Plato - Phiên Tòa và cái Chết của Socrates (8)

2011-10-23T09:01:00.026-04:00

Πλάτωνας

Απολογία Του Σωκράτη

Plato

Phiên Tòa và cái Chết của Socrates

(tiếp theo)

Lời bạt

“Đời sống không bị tra xét là không đáng sống.”

Đó là “Απολογία Του Σωκράτη”- “Lời Socrates cãi trước tòa” đã khởi đầu cho tất cả. Viết khoảng 360 trước Công nguyên, bài tiểu luận nổi tiếng của Πλάτωνας (Plato, Platon) – chúng ta đọc ở đây – thường được biết như : Απολογία – Apologia – (từ Hy Lạp, có nghĩa là “lời cãi cho chính mình”); đã kể lại Socrates ra trước tòa như thế nào và cãi lại những cáo buộc ông đã làm hư hỏng thanh niên Athens và phạm tội bất tôn kính những vị gót của Athens, có lẽ với những suy tưởng triết học của ông. Có mặt trong phiên tòa lịch sử này, Plato kể lại thái độ và quan điểm của người thầy mình, cho thấy trước sau Socrates đã từ chối không bày tỏ hối tiếc nào về lối sống của mình, thậm chí còn đi xa hơn như ví mình một “con mòng” cố gắng để khấy động một “con ngựa lười biếng” (hiểu như xã hội Athens). Vào thời điểm đó, Socrates là một nhân vật gây tranh cãi trong thành phố và đặc biệt không được ưa thích. Ông đã thách thức suy nghĩ của bất kỳ ai thông qua phương pháp elenchus – như chúng ta đã thấy trong Euthyphro, - đối thoại không dứt và vòng quanh và rồi luôn luôn ngừng ở một – aporia - không lối thoát, và ông công khai đặt câu hỏi về những gót Athens tôn thờ vào thời điểm đó. Theo như Plato cũng như Xenophon. Socrates đã có thể tránh thoát tội chết và có thể trốn khỏi Athens sau khi ông bị kết tội. Nhưng ông như đã chọn cái chết để chứng minh những nguyên tắc sống của mình. Qua lời cãi của ông – dù cảm động - chúng ta thấy ông thậm chí không cố gắng thuyết phục những người nghe là mình vô tội. Tuy nhiên, trong khi bài phát biểu của Socrates sẽ tiếp tục ảnh hưởng vào sự hình thành ngàn năm của tư tưởng phương Tây, một ban bồi thẩm gồm các đồng bào ông đã không bị thuyết phục: ở tuổi 70, họ đã đồng ý ông phạm tội và bị kết án tử hình – uống chất độc lấy từ cây hemlock - một phán quyết, theo Plato, không làm ngạc nhiên nhà hiền triết. “Bây giờ lúc ra đi đã đến. Tôi đi để chết, quí vị đi để sống.” Plato nhắc lại lời Socrates khi nghe tuyên án. “Ai trong chúng ta đi đến phần số tốt hơn thì không người nào biết, chỉ trừ gót”. Ung dung, tự tín, không một lời xin lỗi nào!

Trong Lịch sử Triết học phương Tây, Russell cho chúng ta một tóm lược về vụ án Socrates như sau:

“Truy tố đã dựa trên sự buộc tội cho rằng, “Socrates là một kẻ làm tà ác, và là một người kỳ dị khác thường, tìm kiếm trong những điều sâu dưới đất và cao trên trời, và làm cho cái tồi tệ hơn xuất hiện ra như lý lẽ tốt hơn, và giảng dạy tất cả điều này cho những người khác”. Nền tảng thực sự của ác cảm thù địch đối với ông, đã là gần như chắc chắn, ông bị xem như thông đồng với phái quí tộc; hầu hết những học sinh của ông thuộc về phe này, và một số, ở những chức vị có quyền lực, đã tự chứng tỏ họ rất độc hại. Nhưng nền tảng này đã không thể được dùng làm bằng chứng, vì luật ân xá. Ông đã bị kết phạm tội bởi một đa số, và theo như pháp luật lúc ấy của Athens, đã mở cho ông để được đề nghị một vài hình phạt nhẹ hơn cái chết. Những người xử án đã phải lựa chọn, nếu như họ đã tìm thấy bị cáo là phạm tội, giữa hình phạt của bên công tố đòi hỏi và của bên biện hộ đề nghị. Như thế, đã là vì quyền lợi của Socrates để đề nghị một hình phạt đáng kể, mà tòa án có thể chấp nhận là thích đáng. Tuy nhiên, ông đề nghị một phạt vạ bằng ba mươi đồng tiền mina, mà một số bạn của ông (bao gồm cả Plato) đã sẵn sàng đứng bảo đảm. Điều này đã là một hình phạt rất nhỏ đến nỗi tòa án đã khó chịu, và đã lên án ông với tội tử hình bằng một đa số lớn hơn với so với lúc đã thấy ông phạm tội. Không hồ nghi gì rằng ông đã thấy trước kết quả này. Rõ ràng là ông đã không có ước muốn tránh án tử hình bằng những nhượng bộ mà có thể được xem như thừa nhận tội lỗi về mình.” (Bertrand Russell - Lịch sử Triết học phương Tây – bản dịch LDB)

Plato - Phiên Tòa và cái Chết của Socrates (5)

2011-10-19T14:46:00.011-04:00

Plato

Phiên Tòa và cái Chết của Socrates

Lời Socrates cãi trước tòa

Apology

(tiếp theo)

[Ban bồi thẩm bây giờ cho phán quyết của họ là có tội, và Melelus yêu cầu hình phạt tử hình.]

2. Bản án

Có nhiều những lý do khác khiến tôi không giận dữ với quí vị vì kết án tôi, thưa quí vị bồi thẩm, và những gì đã xảy ra đã chẳng phải không thấy trước [1]. Tôi ngạc nhiên nhiều hơn về số phiếu bỏ ở mỗi bên, vì tôi đã không nghĩ rằng quyết định sẽ là bằng ít phiếu đến như thế, nhưng bằng một số rất nhiều [2]. Như nó là, một xê dịch của chỉ ba mươi phiếu, đã tha bổng tôi. Tôi nghĩ rằng bản thân mình đã xóa sạch những buộc tội của Meletus, và không chỉ vậy, nhưng là rõ ràng sạch hết với tất cả những điều đó, nếu Anytus và Lycon đã không dự vào cùng ông ta trong việc buộc tội tôi, ông hẳn sẽ bị phạt một ngàn drachmas vì không nhận được một phần năm của phiếu kết tội.

Ông ta thẩm định hình phạt là án chết. Vậy hãy như thế đi. Phản thẩm định nào đây tôi nên đề nghị với quí vị, thưa quí vị bồi thẩm? Rõ ràng nó sẽ phải là một hình phạt xứng đáng cho tôi, và có phải tôi đáng phải chịu xử chết, hoặc phải nộp phạt bởi vì tôi đã cố tình không sống một đời im lặng, nhưng đã xao lãng những gì bận rộn hầu hết mọi người: sự giàu có, công việc gia đình, chức vị của tướng lãnh, hoặc của nhà hùng biện chính trị, hoặc trong những cơ quan khác, những club chính trị và những phe phái xã hội, vốn hiện hữu trong thành phố? Tôi nghĩ chính mình quá chân thực, khó sống xót nếu tôi tự mình bận rộn với những điều đó. Tôi đã không theo con đường đó vốn có thể đã làm cho tôi thành vô dụng hoặc với quí vị hoặc với chính bản thân tôi, nhưng tôi đã đi đến từng mỗi quí vị trong riêng tư, và đã bàn bạc với người ấy những gì tôi nói là lợi ích lớn nhất, bằng cách cố gắng thuyết phục ông ta đừng chăm sóc với bất kỳ tài sản nào của mình trước khi chăm sóc chính mình, xem mình có là tốt và khôn ngoan nhiều đến như có thể được hay chưa, đừng có quá chăm sóc với những sở hữu của thành phố nhiều hơn với chính thành phố, và chăm sóc cho những thứ khác trong cùng một lối. Có những gì tôi xứng đáng với tư cách là một người như vậy? Một vài điều tốt, thưa quý vị đoàn bồi thẩm, nếu tôi thực sự phải làm một thẩm định theo như những công lao đáng thưởng của tôi, và cái-gì-đó thích hợp. Những gì phù hợp với một ân nhân nghèo là người cần sự nhàn rỗi để khuyên nhủ quí vị? Không có gì là phù hợp hơn, thưa quý vị, là cho một người như thế được đãi ăn trong dinh Prytaneum [3], rất phù hợp nhiều với ông ta, hơn với bất cứ ai trong quí vị đã giành được một chiến thắng tại Olympia với một cặp hoặc một đoàn ngựa. Những người chiến thắng ở Olympia làm quí vị nghĩ mình sung sướng, tôi làm cho quí vị được sung sướng [4]. Bên cạnh đó, ông ta không cần thực phẩm, nhưng tôi cần. Vì vậy, nếu tôi phải làm một thẩm định cho đúng với những gì tôi xứng đáng, tôi định giá nó như vầy: những bữa ăn miễn phí trong dinh Prytaneum.

Plato - Phiên Tòa và cái Chết của Socrates (4)

2011-10-17T18:34:00.024-04:00

Plato

Phiên Tòa và cái Chết của Socrates

Lời Socrates cãi trước tòa

Apology

(tiếp theo)

1.3.1.1. Đối chất với Meletus

1.3.1.1. Đối chất thứ nhất: về giáo dục giới Trẻ

Ông ta nói rằng tôi phạm tội làm hư hỏng giới trẻ, nhưng tôi nói rằng Meletus thì phạm tội về xử sự những vấn đề nghiêm trọng một cách nông nổi, về mang người ta ra tòa một cách vô trách nhiệm, và về tự tuyên xưng là thành thật lo lắng đến những sự việc vốn không một điều nào trong số đó mà ông đã từng bận tâm, và tôi sẽ cố gắng để chứng minh rằng điều này là như vậy [1]. Hãy đến đây và nói cho tôi biết, Meletus. Ông có chắc chắn xem đó là điều quan trọng nhất rằng những người trẻ của chúng ta nên tốt càng nhiều càng tốt đến mức có thể tốt được? [2] - Đúng thực, tôi có vậy.

Vậy đến đây, hãy nói với đoàn bồi thẩm ai là người làm chúng tốt hơn. Ông hiển nhiên là biết, nhìn theo sự lo lắng của ông. Ông nói rằng ông đã khám phá được con người làm hư hỏng chúng, cụ thể là tôi, và ông mang tôi ra đây và buộc tội tôi với đoàn bồi thẩm. Nào, hãy thông báo với đoàn bồi thẩm và kể cho họ biết người đó là ai. Ông thấy chưa, Meletus, ông im lặng và không biết nói gì. Không phải là điều này xem dường đáng xấu hổ cho ông, và là một bằng chứng đầy đủ về những gì tôi nói, rằng ông đã không từng quan tâm với bất kỳ những điều này? Hãy kể cho tôi biết, thưa ngài khả kính của tôi, ai là người làm thanh niên của chúng ta tốt hơn? - Pháp luật.

Plato - Phiên Tòa và cái Chết của Socrates (6)

2011-10-16T09:08:00.008-04:00

Plato

Phiên Tòa và cái Chết của Socrates

Crito

(tiếp theo)

Dẫn nhập vắn tắt:

Đàm thoại diễn ra trong nhà tù tại Athens, nơi Socrates đang chờ thi hành án tử hình. Mặc dù ngắn gọn, Crito là một đàm thoại khó hiểu và có phần nào hơi lộn xộn. Khó khăn của Plato phải giải quyết trong khi viết đàm thoại này là bằng cách nào đó biện minh cho quyết định của Socrates ở lại trong tù chứ không chịu trốn thoát, mặc dù có quan điểm mình đã bị lên án một cách sai trái nếu không là oan uổng. Để làm điều này, Plato đã phải vẽ ra một sự phân biệt giữa pháp luật công chính, mà Socrates phải tuân theo bằng cách ở lại trong tù, và những hành vi bất công của những người buộc tội Socrates, là những người đã kết án ông phải chết.

Sự nổi tiếng đặc biệt của Crito phần lớn dựa trên ý tưởng về một hợp đồng trong xã hội, hay khế ước xã hội mà ở đây Plato giới thiệu. Đây là gợi ý đầu tiên trong nền văn minh phương Tây rằng một hệ thống pháp luật tồn tại như là một kết quả của một loại hợp đồng giữa những cá nhân và Nhà nước; và từ đây, ý tưởng này đã có một tác động trong lịch sử hết sức lớn lao, sâu xa, và lâu dài trên thế giới cho đến tận thời hiện đại chúng ta. Dĩ nhiên, như tất cả những văn bản triết học cổ điển khác, khi đọc Crito, chúng ta phải lội qua những lập luận rắc rối này, như tìm hoa giữa đám cỏ dại và ngay cả gai góc, nhưng đó là một động lực tuyệt vời để thúc đẩy chúng ta nhìn, hay nhìn lại, và đặt hay đặt lại, rồi giải quyết những vấn đề xung quanh hai khái niệm Công lý và Pháp luật cho chính mình và cho xã hội của mình đương sống. Chúng ta biết, ở đây, cũng như Republic – một tác phẩm triết học vĩ đại của Plato – vốn vẫn được xem như văn bản tất yếu và bất hủ mở đầu của chính trị học - mục tiêu của Plato không phải là trình bày các phán quyết cuối cùng về bất cứ vấn đề cụ thể nào. Ông chọn hình thức đàm thoại một phần lớn là vì ông muốn khuyến khích chúng ta suy nghĩ cho chính mình. Vấn đề được đặt ra và những gợi mở để thử thách chúng ta, và chỉ duy thế thôi, đã làm nên giá trị của bản văn này.

Trong Crito có những nhân vật sau đây:

a. Socrates - Qua Crito chúng ta thấy ở đây một ông già bảy mươi, ngồi trong tù và đang chờ bản án sắp thi hành.

b. Crito - Một người bạn cũ và trạc tuổi Socrates, là nhân vật đàm thoại chính. Crito cũng là người theo Socrates một thời gian dài, và giờ đây vô cùng quẫn trí trước những gì sắp xảy ra cho Socrates. Crito sẵn sàng làm hầu như bất kỳ hy sinh nào để cứu mạng sống cho Socrates.

c. Pháp luật của Athens - Không phải là một nhân vật theo nghĩa thông thường của từ này; thực tế là Socrates đã nhân vật hóa pháp luật của Athens trong lập luận của ông, cho nó một tiếng nói.

Người dịch
Lê Dọn Bàn

Arthur Rimbaud - Ô saisons, ô châteaux

2011-10-09T10:48:00.020-04:00

Ôi tháng năm, Ôi lâu đài

Ô saisons, ô châteaux

Arthur Rimbaud

Ôi tháng năm, Ôi lâu đài,

Có hồn nào không lần lầm lỡ?

Ôi tháng năm, Ôi lâu đài,

Tôi đã học đòi phép thuật

Của Hạnh phúc vốn không ai tránh khỏi.

Ôi vạn tuế nó, mỗi lần

khi gà chàng Gôloa gáy rộn.

Nhưng! tôi không còn đâu ham muốn,

Nó quán xuyến đời tôi.

Thần tình này! chiếm hồn và xác,

Ném tất cả mọi gắng sức tan tác

Lời tôi nói hiểu gì đây?

Nó chạy trốn rồi bay!

Ôi tháng năm, Ôi lâu đài!

[Và nếu bất hạnh kéo tôi đi,

Điếm nhục của nó tôi chắc chắn.

Than ơi chắc khinh miệt của nó!

Giao tôi vào cái chết nhanh nhảu nhất!

- Ôi tháng năm, Ôi lâu đài!

Có hồn nào không lần lầm lỡ?]

Arthur Rimbaud [1]

(1854–1891)

(Viết năm: 1872 - In lần đầu tiên: 1886)

Guilliam Apollinaire - Vĩnh Biệt

2011-10-06T17:12:00.009-04:00

Vĩnh Biệt

L’Adieu

Guilliam Apollinaire

Anh đã hái nhánh bruyère này

Mùa thu đã chết em hãy nhớ điều ấy

Trên mặt đất chúng ta sẽ không thấy nhau nữa

Mùi thời gian nhánh bruyère

Còn anh hãy nhớ rằng em chờ anh.

Apollinaire

(J'ai cueilli ce brin de bruyère

L'automne est morte souviens-t'en

Nous ne nous verrons plus sur terre

Odeur du temps brin de bruyère

Et souviens-toi que je t'attends)

Guilliam Apollinaire (1880-1918)

Plato - Phiên Tòa và cái Chết của Socrates (7)

2011-10-06T04:32:00.008-04:00

Plato

Phiên Tòa và cái Chết của Socrates

(tiếp theo)

Phaedo

Dẫn nhập vắn tắt:

Chuyện xảy ra trong thị trấn Phlius hẻo lánh ở vùng Peloponnesus, Echecrates gặp Phaedo người vùng Elis, Phaedo là người có mặt trong những giờ phút cuối cùng của Socrates tại nhà giam ở thành Athens. Thiết tha muốn nghe diễn tiến câu chuyện từ một nhân chứng trực tiếp, Echecrates ép nài Phaedo kể cho mình nghe về những gì đã xảy ra. Và đàm thoại Phaedo này, là những gì Plato viết qua lời Phaedo.

Phaedo có thể đứng bên Republic như những đàm thoại triết học sâu xa nhất của Plato. Phaedo bắt đầu bàn sâu về Lý thuyết Thể Dạng, đưa ra những luận chứng mạnh mẽ bênh vực một đời sống triết lý, chủ trương lấy triết học làm đuốc soi đường sống, và đặc biệt quan điểm của Plato về linh hồn và những luận chứng về sự bất tử của linh hồn. Nhất là huyền thoại về số phận của linh hồn con người sau cái chết, trong thế giới bí ẩn bên kia. Ở đây Plato đã đối thoại với những triết gia trước ông, lý thuyết về thế giới và linh hồn, đặc biệt của Pythagoras, Anaxagoras, và Heraclitus.

Phaedo cũng ghi lại những giờ phút cuối cùng của nhân vật Socrates, hết sức sống động và có những chi tiết làm mủi lòng người đọc xưa lẫn nay; mọi người đều không quên lời Socrates lúc lâm chung, chết đã nửa thân, vẫn dặn người bạn già Crito – nhớ cúng thần một con gà! – Nếu chúng ta đều là những bệnh nhân trong đời sống, ra khỏi đời này có lẽ là cách chữa chạy hay nhất và may ra là cách duy nhất khỏi được bệnh sống! Nhưng đó là những tin tưởng của thày trò Socrates và Plato vào một thế giới bên kia. Hiển nhiên tin tưởng đó khiến Socrates đã chết thanh thản, yên tĩnh, có phần hân hoan như chờ đợi trước một gì đang hé mở tươi sáng, tốt lành, may mắn hơn những gì đang có, lúc cuối cùng, ở đây. Và như thế trong Phaedo, nhân vật Socrates của chúng ta uống thuốc độc cây hemlock, điềm nhiên thi hành bản án đã biết một tháng trước đó trong Apology và ra đi. Cảnh chết trong Phaedo là cảnh chết nổi tiếng nhất và cũng mang nhiều ý nghĩa nhất trong lịch sử phương Tây. Những chi tiết của nó chắc chắn sẽ còn được bàn luận lâu dài chừng nào còn nhân loại và nền văn minh đó.

Một chỗ khác, có nhiều thì giờ tôi sẽ dịch trọn Phaedo (với Republic) – nhưng ở đây, chỉ trích một đoạn ngắn, cuối cùng của Phaedo có liên quan trực tiếp đến nhân vật Socrates và cái chết của ông. Phaedo là một kiệt tác triết học lớn của Plato, trong đó ông cho thấy ngòi bút tài hoa của nhà viết tản văn, và ngòi bút sâu sắc của một bậc thày triết học. Những vấn đề khó khăn có nội dung triết lý hết sức sâu xa lồng trong một câu chuyện sống động và được kể bằng giọng lôi cuốn người đọc. Thế nên Phaedo là một tác phẩm kinh điển triết học hiếm hoi vì có thể đọc dễ dàng và thích thú, trước khi đi sâu vào nghiên cứu nội dung các vấn đề triết lý đã mở ra cho chúng ta từ bản văn Phaedo này.

Socrates – cũng như bao nhiêu con người đã đi qua trần gian này, Socrates cũng phải chết; chúng ta hẳn không quên thí dụ về tam đoạn luận nổi tiếng, quen thuộc; có lẽ là tam đoạn luận đầu tiên chúng ta đã học – “Socrates là người, người ai ai cũng chết, nên Socrates cũng chết”. Thế nhưng cái chết của Socrates là một cái chết khác lạ. Những chi tiết trong Phaedo bắt đầu cho chúng ta biết sự khác lạ này. Cái chết và cách chết của một người cũng phản ảnh con người đó và ảnh hưởng những người ở lại; nên Plato đã khôn khéo dùng chính cái chết của Socrates để nói với chúng ta – về chân dung người thày của mình:

“Một người, chúng tôi sẽ nói, là trong tất cả những người chúng tôi đã biết, là bậc nhất, và cũng là người khôn ngoan và ngay thẳng nhất.”

Plato - Phiên Tòa và cái Chết của Socrates (3)

2011-09-28T05:34:00.026-04:00

Plato

Phiên Tòa và cái Chết của Socrates

Lời Socrates cãi trước tòa

Apology

(tiếp theo)

[Những người buộc tội nói xong, giờ đến phiên Socrates:]

1. Lời cãi

1.1. Mở đầu

Các công dân Athens [1], tôi không biết những người buộc tội tôi đã tác động quí vị như thế nào, về phần tôi, tôi hầu như chính mình đã bị cuốn đi mất, không tự cưỡng được, vì họ đã nói đến thuyết phục làm sao. Tuy nhiên, khó có bất cứ một điều nào trong những gì họ nói được là sự thật. Trong số những dối trá đã kể, một điều đặc biệt làm tôi ngạc nhiên, cụ thể là quí vị nên cẩn thận đừng để bị lừa dối bởi một người ăn nói khôn khéo như tôi. Rằng họ không xấu hổ vì bị những sự kiện chứng minh ngay lập tức là sai, khi tôi cho thấy bản thân tôi không phải là một người ăn nói khôn khéo gì hết tất cả, mà tôi nghĩ là đáng xấu hổ nhất về phần họ, trừ khi thực sự họ gọi một ai ăn nói khôn khéo là người nói sự thật. Nếu họ định nói thế, tôi sẽ đồng ý rằng tôi là một nhà hùng biện, nhưng không phải theo lối của họ, thực vậy, như tôi nói, thực sự không có gì họ nói là sự thật. Từ tôi, quí vị sẽ nghe toàn bộ sự thật, có Zeus chứng giám, thưa quí vị, mặc dù không diễn tả trong những câu thêu thùa hoa mỹ và kiểu cách giống như của họ, nhưng mọi sự việc nói một cách ngẫu nhiên và những gì nảy đến đầu trước tiên sẽ nói trước, vì tôi đặt tin tưởng vào công lý của những gì tôi nói, và không để cho một ai trong quí vị mong đợi bất cứ điều gì khác. Nó sẽ không phù hợp ở tuổi của tôi, dù nó có thể hợp với một người trẻ tuổi, đùa nghịch với lời với chữ như khi tôi xuất hiện trước quí vị.

Emily Dickinson - Tên – của nó – là “Thu” —

2011-09-22T02:51:00.016-04:00

Tên – của nó – là “Thu” —

The name — of it — is "Autumn" —

Emily Elizabeth Dickinson

(1830–1886)

Tên – của nó – là “Thu” –

Sắc – của nó – là Máu –

Một động mạch – trên Đồi –

Một tĩnh mạch – dọc Lối –

Những Giọt lớn – khắp Nẻo –

Và Ô, thuốc Màu trút –

Khi Gió – động Vũng Trũng –

Và tràn Mưa Đỏ tươi –

Nó tưới lên Mũ –dưới thấp –

Nó đọng những Vũng đỏ thậm –

Rồi – xoáy như đóa Hồng – cuốn xa –

Theo những Bánh Xe đỏ thắm –

Emily Elizabeth Dickinson

Lê Dọn Bàn tạm dịch

(The name — of it — is "Autumn" —

The hue — of it — is Blood —

An Artery — upon the Hill —

A Vein — along the Road —

Great Globules — in the Alleys —

And Oh, the Shower of Stain —

When Winds — upset the Basin —

And spill the Scarlet Rain —

It sprinkles Bonnets — far below —

It gathers ruddy Pools —

Then — eddies like a Rose — away —

Upon Vermilion Wheels — )

Emily Dickinson - Tôi là Không-Ai – bạn là ai?

2011-09-21T09:39:00.017-04:00

Tôi là Không-Ai – bạn là ai?

I'm Nobody! Who are you?

Emily Elizabeth Dickinson
(1830 - 1886)

Tôi là Không-Ai – bạn là ai?

Có phải – Không-Ai – cả bạn nữa?

Vậy có hai kẻ là chúng ta!

Đừng nói, họ sẽ quảng cáo – bạn biết đấy!

Khiếp hãi thật – khi là – Một-Ai đó

Tênh hênh trần trụi làm sao – như con ếch

Ồm ộp xưng tên - suốt tháng hè dài -

Vang dội một cõi bùn lầy ngưỡng phục!

Emily Elizabeth Dickinson

Lê Dọn Bàn tạm dịch

(I'm Nobody! Who are you?

Are you -- Nobody -- Too?

Then there's a pair of us!

Don't tell! they'd advertise -- you know!

How dreary -- to be -- Somebody!

How public -- like a Frog --

To tell one's name -- the livelong June --

To an admiring Bog!)

Plato - Phiên Tòa và cái Chết của Socrates (2)

2011-09-21T04:20:00.007-04:00

Plato

Phiên Tòa và cái Chết của Socrates

Lời Socrates cãi trước tòa

Apology

(tiếp theo)

Lời Socrates cãi trước Tòa (The Apology of Socrates) là một trong những tài liệu sớm nhất hiện có của triết học Hylạp - tất cả những gì trước đó hầu hết đã bị thất lạc và chỉ còn được biết qua những đoạn trích dẫn trong những tác phẩm về sau này. Lời Socrates cãi trước tòa, cho ta biết gần trọn những gì xem như thường được biết về Socrates, qua lời kể của Plato, học trò của ông, và là một triết gia có vị trí rất đặc biệt và duy nhất do ảnh hưởng lớn lao và lâu dài của ông trên toàn bộ triết học phương Tây. Thế nên, Lời Socrates cãi trước Tòa, vẫn còn là một dẫn nhập lý thú, đưa vào nền triết học quan trọng đó, và là văn bản truyền thống hoàn chỉnh đầu tiên vẫn phải đọc để nghiên cứu Hylạp cổ điển.

Mặc dù ý nghĩa đã thay đổi qua thời gian, từ “apología“ trong tiếng Hylạp, đơn giản và chính xác chỉ có nghĩa là bào chữa, hay là một bài phát biểu để bào chữa. Trong phiên tòa xử ông, khoảng năm 399 TCN, Socrates làm thính giả của mình ngạc nhiên, sau những lời cãi trước tòa hùng hồn của ông, xem ra như ông có ý tự để mình bị buộc tội, và chịu xử chết bằng độc dược sau đó.

Và như thế, những câu hỏi sẽ mở ra cho người đọc, bắt đầu với Socrates, nghĩa là bắt đầu với vị triết gia được xem như đã chính thức khai mở triết học phương Tây, đưa chúng ta vào triết học, ở thuở bình minh của nó, tại thành Athens, và cũng có thể như thế, nói rằng triết học phương Tây đã mở đầu bằng một cái Chết, cái chết của Socrates.

Như vẫn được tin tưởng, bốn trăm năm sau, thêm một cái Chết nữa, khai mở một tôn giáo mới; Như thế cả toàn bộ tư tưởng phương Tây, đều mở đầu với những cái chết đậm dấu từ hai nhân vật có thân thế lịch sử, một mù mờ, và một đầy huyền thoại.

Lê Dọn Bàn

Giới thiệu

1. Xung quanh vụ án xử Socrates

Theo chính lời Socrates, ông đã bị đem ra xét xử hai lần tại Athens: một lần trên sân khấu của vở kịch khôi hài Clouds của Aristophanes, và một lần trong tòa án của quan archon trưởng, với hội đồng bồi thẩm gồm khoảng 500 công dân thành Athens của ông (Plato, Apology). Trong phiên tòa thứ hai, hoặc chính xác hơn, trong bài phát biểu của Socrates tự cãi trước phiên tòa này – chúng ta cũng có hai phiên bản. Đầu tiên là của Plato, người tự cho biết là có mặt tại phiên tòa. Thứ hai là Xenophon, tuy không có mặt nhưng tường thuật một số những gì ông đươc nghe Hermogenes kể lại, người này có thể đã có mặt tại phiên tòa. Về vở kịch khôi hài Clouds, chúng ta không còn văn bản như Socrates nhắc trong Apology, nhưng một văn bản đã sửa chữa muộn hơn về sau. Dù sao đi nữa, trong chủ yếu nội dung vẫn là một, như chúng ta có thể thấy so với tự mô tả của Socrates trong đó.

Hai đàm thoại khác của Plato - Euthyphro và Crito liên quan chặt chẽ và soi sáng thêm Apology theo những cách khác nhau. Euthyphro diễn ra khi Socrates trên đường đến tòa án của quan archon trưởng cho một buổi điều trần sửa soạn cho phiên tòa chính thức, và Euthyphro bàn về một chủ đề - lòng đạo hạnh - vốn là trọng tâm của phiên tòa. Crito xảy ra tại nhà tù nơi Socrates bị giam sau khi bị kết tội không-đạo hạnh và đã bị kết án tử hình, Crito bàn về những lý do của ông khi chấp nhận những gì ông tin là một phán quyết và kết án bất công. Trong cả hai đàm thoại, chúng ta thấy Socrates tham dự vào những hoạt động triết học mà chúng ta chỉ được nghe mô tả trong Apology.

Ở Phaedo, cũng như Crito, chúng ta thấy Socrates trong tù, bây giờ đang chờ đợi án tử hình sắp xảy ra. Ông nói về cái chết, về triết lý của ông, và về thế giới bên kia. Sau đó, “với đặc tính bình tĩnh của ông trong nghịch cảnh, và trong sự trung thành hoàn toàn với những nguyên tắc của mình, ông uống nước cây hemlock và chết”.

Ở trên là những gì qua ngòi bút tài hoa của Plato. Trong Clouds của nhà viết kịch Aristophanes, người được xem là cha đẻ của hài kịch, hoàng tử của hài kịch Hylạp, chúng ta thấy một chế nhạo gây cười về một Socrates, người được trình bày như là một sophist, kẻ lật đổ của những giá trị truyền thống của Athens - gồm những giá trị tôn giáo.

Trong Apologia Socratous (Socrate bào chữa trước hội đồng bồi thẩm) của Xenophon, một người có thân thế khắc hẳn hai tác giả kể trên, thuộc giới điền chủ bình dân, từng là một tướng quân, bạn của Socrates, sau cùng về già là sử gia. Trong Xenophon, chúng ta gặp một Socrates rất khác với Socrates cả của Plato và của Aristophanes. Ở đây, Socrates là một người hoàn toàn chính thống trong những vấn đề tôn giáo, và là người đã khiêu khích ban bồi thẩm đi đến bất công kết án ông tội không-đạo hạnh, bởi ông muốn (chọn cái chết để) tránh những đau đớn của tuổi già.

Plato - Phiên Tòa và cái Chết của Socrates

2011-09-20T03:18:00.024-04:00

Plato

Phiên Tòa và cái Chết của Socrates

Euthyphro – Apology - Crito - Cảnh chết trích từ Phaedo

Bản Anh ngữ của G. M. A. Grube “The Trail and Death of Socrates”. Hackett; Indianapolis, Indiana: 1920

Triết học Tây phương mở đầu bằng một cái Chết,

cái chết của Socrates.

Người Dịch
Lê Dọn Bàn

GIỚI THIỆU

Tại thời điểm xử án và chấp hành bản án của mình năm 399 BC, Socrates đã bảy mươi tuổi. Ông đã sống xuốt thời đại của Pericles khi Athens ở trên đỉnh cao sức mạnh đế quốc và uy lực văn hoá của nó, sau đó qua 25 năm chiến tranh với Sparta, dẫn đến Athens bị bại trận năm 404, nối tiếp là cuộc cách mạng do tập đoàn lãnh đạo, và cuối cùng, sự phục hồi của nền dân chủ. Trong hầu hết thời gian này, ông là một nhân vật nổi tiếng, khai triển triết lý của ông về cuộc đời trên những đường phố của Athens với bất cứ ai là người quan tâm lắng nghe. “Sứ mệnh” của ông, như ông giải thích trong lời cãi trước tòa (Apology) là để phơi bày sự vô minh của những người nghĩ rằng mình khôn ngoan và cố gắng thuyết phục những công dân thành phố của ông là mỗi người chịu trách nhiệm về những thái độ đạo đức của mình. Những đàm thoại ban đầu của Plato, trong đó Euthyphro là một thí dụ hay, cho thấy ông tìm kiếm để định nghĩa những thuật ngữ về đạo đức và đặt những câu hỏi khó đáp. Không có lý do gì để giả định rằng những câu hỏi này đã chỉ hạn chế vào đời sống của những cá nhân. Thật vậy, nếu ông đặt câu hỏi về những nguyên tắc cơ bản của nền dân chủ, và với nó đã cũng chấp nhận và thực hiện bất cứ một điều gì giống như thái độ Plato đã gán cho ông, không phải tự hỏi nền dân chủ vừa được khôi phục (tại sao) nên xem ông có một ảnh hưởng xấu trên giới trẻ.

Với sự phát triển của nền dân chủ và trong sự dậy men của trí thức chin mùi trong thế kỷ thứ năm TCN, đã cảm thấy có một nhu cầu cho giáo dục cao cấp hơn. Để đáp ứng, đã khởi phát một số giáo sư du hành, những người được gọi là những nhà Sophist. Tất cả trong số họ đã dạy khoa hùng biện, nghệ thuật nói trước công chúng, vốn đã là một vũ khí mạnh mẽ, bởi vì tất cả những quyết định quan trọng đã được thực hiện bởi những hội đồng của công dân thuộc nam giới trưởng thành, hoặc ở những tòa án với bồi thẩm đoàn rất lớn. Không có gì đáng ngạc nhiên, trong não thức công chúng, Socrates thường bị nhầm lẫn với những nhà sophist này, vì cả hai đều có khả năng đặt câu hỏi về những giá trị đã được thiết lập và được thừa kế. Nhưng những khác biệt của họ là quan trọng: Những sophist tuyên xưng đưa người ta đi trên đường đến thành công, trong khi Socrates phủ nhận rằng ông đã dạy bất cứ một điều gì, những đàm thoại của ông nhằm khám phá ra sự thật, khi có được kiến thức và sự hiểu biết về cuộc đời và những giá trị của nó, vốn ông nghĩ là cơ bản nhất của một cuộc sống tốt đẹp và của triết học, với ông là một đạo đức cũng như một theo đuổi trí thức. Do đó nghịch lý nổi tiếng của ông là - đạo đức là kiến thức - và rằng khi người ta làm điều sai lầm đó là chỉ bởi vì họ không biết bất kỳ gì tốt hơn. Chúng ta thường được bảo rằng trong lý thuyết này, Socrates bỏ qua ý chí, nhưng điều đó là vướng một phần ngộ nhận. Mục đích là không phải lựa chọn điều đúng, nhưng là trở thành kiểu như con người không thể chọn điều sai, và là những ai không còn có bất kỳ sự lựa chọn nào trong vấn đề. Đây là những gì ông đôi khi diễn tả như là - trở thành như một gót - bởi vì những vị gót, khi ông nói trong Euthyphro (10d), yêu cái đúng vì nó thì đúng ; họ không thể làm khác và không còn có sự lựa chọn nào hết cả, và họ không thể là nguyên nhân của sự tà ác.

Bản dịch trong tập sách này cung cấp toàn bộ giải thích của Plato về tấn tuồng xử án và cái chết của Socrates. Những nhắc nhở về phiên tòa sắp tới và những tội buộc kể trong Euthyphro như là một loại giới thiệu về tấn tuồng này. Apology là phiên bản của Plato về bài phát biểu của Socrates với hội đồng bồi thẩm để tự cãi cho mình. Trong Crito chúng ta thấy Socrates từ chối cứu mạng mình bằng cách trốn thoát ra ngoài sống lưu vong. Phaedo cho một giải thích về cuộc thảo luận với bạn bè của ông ở trong tù vào ngày cuối cùng của đời mình, chủ yếu là về vấn đề bất tử của linh hồn.