Thursday, March 22, 2018

Plato – Republic (11)

Plato
The Republic
(Πλάτων - Πολιτεία)








Quyển 8
[543a - 569c]

Tóm tắt
Bây giờ Socrates đã mô tả xong xuôi thành phố công chính, ông quay lại công việc gián đoạn của mô tả bốn loại hiến pháp của thành phố và con người không công chính. Ngoài chế độ quí tộc chúng ta đã bàn luận trong sáu quyển trước, và nhà vua-triết gia là hiện thân và cai trị thu nhỏ của chính thể này; Socrates xác định bốn cặp thành phố-con người khác nhau: có một chế độ tôn sùng danh dự và thượng võ, và do người thèm muốn vinh dự điều khiển, người giống như và cai trị chính quyền thuộc loại như thế; có chế độ tập đoàn lãnh đạo, giống như và cai trị bởi người bị những thèm muốn thiết yếu của mình điều khiển, có chế độ dân chủ, giống như và cai trị bởi người bị những thèm muốn không thiết yếu điều khiển; và có chế độ chuyên chế độc tài, giống như và cai trị bởi người bị điều khiển bởi những người có thèm muốn không chính đáng, không hợp pháp. Mỗi một của những hiến pháp này thì tệ hại hơn mỗi một kia; trong đó một chế độ độc tài là hình thức chính quyền đồi bại nhất và con người độc tài là con người đáng khinh nhất của con người. Thật bất hạnh, vì thành phố của chúng ta là của con người, và tất cả mọi sự vật việc của con người đều không tránh khỏi thoái hóa, bốn hiến pháp bất công này được trình bày không chỉ như những có thể trong lý thuyết: nhưng chúng được trình bày như những giai đoạn của thoái hóa không thể tránh khỏi vốn thành phố công chính sẽ trải qua với thời gian.

Vì những người cai trị của thành phố công chính sẽ dựa trên nhận thức tri giác sai lầm của họ trong việc lựa chọn thế hệ cầm quyền tiếp theo, với thời gian họ chắc chắn sẽ không tránh khỏi phạm những lầm lỗi. Chẳng bao lâu những người không đúng loại sẽ chiếm những vị trí quyền lực. Những người này sẽ muốn thay đổi mọi sự vật việc để giới cai trị có thể có tài sản riêng, và chú tâm vào sự giàu có, trong khi những người tốt còn lại trong số những người cai trị sẽ muốn giữ trật tự cũ và chú tâm vào đức hạnh. Sau một số tranh chấp giữa những phe phái này, hiến pháp kết quả sẽ là một thỏa hiệp: một timocracy, một chế độ tôn sùng danh dự và thượng võ [1]. Để phe xấu được vừa lòng, những người cai trị sẽ phân phối tất cả những đất đai và nhà ở trong những thành phố thành sở hữu tư nhân giữa họ với nhau, và nô dịch những nhà sản xuất như những nông nô. Họ sẽ tập trung tất cả năng lực của họ vào chiến tranh và phòng vệ chống lại những người sản xuất đã bắt làm nô lệ. Những nhà cai trị vẫn sẽ được tôn trọng, và tầng lớp quân phiệt cầm quyền sẽ không tham gia vào nông nghiệp, lao động thủ công, hoặc những doanh thương kiếm tiền khác. Họ sẽ ăn và sống tập thể và dành hết thời giờ vào huấn luyện thể dục và chiến tranh. Nhưng họ sẽ sợ bổ nhiệm những người khôn ngoan như những người cầm quyền, thay vào đó, họ chọn được cai trị bởi những người có tinh thần, nhưng đơn giản, những người sẽ nghiêng nhiều sang chiến tranh hơn hòa bình. Mặc dù họ sẽ cũng thèm muốn tiền bạc, nhưng tình yêu chiến thắng quân sự và vinh dự sẽ là ưu thế.

Con người tương ứng là một người được tinh thần cai trị. Một người như vậy, Socrates giải thích, được đào tạo theo cách này: người này là con trai của một nhà quý tộc, người đã khuyến khích phần lý trí của tinh thần, hay hông người của con trai mình. Nhưng người con trai bị ảnh hưởng bởi một người mẹ, và những tôi tớ xấu, những người kéo người này về với yêu tiền bạc. Người này kết thúc ở giữa, trở thành một người tự hào và yêu danh dự.

Tiếp theo, chế độ tôn sùng danh dự và thượng võ sẽ thoái hóa thành một oligarchy, chế độ tập đoàn lãnh đạo [2]. Khi sự yêu tiền của và giàu có lớn dậy, hiến pháp sẽ thay đổi, như thế để sự cai trị hoàn toàn dựa trên sự giàu có. Bất cứ ai có tài sản và đất đai bên trên một mức nhất định nào đó sẽ được phép tham gia vào việc cầm quyền cai trị, và bất cứ ai có ít hơn mức này sẽ không có tiếng nói nào trong chính quyền. Thành phố này có năm sai lầm theo như Socrates. Đầu tiên, nó được cai trị bởi những người không thích hợp để cai trị. Thứ hai, nó không là một nhưng hai thành phố: một của người giàu và một của những người nghèo. Hai phe này không tạo nên một thành phố duy nhất vì họ luôn luôn âm mưu kình chống nhau, và không có cùng những mục đích chung. Thứ ba, thành phố này không thể đánh một trận chiến vì để chiến đấu, những nhà cai trị phải trang bị vũ khí cho dân chúng, nhưng họ thậm chí còn sợ dân chúng của họ - những người ghét họ - hơn cả những người ngoài. Thứ tư, nó không có nguyên tắc về chuyên môn hóa. Những nhà cai trị cũng có những nghề kiếm tiền nhưng ở ngoại vi. Thành phố này là thành phố đầu tiên để cho điều xấu ác lớn nhất xảy ra: có những người sống trong thành phố mà không thuộc bất kỳ tầng lớp nào, hoặc có bất cứ vai trò nào, những người không là người sản xuất, hay những chiến binh, hay những nhà cai trị. Nhóm này gồm những người ăn xin và tội phạm. Socrates gọi những người này là “những kẻ ăn không ngồi rồi” và chia họ thành hai loại: vô hại và nguy hiểm, hoặc “châm chích”.

Con người tương ứng là một người một kẻ kiếm tiền keo kiệt. Người này là con trai của mẫu người tương ứng trong chế độ tôn sùng danh dự và thượng võ, và trước tiên mô phỏng người đó. Nhưng sau đó một số rủi ro đáng hổ thẹn và bất hạnh xảy đến với cha của người này. Đứa con trai, bị tổn thương và nghèo khổ, quay sang tham lam với việc kiếm tiền và lại từ từ thu tập lại tài sản. Lý trí và tinh thần của người này trở thành nô lệ cho những thèm khát loại ngon miệng, vât chất;  vì mong muốn duy nhất của người này trở thành mong muốn để kiếm nhiều được tiền hơn. Lý trí chỉ có thể là lý luận về việc làm thế nào để kiếm nhiều tiền hơn, trong khi tinh thần chỉ đánh giá tài sản và có sự làm giàu nhiều hơn là tham vọng duy nhất của nó. Người này có những khuynh hướng ác nhưng chúng bị kềm giữ vì người này cẩn thận về tài sản của mình, không muốn tham gia vào hoạt động sẽ có đe dọa với sự mất mát của những gì đã cầy cục gây dựng được từ số không.

Tiếp theo, chế độ tập đoàn lãnh đạo sẽ thoái hóa thành một democracy, chế độ dân chủ [3].




Lê Dọn Bàn tạm dịch - bản nháp thứ nhất
(Nov/2011 – đọc lại  Jan/2018)






[1] Timocracy: chế độ tôn sùng danh dự và thượng võ  (τιμή  timē,  ‘giá/đáng giá’ + -κρατία -kratia, ‘cai trị’)
(a) – theo Plato, trong đó một quốc gia được cai trị với những nguyên tắc của danh dự và theo đuổi những vinh quang quân sự (nghĩa là đề cao sức manh vật chất, thượng võ, chứ không phải lý trí, tinh thần – điển hình là Sparta) (b) – Nhưng sau đó, Aristotle định nghĩa là một hình thức chính quyền trong đó sở hữu đất đai là tiêu chuẩn để  được tham dự chính quyền
[2] Oligarchy: chế độ chính trị tập đoàn lãnh đạo: (ὀλιγαρχία (oligarkhía) = ὀλίγος (olígos), ít, +  ἄρχω (arkho), cai trị/nắm quyền hay lãnh đạo)
[3] Democracy (δημοκρατία dēmokratía =  ‘cai trị bởi người dân thường’)