Monday, June 29, 2015

Harari – Sapiens: một Lịch sử Ngắn gọn của loài Người (07)

Sapiens: A Brief History of Humankind
Yuval Noah Harari

Sapiens: một Lịch sử Ngắn gọn của loài Người







Phần Ba
Sự Thống nhất của Loài người



Hình 24. Những người hành hương quanh toà nhà Ka’aba ở Mecca.






9
Mũi tên của Lịch sử

Sau Cách mạng Nông nghiệp, những xã hội loài người đã tăng trưởng hơn bao giờ, đông đảo hơn và phức tạp hơn, trong khi đó những cấu trúc tưởng tượng duy trì trật tự xã hội cũng trở nên phức tạp hơn. Những huyền thoại và những chuyện tưởng tượng thành quen thuộc với mọi người, gần như từ lúc mới sinh ra, để suy nghĩ theo những cách nào đó, để hành xử cho phù hợp với những tiêu chuẩn nhất định nào đó, để mong muốn những sự vật việc nhất định nào đó, và để tuân thủ những quy tắc nhất định nào đó. Qua đó chúng tạo ra những bản năng nhân tạo khiến hàng triệu người lạ mặt có thể hợp tác hiệu quả. Mạng lưới của những bản năng nhân tạo này được gọi là “văn hóa”.


Trong nửa đầu của thế kỷ XX, những học giả dạy rằng mọi nền văn hóa đã là hoàn tất và hài hòa, sở hữu một bản chất bất biến vốn định nghĩa nó cho tất cả mọi thời. Mỗi nhóm người có quan điểm về thế giới riêng của nó, và hệ thống sắp xếp xã hội, pháp lý và chính trị, vốn chúng chạy trơn tru như những hành tinh đi quanh mặt trời. Theo quan điểm này, những văn hóa để mặc chúng với những mong muốn của chúng đã không thay đổi. Chúng chỉ tiếp tục đi tới với cùng một tốc độ và cùng một hướng. Chỉ có một sức mạnh đến từ bên ngoài có thể thay đổi chúng. Những nhà nhân chủng học, sử học và chính trị, do đó nhắc đến “Văn hóa Samoa” hay “Văn hóa Tasmania” như thể vẫn cùng những tin tưởng, những qui thức và những giá trị đó đã đặc trưng cho những người đảo Samoa và Tasmania từ thời hồng hoang xa xưa.

Ngày nay, hầu hết những học giả về văn hóa đã kết luận rằng điều ngược lại là đúng. Mỗi nền văn hóa có những tin tưởng tiêu biểu, những khuôn thức và những giá trị của nó, nhưng chúng là trong giòng chảy liên tục không ngừng thay đổi. Văn hóa có thể tự biến đổi để đáp ứng với những thay đổi trong môi trường của nó, hoặc qua tác động hỗ tương với những văn hóa lân cận. Nhưng những văn hóa cũng trải qua những chuyển đổi đến từ những động lực bên trong của chúng. Ngay cả một nền văn hóa hoàn toàn bị cô lập hiện hữu trong một môi trường sinh thái ổn định cũng không thể tránh được biến đổi. Không giống như những định luật vật lý, vốn tránh được hết những mâu thuẫn, mọi trật tự do con người tạo ra đều được đóng gói với những mâu thuẫn nội bộ. Những văn hóa không ngừng cố gắng để hòa giải những mâu thuẫn này, và tiến trình này nung nấu sự thay đổi.

Lấy một thí dụ, trong thời trung cổ châu Âu, giới quý tộc tin vào cả đạo Kitô lẫn tinh thần thượng võ. Một nhà quý tộc điển hình đi nhà thờ vào buổi sáng, và đã lắng nghe khi nhà chăn chiên dài dòng về đời của các vị thánh chiên. “phù hoa của những phù hoa”, nhà chăn chiên nói, “ tất cả là hư danh”. Giàu sang, thèm khát, và vinh dự là những cám dỗ nguy hiểm. Bạn phải vượt lên trên chúng, và theo bước chân của Christ. Nhu mì giống như Ngài, tránh bạo lực và ngông cuồng phung phí, và nếu có bị đánh – Chỉ chìa thêm má kia”. Trở về nhà trong một tâm trạng và nhu mì trầm ngâm, nhà quý tộc sẽ thay bộ quần áo lụa đẹp nhất của mình và đi dự bữa tiệc tối trong lâu đài của chúa mình. Ở đó, rượu chảy như nước, người ca công thời trung cổ hát Lancelot và Guinevere, và những khách mời trao đổi những chuyện cười tục tĩu, và những câu chuyện chiến tranh đẫm máu. ‘Thà chết tốt hơn, những nam tước tuyên bố, “còn hơn là sống với sự xấu hổ. Nếu có người phạm vào danh dự của bạn, chỉ máu mới có thể xóa đi sự sỉ nhục. Và còn gì là tốt hơn trong đời sống để nhìn thấy kẻ thù của bạn chạy trốn trước bạn, và những con gái xinh đẹp của họ run rẩy dưới chân bạn?”

Mâu thuẫn không bao giờ được giải quyết hoàn toàn. Nhưng như giới quý tộc châu Âu, giáo sĩ và thường dân vật lộn với nó, văn hóa của họ thay đổi. Một nỗ lực để hình dung ra nó đã đưa đến những cuộc Thập tự chinh. Trong thập tự chinh, những hiệp sĩ có thể thể hiện sức mạnh quân sự của họ và lòng sùng kính tôn giáo của họ trong một nước bài. Cùng mâu thuẫn đã tạo ra những dòng hiệp sĩ quân sự như Templar và Hospitaller, những người đã cố gắng để đan những lý tưởng Kitô với sự hào hiệp lại còn chặt chẽ hơn. Nó cũng là nguyên nhân cho một phần lớn của nghệ thuật và văn học Trung Cổ, chẳng hạn như những câu chuyện về vua Arthur và Chén Thánh [1] . Camelot là gì nếu không chỉ là một nỗ lực để chứng minh rằng một hiệp sĩ tốt có thể và nên là một người Kitô tốt, và rằng những người Kitô tốt làm nên những hiệp sĩ tốt nhất?

Một thí dụ khác là trật tự chính trị hiện đại. Kể từ cuộc Cách mạng Pháp, dân chúng trên khắp thế giới đã dần dần đi đến nhìn thấy cả hai: bình đẳng và tự do cá nhân như những giá trị cơ bản. Tuy nhiên, hai giá trị này mâu thuẫn nhau. Bình đẳng chỉ có thể được bảo đảm bằng cách bớt đi tự do của những người khá giả. Bảo đảm rằng mỗi cá nhân sẽ được tự do để làm như người ấy muốn chắc chắn cắt ngắn bình đẳng. Toàn bộ lịch sử chính trị của thế giới kể từ năm 1789 có thể được xem như là một loạt những nỗ lực nhằm hòa giải mâu thuẫn này.

Ai đã từng đọc một cuốn truyện của Charles Dickens [2] biết rằng những chế độ tự do của thế kỷ mười chín châu Âu đã ưu tiên cho quyền tự do cá nhân ngay cả nếu nó có nghĩa là ném những gia đình nghèo bị vỡ nợ vào trong nhà tù, và cho những trẻ mồ côi rất ít lựa chọn ngoài sự gia nhập những trường dạy móc túi. Ai đã từng đọc một cuốn truyện của Alexander Solzhenitsyn [3] biết lý tưởng bình đẳng cực đoan cho tất cả của chủ thuyết Cộng sản đã tạo nên những chuyên chế tàn bạo vốn cố gắng để kiểm soát mọi khía cạnh của đời sống hàng ngày.

Chính trị Mỹ đương thời cũng xoay quanh mâu thuẫn này. Đảng Dân chủ muốn có một xã hội công bằng hơn, ngay cả nếu nó có nghĩa là tăng thuế để tài trợ những chương trình giúp đỡ người nghèo, người già và tật nguyền. Nhưng điều đó vi phạm quyền tự do của những cá nhân để tiêu tiền của họ như ý họ muốn. Tại sao chính phủ nên buộc tôi phải mua bảo hiểm y tế nếu tôi thích dùng tiền để giúp con tôi học xong đại học? Đảng Cộng hòa, mặt khác, muốn tối đa hóa quyền tự do cá nhân, ngay cả nếu nó có nghĩa là khoảng cách thu nhập giữa người giàu và người nghèo sẽ lớn rộng hơn, và khiến nhiều người Mỹ sẽ không có đủ khả năng để chăm sóc, bảo hiểm sức khỏe.

Cũng như văn hóa thời Trung cổ đã không xoay sở cho vuông tròn cả hai: tinh thần hiệp sĩ lẫn đạo Kitô, cũng vậy thế giới hiện đại thất bại không điều chỉnh cho vuông tròn được tự do với bình đẳng. Nhưng đây không là khiếm khuyết. Những mâu thuẫn như vậy là một phần không thể tách rời của mọi nền văn hóa của con người. Trong thực tế, chúng là những động cơ văn hóa, chịu trách nhiệm cho sự sáng tạo và năng động của loài người chúng ta. Cũng như khi hai nốt nhạc chõi nhau chơi cùng, đã đẩy một khúc nhạc về trước, vì vậy bất hòa trong những ý nghĩ, những ý tưởng và những giá trị bắt buộc chúng ta phải suy nghĩ, đánh giá lại và phê bình. Tính nhất quán, trước sau đều thuận hợp như một, là sân chơi của những não thức chai cứng đần độn.

Nếu những căng thẳng, những xung đột và những tình huống khó xử, tiến thoái lưỡng nan, là gia vị của mọi nền văn hóa, một con người thuộc về bất kỳ nền văn hóa đặc biệt nào phải giữ những tin tưởng mâu thuẫn và bị phân rẽ bởi những giá trị không tương đồng. Đó đúng là một tính năng thiết yếu của bất cứ nền văn hóa nào, vốn nó ngay cả có một tên gọi: bất hòa nhận thức [4]. Bất hòa nhận thức thường được coi là một thất bại trong tâm lý con người. Trong thực tế, nó là một tài sản quan trọng. Nếu như người ta đã không có thể giữ được những tin tưởng và những giá trị mâu thuẫn nhau, có lẽ đã không thể thiết lập và duy trì được bất kỳ một nền văn hóa nào của con người.

Nếu, lấy thí dụ, một người Kitô thực sự muốn hiểu được người Muslim, là người vẫn đi nhà thờ mosque cuối phố, ông không nên tìm kiếm một bộ thẳng mướt trơn tru gồm những giá trị mà mọi người Muslim ôm ấp. Thay vào đó, ông nên tìm hiểu những dilemma, những trường hợp khó xử của người Muslim trong văn hóa Islam, những chỗ mà những quy định đang có chiến tranh, và những tiêu chuẩn đang ẩu đả nhau. Đó là chính ở chỗ đó, chỗ những người Muslim đánh đu giữa hai mệnh lệnh, khiến bạn sẽ hiểu được họ tốt nhất.

Vệ tinh Do thám

Những nền văn hóa con người là trong một dòng tuôn chảy thay đổi liên tục. Sự thay đổi liên tục này là hoàn toàn ngẫu nhiên, hay nó có một số mẫu thức tổng quát? Nói cách khác, có phải lịch sử có một chiều hướng?

Trả lời là có. Trong nghìn năm, những nền văn hóa nhỏ, đơn giản dần dần hợp lại thành những nền văn minh lớn hơn và phức tạp hơn, vì vậy mà thế giới chứa ngày càng ít hơn những nền văn hóa rất lớn [5], mỗi trong số chúng là lớn hơn và phức tạp hơn. Dĩ nhiên, đây là một sự khái quát hoá rất thô, chỉ đúng ở cấp vĩ mô. Ở cấp độ vi mô, điều xem dường xảy ra cho thấy như mỗi một nhóm những văn hóa vốn hợp nhau thành một văn hóa rất lớn, có một văn hóa lớn tan rã thành những mảnh. Đế quốc Mông Cổ đã mở rộng chiếm lĩnh một khu vực rộng lớn của châu Á, và ngay cả những phần của châu Âu, chỉ để phá vỡ thành những mảnh nhỏ. Đạo Kitô đã chiêu dụ được hàng trăm triệu người, nhưng đồng thời nó cũng bị chẻ ra thành vô số những giáo phái. Ngôn ngữ Latin lan rộng khắp phương Tây và Trung Âu, sau đó nó tách ra thành những tiếng địa phương rồi những phương ngữ này cuối cùng đã trở thành những ngôn ngữ quốc gia. Nhưng những phá vỡ này là những bước lùi tạm thời, trong một khuynh hướng không thể lay chuyển hướng tới sự hợp nhất.

Trở nên nhận thức được chiều hướng của lịch sử thì thực sự là một câu hỏi phải đặt từ điểm thuận lợi của một cái nhìn khái quát bao trùm rộng rãi. Khi chúng ta chấp nhận cái nhìn, như vẫn thường nói từ trên cao, toàn cảnh của lịch sử, trong đó xem xét những phát triển trong những kỳ hạn của hàng chục năm hoặc hàng trăm năm, thật khó để nói liệu có phải lịch sử di chuyển về hướng thống nhất hoặc đa dạng. Tuy nhiên, để hiểu được những quá trình dài hạn, cái nhìn toàn cảnh trên cao, như của một con chim bằng, thì quá thiển cận. Thay vào đó, chúng ta sẽ làm được tốt hơn nếu chấp nhận điểm nhìn của một vệ tinh do thám bay trong vũ trụ, có thể dò xét hàng nghìn năm chứ không phải hàng trăm năm. Từ một điểm lợi thế như thế, nó trở thành rõ ràng trong xuốt như pha lê rằng lịch sử đang không ngừng hướng tới sự hợp nhất. Sự phân ly của đạo Kitô, và sự sụp đổ của đế quốc Mông Cổ đều chỉ là những mô lồi lõm, những “ổ gà” vấp phải, trên con đường “cái quan” của lịch sử.

Cách tốt nhất để nhận hiểu chiều hướng tổng quát của lịch sử là để đếm số lượng những thế giới riêng biệt của con người vốn cùng hiện hữu trong bất kỳ một thời điểm nào trên hành tinh Trái Đất. Ngày nay, chúng ta đã quen để suy nghĩ về toàn bộ hành tinh như một đơn vị duy nhất, nhưng đối với hầu hết lịch sử, mặt đất trên thực tế là cả một thiên hà của những thế giới cô lập của con người.

Hãy xem xét Tasmania, một hòn đảo cỡ vừa, phía nam Australia. Nó đã bị cắt khỏi lục địa Australia, khoảng năm 10.000 TCN, khi thời kỳ Băng Giá kết thúc, vì mực nước biển dâng lên. Một vài nghìn người săn bắn hái lượm đã còn trên đảo, và không hề tiếp xúc với bất kỳ người nào khác cho đến khi có sự xuất hiện của người châu Âu trong thế kỷ XIX. Trong suốt 12.000 năm, không ai biết có những người Tasmanian ở đó, và họ cũng không biết là có bất cứ ai nào khác trên thế giới. Họ đã có những cuộc chiến của họ, những đấu tranh chính trị, những dao động xã hội và những phát triển văn hóa. Tuy nhiên, cứ theo như những hoàng đế nước Tàu, hoặc những người cai trị của Mesopotamia, nếu đã quan tâm, Tasmania có thể chỉ là cũng đã nằm trên một trong những mặt trăng của Jupiter. Những người Tasmanian sống trong một thế giới của riêng họ.

Châu Mỹ và châu Âu, cũng là những thế giới riêng biệt cho hầu hết lịch sử của họ. Trong năm 378, hoàng đế Rome là Valence đã bị đánh bại và bị những người Goths giết tại trận Adrianople. Trong cùng năm đó, vua Chak Tok Ich’aak của Tikal đã bị quân đội của Teotihuacan đánh bại và giết chết. (Tikal đã là một thành phố nhà nước [6] quan trọng của người Maya, trong khi Teotihuacan lúc đó là thành phố lớn nhất ở châu Mỹ, với gần 250.000 dân – Thuộc cùng độ lớn như Rome, thành phố cùng thời của nó) . Hoàn toàn không có sự liên hệ nào giữa sự thất bại của Rome và sự trỗi dậy của Teotihuacan. Rome đã cũng có thể là đúng nếu cho vị trí là trên Mars, và Teotihuacan trên Venus.

Có bao nhiêu thế giới con người khác nhau cùng hiện hữu trên trái đất? Khoảng năm 10.000 TCN, hành tinh của chúng ta đã chứa chúng với số nhiều hàng ngàn. Đến năm 2000 TCN, con số chúng đã giảm xuống hàng trăm, hoặc ít nhất là vài ngàn. Đến 1450, con số chúng đã giảm đi còn trầm trọng hơn. Tại thời điểm đó, ngay trước khi có sự thám hiểm địa lý của châu Âu, trái đất vẫn còn chứa một số lượng đáng kể những thế giới tí hon như Tasmania. Nhưng gần 90 phần trăm loài người sống trong một thế giới lớn duy nhất: thế giới của châu Á-Phi. Hầu hết châu Á, hầu hết châu Âu, và hầu hết châu Phi (bao gồm những mảng lớn của vùng châu Phi nam Sahara [7]) đã được kết nối bằng những quan hệ văn hóa, chính trị và kinh tế quan trọng.

Hầu hết phần mười (1/10) còn lại của dân số thế giới đã được phân chia giữa 4 thế giới có kích thước và độ phức tạp đáng kể:

1. Thế giới Mesoamerica, trong đó bao trùm hầu hết của Trung Mỹ và những phần của Bắc Mỹ.

2. Thế giới Andean, trong đó bao trùm hầu hết miền Tây của Nam Mỹ.

3. Thế giới của Australia, bao trùm hầu hết lục địa Australia.

4. Thế giới Đại dương, trong đó bao trùm hầu hết những quần đảo phía tây nam Pacific, từ Hawaii đến New Zealand.

Trong 300 năm kế tiếp, thế giới Á-Phi khổng lồ nuốt chửng tất cả những thế giới khác. Nó “ăn” hết thế giới Mesoamerica năm 1521, khi Spain chinh phục Đế quốc Aztec. Cùng lúc đó, nó “ngoạm” miếng đầu tiên của nó vào thế giới Đại dương, trong chuyến đi vòng quanh thế giới của Ferdinand Magellan, và ngay sau đó hoàn tất sự chinh phục của nó. Thế giới Andean sụp đổ vào năm 1532, khi Spain nghiền nát Đế quốc Inca. Người châu Âu đầu tiên đặt chân trên lục địa Australia năm 1606, và thế giới trinh nguyên hoang sơ đó đã đi đến kết thúc khi thực dân Anh sốt sắng thuộc địa nó bắt đầu năm 1788. Mười lăm năm sau, người Anh thành lập khu định cư đầu tiên của họ ở Tasmania, như thế mang thế giới con người tự trị cuối cùng vào vòm chung Afro-Asian.

Phải mất nhiều thế kỷ để Á-Phi khổng lồ tiêu hóa tất cả những gì nó đã nuốt, nhưng quá trình này đã là không thể đảo ngược. Ngày nay hầu như tất cả con người chia sẻ cùng một hệ thống chính trị trong đó chịu tác động từ tương quan địa lý [8] giống như nhau (toàn bộ hành tinh được chia thành những quốc gia được quốc tế công nhận); cùng một hệ thống kinh tế (thị trường tư bản ép buộc ngay cả của những vùng hẻo lánh nhất của thế giới phải thay hình đổi dạng); hệ thống pháp lý giống như nhau (nhân quyền và luật pháp quốc tế có giá trị ở khắp mọi nơi, ít nhất là về mặt lý thuyết); và những hệ thống khoa học giống như nhau (các nhà chuyên môn ở Iran, Israel, Australia và Argentina có cùng quan điểm giống hệt như nhau về cấu trúc của những atoms, hoặc phương pháp điều trị bệnh lao).

Nền văn hóa toàn cầu đơn độc này thì không đồng nhất. Cũng giống như một cơ thể hữu cơ duy nhất có nhiều loại khác biệt của những bộ phận cơ thể và những tế bào, do đó nền văn hóa toàn cầu duy nhất của chúng ta có nhiều loại khác biệt của những phong cách sống và những dân tộc, từ những người môi giới mua bán trên thị trường chứng khoán New York đến người chăn cừu Afghanistan. Tuy nhiên, tất cả họ đều được kết nối chặt chẽ và họ ảnh hưởng lẫn nhau trong vô số cách theo những ngõ ngách phức tạp. Họ vẫn còn cãi nhau và đánh nhau, nhưng họ cãi nhau sử dụng cùng những khái niệm và đánh nhau bằng cách sử dụng những loại vũ khí tương tự. Một “đụng độ của những nền văn minh” [9] thực, thì giống như đối thoại quen thuộc ai cũng biết của những người điếc. Không ai có thể nắm được những gì người khác đang nói. Ngày nay, khi Iran và US đe doạ nhau với súng đạn, cả hai đều nói ngôn ngữ của những quốc gia, kinh tế tư bản, quyền quốc tế và vật lý nguyên tử.



Bản đồ 3. Trái đất năm 1450. Những địa điểm có tên trong thế giới Á-Phi là những chỗ đi thăm của Ibn Battuta, nhà du lịch Muslim, thế kỷ mười bốn. Là người gốc Tangier, Morocco, Ibn Battuta thăm Timbuktu, Zanzibar, miền nam nước Nga, Trung Á, India, Tàu và Indonesia. Chuyến đi của ông minh họa sự hợp nhất của Á-Phi vào đêm trước của kỷ nguyên hiện đại.

Chúng ta vẫn nói rất nhiều về những nền văn hóa ‘đích thực’, nhưng nếu khi dùng từ “đích thực” với nghĩa rằng một gì đó vốn đã phát triển một cách độc lập, và gồm những truyền thống sơ khai, chúng thoát hết được những ảnh hưởng bên ngoài, sau đó sẽ không có nền văn hóa đích thực nào còn lại trên trái đất. Trong vài thế kỷ qua, tất cả những nền văn hóa đã thay đổi đến gần như không còn nhận ra nữa, bởi một trận lụt của những ảnh hưởng toàn cầu.

Một trong những thí dụ thú vị nhất của sự toàn cầu hoá này là ẩm thực ‘dân tộc’. Trong một nhà hàng Ý chúng ta mong đợi để thấy sợi mì spaghetti trong nước sốt cà chua; tại nhà hàng Poland và Ireland, rất nhiều khoai tây; trong một nhà hàng Argentina, chúng ta có thể lựa chọn giữa hàng chục món thịt bít tết; trong một nhà hàng India, ớt đỏ cay được đưa vào đúng là trong hết tất cả mọi món; và nổi bật ở bất kỳ quán cà phê Thụy Sĩ nào là sô cô la nóng dày dưới một lớp kem cao như núi Alps. Nhưng không một nào trong số những thực phẩm này có nguồn gốc từ những quốc gia này. Cà chua, ớt ớt và ca cao đều có nguồn gốc Mexico; chúng đến châu Âu và châu Á, chỉ sau khi người Spain chinh phục Mexico. Julius Caesar và Dante Alighieri chưa từng bao giờ xoay spaghetti ướt đẫm cà chua bằng nĩa của mình (ngay cả nĩa thời ấy cũng còn chưa có), William Tell chưa bao giờ nếm thử sô cô la, và Đức Phật (hay những người dâng cúng thức ăn cho ngài) chưa bao giờ lấy ớt để nêm gia vị vào thức ăn. Khoai tây đến Poland và Ireland không quá 400 năm trước đây. Món thịt bít tết duy nhất bạn có thể có được ở Argentina vào năm 1492, không từ thịt bò nhưng từ thịt của một con llama.[10]

Phim ảnh Hollywood đã kéo dằng dai một hình ảnh của những người thổ dân da đỏ trong vùng đồng bằng bắc Mỹ [11] là những kỵ binh dũng cảm, can đảm cướp những toa xe của những người châu Âu tiên phong để bảo vệ những phong tục truyền thống của tổ tiên họ. Tuy nhiên, những kỵ binh người bản địa châu Mỹ không phải là những người bảo vệ một số văn hóa sơ khai, hay đích thực. Thay vào đó, họ là sản phẩm của một cuộc cách mạng quân sự và chính trị lớn đã quét qua vùng đồng bằng phía tây Bắc Mỹ trong thế kỷ XVII và XVIII, một hệ quả của sự xuất hiện của loài ngựa đến từ châu Âu. Năm 1492, không có con ngựa nào ở châu Mỹ. Văn hóa của người Sioux và Apache thế kỷ XIX có nhiều đặc tính chú ý, nhưng nó là một nền văn hóa hiện đại – một kết quả của những sức mạnh toàn cầu – nhiều hơn là văn hoá “đích thực”.

Viễn ảnh Toàn cầu

Từ một viễn cảnh thực tiễn, giai đoạn quan trọng nhất trong tiến trình thống nhất toàn cầu đã xảy ra trong vài thế kỷ trước, khi những đế quốc lớn mạnh và thương mại tăng cường. Những liên kết luôn-từng-thắt chặt đã được thành hình giữa những dân tộc của châu Phi-Á, Mỹ, Australia và Oceania. Như vậy ớt đỏ Mexico đã vào được trong những thức ăn India, và bò sữa Spain đã bắt đầu được chăn thả ở Argentina. Tuy nhiên, từ một viễn cảnh ý thức hệ, một phát triển lại còn quan trọng hơn đã xảy ra trong nghìn năm đầu tiên TCN, khi ý tưởng về một trật tự phổ quát mọc gốc. Trong hàng nghìn năm trước đây, lịch sử đã di chuyển rồi, chậm chạp về hướng thống nhất toàn cầu, nhưng ý tưởng về một trật tự phổ quát chi phối toàn thể thế giới vẫn còn xa lạ với hầu hết mọi người.


25. Những tù trưởng Sioux (1905). Cả Sioux và cũng như những sắc tộc khác ở vùng Đồng bằng lớn Bắc Mỹ, trước năm 1492 đều không có ngựa.


Homo Sapiens đã tiến hóa để nghĩ về thiên hạ như chia thành “chúng ta” và “chúng nó” (ta/họ) “Chúng ta” là nhóm trực tiếp quanh bạn, bất cứ bạn là ai, và “họ” là tất cả mọi người khác. Trong thực tại, không có động vật xã hội nào từng bao giờ được những lợi ích của toàn bộ loài mà nó thuộc về dẫn đạo. Không có chimpanzee nào quan tâm đến những lợi ích của loài chimpanzee, không có con ốc nào sẽ nâng dù chỉ một cái râu mép vì cộng đồng ốc toàn cầu, không có con sư tử trùm đực nào phải làm một nỗ lực để trở thành vua của tất cả những con sư tử, và ở lối vào tổ ong không ai có thể tìm thấy những khẩu hiệu : “những con ong thợ của thế giới – đoàn kết lại!”

Nhưng bắt đầu với cuộc Cách mạng nhận thức, Homo Sapiens đã trở thành ngày càng nổi bật xuất sắc đặc biệt nhiều hơn trong phương diện này. Mọi người bắt đầu hợp tác trên một cơ sở thường xuyên với những người xa lạ hoàn toàn, người mà họ tưởng tượng là ‘anh em’ hay ‘bạn bè’. Tuy nhiên, tình anh em này đã là không phổ quát. Một nơi nào đó trong thung lũng bên cạnh, hoặc vượt quá rặng núi, một người vẫn có thể cảm nhận ‘họ’. Khi pharaoh đầu tiên, Menes, thống nhất Egypt khoảng năm 3000 TCN, điều là rõ ràng đối với người Egypt rằng xứ Egypt có một biên giới, và quá khỏi biên giới có những ‘man rợ’ lẩn quất. Những người man rợ là những kẻ xa lạ, đe dọa, và muốn biết chỉ trong mức độ rằng họ có đất, hoặc tài nguyên thiên nhiên mà người Egypt muốn. Tất cả những trật tự tưởng tượng con người tạo ra có khuynh hướng bỏ qua một phần quan trọng của loài người.

Nghìn năm đầu tiên TCN đã chứng kiến ​​sự xuất hiện của ba trật tự có tiềm năng trở thành phổ quát, vốn những người mê say của nó có thể lần đầu tiên hình dung toàn bộ thế giới, và toàn thể loài người, như một đơn vị duy nhất chi phối bởi một tập hợp duy nhất của luật pháp Tất cả mọi người là “chúng ta”, ít nhất là trong tiềm năng. Đã thôi không còn ‘họ’. Trật tự phổ quát đầu tiên đã xuất hiện là kinh tế: trật tự của tiền bạc. Trật tự phổ quát thứ hai là chính trị: trật tự của triều đình. Trật tự phổ quát thứ ba là tôn giáo: trật tự của những tôn giáo phổ quát, như đạo Phật, đạo Kitô và đạo Islam.

Những người đi buôn, những kẻ đi xâm chiếm, và những nhà tiên tri tôn giáo đã là những người đầu tiên đã thực hiện được thành công để vượt qua sự phân chia tiến hóa nhị phân, “chúng ta đối lại với họ”, và để nhìn thấy trước tiềm năng thống nhất của loài người. Đối với những người đi buôn,, toàn bộ thế giới là một thị trường duy nhất và tất cả mọi người là những khách hàng tiềm tàng. Họ đã cố gắng để thiết lập một trật tự kinh tế có thể áp dụng cho tất cả, ở khắp mọi nơi. Đối với những kẻ đi xâm chiếm chinh phục, toàn bộ thế giới là một đế quốc duy nhất và tất cả mọi người là những thần dân tiềm tàng, và đối với những tiên tri, toàn thế giới đã tin giữ một sự thật duy nhất và tất cả mọi người là những tín đồ tiềm tàng. Họ cũng cố gắng thiết lập một trật tự mà có thể áp dụng cho tất cả mọi người ở khắp mọi nơi.

Trong suốt ba nghìn năm qua, người ta ngày càng nhiều hơn đã làm những nỗ lực tham vọng để hiện thực viễn ảnh toàn cầu đó. Ba chương tiếp theo thảo luận về tiền, đế quốc và tôn giáo phổ quát đã lan rộng như thế nào, và chúng đã đặt nền tảng cho thế giới đoàn kết của ngày nay như thế nào. Chúng ta bắt đầu với câu chuyện của kẻ chinh phục vĩ đại nhất trong lịch sử, một kẻ chinh phục đã sở hữu khả năng thích ứng và sự khoan dung cùng cực, do đó biến mọi người thành những môn đệ nhiệt tâm. Kẻ chinh phục này là đồng tiền. Những người không tin vào cùng một gót, hay tuân theo cùng một vua, đều cùng rất sẵn sàng để sử dụng cùng đồng tiền tương tự. Osama Bin Laden, với tất cả sự hận thù của ông với văn hóa Mỹ, tôn giáo Mỹ, và chính trị Mỹ, nhưng đã rất thích đồng đô la Mỹ. Làm thế nào mà tiền đã thành công, nơi những vị gót, và những vị vua đã thất bại?


10
Mùi thơm của ĐồngTiền

Năm 1519, Hernan Cortes và những conquistador [12] của ông, đã xâm chiếm Mexico, cho đến bấy giờ vẫn là một thế giới con người cô lập. Người Aztec, như những người sống ở đó gọi mình, nhanh chóng nhận thấy rằng những người lạ đã cho thấy một quan tâm đặc biệt với một kim loại có màu vàng nhất định. Trong thực tế, họ dường như đã không bao giờ ngừng nói về nó. Những người bản địa đã không xa lạ gì với vàng – nó đẹp và dễ dàng để làm việc, do đó, họ dùng nó để làm trang sức và tượng thờ, và họ thường xuyên sử dụng vàng (vỡ vụn thành) bụi như một phương tiện đổi chác. Nhưng khi một Aztec muốn mua một gì đó, ông thường trả bằng những hạt cacao hoặc những cuộn vải. Sự ám ảnh Spain với vàng như vậy, dường như không thể giải thích. Có gì là quan trọng như vậy về một kim loại mà không thể ăn, uống hoặc dệt vải, và quá mềm để dùng cho những dụng cụ hay vũ khí? Khi người bản xứ hỏi Cortés là tại sao người Spain đã có như một đam mê như thế với vàng, nhà conquistador trả lời, “Vì tôi và những bạn tôi bị bệnh tim chỉ có thể được vàng chữa khỏi”.[13]

Trong thế giới Á-Phi nơi người Spain từ đó đã đến, sự ám ảnh đối với vàng thực sự là một bệnh dịch. Ngay cả những của kẻ thù căm ghét nhau cay đắng nhất đều thèm khát cùng một thứ kim loại có màu vàng vô dụng. Ba thế kỷ trước cuộc chinh phục Mexico, tổ tiên của Cortés và quân đội của ông đã tiến hành một chiến tranh tôn giáo đẫm máu với những vương quốc đạo Islam ở bán đảo Iberia và Bắc Phi. Những tín đồ của Christ và những tín đồ của Allah đã giết nhau hàng trăm ngàn, những đồng lúa và vườn cây ăn trái bị tàn phá, và biến những thành phố phồn thịnh thành những hoang địa vẫn mãi âm ỉ cháy rất lâu không dứt – tất cả cho sự vinh hiển lớn hơn của Christ hoặc Allah.

Khi người Kitô dần dần giành được thế tay trên, họ đánh dấu chiến thắng của họ không chỉ bằng cách phá hủy tất cả những mosque đạo Islam và xây dựng những nhà thờ Kitô, mà cũng còn bằng cách phát hành những đồng tiền vàng và bạc mới, mang dấu thập giá, và tạ ơn Gót vì sự giúp đỡ của ông trong cuộc chiến tranh chống những kẻ ngoại đạo. Tuy nhiên, bên cạnh những đồng tiền mới, những người chiến thắng đúc một loại đồng tiền, gọi là millares, chúng mang một thông điệp có phần khác biệt. Những đồng tiền hình vuông này do những người xâm lược Kitô đúc, được trang trí phù hiệu với những chữ Arabic uốn lượn tuyên bố: “Không có gót ngoại trừ Allah, và Muhammad là sứ giả của Allah”. [14] Ngay cả những thày chăn chiên Catô cao cấp hàng tỉnh hạt, của thành Melgueil và Agde cũng phát hành những bản sao trung thành của những đồng tiền Muslim phổ thông này, và những người Kitô kính sợ Gót vui vẻ sử dụng chúng. [15]

Sự khoan dung đã phát triển mạnh mẽ trong phía đối lập bên kia nữa. Những lái buôn người Muslim ở Bắc Phi đã tiến hành kinh doanh của họ, sử dụng những đồng tiền của những người Kitô, như đồng tiền Ý Florentine, những đồng tiền vàng Venetian, và đồng tiền bạc ròng Naples [16]. Ngay cả những nhà cai trị Muslim, người kêu gọi thánh chiến jihad chống lại những người “Kitô vô đạo” đã vui mừng khi nhận tiền thuế bằng những đồng tiền kim loại vốn gợi hình ảnh Christ và người “Mẹ Đồng trinh” của ông. [17]

Cái đó bao nhiêu tiền?

Những người săn bắn hái lượm đã không có tiền. Mỗi bầy đoàn đã săn bắn, hái lượm và sản xuất gần như tất cả mọi thứ nó cần, từ thịt ăn đến thuốc chữa bệnh, từ đôi dép đến bùa phép. Những thành viên khác nhau trong bầy đoàn có thể có chuyên môn trong những công việc khác biệt, nhưng họ chia sẻ hàng hóa và dịch vụ của họ thông qua một nền kinh tế của những chịu ơn và trả ơn. Một miếng thịt cho miễn phí sẽ mang theo với nó giả định của sự có đi có lại – nói thí dụ, trợ giúp y tế miễn phí. Những bầy đoàn đã là độc lập về kinh tế; chỉ một vài vật phẩm quý hiếm mà không thể tìm thấy được tại địa phương – những vỏ sò, bột màu, đá từ núi lửa, và những thứ tương tự như thế – phải từ những người xa lạ mới có. Điều này thường có thể được thực hiện bằng cách trao đổi đơn giản: “Chúng tôi sẽ cung cấp cho bạn những vỏ sò đẹp, và bạn sẽ cung cấp cho chúng tôi đá từ núi lửa có phẩm lượng cao”.

Tất cả điều này đã ít thay đổi với sự khởi đầu của cuộc Cách mạng Nông nghiệp. Hầu hết mọi người vẫn tiếp tục sống trong những cộng đồng nhỏ, gần gũi thân mật. Rất giống như một bầy đoàn săn bắn hái lượm, mỗi làng là một đơn vị kinh tế tự cung tự cấp, được duy trì bằng những chịu ơn và những trả ơn qua lại, cộng thêm một chút trao đổi với những người ngoài. Một người trong làng có thể đã đặc biệt làm giày thành thạo, một người khác về phân phát chăm sóc y tế, vì vậy những dân làng biết khi đi chân trần, hoặc bị bệnh thì phải quay sang đâu. Nhưng những làng thì nhỏ, và kinh tế của chúng thì giới hạn, do đó, có thể sẽ không có những người làm giày và y sĩ toàn thời gian.

Sự nổi lên của những thành phố và những vương quốc, và sự cải thiện trong cơ sở hạ tầng giao thông là nguyên nhân cho những cơ hội mới cho sự chuyên môn hóa. Những thành phố trù mật đã cung cấp việc làm toàn thời gian không chỉ cho những thợ làm giày chuyên nghiệp và những y sĩ, nhưng cũng cho những thợ mộc, những nhà chăn chiên, những binh sĩ và những luật sư. Những làng đã đạt được một danh tiếng vì sản xuất rượu vang, dầu ô liu ngon thực sự, hoặc những gốm sứ thực tốt đẹp, tìm ra rằng đó là đáng bõ công để chuyên môn gần như hoàn toàn vào sản phẩm đó, và đổi chác nó với những nhóm định cư khác cho tất cả những hàng hóa khác mà họ cần. Điều này thành hợp lô gích thực tiễn. Khí hậu và thổ nhưỡng khác biệt, vậy tại sao phải uống rượu tầm thường từ vườn sau nhà bạn, nếu bạn có thể mua rượu cùng loại nhưng khác vị, dịu ngọt hơn từ một nơi có đất trồng và khí hậu thì phù hợp hơn rất nhiều với trái nho? Nếu đất sét từ vườn sau nhà bạn làm thành những chậu gốm chắc hơn và đẹp hơn, khi đó bạn có thể làm một trao đổi. Hơn nữa, những người chuyên môn làm rượu vang và gốm toàn thời gian, chưa kể những y sĩ và luật sư, có thể trau dồi chuyên môn của họ để làm lợi ích cho tất cả. Nhưng sự chuyên môn hóa đã tạo ra một vấn đề – làm thế nào để bạn làm thành công sự trao đổi hàng hoá giữa những người chuyên môn?

Một nền kinh tế của làm ơn và trả ơn không hoạt động khi một số lượng lớn người lạ cố gắng hợp tác. Để cung cấp sự giúp đỡ miễn phí cho chị em ruột, hoặc một người hàng xóm là một chuyện, nhưng là một chuyện rất khác nếu chăm sóc những người xa lạ, có thể không bao giờ có dịp đền đáp lại sự giúp đỡ. Một người có thể trông cậy vào sự đổi chác hàng hóa. Nhưng đổi chác có hiệu quả khi chỉ trao đổi trong một phạm vi giới hạn của những sản phẩm. Nó không thể dựng cơ sở cho một nền kinh tế phức tạp. [18]

Để hiểu được những giới hạn của sự đổi chác, hãy tưởng tượng rằng bạn sở hữu một vườn táo ở trên vùng đồi vốn sản xuất những quả táo dòn nhất, ngọt nhất trong toàn tỉnh. Bạn làm việc rất cần mẫn trong vườn táo của bạn khiến giày của bạn nhanh chóng mòn nhẵn. Vì vậy, bạn thắng yên vào xe cho lừa kéo, và hướng xuống thị trấn ở hạ lưu dòng sông. Hàng xóm của bạn kể với bạn rằng một thợ đóng giày ở phía nam cuối chợ đã làm cho anh ta một đôi bốt thực chắc chắn và bền đến năm mùa táo. Bạn tìm thấy hàng thợ đóng giày và đề nghị để đổi một số táo của bạn lấy đôi giày bạn cần.

Người thợ đóng giày chần chừ. Bao nhiêu táo đây nên đòi người lạ này như giá phải trả? Mỗi ngày người đóng giày gặp hàng chục khách hàng, một vài người trong số họ mang theo bao tải táo, trong khi những người khác mang lúa mì, dắt con dê hoặc ôm cuộn vải – tất cả với phẩm chất khác biệt. Lại còn những người khác mời chào chuyên môn của họ trong viết đơn thỉnh cầu nhà vua, hay chữa bệnh đau lưng. Lần cuối trước, người đóng giày đổi giày lấy táo là ba tháng trước đây, và khi đó ông đã đòi ba bao tải táo. Hay đã là bốn? Nhưng khi nghĩ lại về điều đó, những quả táo đó là táo chua dưới thung lũng, chứ không phải táo ngon dòn trồng trên đồi. Mặt khác, vào lần trước đó, táo đã được đổi lấy giày nhỏ của phụ nữ. Nhưng người lạ này đương muốn đổi lấy bốt lớn của đàn ông. Bên cạnh đó, trong những tuần gần đây, một chứng bệnh đã tàn sát những bầy gia súc quanh thị trấn, và da thú đang trở nên hiếm. Những thợ thuộc da đang bắt đầu đòi gấp đôi số giầy đóng xong xuôi, để đổi lấy cùng số lượng da thuộc. Điều đó có cũng nên phải xem xét thêm không?

Trong một nền kinh tế hàng đổi hàng, mỗi ngày những thợ đóng giày và người trồng táo, đều lại sẽ phải tìm học lần nữa giá cả tương đối của hàng chục mặt hàng. Nếu một trăm mặt hàng khác biệt được trao đổi trên thị trường, khi đó người mua và người bán sẽ phải biết 4.950 tỉ giá đổi chác khác biệt. Và nếu 1.000 mặt hàng khác biệt được giao dịch, người mua và người bán phải đối phó với khó khăn của 499.500 tỉ giá đổi chác khác biệt! [19] Làm thế nào để bạn tìm ra điều đó được?

Nó thành tệ hại hơn. Ngay cả nếu bạn thành công để tính toán xem bao nhiêu quả táo bằng một đôi giày, không phải luôn luôn có thể đổi chác hàng hóa. Sau cùng tất cả, một trao đổi mua bán đòi hỏi rằng mỗi bên muốn những gì bên kia có thể cung ứng. Điều gì sẽ xảy ra nếu người thợ đóng giày không thích táo, và nếu tại thời điểm trong câu hỏi, điều người này đang thực sự muốn là một vụ kiện tụng để ly hôn? Đúng thế, người trồng táo có thể tìm một luật sư là người thích táo, và thiết lập một thỏa thuận giữa ba người. Nhưng nếu người luật sư đã có đầy ứ táo nhưng thực sự cần là tóc mình được cắt cho gọn ghẽ?

Một số những xã hội đã cố gắng giải quyết vấn đề bằng cách thiết lập một hệ thống đổi chác trung ương, vốn thu thập những sản phẩm từ những nhà vườn chuyên môn và những nhà sản xuất và đem phân phối chúng đến những người cần chúng. Thí nghiệm loại như thế, lớn nhất và nổi tiếng nhất, đã được thực hiện ở Liên bang Sô viết, và nó đã thất bại thảm hại. “Mọi người sẽ làm việc theo khả năng của họ, và nhận được theo như nhu cầu của họ”, quay ra trong thực tế biến thành “tất cả mọi người sẽ làm việc thật ít đến mức ít nhất như họ có thể tránh né được như thế, và nhận được thật nhiều như họ có thể soay sở chụp giựt được”. Nhiều thí nghiệm ôn hoà vừa phải và thành công hơn đã được thực hiện trong những trường hợp khác, lấy thí dụ trong Đế quốc Inca. Tuy nhiên, hầu hết những xã hội tìm thấy một cách dễ dàng hơn để kết nối những số lượng lớn của những nhà chuyên môn – họ đã phát triển ra tiền tệ.

Những Vỏ Sò và Thuốc lá

Tiền được tạo ra nhiều lần ở nhiều nơi. Sự phát triển của nó không đòi hỏi kỹ thuật đột phá – đó là một cuộc cách mạng thuần túy tinh thần. Nó liên quan đến việc tạo ra một thực tại liên-chủ quan mới, vốn hiện hữu chỉ trong trí tưởng tượng chung của mọi người chia sẻ thực tại này.

Tiền không phải là những đồng xu và những mảnh giấy. Tiền là bất cứ gì mà người ta sẵn sàng đem sử dụng để đại diện một cách hệ thống cho giá trị của những sự vật việc khác, cho mục đích trao đổi những hàng hóa và những dịch vụ. Tiền cho phép mọi người so sánh một cách nhanh chóng và dễ dàng giá trị của những hàng hóa khác biệt (chẳng hạn như táo, giày và ly hôn), để dễ dàng trao đổi một sự vật việc này cho sự vật việc khác, và để thuận tiện lưu trữ của cải. Đã có rất nhiều loại tiền. Quen thuộc nhất là những đồng xu, vốn là một mảnh kim loại có in dấu đã được chấp nhận phổ thông. Tuy nhiên, tiền đã hiện hữu rất lâu trước khi có sự phát minh ra đồng tiền đúc, và những nền văn hóa đã thịnh vượng đã dùng như tiền tệ những sự vật khác, chẳng hạn như vỏ sò, bò, da, muối, thóc lúa, hạt, vải và giấy nợ. Vỏ sò đã được dùng như tiền trong khoảng 4.000 năm khắp châu Phi, Nam Á, Đông Á và châu Đại Dương. Thuế vẫn có thể được thanh toán bằng vỏ sò ở Uganda thuộc Anh, trong những năm đầu thế kỷ XX.[20]


26. Trong những chữ viết sơ khai của người Tàu, dấu hiệu vỏ sò chỉ tiền, thấy trong những chữ như ‘bán’ hoặc ‘thưởng’.

Trong những trại giam, trại tù binh chiến tranh hiện đại, thuốc lá thường được dùng như tiền bạc. Ngay cả những tù nhân không hút thuốc cũng sẵn sàng để chấp nhận thanh toán bằng thuốc lá, và tính giá trị của tất cả những hàng hóa và dịch vụ khác bằng thuốc lá. Một người sống sót từ trại tập trung Auschwitz mô tả tiền thuốc lá sử dụng trong trại: “Chúng tôi đã có tiền riêng của chúng tôi, có giá trị không ai đặt câu hỏi: những điếu thuốc lá. Giá của mỗi bài viết đã được nêu bằng thuốc lá ... Trong thời gian “bình thường”, có nghĩa là, khi những ứng viên cho những phòng hơi ngạt đã đến trại ở một nhịp độ đều đặn, một ổ bánh mì giá mười hai điếu thuốc lá; một gói 300 gram bơ thực vật, ba mươi; một chiếc đồng hồ, tám mươi đến 200; một lít rượu, 400 điếu thuốc lá!” [21]

Trong thực tế, ngay cả tiền kim loại và tiền giấy ngày nay là một dạng hiếm của tiền tệ. Trong năm 2006, tổng số tiền trên thế giới là khoảng $ 60 trillion [22], nhưng tổng số tiền kim loại và tiền giấy đã ít hơn $ 6 trillion. [23] Hơn 90 phần trăm của tất cả những tiền – hơn $ 50 trillion xuất hiện trong những tài khoản của chúng ta – hiện hữu chỉ trên những computer trung tâm của hệ thống. Theo đó, hầu hết những giao dịch kinh doanh được thực hiện bằng cách di chuyển số liệu ghi trên dòng điện chạy từ một computer này sang một hồ sơ hay computer khác, mà không có bất kỳ trao đổi tiền mặt vật chất nào. Chỉ có chăng một tội phạm nào đó mới mua một căn nhà, lấy thí dụ, bằng việc giao nhận một va li đầy tiền giấy. Miễn là chừng nào người ta sẵn sàng trao đổi hàng hoá và dịch vụ để đổi lấy những số liệu điện tử, nó lại còn tốt hơn so với tiền kim loại và tiền giấy dòn gẫy gập – nhẹ hơn, ít cồng kềnh, và dễ dàng hơn để theo dõi.

Để cho những hệ thống thương mại phức tạp hoạt động, một số loại tiền là không thể thiếu. Một thợ đóng giày trong một nền kinh tế tiền chỉ cần phải biết giá bán thay đổi cho những loại giày khác nhau – không cần phải ghi nhớ những tỉ giá hối đoái giữa giày và táo, hoặc dê. Tiền cũng làm nhẹ gánh những nhà chuyên môn trồng táo, khỏi nhu cầu tìm ra người làm giày thèm ăn táo, vì tất cả mọi người luôn luôn muốn tiền. Đây có lẽ là phẩm chất cơ bản nhất của nó. Mọi người luôn muốn tiền bạc vì tất cả mọi người khác cũng luôn luôn muốn tiền bạc, có nghĩa là bạn có thể trao đổi tiền cho bất cứ điều gì bạn muốn hoặc cần. những thợ đóng giày sẽ luôn vui vẻ để nhận tiền của bạn, vì bất kể sự vật việc gì ông thực sự muốn – táo, dê hoặc ly hôn – ông có thể lấy tiền để đổi lấy những sự vật việc đó.

Như thế, tiền là một phương tiện trao đổi phổ quát, cho mọi người có khả năng để chuyển đổi gần như tất cả mọi sự vật việc vào hầu như bất cứ sự vật việc gì khác. Thể lực bắp thịt được chuyển đổi sang trí năng não bộ khi một người lính sau khi giải ngũ đã trả học phí đại học của mình với bổng lộc từ nghĩa vụ quân sự của mình. Đất được chuyển đổi thành lòng trung thành khi một hầu tước bán tài sản để giúp đỡ những thuộc hạ của ông. Y tế chuyển sang luật pháp khi một y sĩ sử dụng tiền thù lao của bà để thuê một luật sư – hay hối lộ một quan tòa. Nó ngay cả có thể chuyển đổi dục tình xác thịt thành sự cứu rỗi linh thiêng, như những cô gái mại dâm thế kỷ XV đã làm, khi họ ngủ với đàn ông để lấy tiền, rồi dùng tiền đó để mua những đặc ân xả tội [24] từ Hội Nhà thờ Catô.

Những loại tiền lý tưởng cho mọi người có khả năng không chỉ đơn thuần là để biến một sự vật việc này vào thành một sự vật việc khác, nhưng cũng để lưu trữ tài sản nữa. Nhiều những giá trị không thể lưu trữ được – chẳng hạn như thời gian hoặc sắc đẹp. Một số sự vật chỉ có thể lưu trữ được trong một thời gian ngắn, chẳng hạn như những quả dâu tây. Những sự vật khác bền hơn, nhưng mất rất nhiều không gian và đòi hỏi những cơ sở tốn kém và chăm sóc. Hạt lúa, lấy thí dụ, có thể lưu trữ được trong nhiều năm, nhưng làm như vậy bạn cần phải xây dựng kho rất lớn và bảo vệ chống chuột, nấm mốc, nước, lửa và kẻ trộm. Tiền, cho dù giấy, bit computer, hoặc vỏ sò, giải quyết những vấn đề này. Vỏ sò không bị thối, chuột không nhai gặm được, có thể chịu được lửa cháy, và đủ nhỏ gọn để được khoá kín trong một tủ đựng an toàn.

Để sử dụng tài sản giàu có, nếu chỉ lưu trữ nó không thôi là chưa đủ. Nó thường cần phải được vận chuyển từ nơi này đến nơi khác. Một số hình thức của sự giàu có, chẳng hạn như bất động sản, hoàn toàn không thể vận chuyển được. Những mặt hàng như lúa mì và gạo có thể vận chuyển được chỉ với khó khăn. Hãy tưởng tượng một người làm nghề canh nông giàu có sống ở một vùng đất không dùng tiền, người ấy di cư đến một tỉnh xa xôi. Tài sản của ông chủ yếu là ngôi nhà và những cánh đồng trồng lúa của ông. Người nông dân không thể mang theo nhà hay những cánh đồng của ông. Ông ta có thể đổi chúng lấy hàng tấn gạo, nhưng nó sẽ rất vất vả khó khăn và tốn kém để vận chuyển tất cả số gạo đó. Tiền giải quyết những vấn đề này. Người nông dân có thể bán tài sản của mình để đổi lấy một bao vỏ sò, vốn ông có thể dễ dàng mang theo bất cứ nơi nào ông đi đến.

Vì tiền có thể chuyển đổi, lưu trữ và vận chuyển của cải một cách dễ dàng và không tốn kém, nó tạo một đóng góp quan trọng cho sự xuất hiện của những mạng lưới thương mại phức tạp và những thị trường năng động. Nếu không có tiền, những mạng lưới thương mại và thị trường có thể đã bị thất bại để vẫn còn rất giới hạn về kích thước, mức độ phức tạp và tính chất năng động của chúng.

Đồng tiền hoạt động thế nào?

Những vỏ sò và những đồng tiền đô la có giá trị chỉ trong sự tưởng tượng chung của chúng ta. Giá trị của chúng không phải là thừa hưởng từ cấu trúc hóa học của vỏ sò và giấy bạc, hoặc màu sắc của chúng, hoặc hình dạng của chúng. Nói cách khác, tiền không phải là một thực tại vật chất – đó là một cấu trúc tâm lý. Nó hoạt động bằng cách chuyển đổi vật chất vào trí não. Nhưng tại sao nó thành công? Tại sao bất kỳ một ai đó lại sẵn sàng để đổi một cánh đồng lúa phì nhiêu cho một số ít của những vỏ sò vô dụng? Tại sao bạn sẵn sàng luôn tay lật nướng hamburger, hay đi mỏi chân bán bảo hiểm sức khỏe, hay ngồi ê ẩm để giữ ba đứa trẻ hư phá phách đến không chiều nổi, khi tất cả những nhọc nhằn bạn phải chịu đựng là một vài tấm giấy màu?

Người ta sẵn sàng làm những điều giống như vậy khi họ tin tưởng vào những bịa đặt của trí tưởng tượng tập thể của họ. Tin cậy là nguyên liệu vật chất mà từ đó tất cả những loại tiền được đúc thành. Khi một nông dân giàu bán tài sản của mình lấy một bao vỏ sò, và đi với khối vỏ sò này sang tỉnh khác, ông tin tưởng rằng khi đến nơi, những người khác sẽ sẵn sàng bán lúa, nhà cửa và đồng ruộng cho ông, để đổi lấy những vỏ sò này. Tiền theo đó, là một hệ thống tin tưởng lẫn nhau, và không chỉ bất kỳ một hệ thống tin tưởng lẫn nhau nào: tiền là hệ thống phổ quát nhất và hiệu quả nhất của sự tin tưởng lẫn nhau đã từng bao giờ nghĩ ra.

Những gì đã tạo nên tin tưởng này là một mạng lưới rất phức tạp và lâu dài của những quan hệ chính trị, xã hội và kinh tế. Tại sao tôi tin vào những vỏ sò hoặc đồng tiền vàng hay đồng đô la? Vì những hàng xóm của tôi tin vào chúng. Và những hàng xóm của tôi tin vào chúng, vì tôi tin vào chúng. Và tất cả chúng ta tin vào chúng vì vua của chúng ta tin vào chúng, và đòi chúng khi phải nộp thuế, và vì những nhà chăn chiên của chúng ta tin vào chúng và đòi hỏi chúng trong những phần-mười đóng góp cho nhà thờ [25]. Cầm lấy một tờ tiền giấy đô la và nhìn nó một cách cẩn thận. Bạn sẽ thấy rằng nó chỉ đơn giản là một mảnh giấy có màu sắc với chữ ký của bộ trưởng tài chính chính phủ nước Mỹ ở một bên, và khẩu hiệu “Chúng ta tin vào Gót” ở bên kia. Chúng ta chấp nhận đồng đô la Mỹ trong thanh toán, vì chúng ta tin vào Gót và bộ trưởng tài chính của chính phủ nước Mỹ. Vai trò then chốt quan trọng của lòng tin giải thích tại sao những hệ thống tài chính của chúng ta bị ràng buộc quá chặt chẽ như thế với những hệ thống chính trị, xã hội và ý thức hệ của chúng ta, tại sao những khủng hoảng tài chính thường được khởi động từ những phát triển chính trị, và tại sao thị trường chứng khoán có thể lên hoặc xuống, tùy vào cách những người buôn bán chứng khoán cảm thấy trong một buổi sáng đặc biệt nào đó.

Ban đầu, khi dạng thức đầu tiên của tiền được tạo ra, người ta đã không có loại tin tưởng này, vì vậy điều là cần thiết để ấn định như ‘tiền’ những gì đó có giá trị nội tại thực sự. Tiền đầu tiên được biết đến trong lịch sử là tiền lúa mạch ở Sumer – là một thí dụ tốt. Nó xuất hiện ở Sumer khoảng 3000 TCN, đồng thời và cùng địa điểm, và trong những trường hợp tương tự, trong đó viết chữ xuất hiện. Cũng như viết chữ được phát triển để đáp ứng nhu cầu của việc tăng cường những hoạt động hành chính, do đó, tiền lúa mạch phát triển để đáp ứng nhu cầu của việc tăng cường những hoạt động kinh tế.

Tiền lúa mạch chỉ đơn giản là hạt lúa mạch [26] – một lượng xác định những hạt lúa mạch được dùng như một đo lường phổ dụng cho sự đánh giá và trao đổi tất cả những hàng hóa và dịch vụ khác. Đo lường phổ biến nhất là sila, tương đương với khoảng một lít. Những đấu được tiêu chuẩn hóa, mỗi đấu có khả năng chứa một sila, đã được sản xuất hàng loạt để bất cứ khi nào người ta cần mua hoặc bán bất cứ gì, đã là điều dễ dàng để đo số lượng lúa mạch cần thiết. Tiền lương, cũng thế, đã được định và trả bằng silas của lúa mạch. Một người làm công nam lương khoảng 60 silas một tháng, người làm công nữ 30 silas. Một người cai trông coi thợ có thể kiếm được khoảng 1.200 đến 5.000 silas. Ngay cả một người cai thợ đói ăn nhất cũng không có thể ăn hết 5.000 lít lúa mạch một tháng, nhưng ông có thể dùng những silas ông không ăn hết, để mua tất cả những loại hàng hóa khác – dầu, dê, nô lệ, và cái gì khác để ăn ngoài barley. [27]

Ngay cả cho dù lúa mạch có giá trị nội tại, đã không phải là điều dễ dàng để thuyết phục mọi người đem dùng nó như là tiền, chứ không phải là chỉ là một sản phẩm canh nông khác. Để hiểu tại sao, chỉ cần nghĩ sẽ xảy ra điều gì nếu bạn vác một bao đầy lúa mạch đến trung tâm mua bán địa phương của bạn, và cố gắng định mua một chiếc áo, hay một cái bánh pizza. Những người bán hàng có lẽ sẽ gọi những người giữ an ninh. Tuy nhiên, điều đã phần nào là dễ dàng hơn để xây dựng lòng tin vào lúa mạch như loại đầu tiên của tiền bạc, vì lúa mạch vốn có giá trị nội tại về sinh học. Con người có thể ăn nó. Mặt khác, đã là khó khăn để tồn trữ và vận chuyển lúa mạch. Bước đột phá thực sự trong lịch sử tiền tệ xảy ra khi người ta đạt được sự tin tưởng vào trong tiền vốn thiếu giá trị nội tại, nhưng đã dễ dàng hơn để tồn trữ và vận chuyển. Tiền này xuất hiện ở vùng vùng Mesopotania thời cổ, ở giữa nghìn năm thứ ba TCN. Đó là đồng shekel bạc. [28]

Shekel bạc không phải là một đồng tiền kim loại, nhưng đúng hơn là 8,33 gram bạc. Khi luật Hammurabi tuyên bố rằng một con người quí phái đã giết một nữ nô lệ, phải trả cho người chủ của người nô lệ ấy hai mươi shekel bạc, điều đó có nghĩa rằng ông đã phải trả 166 gram bạc, không phải hai mươi đồng tiền kim loại. Hầu hết những điều kiện tiền tệ trong kinh Thánh Cũ đã đưa ra trong những điều khoản của bạc, chứ không phải là đồng tiền. Anh em của Josephs bán anh ta cho những người Ishmaelite lấy hai mươi shekel bạc, hay đúng hơn 166 gram bạc (cùng một mức giá như một nữ nô lệ – sau anh còn là một thanh niên, dù sao đi nữa).

Không giống như sila lúa mạch, đồng shekel bạc không có giá trị đính kèm với nó. Bạn không thể ăn, uống hoặc lấy bạc làm quần áo che thân, và nó quá mềm để làm được những dụng cụ hữu ích – lưỡi cày hoặc thanh kiếm bạc sẽ nhăn nhúm cũng gần nhanh như nếu chúng làm bằng giấy nhôm. Khi chúng được dùng cho bất cứ sự vật gì, bạc và vàng được làm thành những đồ trang sức, mũ vua chúa, và những biểu tượng khác cho địa vị xã hội– những hàng hoá xa xỉ mà những thành viên của một tầng lớp văn hóa đặc biệt đã chỉ định với địa vị cao trong xã hội. Giá trị của chúng hoàn toàn là văn hóa.

Đăt định trọng lượng của những kim loại quý cuối cùng đã sinh ra đồng tiền kim loại. Những đồng tiền đầu tiên trong lịch sử được vua Alyattes của Lydia, ở miền tây Anatolia, cho đúc khoảng năm 640 TCN,. Những đồng tiền này có một trọng lượng tiêu chuẩn bằng vàng hoặc bạc, và được in dấu với một nhãn hiệu nhận dạng. Nhãn hiệu làm chứng cho hai điều. Đầu tiên, nó xác định đồng tiên kim loại chứa bao nhiêu kim loại quý. Thứ hai, nó được xác định ai là người có quyền ban hành những đồng tiền này, và bảo đảm nội dung của nó. Hầu như tất cả những đồng tiền dùng ngày nay là con cháu của những đồng tiền Lydian.

Tiền kim loại có hai lợi thế quan trọng vượt trên những thỏi kim loại không khắc dấu. Thứ nhất, thỏi kim loại không khắc dấu cứ mỗi giao dịch lại phải đem cân. Thứ hai, đem cân thỏi kim loại vẫn chưa đủ. Làm sao người thợ đóng giày biết rằng những thỏi bạc tôi đặt xuống để mua bốt cho tôi làm bằng bạc thực sự nguyên chất, và không chỉ bọc bên ngoài bằng lớp bạc dát mỏng? Đồng tiền kim loại giúp giải quyết những vấn đề này. Nhãn hiệu in trên chúng chứng minh cho giá trị chính xác của chúng, do đó, người thợ đóng giày không phải giữ một cái cân bên cạnh ngăn kéo đựng tiền bán hàng của mình. Quan trọng hơn, dấu hiệu trên đồng tiền là chữ ký của một số cơ quan chính trị đã bảo đảm giá trị của đồng tiền.

Hình dạng và kích thước của nhãn hiệu thay đổi rất nhiều khác biệt trong suốt lịch sử, nhưng thông điệp luôn luôn là một như nhau: “Ta, nhà vua lớn, tên Thế-và-Thế, ban cho ngươi lời nói của cá nhân ta rằng trong miếng kim loại này có chứa chính xác 5 gram vàng. Nếu bất cứ ai dám làm giả đồng tiền này, có nghĩa là người ấy giả tạo chữ ký riêng của ta, đó sẽ là một vết nhơ cho uy danh ta. Ta sẽ trừng phạt điều đó như một hình phạm với mức độ nghiêm trọng nhất”. Đó là tại sao làm tiền giả đã luôn luôn được coi là một tội phạm nghiêm trọng nhiều hơn, so với những hành vi lừa dối khác. Làm tiền giả không chỉ lừa dối – đó là một sự vi phạm chủ quyền, một hành động lật đổ chống lại quyền lực, đặc quyền và bản thân nhà vua. Thuật ngữ pháp lý là tội khi quân (vi phạm nhà vua), và được thường bị trừng phạt bằng cách tra tấn và giết chết. Miễn là người đáng tin cậy sức mạnh và tính toàn vẹn của vua, họ tin tưởng đồng tiền của mình. Những người hoàn toàn lạ mặt có thể dễ dàng đồng ý về giá trị của đồng tiền Rome denarrius bạc, vì họ tin tưởng vào uy quyền và tính chính trực của những hoàng đế Rome, người có tên và hình ảnh đã trang trí khắc trên nó.


27. Một trong những đồng tiền sớm nhất trong lịch sử, từ xứ Lydia, thế kỷ VII TCN.


Đổi lại, quyền năng của vị hoàng đế đã đặt trên những đồng tiền denarius bạc [29]. Chỉ thử nghĩ sẽ là khó khăn đến thế nào để duy trì đế quốc Rome nếu không có những đồng tiền kim loại – nếu hoàng đế đã phải tăng thuế và trả lương bằng lúa mạch và lúa mì. Điều sẽ là không thể nào để thu tằng thuế lúa mạch ở Syria, vận chuyển tiền lúa mạch này vào ngân khố trung tâm ở Rome, và vận chuyển chúng một lần nữa vượt biển sang Anh để trả lương cho những binh đoàn viễn chinh ở đó. Nó sẽ là cũng khó khăn như thế để duy trì đế quốc nếu những cư dân của thành Rome tin vào đồng tiền vàng, nhưng dân chúng những thuộc địa từ chối tin tưởng này, thay vào đó, họ đặt tin tưởng của họ trong những vỏ sò, những chuỗi hạt bằng ngà, hoặc những cuộn vải.

Phúc âm của Vàng

Sự tin tưởng vào những đồng tiền của Rome đã mạnh đến nỗi ngay cả bên ngoài biên giới của đế quốc, mọi người đều vui vẻ nhận thanh toán bằng đồng tiền denarii. Trong thế kỷ thứ nhất, những đồng tiền Rome đã được chấp nhận như một phương tiện của đổi chác tại những thị trường ở India, dẫu những binh đoàn Rome gần nhất vẫn còn cách đó hàng ngàn cây số. Người India đã từng có một tin tưởng mạnh mẽ vào những đồng tiền denarius bạc và hình ảnh của vị hoàng đế đến nỗi khi nhà cầm quyền India địa phương đúc những đồng tiền của chính họ, họ đã bắt chước in hệt những đồng denarius bạc, hệt cho đến chân dung của hoàng đế Rome! Cái tên ‘denarius đã trở thành một cái tên chung để chỉ đồng tiền. Những caliph Muslim đã Arab hoá tên gọi này và ban hành những đồng ‘dinar’. Những dinar vẫn là tên chính thức của tiền tệ hiện lưu hành trong Jordan, Iraq, Serbia, Macedonia, Tunisia và một số nước khác. [30]

Khi kiểu tiền đúc Lydia đã lan rộng từ vùng biển Mediterranean đến biển India, nước Tàu đã phát triển một hệ thống tiền tệ hơi khác biệt, dựa trên tiền kim loại bằng đồng và những thỏi bạc và vàng nhưng không đánh dấu. Tuy nhiên, hai hệ thống tiền tệ đã có đủ những điểm chung (đặc biệt là sự tuỳ thuộc vào vàng và bạc) khiến quan hệ tiền tệ và thương mại chặt chẽ đã được thiết lập giữa những vùng Tàu và vùng Lydian. Những nhà buôn và những kẻ xâm lược người Muslim và Châu Âu [31] dần dần lan rộng hệ thống tiền Lydian và phúc âm của vàng đến những góc tận cùng của trái đất. Vào cuối thời kỳ hiện đại, toàn thế giới đã là một vùng tiền tệ duy nhất, đầu tiên dựa vào vàng và bạc, và sau một vài đồng tiền đáng tin cậy như đồng bảng Anh và đồng đô la Mỹ.

Sự xuất hiện của một khu vực tiền tệ liên quốc gia và liên văn hoá đã đặt nền móng cho sự thống nhất của Á-Phi, và cuối cùng là toàn bộ thế giới, thành một khối kinh tế và chính trị duy nhất. Mọi người tiếp tục nói những ngôn ngữ không thể hiểu lẫn nhau, tuân theo những nhà cai trị khác biệt và thờ cúng những vị gót riêng biệt, nhưng tất cả đã tin vào vàng và bạc, và tiền kim loại vàng và bạc. Nếu không có tin tưởng chia sẻ chung này, những mạng lưới kinh doanh toàn cầu sẽ là hầu như không thể nào có được. Vàng và bạc vốn những conquistador trong thế kỷ  XVI, lấy được từ châu Mỹ đã cho phép những lái buôn châu Âu mua lụa, đồ sứ và những gia vị trong khu vực Đông Á, do đó chuyển động những bánh xe của tăng trưởng kinh tế ở cả châu Âu và Đông Á. Hầu hết số vàng và bạc được khai thác ở Mexico và dãy núi Andes, trượt qua những ngón tay người Âu để tìm thấy được chào đón vào chốn cư ngụ là  trong ví tiền của những nhà sản xuất tơ lụa và đồ sứ Tàu. Điều gì sẽ xảy ra với nền kinh tế toàn cầu khi người Tàu đã không bị mắc cùng một thứ “bệnh tim” như Cortés và đồng bọn của ông ta đã mắc phải– và đã từ chối không chấp nhận được trả tiền bằng vàng và bạc?

Tuy nhiên, tại sao người Tàu, India, Muslim và người Spain – những người thuộc những nền văn hóa rất khác biệt và đã không đồng ý với nhau được nhiều về những bất cứ gì – dẫu vậy lại có chung  sụ tin tưởng vào vàng? Tại sao đã không xảy ra rằng người Spain tin vào vàng, trong khi người Muslim tin vào lúa mạch, người India vào những vỏ sò, và người Tàu vào những cuộn lụa? Những nhà kinh tế có một câu trả lời sẵn sàng. Sau khi kết nối hai khu vực thương mại, những lực lượng cung và cầu có khuynh hướng cân bằng giá cả hàng hoá vận chuyển. Để hiểu tại sao, hãy xem xét một tình huống giả định. Giả sử rằng khi thương mại thường xuyên mở giữa India và Mediterranean, India là không quan tâm đến vàng, do đó, nó gần như vô giá trị. Nhưng ở Mediterranean, vàng đã là một biểu tượng của địa vị xã hội thèm muốn, do đó giá trị của nó cũng cao. Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?

Những nhà buôn đi lại giữa India và Mediterranean sẽ nhận thấy sự khác biệt về giá trị của vàng. Để tạo ra lợi nhuận, họ sẽ mua vàng với giá rẻ ở India và bán nó đắt ở Mediterranean. Do đó, nhu cầu vàng tại India sẽ tăng vọt, như giá trị của nó sẽ tăbg theo. Đồng thời Mediterranean sẽ trải nghiệm một làn sóng vàng nhập vào, do đó giá trị của nó sẽ giảm. Trong vòng một thời gian ngắn giá trị của vàng ở India và Mediterranean sẽ là khá tương tự. Thực tế đơn thuần rằng người Mediterranean tin vào vàng, sẽ gây cho những người India cũng bắt đầu tin vào như thế. Thậm chí nếu người India vẫn không có sử dụng thực sự nào cho vàng, sự kiện rằng người Mediterranean đều ham muốn nó, sẽ là đủ để làm cho người India coi trọng nó.

Tương tự như vậy, sự kiện rằng người khác tin tưởng vào những vỏ sò, hoặc đô la, hoặc số liệu điện tử, là đủ để củng cố tin tưởng của chúng ta vào chúng, ngay cả khi người đó bị chúng ta ghét, khinh miệt hay chế nhạo. Người Kitô và người Muslim không thể đồng ý về tín ngưỡng tôn giáo, vẫn có thể đồng ý về một tin tưởng tiền tệ, vì trong khi tôn giáo đòi hỏi chúng ta phải tin vào một gì đó, tiền đòi hỏi chúng ta tin rằng những người khác tin vào một gì đó.

Trong hàng nghìn năm, những triết gia, những nhà tư tưởng và những tiên tri tôn giáo đã nói xấu tiền, và gọi nó là gốc của mọi tội lỗi. Có thể nó là như thế, nhưng tiền cũng là đỉnh cao của sự khoan dung con người. Tiền thì cởi mở hơn so với ngôn ngữ, pháp luật nhà nước, qui định văn hóa, tín ngưỡng tôn giáo và những thói quen xã hội. Tiền là hệ thống tin tưởng duy nhất, đã được con người tạo ra mà có thể bắc cầu nối qua gần như bất kỳ khoảng cách văn hóa nào, và rằng nó không kỳ thị trên cơ sở tôn giáo, phái tính, chủng tộc, tuổi tác hoặc khuynh hướng tình dục. Nhờ tiền, ngay cả những người không quen biết nhau và không tin tưởng lẫn nhau vẫn có thể hiệu quả hợp tác với nhau.



Giá của Đồng Tiền

Tiền dựa trên hai nguyên tắc phổ quát:

a. Chuyển đổi phổ quát: với tiền như một nhà có thuật làm giả kim, bạn có thể biến đất đai thành lòng trung thành, công lý thành sức khỏe, và bạo lực thành kiến thức.

b. Tin tưởng phổ quát: với tiền như một đi-giữa, bất cứ hai người nào cũng có thể hợp tác trên bất kỳ dự án nào.

Những nguyên tắc này đã đem lại cho hàng triệu người lạ khả năng để hợp tác có hiệu quả trong thương mại và kỹ nghệ. Nhưng những nguyên tắc có vẻ lành tính tử tế này cũng có một mặt trái đen tối. Khi tất cả mọi thứ có thể chuyển đổi, và khi tin tưởng tuỳ thuộc vào những vỏ sò khuyết danh và đồng tiền dấu tên, nó ăn mòn những truyền thống địa phương, những quan hệ mật thiết và những giá trị con người, thay thế chúng bằng những luật lạnh lẽo của cung và cầu.

Những cộng đồng con người và gia đình đã luôn luôn được dựa trên tin tưởng vào những thứ “vô giá”, như danh dự, lòng trung thành, đạo đức và tình yêu. Những điều này nằm ngoài phạm vi của thị trường mua bán, và chúng không nên đem mua hoặc bán để lấy tiền. Ngay cả nếu thị trường rao mua với giá rất hời, có những điều nào đó, đúng ra không được làm. Cha mẹ phải không bán con làm nô lệ; một người Kitô sùng đạo phải không được mắc trọng tội; một hiệp sĩ trung thành phải không bao giờ phản bội chúa mình; và đất đai hương hoả của tổ tiên để lại từ thời bộ lạc, phải không bao giờ được bán cho người nước ngoài.

Tiền đã luôn luôn cố gắng để vượt qua những rào cản, như nước thấm qua những vết nứt ở đập. Phụ huynh đã bị thấp hèn đi để bán một vài đứa con của họ vào vòng nô lệ, để mua thức ăn cho những đứa con khác. Những người Kitô sùng đạo đã giết người, đánh cắp và lừa dối – và sau đó dùng chiến lợi phẩm của họ để mua sự tha thứ từ hội Nhà thờ. Những hiệp sĩ đầy tham vọng bán đấu giá lòng trung thành của họ cho người trả giá cao nhất, trong khi bảo đảm sự trung thành của những người đi theo riêng mình bằng bằng gíá được trả tiền mặt. Những đất đai bộ lạc đã được bán cho người nước ngoài từ phía bên kia của địa cầu, để mua một tấm vé gia nhập nền kinh tế toàn cầu.

Tiền có một mặt lại còn đen tối hơn. Cho dù tiền xây dựng lòng tin phổ quát giữa những người xa lạ, tin tưởng này không được đầu tư vào con người, những cộng đồng hoặc những giá trị thiêng liêng, nhưng trong tự thân tiền tệ, và trong những hệ thống không-con-người vốn đưa lưng chống đỡ nó. Chúng ta không tin tưởng người lạ, hoặc những người hàng xóm – chúng ta tin tưởng vào đồng tiền mà họ nắm giữ. Nếu họ hết  nhẵn tiền, chúng ta hết sạch tin tưởng. Khi tiền phá vỡ những đê đập của những cộng đồng, tôn giáo và nhà nước, thế giới đang có nguy cơ trở thành một thị trường lớn và nhiều phần nhẫn tâm vô cảm.

Do đó lịch sử kinh tế của loài người là một nhảy múa tế nhị. Người ta dựa vào tiền để tạo điều kiện hợp tác với những người xa lạ, nhưng họ sợ nó làm hư hỏng những giá trị và những quan hệ thân tình sâu kín của con người. Một mặt, người ta sẵn sàng phá hủy những đê đập cộng đồng vốn ngăn ngừa sự di chuyển của tiền bạc và thương mại đã quá lâu. Tuy nhiên, với mặt khác, họ xây dựng những đê đập mới để bảo vệ xã hội, tôn giáo và môi trường khỏi nô lệ vào những sức mạnh của thị trường.

Điều là phổ biến hiện nay để tin rằng thị trường luôn luôn chiếm ưu thế, và rằng những con đập được những nhà vua, những nhà chăn chiên và những cộng đồng xây dựng không thể lâu dài đẩy lùi lại thủy triều của tiền bạc. Điều này là ngây thơ. Những chiến binh tàn bạo, những cuồng tín tôn giáo và những công dân quan tâm đã nhiều lần cố gắng thắng đậm những thương nhân tính toán, và ngay cả để định hình lại nền kinh tế. Do đó, không thể nào hiểu được sự thống nhất của loài người như một tiến trình kinh tế thuần tuý. Để hiểu được cách nào hàng nghìn những nền văn hóa riêng biệt đã kết hợp lại theo thời gian, để thành hình ngôi làng toàn cầu của ngày hôm nay, chúng ta phải đưa vào giải thích vai trò của vàng và bạc, nhưng chúng ta không thể bỏ qua vai trò không kém quan trọng của thép.



11.
Những Tầm nhìn đế quốc

Những người Rome thời cổ đã quen với thua trận. Giống như những người cai trị của hầu hết những đế quốc lớn trong lịch sử, họ có thể thua trận đánh này đến trận đánh kia, nhưng vẫn thắng cả cuộc chiến tranh. Một đế quốc nếu không chịu được một cú đánh, và vẫn không đứng vững, thì không thực sự là một đế quốc. 


Lê Dọn Bàn tạm dịch – bản nháp thứ nhất
(Apr/2015)
(còn tiếp ...)

http://chuyendaudau.blogspot.com/

http://chuyendaudau.wordpress.com




[1] Holy Grail : Grail hay Sangraal: cái bát (hoặc chén ) tương truyền Jesus đã dùng trong bữa ăn cuối cùng với những học trò (đêm ông bị bắt giết), truyền thuyết Trung cổ đã gán cho nó với những quyền lực lạ thường. Cũng được cho là Joseph Arimathea đã mang sang nước Anh, nơi có nhiều hiệp sĩ đã săn lùng nó.
[2] Oliver Twist
[3] One Day in the Life of Ivan Denisovich
[4] cognitive dissonance : (Psychology) Sự bất hòa trong nhận thức: Áp lực tâm lý vốn xảy ra khi một người giữ nhiều những tin tưởng xung khắc, loại trừ lẫn nhau, và thường là động cơ khiến người ta sửa đổi tư tưởng hay ứng xử để làm giảm đi những áp lực này..
[5] mega-culture: hiểu như khối những văn hoá tương cận – tác giả dùng từ văn minh (civilisation) ở trên theo nghĩa đó; những mega-culture, như Văn minh phương Tây, văn minh châu Phi (Africano), và Văn minh Trung Đông (Orientalism).
[6] city-state
[7] sub-Saharan Africa
[8] geopolitics
[9] Huntington, Samuel P., The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, New York, Simon & Schuster, 1996
[10] Tương tự, trường hợp Phở và Bánh mì Việt, gốc gác của Bánh mì hẳn rõ ràng, Patê, bánh mì, bơ chỉ mới có sau khi người Pháp sang sinh sống ở nước ta như những thực dân cai trị, và những miếng thịt bò trong bát Phở cũng thế, không phải là món ăn thông thường của chúng ta, và Tàu hay những dân tộc lân cận. Thêm nữa cách ăn “tái” trong phở tái có nhiều phần giống món bít tết tái, hơn là “tiết canh” chẳng hạn.
[11] Plains Indian: American Indian peoples who formerly inhabited the Great Plains. Blackfoot, Cheyenne, and Comanche, were nomadic buffalo hunters, who gathered in tribes during the summer and dispersed into family groups in the winter. They hunted on foot until they acquired horses from the Spanish in the early 18th century. The introduction of the horse also led other peoples, such as the Sioux and the Cree, to move into the Plains area.
[12] Conquistador (Spanish: conquistadores < conquistar (chinh phục)): một kẻ chinh phục, đặc biệt từ này dành cho những người Spain đã khốc liệt và tàn ác chinh phục Mexico và Peru trong thế kỷ 16. Người Spain Catô đã thành công lấy lại tất cả bán đảo Iberia từ những người Moors Muslim (và người Jews) sau gần tám trăm năm xung đột. Chiến thắng này được gọi là sự 'tái chinh phục'. Cuộc xung đột với người Moors Muslim đã được xem như là một sự tiếp nối của những cuộc Thập tự chinh thời Trung cổ. Những cuộc viễn chinh dưới lá cờ thập giá này là một loạt các chiến tranh vì tôn giáo thiêng liêng, đã được vua chiên Catô ban phước lành. Những người chiến đấu dưới cờ là những hiệp sĩ, binh sĩ Kitô Roma. Những nhà thám hiểm/lính xâm lăng người Spain tự xem công việc mình chinh phục những vùng đất mới như một phần mở rộng tự nhiên của những thập tự chinh thời Trung cổ. Những thày chăn chiên và những thày dòng Catô luôn luôn đi kèm với những nhà thám hiểm Spain với dự kiến ​​sẽ chuyển đổi thổ dân ngoại đạo sang đạo Kitô. Những nhà thám hiểm/lính xâm lăng đã đến Tân Thế giới, được gọi là những “Conquistadors”. Những động cơ của những conquistador và những triều đình của họ đã được thúc dục bởi:
Giàu có - vàng, bạc và các loại gia vị
Quyền lực
Uy thế
Tăng cường cơ hội cho thương mại cho Spain
Lan truyền đạo Kitô cho dân bản địa
Xây dựng một đế quốc Spain Kitô
Triều đình và hoàng gia Spain khi ấy rất sùng mộ đạo Catô. Nhiều người Spain cũng cuồng tín về tôn giáo của họ - Toà án dị giáo Spain là một ví dụ về điều này. Ý tưởng về truyền bá đức tin Catô để với những chủng tộc ngoại đạo đã được coi là một lý do chính để những conquistador để thực hiện các chuyến đi thám hiểm săn tìm đất mới vòng quanh trái đất. Ở Tân thế giới, những conquistado có thiên kiến xem người bản là những người man rợ (không văn minh như châu Âu), theo những tà đạo (không-Kitô). Chính phủ Spain đã ban lệnh rằng hệ thống Encomienda nên được thiết lập trên lãnh thổ mới được xâm chiếm, chủ yếu cho phép những người thực dân được quyền “ bảo vệ và giáo dục về tôn giáo”; thực hành qua quyền đòi tiền của và sức lao động của người bản địa như giá phải trả cho sự “giáo huấn bảo bọc” đó. Như thế, Encomienda biểu thị cho sự áp bức và bóc lột tàn nhẫn cùng cực của những người thực dân Spain. Hệ thống Encomienda tương tự như một hệ thống phong kiến thời trung cổ. Mục đích chính của hệ thống này là tẩy não, cưỡng bức tập thể những người bản xứ phải nhập đạo Kitô; hậu quả thảm khốc của nó là diệt chủng và huỷ diệt văn hoá/ tôn giáo truyền thống của các dân tộc bản xứ Trung và Nam Mỹ, khiến họ thành những nô lệ, cả thân xác lẫn tinh thần; mất hết tự do, bị áp bức, chịu bóc lột, ngược đãi và tàn sát không thương tiếc. Conquistadors đã là tên gọi của sự kinh hoàng và căm ghét, nên từ đó đã mang một ý nghĩa lịch sử đặc biệt, đi kèm với những ấn tượng khủng khiếp của sự man rợ nhất của người với người -'“el Conquistador”.
[13] [Francisco López de Gómara, Historia de la Conquista de Mexico, vol. 1, ed. D. Joaquin Ramirez Cabanes (Mexico City: Editorial Pedro Robredo, 1943), 106.]
[14] Millares là những đồng tiền đúc bằng bạc của những nhà đúc tiền Kitô, có lẽ ở Spain, bắt chước đồng tiền dirham, bằng bạc của vương triều Muwahhid (1130-1269), dùng trong thương mại vùng biển Mediterranean – Nam Âu và bắc Phi.
[15] [Andrew M. Watson, ‘Back to Gold – and Silver’, Economic History Review 20:1 (1967), 11–12; Jasim Alubudi, Repertorio Bibliográfico del Islam (Madrid: Vision Libros, 2003), 194 ]

[16] Florentine florin, Venetian ducat, Neapolitan gigliato
[17] [Watson, ‘Back to Gold – and Silver’, 17–18.]
[18] [David Graeber, Debt: The First 5,000 Years (Brooklyn, NY: Melville House, 2011).]
[19] [Glyn Davies, A History of Money: From Ancient Times to the Present Day (Cardiff: University of Wales Press, 1994), 15.]
[20] Vỏ sò đã được dùng như tiền ở nước Tàu thời cổ, do đó, trong chữ viết, hình vẽ vỏ sò có nghĩa là tiền: Chữ bối là một tượng hình của một vỏ sò. Hai vạch ở dưới cùng là hai tua râu của con sò sống . Bối cũng là một bộ chữ, và thấy trong những chữ liên quan đến tiền, chẳng hạn như: tiện, mại, mãi, tài, bần, quý ( , , , , , )
[21] [Szymon Laks, Music of Another World, trans. Chester A. Kisiel (Evanston, Ill.: North-western University Press, 1989), 88–9. The Auschwitz ‘market’ was restricted to certain classes of prisoners and conditions changed dramatically across time.]
[22] trillion = một triệu triệu, hay một ngàn tỉ = 1,000,000,000,000 = 1012
[23] [Niall Ferguson, The Ascent of Money (New York: The Penguin Press, 2008), 4.]
[24] indulgence: đặc ân xả tội – của hội nhà thờ Kitô Roma: giấy chứng nhận do vua chiên cấp cho những người đóng tiền cho hội nhà thờ để mua sự ân xá, được tha hình phạt tạm trong lò luyện ngục vẫn còn từ những tội lỗi sau khi được ân xá. Tệ nạn bán “ân xá” này rất thịnh hành trong thế giới Ki tô châu Âu, thời Trung cổ. Ân Xá đã trở thành một thực hành Catô nổi bật trong sớm nhất là năm 1200. Bất kỳ giáo dân Kitô nào cũng có thể đóng tiền cho nhà thờ để đổi lấy sự tha thứ tội lỗi. Khoảng năm 1505, Vua chiên Julius II đã bắt đầu dự án lớn, xây nhà thờ Peter và nhà nguyện Sistine, ở Vatican. Cả hai đều rất lộng lẫy nguy nga, và dĩ nhiên cũng rất tốn kém, và bán đặc ân xả tội cho con chiên là cách để giải quyết. Gánh nặng ngày càng lớn và đến năm 1513, tiếp tục với vua chiên kế tục, Leo X. Ông này đã quyết định đẩy thêm mạnh hơn việc bán ân xá để giải quyết tổn phí xây dựng. Tệ nạn này đã đưa đến sự phản đối nổi tiếng của Martin Luther, và cũng là một trong những nguyên nhân trực tiếp cho sự ra đời của hội nhà thờ Thệ phản, phân ly với hội nhà thờ Catô Roma.
[25] tithe: một phần mười: trong một số giáo phái Kitô, đòi hỏi tín đồ cam kết nộp 1/10 thu nhập cá nhân cho nhà thờ.
[26] barley: lúa mạch, trồng nhiều để làm rượu ba, và cho gia súc nuôi trong trang trại (bò, dê, cừu, lừa, ngựa, lợn, gà,...) ăn
[27] [For information on barley money I have relied on an unpublished PhD thesis: Refael Benvenisti, ‘Economic Institutions of Ancient Assyrian Trade in the Twentieth to Eighteenth Centuries BC’ (Hebrew University of Jerusalem, unpublished PhD thesis, 2011). See also Norman Yoffee, ‘The Economy of Ancient Western Asia’, in Civilizations of the Ancient Near East, vol. 1, ed. J. M. Sasson (New York: C. Scribner’s Sons, 1995), 1,387–99; R. K. Englund, ‘Proto-Cuneiform Account-Books and Journals’, in Creating Economic Order: Record-keeping, Standardization and the Development of Accounting in the Ancient Near East, ed. Michael Hudson and Cornelia Wunsch (Bethesda, Md.: CDL Press, 2004), 21–46; Marvin A. Powell, ‘A Contribution to the History of Money in Mesopotamia Prior to the Invention of Coinage’, in Festschrift Lubor Matouš, ed. B. Hruška and G. Komoróczy (Budapest: Eötvös Loránd Tudományegyetem, 1978), 211–43; Marvin A. Powell, ‘Money in Mesopotamia’, Journal of the Economic and Social History of the Orient 39:3 (1996), 224–42; John F. Robertson, ‘The Social and Economic Organization of Ancient Mesopotamian Temples’, in Civilizations of the Ancient Near East, vol. 1, ed. Sasson, 443–500; M. Silver, ‘Modern Ancients’, in Commerce and Monetary Systems in the Ancient World: Means of Transmission and Cultural Interaction, ed. R. Rollinger and U. Christoph (Stuttgart: Steiner, 2004), 65–87; Daniel C. Snell, ‘Methods of Exchange and Coinage in Ancient Western Asia’, in Civilizations of the Ancient Near East, vol. 1, ed. Sasson, 1,487–97.]
[28] shekel: ngày nay vẫn là đơn vị tiền tệ ở Israel (Hebrew: “šeqel”, từ “šāqal” = ‘weigh.’)
[29] denarius: (số nhiều denarii) denarius nummus = tiềng kim loại bạc trị giá 10 đồng tiền kim loại đồng, (deni = ‘in tens,’ < decem: ‘ten.’)
[30] dīnār (gốc từ tiếng Arab/Persia)
[31] tác giả dùng conqueror, nhưng thực ra nên là invader, những kẻ xâm lược, thay vì những kẻ chinh phục. Chúng ta không gọi những người Pháp là những người “chinh phục” Đông dương, chúng ta gọi họ như đúng họ là, những kẻ “xâm lược”.